Kryminologia antynaturalistyczna

Koncepcje naznaczenia społecznego

Rozwój nurtu antynaturalistycznego we współczesnej socjologii zachowań dewiacyjnych i kryminologii zapoczątkowany został w latach pięćdziesiątych XX wieku przez kierunek określany teorią naznaczenia społecznego, teorią stygmatyzacji lub teorią etykietowania. Ze względu na związki łączące ten kierunek z socjologiczną teorią symbolicznego interakcjonizmu, określa się go także mianem podejścia interakcjonistycznego.

1. Koncepcja dewiacji wtórnej - Edwin Lemert

• źródłem inspiracji było pojęcie jaźni odzwierciedlonej,

• każda jednostka ma zdanie na temat samej siebie, posiada samoocenę, która wywiera istotny wpływ na jej zachowania,

• zasadniczy wpływ na kształtowanie się owego „ja” każdej jednostki,

• szczególnie ważne są sądy i oceny ze strony „innych” ludzi, którzy mają dla jednostki istotne znaczenie, kształtowanie obrazu samego siebie jest wynikiem skomplikowanego procesu interakcji zachodzącej pomiędzy tą jednostką a otoczeniem,

• takie spojrzenie na mechanizmy zachowania doprowadziło do zaproponowania rozróżnienia dwóch pojęć: dewiacji pierwotnej oraz dewiacji wtórnej,

• rozróżnienie to opierało się na próbie rozdzielenia zjawisk społecznych i procesów psychicznych przed i po dopuszczeniu się przez jednostkę zachowania naruszającego normę,

• tym co interesuje Lemerta jest społeczna reakcja pojawiająca się w momencie uznania jakiegoś zachowania za naruszające normy społeczne, a szczególnie problem konsekwencji tej reakcji dla jednostki uznanej za dewianta czy przestępcę,

• te konsekwencje, które można określić mianem reakcji jednostki na społeczną reakcję wobec jej zachowania, to właśnie wspomniana dewiacja wtórna,

• konsekwencją naruszenia jakichś norm społecznych, a raczej uznania przez grupę, że takie naruszenie miało miejsce jest wkroczenie instytucji kontroli społecznej i związana z tym stygmatyzacja, czyli „proces nadawania jednostkom widocznych oznak moralnej niższości”,

• jedną z konsekwencji działania instytucji kontroli społecznej jest nadawanie jednostkom etykiet dewiantów, chorych umysłowo, homoseksualistów, narkomanów, złodziei, zabójców itp.

2. „Outsiderzy” - Howard S. Becker

• świat społeczny jest pewnym konstruktem o społecznym rodowodzie,

• konstrukt ten powstaje w procesie interakcji, w jakie wchodzą między sobą jednostki i grupy społeczne,

• w procesie interakcji ludzie nadają przedmiotom, zjawiskom i zachowaniom określone znaczenia, o których decyduje interakcja,

• dewiacja też jest cechą, do której ma zastosowanie ten proces, cecha ta jest konsekwencją dokonania przez grupę społeczną określonej interpretacji zachowania i nadania mu określonego znaczenia,

• zachowaniem dewiacyjnym jest zachowanie, które ludzie tak naznaczają,

• tak więc dewiacyjność zachowania przestaje być fakt naruszenia tak czy inaczej rozumianej normy społecznej, a staje się nim społeczna reakcja na dane zachowanie,

• brak reakcji, nawet jeśli teoretycznie można mówić o naruszeniu jakiejś normy, oznacza, że nie ma mowy o zachowaniu dewiacyjnym,

• cechą procesu definiowania jednostki jako dewianta nie jest jej zachowanie, ale raczej interpretacje, jakie inni czynią na temat tych zachowań, bez względu na to, czym te zachowania są,

• wprowadzono pojęcie tzw. „karier dewiacyjnych” - utrwalania się u osób, którym otoczenie nadało etykietę i status dewianta, zachowań sprzecznych z normami i oczekiwaniami społecznymi,

