Polskie nazwy własne i pojedyncze wyrazy pospolite w tekstach obcych

Geograf bawarski (tytuł umowny)

Nazwy plemion:

• Uislane - Wiślanie

• Glopeani - Goplanie

• Verizane - Wiercanie

• Lendizi - Lędzicy

• Sleenzane - Ślężanie

• Dadosesani - Dziadoszanie

• Opolini - Opolanie

• Golensizi - Golęszycy

• Prissani - Brzeżanie

Kronika Thietmara

Nazwy plemion:

• Diedesisi - Dziadoszanie

• Cilensis - Ślężanie

Inne nazwy miejscowe:

• Glogua - Głogów

• Crosna - Krosno

• Nemci - Niemcy

• Wortizlaua - Wrocław

• Odera - Odra

• Pober - Bóbr

Bulla gnieźnieńska

• bulla papieża Innocentego II

• zawiera 410 nazw polskich, miejscowych i osobowych

• nazwy miejscowe ze względu na ich pochodzenie i znaczenie dzielimy na:

• nazwy utworzone od określeń ukształtowania terenu
  lub charakterystycznych cech przyrody danego obszaru,
  np. Dolsko (od dół), Dębnica (od dąb), Łęczyca (od łąka), Czaple (od czapla)

• nazwy utworzone od nazw osobowych (imion i przezwisk),
  np. Hermanowo (od Herman), Myślęcino (od Myślimir), Sułostwo (od Sułost Sulimir)

• nazwy oznaczające potomków założyciela osady,
  np. Janowicy - później Janowice (od Jan), Goszczonowicy - później Goszczynowice (od Goszczon)

• nazwy tzw. osad służebnych, utworzone od określeń związanych z wykonywaniem danego zawodu (rzemiosła), np. Rudnicy (od ruda), Koniarze (od koń)

• nazwy osobowe dzielimy na 4 grupy:

• staropolskie imiona 2-członowe (zawierające dwa rdzenie wyrazowe), będące pierwotnie życzeniami rodziców, określającymi pożądane cechy dziecka lub mającymi mu zapewnić powodzenie w życiu, np. Bogumił, Budzisław, Cieszymir

• skróty i zdrobnienia tych imion 2-członowych, np. Sułek
  (od Sulisław), Dobek (od Dobiesław, Dobiegniew), Miłosz
  (od Miłowit), Sławik (od Sławomir)

• imiona przezwiskowe (przydomkowe), np. Gęba, Główka, Żyłka, Kobyłka, Ciołek

• nieliczne imiona obcojęzyczne, zapożyczone z przyjęciem chrześcijaństwa, np. Piotr, Szymon

Teksty polskie

Bogurodzica - najdawniejsza polska pieśń religijna i pierwszy hymn narodowy Polaków, śpiewana przed bitwą pod Grunwaldem, autor nieznany.

• niezwykłe archaizmy (Bogurodzica, dziela `dla') sięgające może nawet wpływów cerkiewno-słowiańskich z Wielkiej Morawy, przeciekających do kraju Wiślan, których książę zmuszony był ochrzcić się za czasów Świętopełka morawskiego w IX w.

Kazania świętokrzyskie - najdawniejszy zabytek prozy polskiej, sześć kazań przepisanych w XIV w., odkryte przez A. Brücknera.

• pisownia niezłożona

• archaiczne formy gramatyczne pierwotnego imperfektu oraz aorystu

Psałterz floriański - najobszerniejszy i najwspanialszy zabytek polszczyzny z końca XIV w., całkowity przekład psałterza Dawidowego w trzech językach: łacińskim, polskim i niemieckim.

Kazania gnieźnieńskie - kodeks 103 kazań łacińskich i 10 polskich, pochodzą z końca XIV lub początków XV wieku.

• język potoczny

• charakterystyczna składnia i pisownia

Psałterz puławski - pochodzący z końca XV w., służył jako modlitewnik.

• kopista wprowadzał znaczną modernizację w pisowni i języku

• używane są dwa znaki na nosówki, tj. nowy ę oraz dawny, przejęty z wzorca znak ø

Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka) - najobszerniejszy zabytek prozy religijnej XV wieku.

• tłumacz - ksiądz Andrzej z Jaszowic

• kopista - Piotr z Radoszyc

• liczne czechizmy

Glosy - polskie odpowiedniki trudniejszych łacińskich terminów, określeń, sformułowań, które wpisywano na marginesy rękopiśmienniczych tekstów teologicznych czy kaznodziejskich.

Glosy dotyczące danego tekstu, zebrane i uporządkowane, składały się
na mammotrekty, czyli pierwsze swego rodzaju słowniki.

Roty sądowe - zeznania świadków i stron w procesach sądowych. Są to zapisy żywego, potocznego języka.

Mamy roty wielkopolskie, małopolskie i mazowieckie.