Jan Kasprowicz, Wybór poezji, oprac. Jan Józef Lipski, wyd. 3 rozszerz., Ossolineum, Wrocław 1990.

I. Biografia

• ur. 12.12.1860, chłop, biedota

• uwłaszczenie upowszechnienie oświaty, poczucie narodowe, aspiracje polityczne (partie chłopskie, organizacje)

• inteligent chł. pochodzenia

• neohumanizm, tradycja helleńska, wartości humanistyczne, kalokagathia

• znajomość Biblii, lektur staropolskich, romantycznych; kółka samokształcenia, konspiracja

• debiuty w 1882 i późniejsze, w pismach socjalistycznych

• krótkie małżeństwo z Teodozją Szymańską, później poczucie winy, fobie

• pobyt w więzieniu i odejście od socjalizmu

• 1889-1890 w redakcji „Kuriera Lwowskiego”

• 1888 zbiór Poezje

• Ślub z Jadwigą Gąskowską, która odeszła z Przybyszewskim

• endecja (Liga Narodowa)

• 1905 doktorat o Lenartowiczu

II. Naturalizm

• dwoisty podmiot lir. - chłop-inteligent

• naturalizm niemiecki = blisko ekspresjonizmu; monizm, bliski idealizmowi niemieckiemu, kreacja naśladująca przyrodę, ekspresja podmiotu, aktywizm sztuki, zainteresowanie Shelleyem

• poezja lipska - Giordano Bruno (narracyjno-retoryczny; zarys dziejów Bruna, przekazanie treści z sugestią postaw i ocen, perswazja, apel do intelektu i emocji; fragm. ody, przemówienia, narracji; apostrofy, paralele, wyliczenia; zwrot do serca człowieka = ludzkości; etyka prometejska - właściwa naturalizmowi niem. i expresj., świat jako walka dobra i zła, etyka > estetyka, tylko aktywność człowieka i bunt przeciw złu zapewni zwycięstwo dobra, altruistyczny bunt, dobro ludzkości, męczeństwo, optymizm: walka po stronie z góry zwycięskiej, to doktryna Shelleya)

• opisowa poezja naturalistyczna (Zolowska) w poezji o temat. chłopskiej i robotniczo-urbanist. 1885-1892: 2 tendencje

¹ opisowa - opis, statyka, malarskość, Obrazki natury, tu: W chałupie (protokolarność = nagromadz. prostych danych z obserwacji; selekcja tematyczna: szczegóły budzące niechęć, brzydkie detale, nieestetyczne; obraz nędzy - symbol wulgarności moralnej; etyzm - prymat wartości etycznych; mentalność chłopa: kolektyw, lęk wobec urbanizacji, pomnażanie życia; obraz statyczny, ale coraz więcej szczegółów, jak w kamerze, iluzja ruchu)

² narracyjna - opowiadanie, dynamika, poetyckość; 40 sonetów Z chałupy (rozległa panorama, szczegóły społeczne, obyczajowe; obraz życia wsi kujawskiej, konflikty chłopa z miastem, rozwarstwienie społ. samej wsi; podmiot lir. rozdwojony, zna wieś, opozycja dawniej - teraz, biograficzna); naturalistyczne gawędy chłopskie (epickie; obraz życia chłopa i wsi, widzenie od wewnątrz - narrator zintegrowany z opisywanym światem, ma jednolity system wartości, obyczaj; wnikliwość, realizm)

• dramatyzowane poematy (poematy filoz.; Shelley; walka dobra ze złem), dramat naturalistyczny

• poezja publicystyczna; U piramidy (50. rocznica powst. list., dezaktualizacja hasła rewoluc. „Vive la Pologne!” wobec bliskiego wyzwolenia ludów przez rewolucję prolet.), antyklerykalizm, socjalizm

III. Modernizm

• przełom modernistyczny: subiektywizm, irracjonalizm, tradycja romant.; fr. symbolizm, niem. ekspresjonizm; umowny początek modernizmu = 1894 (wyd. II serii Poezji Tetmajera), O, zbliż się śmierci (jęz. ekspres.-emocjonalny; emocje podmiotu, pesymizm, melancholia, ból, przewrotne z nich zadowolenie, masochistycznie narcystyczne cierpienie, demonstracyjność, klęska ideałów), Stłum tę chęć życia (Schupenhaueryzm)

• wiersz przejściowy - poemat Miłość (3 części: Il Amore desperato, Miłość-Grzech - jak naturalistyczna nowela, rewizjonizm obyczajowo-moralny, liberalizm, Amor vincens - przełom, miłość metafiz., przyroda jako świątynia)

