S. Żeromski: Przedwiośnie. Oprac. Z. J. Adamczyk. Ossolineum, Wrocław - Warszawa - Kraków - Gdańsk - Łódź 1982. BN I, 242.

• publicystyka Żeromskiego ma często charakter postulatywny, piętnuje zjawiska w polskim życiu społecznym, występuje z różnymi inicjatywami,

• wychowany Żeromski na martyrologicznej legendzie patriotycznej, wierzy w mit, że Polska odrodzi się do niepodległości i będzie państwem najlepszym,

• stosunek Żeromskiego do odrodzonej Polski - między radością a świadomością niedostatków życia w kraju,

• pisał o zacofaniu polskiego rolnictwa, o nędzy, kapitalistycznym wyzysku,

• nie akceptował rewolucji - to dla niego nieokiełznany żywioł, niszczycielska siła, która niesie śmierć, chaos i zniszczenie, niechętny tak zwanym „klasom posiadającym”. Solidaryzował się z krzywdzonymi i wyzyskiwanymi,

• uważa, że można będzie osiągnąć sprawiedliwość społeczną bez rozlewu krwi, cele rewolucji osiągnie się bez rewolucji,

• ukończone Przedwiośnie - 21.09.1924, pomysł mógł powstać w 1920 lub 1921 po rozmowie z uciekinierami z Baku. Przedwiośnie pisał prawdopodobnie z przerwami w latach 1921 - 1924,

• zmiany w koncepcji - najpierw najważniejsze miały być perypetie Baryki, potem - sąd nad Polską. Po ostatniej części - Baryka staje się tylko świadkiem, a bohaterem pierwszoplanowym - Polska,

• źródła (Żeromski nigdy nie był w Rosji) - z informacji repatriantek z Baku, z relacji dziennikarskich. Wizja o szklanych domach - z powieści Maurycego Jokaya Czarne diamenty. Obraz życia w Nawłoci - z własnych doświadczeń. Gajowiec i Lulek nie mają konkretnych odpowiedników. Gajowiec - wyraziciel idei państwowej, Lulek - komunistycznej. Gajowiec ma trochę opinii Żeromskiego, a program komunistów pochodzi z nielegalnych publikacji komunistycznych,

• wyrasta Przedwiośnie z trosk i niepokojów. Żeromski ma 60 lat - oddał Polskę pod sąd. Sędzia - młody, nie patrzący przez pryzmat patriotycznego wzruszenia - Baryka - ma mieć odjęty związek emocjonalny z krajem - dlatego dzieciństwo spędza z dala od Polski, a przy doświadczeniach rewolucyjnej Rosji. Stąd w powieści 2 różne punkty widzenia świata,

• w narracji - Żeromski ma punkt widzenia postaci powieściowych. Personalna narracja ogranicza obiektywizm, ale za to mocniej angażuje emocjonalnie, narracja w I części - z pozycji Baryki. Narracja w Przedwiośniu - niejednorodna. W Rodowodzie (część I) - lapidarna opowieść o zdarzeniach potocznych, narrator wszechwiedzący, dystansuje się od postaci. W Szklanych domach - podwójna perspektywa narracyjna - narrator wszechwiedzący lub personalny (stanowisko Cezarego lub jego matki), w Nawłoci - wie tylko tyle, ile Baryka. Jest kilka informacji ogólnych, niezbędnych o okolicznościach. Ale nie oceniają Baryki. Wiatr od wschodu - zróżnicowanie form narracyjnych. Na końcu bohaterowie prezentują opinie polityczne a narrator nie ocenia - stąd teza o polifonicznym charakterze powieści (są równoprawne świadomości, żadnej narrator nie wyróżnia aprobatą). 2 spośród 3 stanowisk ideowych w Wietrze od wschodu - komuniści i Baryka - oceniane i skomentowane z pozycji narratora wszechwiedzącego,