• istotą procesu powstawania kariery dewiacyjnej jest to, że status i rola dewianta zaczynają w percepcji społecznej dominować nad innymi rolami społecznymi jednostki - jednostka jest traktowana jako dewiant niezależnie od innych ról społecznych,

• dotknięta naznaczeniem jednostka może mieć trudności w pełnieniu konwencjonalnych ról społecznych,

• jednostka raz uznana za dewianta jest bacznie obserwowana przez społeczeństwo,

• zachowania przez nią dokonywane, które u innych są „normalne”, u niej będą postrzegane jako podejrzane lub jako kolejne przejawy dewiacji,

• może stworzyć się mechanizm błędnego koła - ostrzejsze sankcje społeczne mogą pogłębiać zachowania dewiacyjne,

• naznaczenie może skutkować prognozą samorealizującą - jednostka uczy się bycia dewiantem, wierzy w to i w końcu staje się nim.

3. Proces naznaczania społecznego w ujęciu Edwina M. Schura

1) stereotypizacja:

• w każdej zbiorowości ludzkiej funkcjonują rozmaite wyobrażenia, sądy i opinie na temat jednostek i grup społecznych - pozytywne lub negatywne, które pozwalają szybko i sprawnie porządkować rzeczywistość społeczną i ustosunkować się wobec innych ludzi i grup społecznych,

• są to daleko uproszczone sposoby postrzegania rzeczywistości i mogą być od niej całkowicie oderwane,

• jednostka uznana za dewianta zaczyna być postrzegana przez otoczenie przede wszystkim przez pryzmat określonego negatywnego stereotypu przestępcy, który funkcjonuje niezależnie od tego, kim w rzeczywistości taka osoba jest.

2) retrospektywna interpretacja:

• ujawnienie, że dana osoba jest homoseksualistą czy dopuściła się kradzieży, powoduje, iż otoczenie zaczyna interpretować jej przeszłe zachowania, które dotychczas nie budziły zastrzeżeń, przez pryzmat wspomnianego negatywnego stereotypu,

• problem polega na tym, iż inne jednostki utrzymujące dotychczas z dewiantem kontakty mogą przeżywać silny dysonans poznawczy,

• okazuje się nagle, że osoba ta „zawsze taka była”, następuje nagłe „olśnienie” normalizujące sytuację, wykazujące, że to, co zostało ujawnione nie było niczym niespodziewanym, a dotychczasowe związki z tą osobą wynikały stąd, że zdołała ona oszukać otoczenie, ukryć swoje prawdziwe oblicze.

3) negocjacje:

• jednostka, do której przyłożono etykietę dewianta nie jest bezsilna, może bowiem dojść do negocjacji pomiędzy jednostką a otoczeniem na temat jej statusu dewiacyjnego,

• w skrajnych przypadkach może dojść nawet do całkowitego pozbycia się negatywnego stygmatu, w wielu innych przypadkach jego osłabienie bądź redukcję,

• możliwości obrony zależeć mogą od całego szeregu okoliczności, takich jak np. pozycja społeczna danej jednostki, rodzaj przypisywanego zachowania dewiacyjnego, rygoryzm otoczenia, itp.

4) pochłanianie ról:

• pomimo możliwości negocjacji proces stygmatyzacji prowadzi często do zjawiska pochłaniania ról,

• jedna z ról społecznych pełnionych przez dewianta nabiera charakteru roli czy też statusu dominującego,

• wszystkie inne role społeczne zostają w percepcji społecznej podporządkowane lub też pochłonięte przez tę rolę dominującą,

• dla osoby naznaczonej oznacza to, że będzie ona przede wszystkim złodziejem, zanim będzie ojcem, mężem, sąsiadem, kolegą, pracownikiem, itp.,

• identyfikacja dewiacyjna rozciągnięta zostaje na całość aktywności danej osoby.