• przełom ok. 1890, wtedy w „Kurierze Lw.” (interes ludu, zjednoczenie ziem pl., program niepodległościowy, antyszlacht., antykler., śledził prasę niem. i zabór pruski, moralistyka, probl. społ.; krytyka lit. i teatralna - monizm, poszukiwanie syntezy odbijania rzeczywistości w utworze i ekspresywnego kreowania rzeczywistości przez poezję; dualistyczna walka dobra ze złem, prometejska walka o sprawiedl. społ.; marksizm w poezji - odbicie walk, pragnień, dążeń jednostki i społecz., wyraz ideologii klas)

• poezja zaangaż. społ., aktywizm, subiektywizm (jak u Byrona), krótko nie lubił wtedy symbolizmu

• epizod: symbolizm, impresjonizm: Amor vince, hymny (Wstań, orkanie!, Waruno!…), tom Miłość 1895, Z gór, Krzak dzikiej róży 1898; zagadnienia i doznania metafiz., intensyfik. roli przyrody (nie naturalne środow. dla homo sociale, ale symbol spraw wiecznych), nastrój, psychologizacja, walory kolorystyczne; odejście od probl. społ. (Byłeś mi dawniej bożyszczem, o tłumie!); zawsze zaangażowany etycznie, poeta sumienia; symbolizm (estetyka: piękno jako klucz do Absolutu; metafiz., Chrystus; liryka bezpośr.: doznania podmiotu wprost, pejzaż wewnętrzny, np. W ciemności schodzi moja dusza; lub pseudonimy: mówienie wprost tylko o przyrodzie, symbolu przeżyć czł., np. cykl Z Tatr, Krzak dzikiej róży w ciemnych smreczynach)

• symbolizm: penetrowanie świata idei i wartości absolutnych za pocą nowej poetyki; metafiz.; świat przedst.. sugeruje świat wyższy (róża i limba)

• impresjonizm: zmysłowa konkretność, chwilowość subiektywnego doznania, relatywność doznań, psychologia; malarskość (barwne plamy, światł)

• Taniec zbójnicki (temat tatrzański, Podhale, folklor, naślad. pieśni lud.)

• sym-imp = statyka, melanch., kunsztowne formy wersy. (np. sonet)

• przed hymnami - ekspresjonizm niemiecki (mentalność, światopogl. i kultura chł., prometejskość romant.); hymniczność, kosmiczność, katastrofizm; hymn (gat. Kultu relig., podniosły, modlit., podm. zbiorowy); Nie było bytu ani niebytu (filoz. i religia Indii, jak u Schopenhauera), Wstań, orkanie! (cyt. z hymnu chrześc. „Dies irae! Dies illa!”); dynamika, pęd, hiperbole, gwałtowne uczucia, trwoga, detal barw, chwilowość, wiersz wolny; kontrasty; Salome (motyw Salome i ścięcia Jana Chrz., motyw religijny + erotyczny, perwersja, sadyzm, szaleństwo kobiety, niszczycielska siła), Dies irae

• hymny - 3 zbiory, scalone w 1922, nie wszystkie utw. czyste gatunkowo; tradycja pieśni kościelnej; Dies irae (sekwencja Tomasza z Celna); Święty Boże (Suplikacje, pieśń błagalna); Salve Regina (antyfona, Godzinki); malarstwo śrdw. i renes.; uczta Herodiady, Salome i Jan Chrz., Sąd Ost.; metafiz.; etyka: wzajemne stos. człowieka i Boga, zagadn. winy, grzechu (religijne etyczno-społ.), kryzys wartości (obojętność Boga), przełom ufności w Salve Regina (ufność w boski porządek świata, skażonego przez grzech, katolicyzm później w Księdze ubogich); katastrofizm - kryzys cywili. i wartości (Dies irae, dzień sądu, Apokal.)

• modernizm = brak afirmacji świata (szukanie punktu oparcia poza nim); krytyka moralna; etyzm (prymat wart. moraln.); metafizyczne dobro w sferze duchowej, a zło w materialnej; rewolucja etyczna w sferze ducha, konflikt ducha i materii; realia społeczne (konkret); bunt zbiorowości wobec zła / prometejski bunt w imię zbiorowości, subiekt. obraz buntu (ekspres.); wizja: wyraz-ekspresja i podrzędne wobec niego poznanie; bezpośredniość obraz

• wizyjne obrazowanie (nie intelekt i realizm), Dies irae, Święty Boże, Moja pieśń wieczorna; subiektywizm, wizje kosmiczne (cały świat), hiperbola, dynamizm, gwałtowność, krzyk

• kolory - funkcje emocjonalne (gwałtowność), czerwień (krew, pożar), wstręt, obrzydzenie, negatywne emocje, brud, rozkład, fizjologia, kalectwo, choroby; dualizm materii i ducha, naturalizm (zło, ciało)

• symbole ekspresjonistyczne - łatwy do odczytania, połączony z podobnymi metaforami, zawężony znaczeniowo

• krajobraz = wewnętrzny, f. ekspres.