• w Nawłoci na plan I - biografia wewnętrzna bohatera,

• idea naczelna Przedwiośnia - patriotyczny niepokój Żeromskiego o przyszłość kraju,

• fabuła zaczyna się od życiorysu Baryki. W pierwszej części - realny czas historyczny - Baryka ur. w 1900 roku. W Nawłoci - selekcja wydarzeń. Doświadczenia Baryki kształtuje nie historia, a uczucia. W Wietrze od wschodu - bohater wyizolowany z realności czasowej i przestrzennej,

• unika określenia czasu, bo nie chce oceniać konkretnego rządu a powojenną Polskę,

• obrazu życia w Polsce prawie nie ma (a powieść przecież jest poświęcona ocenie Polski lat 1918 - 1924),

• niestabilny jest też zarys powieści,

Sens ideowy:

• rewolucja - to alternatywa wobec idei wielkich reform społecznych w Polsce. Rewolucja z Rosji - bezsensowna makabra, żywioł zniszczenia, makabryczne obrazy ludzkich zwłok, zburzenie norm życia społecznego, drożyzna, głód, chaos, samowola,

• rewolucja z perspektywy samotnej kobiety - oskarżenie i potępienie rewolucji godzącej w słabych i bezbronnych,

• z rosyjskich doświadczeń Baryki - I rewolucyjny czyn to pobicie dyrektora gimnazjum. Z wieców - przekonanie o konieczności odnowy świata. Cezary wierzy, że rewolucja ma sens. Wątpliwości rodzi zerwanie obrączki z palca umarłej matki,

• reakcje uczuciowe na śmierć matki, rewolucję, głód, upokorzenia - wydają się mało prawdopodobne,

• polskość u Cezarego pojawia się po opowieści o szklanych domach. Seweryn Baryka - tradycje patriotyczne, brał udział w powstaniu listopadowym, po wojnie się zmienił. Polska jawi się mu jako oaza bezpieczeństwa i spokoju. Szklane domy to 1) wybieg, 2) majaczenie chorego, 3) marzenia o przyszłym działaniu syna. Seweryn - wróg rewolucji socjalnej, odmienić życie może tylko wynalazek techniczny - szklane domy,

• wstąpienie Cezarego do wojska - ciekawość polskiego patriotyzmu,

• dwór w Nawłoci - egzystencja dworu ziemiańskiego, radość z poczucia przynależności do grupy. Rewolucja staje się dla niego obca,

• po zamieszkaniu na Chłodku z chłopami - dostrzega ogrom krzywdy społecznej w Polsce. Gdy wyjeżdża z Chłodka - czuje się Polakiem, s. LXI odnalazł na ziemi polskiej wartość społeczną i moralną, która mogła stanowić alternatywę wobec rewolucji (…) tą wartością był patriotyzm Polaków, odtąd dążenia między patriotyzmem a programem rewolucji społecznej,

• Szymon Gajowiec - patriota, ukształtowany przez warunki niewoli politycznej, wyznaje ideologię państwową, nadrzędny cel - obrona państwa polskiego, oznaki słabości usprawiedliwia dziedzictwem po czasach zaborów albo presją potrzeb doraźnych, sytuację w Polsce określa przedwiośniem niepodległości - reformy można zrealizować gdy bezpieczne będą granice. Poglądy Gajowca bliskie poglądom pisarza,

• charakterystyka Lulka prowadzi do skompromitowania komunistów. Lulek to demagog, przemawia sloganami, jest sekciarzem i dogmatykiem, niechętny PPS-owi. Wobec Cezarego zachowuje się jak myśliwy, chce go pozyskać. Omija zniechęcające opinie i elementy w ideologii,

• Gajowiec i Lulek toczą walkę o świadomość Cezarego, stanowisko ideowe Baryki ujawnia się w 3 scenach - 1) polemika Cezarego z komunistami, 2) dyskusja z Gajowcem, 3) rozmyślania, gdy z kawiarni ogląda policjanta,

