„Nauczanie dzieci niepełnosprawnych umysłowo” Ivar Lovaas

IMITACJA WERBALNA. NAŚLADOWANIE DŹWIĘKÓW I SŁÓW

• pierwsze kroki w nauce mowy - dziecko uczy się naśladowac reakcje słowne, poczynając od dźwięków i słów,

• wczesne rozpoczęcie ćwiczenia imitacji werbalnej i codzienna praca nad tym programem (przynajmniej godzina dziennie - pół godziny rano i pół godziny po południu, kilka ćwiczeń w innych porach dnia),

• po każdych 3 - 5 min treningu naśladowania werbalnego przeprowadzić serię „powtórek” już opanowanego materiału z innych dziedzin,

Program złożony z pięciu faz:

1. Wzmacnianie wokalizacji:

• wokalizacja - wydanie przez dziecko, pdzy użyciu strun głosowych, jakiegokolwiek dxwięku, między innymi chrząkniecia, smiechu, „gaworzenia”, „achów” i „ochów”,

• cel - zwiększenie częstości występowania wokalizacji,

• nauczenie dziecka, że będzie nagradzane jedzeniem i pochwałami i że za ich przyczyną może regulować ilość otrzymywanych pochwał i nagród - dziecko przestanie wykorzystywać zdolność do artykułowania dźwięków jedynie w celu autosymulacji,

• stworzenie przyjacielskie i radosnej atmosefry, polecenie mów - reakcja głosowa wzmacniana pochwałą i jedzeniem, pobudzanie do wokalizacji - łaskotanie, pieszczota, aktywność fizyczna,

• opanowanie fazy - wokalizacja około 10 lub więcej razy w ciągu minuty, w czasie dwu - lub trzy minutowych przedziałów czasowych.

2. Poddanie wokalizacji kontroli czasowej:

• nauczenie dziecka wydawania dźwięków w ciągu 3 sekund po wypowiedzeniu polecenia mów,

• dziecko zostaje nagrodzone za wokalizację tylko wtedy, gdy najpierw posłucha, w jaki sposób jest wydawany dźwięk,

• odstęp między reakcją a poleceniem skraca się z 3 sek do 2 i 1.

3. Naśladowanie dźwięków:

• nauczenie dziecka naśladowania określonych dźwięków, których później używać będzie przy wymawianiu słów,

• opanowanie artykulacji około 10 dźwięków zawierających co najmniej 3 spółgłoski (aa, mm, buu, oo, fuu, ee, duu, uu, kuu, tuu),

• pierwszy dźwięk - podpowiedź wzrokowa (uwydatnieje układu warg przy wydawaniu dźwięku), podpowiedź manualna (utrzymywanie ust dziecka w odpowiednim kształcie, gdy artykułuje dźwięk), z czasem wzmacnianie coraz dokładniejszych powtórzeń (najpier nagradzanie mniej dokładnych, później zwiększanie stopnia trudności),

• drugi dźwięk - całkowicie odmienny od pierwszego, artykułowanie obu dźwięków na zmianę, w dowolnym porządku,

• dźwięk trzeci - dziesiąty - metoda taka sama jak przy dwóch pierwszych, naprzemienne wypowiadanie dźwięków (nowy - stary),

• gdy dziecko umie już powtórzyć 6 - 10 dźwięków rozpoczyna się faza budowania sylab i słów,

• może wystąpić regresja, wybuchy złości, autosymulacja - urozmaicanie ćwiczeń.

4. Naśladowanie słów:

• wyrazy składaja się z dźwięków, które dziecko potrafi bez trudu naśladować (mama, tata, pa pa, dół, baba, papu, cucu, woda, daj, siusiu, dada, dzidzi, noga, oko, picie, tam),

• rozpoczęcie nauki od słów o powtarzających się sylabach (ciągi jednorodne, mama), później składające się z bardzo różnych dźwięków (ciągi niejednorodne, stół),

• pierwsze słowo - najpierw nagradzanie wypowiedzi choć trochę zbliżonej do żądanego słowa, ćwiczenie aż do chwili, gdy wyraz brzmi dość wyraźnie i jest zrozumiały dla większości ludzi, dzielenie słowa na dźwięki składowe i wypowiadanie każdego z tych dźwięków w osobnej próbie,

• drugie słowo - powinno zdecydowanie różnić się od pierwszego, wypowiadanie obydwu słów na przemian,

• słowa trzecie - dziesiąte - taka sama metoda, łączenie z wyrazami poprzednimi,

• wprowadzenie dodatkowych słów - wyraz o niejednakowo brzmiących sylabach: od ostatniej części wyrazu w kierunku poczatku („łączenie wsteczne”), słowa przydatne dziecku, ćwiczenie ma się stać zabawą.

