Organizacja życia społecznego nie jest możliwa bez określenia i uświadomienia sobie ideału wychowania. Na gruncie pedagogiki rola ta przypada teleologii, która wyprowadza cele wychowania zasadniczo z trzech źródeł: z właściwości natury człowieka, z doświadczeń życia społecznego oraz z systemów wartości funkcjonujących w kulturze danego społeczeństwa. Ideał wychowania jako najbardziej ogólny, uniwersalny, a zarazem główny cel stanowi zawsze swoistą syntezę świata wartości afirmowanych przez społeczeństwo. Jednocześnie zawiera w sobie odpowiedź na trzy ważne pytania:
1. Kim jest człowiek?
2. Jaki jest i jaki będzie otaczający go świat?
3. Jaką rolę ma do spełnienia w takim świecie?
Pytania te, choć mogą być różnie interpretowane, prowadzą do zarysowania teoretycznej konstrukcji, zawierających opis osoby takiej, jaka powinna być, prezentuje dojrzałą, w pełni już ukształtowaną osobowość. Ideał wynikać może z odwiecznych ogólnoludzkich wartości, z istotnych potrzeb narodu lub aktualnej racji stanu państwa albo też z określonych dążeń ideowo-politycznych znaczących grup społecznych. W każdym przypadku winien być on budowany wedle konkretnej koncepcji aksjologicznej i pedagogicznej.
Historia wychowania przekazuje nam przykłady ideałów wychowawczych, do osiągnięcia, których dążyli polscy pedagodzy i wychowawcy w minionych okresach naszej państwowości. W myśli pedagogicznej polskiego Oświecenia niewątpliwie trwałe miejsce zajmuje ideał sformułowany przez ks. Stanisława Konarskiego, zawarty w jego Mowie: Jak od wczesnej młodości wychowywać uczciwego człowieka i dobrego obywatela. Wygłosił ją w Warszawie 21 września 1754 r. z okazji otwarcia nowego gmachu Collegium Nobilium. Program wychowawczy zarysowany w Mowie... zakładał wychowanie młodzieży szlacheckiej w pobożności, w dobrych obyczajach i prawdziwym szlachectwie, które polega na cnocie i jest bodźcem do cnoty. „Uczciwy człowiek” i zarazem „dobry obywatel” miał być wychowany w duchu etyki chrześcijańskiej, w zrozumieniu konieczności reform państwowych i gotowości do czynnego udziału w działalności publicznej. „Nigdy nie należy tracić nadziei, jeśli chodzi o Rzeczpospolitą. Ojczyzna potrzebuje dobrych obywateli”. Za „człowieka uczciwego” uważał Konarski człowieka samego w sobie, zaś za „dobrego obywatela” człowieka w stosunku do innych ludzi, w stosunku do społeczeństwa.
W ustawach Komisji Edukacji Narodowej, ogłoszonych w 1783 r., w rozdziale XIV „Nauczyciele” znajdujemy syntetyczny opis ideału wychowania tamtych czasów: (...) Cokolwiek stanowi szczęśliwość szczególną człowieka: zdrowie, cnota i obyczaje, rozsądek pewny, dobry rząd domowy, miłość, przyjaźń i szacunek u drugich, cokolwiek składa szczęśliwość publiczną: równa i najściślejsza sprawiedliwość, prawodawstwo mądre, obrona krajowa, cnoty obywatelskie, niepodległość w zdaniu, szlachetność myśli i postępków, szanowanie jako najświętsze własności cudzej - to wszystko jest rzeczą edukacji i celem starań nauczyciela.
Przytoczony fragment przekonuje nas o wielkiej trosce autorów o to, aby wychowanie prowadziło do takiej dojrzałości obywatelskiej, w której dobro jednostki sprzęgnięte zostanie z dobrem wspólnym. Ukazany w nim ideał „doskonałego człowieka”, to osoba szczęśliwa z racji posiadanych wartości i żyjąca w szczęśliwym kraju, budowanym poprzez włączenie ponadindywidualnych wartości w system wartości i celów jednostki.
Myśl ta przejawiała się także w późniejszych czasach, na przykład w okresie Drugiej Rzeczypospolitej, kiedy to ideałem wychowania, jak go ujmowała Ustawa Szkolna z 17 marca 1932 roku, miał być obywatel wszechstronnie rozwinięty i twórczy, umiejący żyć w państwie demokratycznym. Ustawa określała zasady ustroju szkolnictwa, które powinny (...) ułatwić organizację wychowania i kształcenia ogółu na świadomych swych obowiązków i twórczych obywateli Rzeczypospolitej, obywatelom tym - zapewnić jak najwyższe wyrobienie religijne i moralne, umysłowe i fizyczne oraz jak najlepsze przygotowanie do życia, zdolniejszym zaś i dzielniejszym jednostkom ze wszystkich środowisk umożliwić osiągnięcie najwyższych szczebli naukowego i zawodowego wykształcenia.