• zastrzeżenia wobec komunistów - 1) walka klasowa nie może być motorem przemian społecznych, 2) nie ma sensu ujmowanie życia społ. w kategoriach klasowych, 3) proletariat jako klasa wyniszczona biologicznie nie może odrodzić ludzkości,

• policjanta widzi (pod wpływem przemówienia towarzysza Mirosława) jako kata, ale i niezbędny element ładu społecznego,

• dyskusja z Gajowcem - krytyka państwa, oskarżanie rządu, przemawia jak człowiek mocno związany z Polską,

• chce Cezary reformy rolnej, likwidacji nędzy robotników, chce programu reform. Gajowiec usprawiedliwia rząd i siebie, Baryka widzi w nim tylko słabość,

• nie komunizm starł się z patriotyzmem, a zderzyły się oblicza patriotycznego myślenia o sprawach kraju,

• scena kluczowa - spór z Gajowcem,

• koniec - wypełniony ideologią i polityką, echo spraw dawnych,

• przypomnienie miłości do Laury - ma ułatwić zrozumienie motywów, które skierowały go do komunistów. Efektem spotkania z Laurą - nienawiść. 1 z czynników skłaniających go do walki i buntu - poczucie klęski życiowej, nienawiści i rozpaczy,

• w epilogu - narracja z perspektywy przechodnia, tylko zachowanie Baryki widać. Jego udział na czele tłumu - wynik niezadowolenia ze stosunków panujących w kraju, goryczy, rozczarowania, kieruje nim rozpacz i demonstruje rozczarowanie,

• całe dzieje to memento. Los Baryki - uogólnienie doświadczeń młodego pokolenia, przestroga, wezwanie,

• nauka, że odzyskanie niepodległości to fakt doniosły, ale nie rozwiązuje wszystkiego, a dopiero stwarza warunki do kształtowania stosunków w Polsce. Ostrzeżenie przeciw komunizmowi i rewolucji, przeciw egoizmowi kombinatorów, niesprawiedliwości społecznej,

• każda z trzech części ma inny charakter. I część - relacja pobieżna, skrótowa. III - opowiadanie wysuwa się na pierwszy plan, ważny jest dialog. W części II - prawdziwa powieść. Ale ta część to obcy element w powieści politycznej, jest to utwór autonomiczny. Kompozycja - ramy II części - przyjazd i odjazd Cezarego. Wyraziste postacie (też epizodyczne), dynamiczna akcja, na początku - stylizacja sielankowa, podobieństwo do Soplicowa, jest filtr zatrzymujący to, co mąci atmosferę,

• w Szklanych domach - ciemne barwy, odraza, oburzenie; w Nawłoci - nastrój kpiarski, pogodny. Idylla zniweczona przez komplikacje uczuciowe - pojawiają się monologi wewnętrzne, opisy cierpień, dramaty. W Chłodku - okazuje się, że próżniactwo w Nawłoci wyrasta z biedy chłopskiej,

• atak na Żeromskiego - bo Cezarego traktowali jako wyraziciela poglądów autora. Napisał Zeromski publicystyczny komentarz do tego,

• nie dostrzegano na początku oskarżycielskiego charakteru Przedwiośnia, odczytywano go jako konieczność obrony państwa przed komunizmem,

• s. XCV zarzucano, że powieść zohydza polski dwór ziemiański, polską kobietę i polskie duchowieństwo; o szerzenie niezdrowego erotyzmu,

• lewica odrzuca utwór jako ideologicznie wrogi, prawica - za pochwałę rewolucji i szkodliwy wpływ na młode pokolenie,

• niedostatek dyscypliny wewnętrznej, luźność konstrukcji, obfitość wtrętów publicystycznych, postać nie zawsze prawdziwa psychologicznie, niektóre myśli Cezarego nieuzasadnione,

• Przedwiośnie ważne jako dokument pewnego sposobu rozumienia społecznych i narodowych zadań sztuki