4. Wizja dewiacji i przestępstwa w ujęciu Davida Matzy

• koncepcja Davida Matzy opera się na rozróżnieniu pomiędzy pojęciami patologii i zróżnicowania i wynikającym stąd przeciwstawieniu pozytywistycznej postawie korekcjonalizmu wobec zjawisk dewiacyjnych postawy, którą zaproponował on określić mianem docenienia,

• nie ma żadnych obiektywnych kryteriów zdrowia i patologiczności, wizja obrazu świata społecznego jako skrajnie zatomizowanego, stanowiącego wielość równouprawnionych grup,

• rzeczywistość społeczna to seria alternatywnych rzeczywistości, z których każda ma własne znaczenie i żadna z nich nie jest zdrowa lub patologiczna,

• dewiacja i dewiant powinni zostać docenieni, to znaczy zaakceptowani takimi, jakimi są,

• postulat prawa do bycia odmiennym,

• zachowania dewiacyjne są traktowane jako jedna z wielu możliwych adaptacji do rzeczywistości, której nie może jednak znieść konwencjonalne społeczeństwo, uciekające się w związku z tym do brutalnych metod czynienia odmieńców na powrót normalnymi.

Koncepcje nurtu kryminologii konfliktowej

1. Analiza konfliktowa wg Thomasa Bernarda

• warunki społeczne i środowiskowe, w jakich żyją ludzie, decydują o ich interesach i celach oraz kształtują ich systemy wartości,

• zachowanie człowieka jest na ogół zgodne z wyznawanymi przez niego wartościami, zatem tworzenie prawa jest rezultatem wielu przeprowadzonych konfliktów oraz podjętych kompromisów między grupami społecznymi mającymi różne wartości i interesy,

• im wyższa jest polityczna i ekonomiczna pozycja danej grupy społecznej, tym bardziej prawo ma tendencję do reprezentowania wartości i interesów owej grupy,

• im wyższa jest ekonomiczna i polityczna pozycja danej grupy, tym mniejsze jest prawdopodobieństwo, że wzory zachowania charakterystyczne dla tej grupy będą naruszały prawo,

• im niższa jest pozycja ekonomiczna i polityczna danej grupy, tym większe jest prawdopodobieństwo, że wzory zachowania tej grupy będą niezgodne z ustalonym prawem,

• koncentracja przestępczości ujawnionej ma miejsce w ramach niższych warstw społecznych.

2. Teoria konfliktu grupowego wg Georga Volda

• dla zarysowania tej koncepcji konieczne jest zdefiniowanie zjawiska konfliktu grupowego: człowiek jest istotą grupową, bowiem społeczeństwo stanowi zbiór grup utrzymywanych w zmiennej, lecz dynamicznej równowadze przeciwstawnych interesów grupowych; grupy społeczne powstają, gdy jednostki posiadają wspólne interesy i potrzeby; do konfliktu dochodzi wtedy, gdy interesy i cele grup zaczynają nachodzić na siebie,

• w przypadku zaistnienia konfliktu wartości i interesów różnych grup społecznych dochodzi zawsze do mobilizacji w procesie tworzenia prawa jednej grupy przeciwko drugiej, poprzez wpływanie na zmiany w prawie,

• grupa, która zdoła uzyskać większe poparcie członków legislatywy dla swoich propozycji, uzyskuje korzystny dla siebie kształt prawa,

• zatem przestępstwo może być traktowane jako zachowanie członków grupy mniejszościowej, ponieważ pozostaje w sprzeczności z poglądami większości i dlatego te zachowania są przez tę grupę kryminalizowane.