5. Naśladowanie siły głosu, wysokości tonu i tempa wypowiedzi:

• siła - dźwięki głośne i ciche (zachowanie odpowiednie do siły - wymach rąk, palec na ustach), z czasem redukowanie podpowiedzi, przypadkowe wymienianie dźwięków, wprowadzenie znaczenia słów głośno i cicho,

• ton (wysokość) - dźwięk o wysokim i niskim tonie, podawanie tonów na zmianę, sygnały złożone z 3 dźwiękówo różnych tonach,

• tempo - duża szybkość, bardzo powoli, zmiana tempa.

JĘZYK ŚREDNIOZAAWANSOWANY

1. Bierne rozumienie nazw przedmiotów:

• recepcyjne odbieranie nazw przedmiotów, przedmioty codziennego użytku,

• pierwsze określenie - przedmiot, z którym dziecko jest obeznane i którym może się posługiwać, nagradzanie prawidłowych reakcji, karanie nieprawidłowych i braku współpracy, wydawanie poleceń (dotknij kubka), podpowiedź wizualna (dotyaknie kubka przez nauczyciela), redukcja podpowiedzi wizualnej (skierowanie ręki w stronę kubka, ale nie dotykanie go), podpowiedź fizyczna (kierowanie ręką dziecka) - ciągłe zmniejszanie podpowiedzi,

• drugie określenie - przedmiot różny od pierwszego kształtem i funkcją, postępowanie takie jak przypierwszym,

• technika podawania poleceń w przypadkowej kolejności, przypadkowa rotacj poleceń - ukazywanie obu przedmiotów w przypadkowej kolejności (najpierw małe przypomnienie), zmiana położenia przedmiotów na stole,

• podpowiedzi - podpowiedź oparta na przybliżeniu (umieszczanie bliżej dziecka przedmiotu wymienionego w poleceniu), modelowanie (taki sam zestaw przedmiotów dla dziecka i nauczyciela, to samo ułożenie, naśladowanie zachowania nauczyciela),

• określanie innych przedmiotów - najpierw poznanie w izolacji, później z innymi wcześniej poznanymi przedmiotami,

• nauka generalizacji (uogólniania) - identyfikacja przedmiotów danego typu, a nie tylko konkretnego przedmiotu, początkowo przedmioty bardzo przypominające oryginał, później znacznie różniące się, ćwiczenie nie tylko podczas sesji terapeutycznych, ale w każdej sytuacji życia codziennego.

2. Ekspresyjne określanie przedmiotów:

• czynne nazywanie przedmiotów, odpowiedź na polecenie co to jest?, przedmioty codziennego użytku,

• pierwsza nazwa - umieszczenie przedmiotu na stole i pytanie co to jest?, podpowiedź (zamiast pytania najpierw wymawianie nazwy przedmiotu), redukcja podpowiedzi (coraz cichsze podpowiadanie i skracanie wyrazu),

• druga nazwa - maksymalnie zróżnicowany przedmiot, postępowanie takie samo,

• przypadkowa kolejnośc podawania nazw - małe powtórzenie (najpierw pierwszy, potem drugi przedmiot), przedstawianie obu przedmiotów w przypadkowej kolejności,

• określanie innych przedmiotów - technika jak przy nauce słów,

• nauka generalizacji (uogólniania) - nauka używania języka na co dzień, podobnie jak przy słowach,

• nauka odpowiedzi na pytanie co to jest? - nie w czasie wstępnych etapów ćwiczeń! (im mniej mówisz na początku tym lepiej),

• nauka odpowiedzi na pytani czego chcesz? - uczenie nazywania przedmioiu, który dziecko chce otrzymać, zaczynamy od jednego przedmiotu na stole + podpowiedzi (czego chcesz? - pauza - ciastko).

3. Recepcyjne określanie działania:

• nazywanie czynności i działań,

• idź do osoby/przedmiotu - podchodzenie do innej osoby, zbliżanie się do danego przedmiotu w pokoju, polecenie (idź do tatusia), podpowiedź (naśladownictwo, zaprezentowanie postępowania wraz z instrukcją słowną, ewentualnie podpowiedź fizyczna), redukcja podpowiedzi (zmniejszanie fizycznej podpowiedzi, redukcja modelowania - od ostatniego kroku w sekwensji zachowań),

• skacz w stronę osoby/przedmiotu - takie samo postępowanie,

• przypadkowa kolejność poleceń - prezentowanie poleceń na zmianę,

• dalszy trening rozumienia innych czasowników - taki sam sposób postępowania,

• nauka uogólniania - w trakcie codziennych zajęć wydawanie dziecku poleceń przy pomocy znanych czasowników,

• ćwiczenia z użyciem obrazków - identyfikacja zachować, działań ludzi na obrazkach,nauka w sposób identyczny jak przypadku nauczania rozumienia nazw przedmiotów, polecenie dotknij jedzenia, pokaż spanie.

