1. KRĘGI TEATRALNE

Teatr dworski Zygmunta III nie odegrał większej roli w kulturze. W 1592r., z okazji jego ślubu z Anną Austriaczką, występowali na dworze aktorzy hiszpańscy i włoscy. W latach 1616-1617 i w 1618 działała w Warszawie zespół teatralny Johna Grena (grali m.in. Szekspira), potem Arona Askena. Do ważnych zmian w historii dworskiego teatru doszło za panowania Władysława IV.

  1. SZKOLNY TEATR RÓŻNOWIERCZY

Wzór teatru szkolnego uformował się w szkole w Strassburgu za rektoratu Jana Sturma. Wystawiano tam komedie i tragedie antyczne oraz inscenizacje rozpraw, wykorzystujących mowy Cicerona. Podstawą działalności teatralnej były odpowiednie ustawy szkolne, określające organizację i program szkoły. Szkoły różnowiercze posiadały własne ordynacje, dla szkół katolickich wzorem była jezuicka Ratio studiorum z 1599r.

Szkoły różnowiercze prowadzące działalność teatralną: w Gdańsku (najwcześniej), Toruniu, Elblągu, Lesznie.

Wystawiano sztuki oparte na wątkach biblijnych, antycznych, sięgano po teksty tragedii i komedii, ale wprowadzano także tzw. dialogi szkolne i „akty oratorskie”.

Teatr toruński pełnił równocześnie funkcję sceny szkolnej i miejskiej. W nim po raz pierwszy przełamano zasadę, iż role obsadzone mogą być tylko przez mężczyzn - w sztuce Jakuba Herdena w 1691r. zagrała kobieta.

W XVII wieku szkolne teatry różnowiercze posługiwały się kurtyną, parokrotną wymianą dekoracji, efektami świetlnymi. Pojawiły się także kostiumy alegoryczne - np. Wiosna w niebieskiej szacie z kwiatami we włosach.

Wystawiano sztuki w języku łacińskim, niemieckim i polskim.

  1. TEATR JEZUICKI - REPERTUAR WIDOWISK

W ciągu wieku XVI wieku powstały sceny szkolne w Pułtusku, w Braniewie, w Wilnie, Poznaniu, Jarosławiu, Dorpacie, Kaliszu, Rydze, Połocku i Lublinie.

Dopuszczono na widownię kobiety, z zastrzeżeniem jednak, że nie mogą uczestniczyć stale, tylko w niedużej liczbie, nie mogą oglądać wewnętrznych popisów deklamacyjnych i pod warunkiem, że będą siedziały osobno.

Przywiązywano znaczenie do widowisk publicznych. Organizowano też widowiska parateatralne, np. z okazji ogłoszenia nowych świętych.

Grywano tragedie, komedie, tragikomedie, dialog szkolnych, akty oratorskie lub akcje sądowe, które miały przynosić szczególny pożytek moralny i praktyczny.

Poetyka dialogu szkolnego - forma podporządkowana zadaniom dydaktycznym, pomagać miała w przyswajaniu większego zasobu słów łacińskich, w umiejętności posługiwania się słownictwem łacińskim w różnych tematach rozmowy. Dialog także mógł pełnić funkcję pedagogiczną, podejmujący wewnętrzne sprawy szkoły, jak np. dialog wystawiony w Kaliszu na otwarcie zimowego semestru w 1584r.

Wystawiano sztuki, które miały obrzydzać zakazane uciechy światowe, pokazywać wyższość katolicyzmu nad herezją lub tylko zniechęcać do pijaństwa. Rodziły się także tragedie i komedie nasycone alegoryczną moralistyką (np. Antithemius seu Mors Peccatoris).

Zadania edukacyjne, jakie stawiał sobie Kościół, stały się źródłem moralitetowego nurtu sztuk. Wprowadzano wzory pozytywne, w których chętnie sięgano do hagiografii, do Biblii i antyku. Potrzeba uświetnienia uroczystości kościelnych przyczyniła się do podjęcia tradycji dramatu liturgicznego oraz misteriów.

Autorami sztuk byli profesorowie, choć do obowiązków ucznia należało układanie tekstów dramatycznych.

  1. TZW. SCENA LUDOWA.