3. Teoria kryminalizacji wg Austina Turka

• podwaliną teoretyczną było założenie, że przestępstwo i „bycie przestępcą” stanowi cechy definiowane i nadawane przez członków społeczeństwa,

• to ludzie nadają pewnym zachowaniom i działaniom określenie przestępcze, czyli decydują o tym, co należy do zbioru przestępstw,

• każde społeczeństwo dzieli się na dwie grupy: dominującą - władzę: grupę podejmującą decyzję i tworzącą prawo i podporządkowaną - grupę poddanych, której prawo dotyczy, ale która nie ma wpływu na treść prawa,

• prawo jest tworem grupy posiadającej władze i zorganizowanej politycznie,

• władza tworzy prawo, ustala i nazywa pewne kategorie przestępstw,

• kryminalizacja stosowana jest najczęściej wobec osób o niskim statusie społeczno-ekonomicznym oraz wobec mniejszości,

• wskutek tego utworzony system społeczny funkcjonuje dobrze, dopóki związki łączące władzę i poddanych nie ulegają zakłóceniu i poddani nie zaczynają dostrzegać niesprawiedliwości sytuacji, w której się znajdują,

• zakłócenia systemu równowagi między dwiema grupami prowadzą do tego, że władza może używać zbyt dużo lub też zbyt mało przymusu, co może prowadzić do destabilizacji systemu,

• łamanie prawa oznacza wskaźnik załamania się lub brak władzy.

Problematyka ofiary przestępstwa w kryminologii

Termin „wiktymologia” pojawił się w literaturze kryminologicznej dopiero z końcem lat czterdziestych XX wieku. Wiktymologia jest nauką niezwykle dynamiczną. Wyniki badań oraz rozważań teoretycznych prezentowane są co trzy lata na międzynarodowych sympozjach wiktymologicznych.

Koncepcje wiktymologii:

• wiktymologia ogólna: ujmowana jako samodzielna, odrębna dyscyplina naukowa, zajmująca się wszystkimi ofiarami występującymi w społeczeństwie, niezależnie od źródeł ich pokrzywdzenia: ofiary sił przyrody oraz działań ludzkich,

• nowa wiktymologia: zajmuje się ofiarami praw człowieka oraz ofiarami przestępstw (w tym ofiarami nadużyć władzy),

• wiktymologia jako nauka o cierpiącym człowieku: osoby zagrożone, pokrzywdzone lub unicestwione przez działanie lub zaniechanie człowieka bądź strukturę, organizację będącą jego wytworem,

• wiktymologia kryminalna: najwęższa koncepcja, ujmująca wiktymologię jako subdyscyplinę kryminologii, przedmiotem której są ofiary pokrzywdzone przestępstwem.

Definicja ofiary

• nie ma jednej definicji ofiary,

• wiktymologia kryminalna operuje pojęciem, które jest w literaturze rozumiane przynajmniej na trzy sposoby: pierwszy (najwęższy) - ofiarą przestępstwa jest konkretny człowiek, który ponosi szkodę, doznaje nieuzasadnionej krzywdy lub cierpienia w wyniku popełnionego przestępstwa, drugi (szerszy) - oprócz jednostki ludzkiej ofiarą jest także grupa lub instytucja pokrzywdzona lub poszkodowana, trzeci (najszerszy) - nie tylko jednostka ludzka czy instytucja, lecz również porządek moralny lub prawny, zagrożony, poszkodowany lub zniszczony przez czy karalny,

• definicja z Deklaracji o podstawowych zasadach sprawiedliwości dla ofiar przestępstw i nadużyć władzy z 1985 r.: ofiarami są osoby, które, indywidualnie lub zbiorowo, poniosły uszczerbek w zdrowiu fizycznym lub psychicznym, doznały zaburzeń emocjonalnych, strat materialnych lub istotnego naruszenia swoich podstawowych praw w wyniku działania lub zaniechania będącego naruszeniem ustaw karnych obowiązujących w państwach członkowskich, w tym również ustaw dotyczących przestępczego nadużycia władzy.

Typologie ofiar

• wiktymność: podatność i predyspozycje do stawania się ofiarą.