Przytoczone przykłady świadczyć mogą nie tylko o doniosłości problemu, jakim jest określenie ideału jako źródła wychowania, ale także o konieczność jego upowszechnienia w społeczeństwie. W tym kontekście, w aktualnej rzeczywistości społeczno-wychowawczej kraju, mogą zrodzić się pytania, jakie wartości konstytuują go w czasach obecnych.
Jednymi z najważniejszych obecnie są dobro i prawda ogólnie rozumiana idea wolności wymaga, aby wychowanie i kształcenie oparte było na tych właśnie wartościach. Człowiek otwarty na prawdę powinien mieć zdolność przyjmowania do wiadomości odmiennych od własnych poglądów. Powinien mieć też pozytywny stosunek do respektowania faktów i konfrontowania teorii z rzeczywistością: Taka postawa sprzyjać będzie ewolucyjnemu pojmowaniu nauki, uwzględniającemu poza teoretyczne wyjaśnianie rzeczywistości. Człowiek otwarty na prawdę to taki, którego cechuje zdolność do całościowego ujmowania poznanych treści, do szukania treści doniosłych i ważnych, do poznawania wieloaspektowego oraz zajmowania się treściami celom idealistycznym i bezinteresownym dla prawdy jako wartości samej w sobie (St. N.)
Człowiek wolny musi mieć określone predyspozycje: zdolność do ścisłego rozumowania, umiejętność kształtowania swoich cech w oparciu o praktykę, umiejętność argumentowania swojego działania. Człowiek wolny musi być również zdyscyplinowany. Takie cechy człowieka wolnego pozwalają na zdobycie wiedzy ogólnej dającej podstawy do zrozumienia złożonych problemów świata.
Wychowanie do wolności powinno, więc być rozumiane jako proces kształtowania osobowości wychowanka w taki sposób, aby stawał się on otwarty na wpływy systemu norm i wartości. W procesie tym istotne jest wyzwolenie motywacji, której istotą nie może być przymus zewnętrzny, lecz gotowość wewnętrzna i intelektualna. Wyzwolenie pozytywnej motywacji z kolei zmieniać powinno do wyzwolenia w wychowanku chęci i zdolności do akceptacji określonych norm i zasad i ich stosowania. Proces aksjologiczny wychowania przeniknięty duchem wolności jest pojmowany jako struktura praw wartości, praw psychologicznych i socjologicznych, przy czym otwarcie na działanie praw wartości i powinności jest w nim najważniejsze, one właśnie czynią z człowieka istotę wolną wewnętrznie (St. N.) Oczywiste jest, że wolność musi być tu pojmowana pozytywnie, jako wolność do tego, czego wymagają od jednostki określony porządek i interes publiczny oraz podstawowe normy współżycia społecznego.
Wolność rozumiana pozytywnie musi być, więc oparta nie na przymusie zewnętrznym, lecz wewnętrznym, wynikającym z pozytywnej motywacji i chęci do przeżywania wartości. Wychowanie do wolności musi być wychowaniem do obowiązku, który zdaniem St. Nalaskowskiego powinien zająć główne miejsce w wychowaniu. Wolność zaś uważa on za konieczny warunek przeżywania wartości.
Drugim elementem współczesnego ideału wychowania jest odpowiedzialność. Człowiek ma być odpowiedzialny za własny rozwój umysłowy, za swoje zachowanie w kontaktach z innymi ludźmi, za działania wobec rodziny, ojczyzny, ludzkości.
Proces wychowania powinien być, więc skierowany ku poznaniu w czasie jego trwania treści obowiązków, jakie ma wychowanek oraz zmierzać do wykształcenia poczucia odpowiedzialności za ich wykonanie. Obowiązki ucznia w pierwszych latach nauki są stosunkowo małe, ale wraz z rozwojem fizycznym, moralnym, umysłowym i społecznym stopniowo rosną i rozszerzają się. W miarę rozwoju wychowanka, zmienia się też zakres pojęcia "odpowiedzialność". Początkowo odpowiedzialność łączy się z pojęciem pracy nad własnym rozwojem, co zresztą przynosi uczniowi określone korzyści i satysfakcję. W miarę rozwoju ucznia pojęcie odpowiedzialności zaczyna nabierać cech społecznych - obowiązku wobec innych.
Pojęcia obowiązku i odpowiedzialności wiążą się z innymi istotnymi pojęciami, takimi jak: motywacja, decyzja, postępowanie oraz ocena wykonania obowiązku.
Obowiązkiem ucznia jest uczenie się. Z nim wiąże się zagadnienie odpowiedzialności za rezultat pracy ucznia. Odpowiedzialność początkowo egzekwuje nauczyciel, ale stopniowo staje się ona doceniana przez samego ucznia. Rozszerzenie się odpowiedzialności postępuje w miarę rozwoju jego samodzielności. Podstawą samodzielności jest wyrobienie w uczniu umiejętności samokontroli zarówno przebiegu procesu uczenia się, jak i jego wyników oraz przenoszenie samokontroli ze sfery umysłowej na sferę charakteru i postępowania. Jest to ważne zadanie wychowania i nauczania w kontekście rozwijania u uczniów samodzielności i kształtowania postawy odpowiedzialności.