• wiersz wolny - różne rodzaje wersów

• [zbiór O bohaterskim koniu i walącym się domu] rewolucja 1905, świadomość kryzysu cywili.-moralnego; „ginący świat”, wizja katastroficzna, mieszczanie i ich niskie wartości, burżuazja

• walor realiów miasta, nowoczesny urbanizm (groźna siła, negatywny, przerażający, niedomowy, fascynujący demonizm)

• Dies irae - panorama apokalipsy, kryzys moralny, parodia (spłycenie, zbanalizowanie, wulgaryzacja wielkich mitów religijnych, gł. chrześc., i etycznych), demask. kryzysu, cynizm

• liryczna spowiedź własnego kryzysu ideowo-moralnego, rozdarcie - O walącym się domu, Filozof

• Cień - ideowy rozrachunek z religią, kryzys moralny i ideowy, „ginący świat”, mesjanizm wyzwalającej rewolucji, dążenie do zmian społ. jako dążenie religijne

• ballady - twórczość ludowa, Taniec zbójnicki 1896, stylizowany ludowo, dużo autentycznych motywów, folklor podhalański, prymitywizm (reakcja na przerafinowanie ekspresj.: sztuka-krzyk, bezpośredniość, głębokie doznanie, dotarcie do dna duszy) = człowiek natury (¹ lud lub ² dawność, gł. śrdw., też ³ czarna i hinduska egzotyka, ⁴ święci i geniusze, prości jak Franciszek), Pieśń o pani, co zabiła pana (jak Lilie), Pieśń o burmistrzance (Gopło), nawiąz. do romant.; Pieśń o Waligórze (1904; motywy ludowe, baśń, Waligóra jako młpl. poeta, ponadludzki, „sny o potędze”, gigantyzm, nadczłowieka; miłość destrukcyjna; fobia seksualna)

• Ballada o słoneczniku - nastrój klęski, przygnębienia, melancholia, autoironia, autodestrukcja; bezinteresowne zniszczenie kwiatu = zło moralne, zakłócenie ładu

• Marchołt gruby a sprośny - ludowy, trywialny mędrek; misterium tragikomiczne; problematyka moralna; zestaw. z Faustem; świadomy prymitywizm; konc. karnawału; lud jako byt w czasie cyklicznym; groteska; wulgaryzacja; fizjologia; seksualność; Faust-Pan; obraz rewolucji skarnawalizowanej

• Księga ubogich - zgoda na świat, wewn. spokój; panorama świata (krajobraz) realna i zhumanizowana (harmonia człowieka z naturą dzięki Bogu chrześc., nadającemu ład); przyroda (znak Boga, dzięki niej częściowe chociaż poznanie, zbliżenie się), nieautonomiczna (znak rzeczywistości ponadzmysłowej); symbolizm (nastrój, transcendencja); uznanie cielesności w porządku moralnym świata, materialność; realność przyrody; synteza duszy i ciała w duch chrześc. (grzech = skażenie, ale nie ost. zło), Bóg obecny w świecie

• motyw: Biblia pauperum i prostaczków; prymitywizm (Żegnaj mi, księgo ty moja!), franciszkanizm (ubodzy, moralność ubogich duchem, wspólnota, wiersz XXI Cokolwiek o tym powiecie; prawa metafiz. w przyrodzie, utożsam. Boga i przyrody, która mu świadczy, w Tą samą chodzę drogą), „ludzie” jako bliscy (serdeczność), afirmacja życia, pojęcie grzechu wycofane na rzecz „skażenia”; spokojny witalizm, wiara w bezpośr. obecność Boga; religijność katolicka, uniwersalne prawa pochodzące od Boga, objawiające się w przyrodzie (wyższy porządek); liryka bezpośrednia, redukcja opisowości, symboliczna obrazowość; przyroda (wartości absolutne, znaczenie wyższe; jednolitość; sens metafiz., Witajcie, kochane góry); spokojna natura (nie ma walki dobra i zła, manicheizmu, nawet miasto nie jest aktywnym złem); nadzieja, spokój; wiersz toniczny (stała ilość akcentów w wersie)

• Mój świat - ostatni tom, pisany w czasie śmiertelnej choroby; pożegnanie z życiem, otwarcie na świat; prymitywizm, naiwność podmiotu (jeden, upodabniający się do wieśniaków, utożsamiający się z nimi, ale to stylizacja - nie ma pełnego utożsamienia, postać z zewnątrz, szuka wspólnoty losów); Bóg osobowy, obecny w świecie, dostępny prostym, antropomorfizowany wg naiwnych wyobrażeń, codzienny; uznanie ciała, materii

autentycznie przeżyta autopsja

manicheizm: ciało - materia - grzech