• typy ogólne ofiar najbardziej narażone na pokrzywdzenie przestępczość (o najwyższej wiktymności): ludzie młodzi, kobiety, ludzie starsi, niedorozwinięci psychicznie lub wykazujący zaburzenia psychiczne, imigranci i mniejszości, osoby ociężałe umysłowo,

• typy psychologiczne ofiar najbardziej narażone na pokrzywdzenie przestępczość: osoby depresyjne, żądne zysku i zachłanne, osoby lubieżne i rozpustne, osoby terroryzujące otoczenie, osoby samotne, osoby uwikłane w szczególnie trudne sytuacje,

• „urodzona ofiara” - jednostka, która „przyciąga” do siebie przestępców z powodu stałej predyspozycji do roli ofiary (staje się ofiarą recydywistą, wielokrotnie pokrzywdzoną przestępstwem).

Rola ofiary w procesie wiktymizacji

• przyczynienie się ofiary do popełnienia przestępstwa - są sytuacje, w których ofiara jak gdyby rozpoczyna zdarzenie - pierwsza używa siły fizycznej przeciwko przyszłemu sprawcy, wyciąga broń, wszczyna kłótnię, prowokuje sprawcę, wywołuje lub ułatwia popełnienie przestępstwa,

• „wina ofiary” - koncepcja, która mówi, że stopień winy ofiary powinien znaleźć odzwierciedlenie w sposobie karania sprawcy,

• odpowiedzialność funkcjonalna - rozłożenie odpowiedzialności miedzy sprawcą i ofiarą w zależności od roli, jaką odegrali w przestępstwie.

Wiktymizacja pierwotna i wtórna

• wiktymizacja pierwotna: proces stawania się ofiarą w wyniku popełnionego przestępstwa, którego konsekwencją jest wyrządzenie przez sprawcę szkody ofierze,

• w zależności od rodzaju czynu przestępnego może polegać na utracie lub uszkodzeniu własności oraz doznaniu krzywdy fizycznej lub psychicznej,

• wiktymizacja bezpośrednia dotyczy ofiary przestępstwa, wiktymizacja pośrednia dotyczy osób bliskich bezpośredniej ofiary oraz osób, która doznały krzywdy w sytuacji zagrożenia lub jej zapobiegnięcia,

• wiktymizacja wtórna: powtórne doznanie krzywd i szkód w wyniku reakcji społecznej na wiktymizację,

• można być wtórnie wiktymizowanym w wyniku reakcji najbliższego otoczenia w miejscu zamieszkania, pracy, szkole, gdyż ciekawość, oburzenie czy też potępienie środowiska może powodować w stosunku do ofiary efekt stygmatyzujący i utrudniać jej powrót do stanu sprzed popełnienia przestępstwa.

Pojednawcze sposoby rozwiązywania konfliktów karnych

• jest to koncepcja rozwiązywania konfliktów karnych nieformalnie, poza organami wymiaru sprawiedliwości,

• do form rozwiązywania konfliktów zalicza się głównie: arbitraż, koncyliację, mediację,

• arbitraż - procedura pojednawcza, w której strony konfliktu zwracają się do osoby trzeciej, neutralnej, arbitra, aby rozpatrzyła sprawę i wybrała sprawiedliwe rozwiązanie,

• koncyliacja - strony konfliktu same rozwiązują konflikt w obecności osoby trzeciej, obserwatora, którego sama obecność i autorytet zapewniają klimat sprzyjający porozumieniu się,

• mediacja - proces pojednawczy, w którym rola mediatora nie ogranicza się tylko do obecności ani też sam nie rozwiązuje on konfliktu, lecz wspólnie ze stronami skonfliktowanymi stara się znaleźć satysfakcjonujące dla nich rozwiązanie,

• warunki przeprowadzenia mediacji: dobrowolność, prostota dowodowa (niebudzące wątpliwości okoliczności sprawy), sprawca nie kwestionuje zarzucanego mu czynu.