K. Sośnicki w jednej ze swych prac napisał: Ocena samego siebie wymaga pewnego miernika, pewnego modelu, który pozwala określić, w jakim stopniu zbliżyliśmy się w swej pracy do tego wzoru. W wytwarzaniu takiego modelu może w dużym stopniu pomóc szkoła, dużo, bowiem zależy od jej wymagań, od norm, które wyznacza, od jej sposobu wartościowania i oceniania pracy.
Idea godności własnej i innych jest kolejną z podstawowych wartości wychowania w
obecnych czasach. Słowo godność ma głęboką wymowę humanistyczną. Zawarty jest tu postulat, aby w stosunkach międzyludzkich nie zapomnieć o godności własnej i szanować godność innych.
Idea godności ludzkiej jest dziś bardzo ważna, może, dlatego, że prawo do godności przysługujące każdemu człowiekowi często nie jest przestrzegane. Rasizm, neofaszyzm, skrajny nacjonalizm, fanatyzm, to groźne zjawiska, których obecność we współczesnym świecie sprzyja łamaniu godności. Najbardziej paradoksalnym zjawiskiem jest wykorzystywanie do tego celu nauki. Odkrycia naukowe i ciągły rozwój różnych dyscyplin nauki powinny służyć człowiekowi, a nie poniżać go, niszczyć czy unicestwiać. Nie jest to kwestia nowa, ale ujawnia się szczególnie jaskrawo w dzisiejszym świecie, ukazując jego zdeformowaną wizję. Łamanie godności stało się zjawiskiem powszechnym. Powszechność sprawia, że "przyzwyczajamy" się do aktów przemocy i mimo iż często budzą w nas odrazę, jesteśmy wobec nich bezsilni. Bezsilność może prowadzić do obojętności, a ta z kolei do łamania godności ludzkiej i tolerowania tego zjawiska.
Idea godności własnej i innych jest niezwykle ważna. Bez niej nie można mówić o prawidłowym i pełnym kształtowaniu człowieka, który potrafi dostrzec i ujawnić swe indywidualne cechy, który jest w stanie oprzeć się naciskom zewnętrznym i nie ma poczucia poniżenia.
Nie sprzyja tworzeniu się poczucia godności lekceważenie, bezsilność, brak samodzielności, bezsensowność własnych poczynań, brak odpowiedzialności za własne działanie. Rozwojowi poczucia godności sprzyjać natomiast będzie samodzielność myślenia i działania, aktywność i zaangażowanie oraz świadome i celowe podejmowanie stawianych obowiązków. Im większe jest poczucie godności własnej, tym większe również poszanowanie i uznanie godności innych ludzi. Najtrafniejsze wydają się tu słowa Stanisława Nalazka: Rozwój poczucia godności własnej i szacunku dla godności innych dokonuje się w łączności z wychowaniem dla wolności, obowiązku i odpowiedzialności za jego wykonanie, Wolność, odpowiedzialność i godność ludzka stanowią istotę i treść wychowania dla demokracji.
Tak, więc nowy ideał wychowania wyraża człowieka o wszechstronnie rozwiniętej psychice, miłującego wolność, odznaczającego się wysokim poczuciem odpowiedzialności i szanującego godność własną i innych. Dążenie do tego ideału wymaga realizacji określonych zadań w zakresie wychowania i kształcenia. Treści, jakie zamierzamy przekazać uczniowi w trakcie trwania procesu wychowania i kształcenia, powinny być, zatem tak dobrane, aby służyły kreowaniu ideału wychowania. Jeśli ideał wychowania preferuje idee wolności, odpowiedzialności i godności, to idee te powinny znaleźć swe odzwierciedlenie w celach wychowania i kształcenia. Zbliżeniu się do nowego modelu człowieka pomoże realizacja niektórych zadań, np. uwrażliwienie psychiki ucznia na różnorodne problemy etyczne i moralne, uświadomienie konieczności ciągłego zdobywania wiedzy i doskonalenia się, wyzwolenie chęci współtworzenia współczesnej kultury, pokazanie uczniowi, iż na nim spoczywa odpowiedzialność za własny rozwój psychofizyczny oraz za postawę, jaką prezentuje w kontaktach z innymi ludźmi. Bardzo ważne jest również kształtowanie właściwego stosunku do własnego państwa i jego obywateli oraz nauczenie szacunku dla innych ludzi.
BIBLIOGRAFIA
1. Heliodor Muszyński “Ideał i cele wychowania“
2. . Heliodor Muszyński “Zarys teorii wychowania“
3. WOŁOSZYN, Źródła do dziejów wychowania i myśli pedagogicznej, t. I, Warszawa 1965, s. 570.
4. Kazimierz Sośnicki “Istota i cele wychowania“
5. Materiał Pani Ewy Brodackiej - Adamowicz
6. S. KONARSKI, Pisma wybrane. Wstępem i objaśnieniami opatrzył Ł. Kurdybacha, Wrocław - Kraków 1959.
1