FUNDAMENTALNE PRAWA CZŁOWIEKA

4.1 Uwagi wstępne

Konstytucyjny status jednostki w Rzeczypospolitej Polskiej określają normy zawarte w rozdziale II Ustawy Zasadniczej z 1997 r., zatytułowa­nym „Wolności, prawa i obowiązki człowieka i obywatela" (art. 30-86). Ustrojodawca, umieszczając kwestie wolności i praw na początku Kon­stytucji, dał tym samym wyraz przyjętej koncepcji relacji jednostki z państwem. Jednostka (człowiek i obywatel) została wysunięta przed państwo, które ma spełniać wobec niej (i szerzej - wobec społeczeństwa) rolę służebną.

W Konstytucji RP rozróżnia się wolności i prawa jednostki. Wolno­ści mają miejsce w sytuacji, gdy państwo (władze publiczne) jest zobo­wiązane do powstrzymywania się od ingerowania w swobodne działania jed­nostki. Jednostce jest dozwolone czynić wszystko to, co nie jest zabronione prawnie. A zatem granicę wolności zakreśla obowiązujący system prawa. O prawie jednostki można mówić wtedy, gdy władze publiczne są zobowiąza­ne do podjęcia w związku z tym prawem, wyrażonym normatywnie odpo­wiednich działań pozytywnych. Innymi słowy, prawa jednostki rodzą po stronie władz publicznych określone powinności.

Konstytucja z 1997 r. rozróżnia też wolności i prawa człowieka oraz wolności i prawa obywatela. Te pierwsze oznaczają ogół wolności i praw przysługujących każdej jednostce (osobie) ludzkiej niezależnie od przynależności prawnej do jakiegokolwiek państwa. Przysługują jej z racji człowieczeństwa. Wolności i prawa obywatelskie przysługują tylko oby­watelom danego państwa, czyli osobom mającym określone formalnie obywatelstwo.

4.2. Konstytucyjne zasady przewodnie statusu jednostki

Na czoło zasad przewodnich statusu jed­nostki ustrojodawca wysunął zasadę godności, która to cecha człowieka jest przyrodzona i niezbywalna, stanowi ona źródło wolności i praw czło­wieka i obywatela. Jest nienaruszalna, a jej poszanowanie i ochrona jest obowiązkiem wszystkich władz publicznych.

Zasadzie wolności jest poświęcony art. 31 Konstytucji. Pojęcie wol­ności ujmuje się jako zakaz zmuszania kogokolwiek do czynienia tego, czego prawo mu nie nakazuje. Wolność zatem oznacza swobodę wszel­kich działań, które nie są przez prawo zakazane. Ustawa Zasadnicza re­stryktywnie określa, jakie przesłanki muszą być spełnione dla ustawowe­go ograniczenia wolności oraz w jakim zakresie można tego dokonać.

Kolejny, 32 art. Konstytucji normuje zasadę równości, zgodnie z któ­rą wszyscy są równi wobec prawa i mają jednakowe prawo do równego traktowania przez władze publiczne. Zakazana jest też dyskryminacja ko­gokolwiek w życiu politycznym, społecznym lub gospodarczym z jakiej­kolwiek przyczyny. W nauce prawa podkreśla się, iż konstytucyjna zasada równości musi być rozumiana jako równość wobec prawa oraz równość w prawie.

Końcowe unormowania analizowanego podrozdziału Konstytucji, do­tyczące zasad ogólnych wolności i praw, są adresowane do obywateli pol­skich, w tym tych, którzy należą do mniejszości - narodowych i etnicznych oraz do cudzoziemców.