4. Ekspresyjne określanie działania:

• nazywanie czynności, które dziezko właśnie samo wykonało lub które wykonała inna osoba, podanie nazw zachowania zilustrowanego na zdjęciach,

• pierwsza nazwa - wykonanie czynności + pytanie co robię?, podpowiedź (nazywanie czynności w trakcie jej wykonywania), redukcja podpowiedzi (podobnie jak we wcześniejszych technikach),

• druga nazwa - podobnie jak pierwsza,

• przypadkowa kolejność poleceń, nazywanie innych czynności, nauka odpowiedzi na pytanie co teraz robię?, ćwiczenie z uzyciem obrazków, nauka uogólniania - jak w poprzedniej technice.

5. Powstrzymywanie mowy echolalicznej i psychotycznej:

• mowa echolaliczna - powtarzanie, częściowo lub całkowicie, zdań wypowiadanych przez innych, dziecko wie jak mówić, choć nie zna znaczenia słów,

• przezwyciężanie mowy echolalicznej - nauka mówienia nie wiem w odpowiedzi na pytania i wypowiedzi, których dziecko nie rozumie, stawianie pytań na które dziecko i nie zna odpowiedzi i udzielanie jej nie wiem, głosniejsza artykulacja pytania niż odpowiedzi, z czasem nie udzielanie odpowiedzi (odpowiada dziecko), wprowadzanie pytań, na które dziecko zna odpowiedź (mieszanie ich),

• mowa psychotyczna - zbitka niezwykłych kombinacji nie mających sensu („sałatka słowna”),

• przezywciężanie mowy psychotycznej - ostre nie! w przypadku wystąpienia mowy psychotycznej, polecenie mów głupstwa (dziecko może stosować mowę psychotyczną) i nie mów głupstw (powstrzymywanie się od mowy psychotycznej).

6. Język migowy:

• alternatywa języka werbalnego, nie dla dzieci z opóźnioną mową (< niż 4 lata) i dzieci z niewielką ilością ćwiczeń rozwijających mowe i nie dla dzieci echolalicznych,

• korzyści - ułatwia rozwój mowy właściwej (połączenie znaku z wypowiedzią), łatwe rozumienie gestów, użycie podpowiedzi manualnych przy nauce, konkretny związek między znakiem a jego desygnatem,

• początek - opanowanie zachowań autosymulacyjnych (przebireania palacmi), pomoc manualna,

• nazywanie przedmiotów - zaczyna się od posiłków (dwa różne znaki - mleko i jabłko), przedmiot + pokaz + ułożenie rąk dziecka, redukcja podpoweiedzi (zmniejszanie prowadzenia rąk dziecka), poznane znaki na przemian, pytania co?, co to jest?, co ci pokazuję?, podpowiedzi o charakterze demonstracji,

• spontaniczność - wyrażanie prośby, wybranie silnego wzmocnienia (krakers) i częściowe eliminownie go aż do mometu, gdy dziecko samo o nie poprosi, ćwiczenia w różnych sytuacjach życiowych,

• zadania opisowe - łączenie znaków w proste zdania, poczatkowo nauka czasowników (wskazywać, trzymać, podnieść), później wprowadzenie przedmiotów i łączenie ich z czasownikami, stosowanie przesadnych gestów,

• język znaków abstrakcyjnych - określanie związków między ludźmi, przedmiotami i wydarzeniami, zaimki, przyimki, pojecia czasoe, kolor, rozmiar, kształt, dziecko musi zauważać, że dana cecha łączy kilka przedmiotów.

JĘZYK ZAAWANSOWANY

1. Rozmiar, kolor, kształt:

• nauka określania rozmiaru - ćwiczenia recepcyjne (dwa przedmioty różniące się tylko rozmiarem, polecenia duża - mała, zmiana położenia przedmiotów na stole, redukcja podpowiedzi, naprzemienne wskazywanie przedmiotów) i ćwiczenie ekspresyjne (wskazywanie jednego przedmiotu i pytanie jaka wielkość? i pokaż dużą),

• nauka określania koloru - uczenie rozróżniania kolorów i właściwego ich nazywania, uczenie w taki sam sposób jak uczenie pojęcia rozmiaru,

• nauka określania kształtu - jak wcześniej,

• nauka uogólniania - zatosowanie w codziennym otoczeniu.

2. Przyimki:

• określanie związków przestrzennych pod, nad, w środku,

• ćwiczenia recepcyjne - umieszczanie klocka w pojemniku (polecenia do, pod, obok), podpowiedzi fizyczne, można pracować na dwóch pojemnikach (jedn do do, drugi do pod), wprowadzenie na wierzchu, obok, z tyłu, z przodu,

• ćwiczenia ekspresyjne - stosowanie pytań gdzie do włozyłem?, uczenie w ten sam sposób jak przy przedmiotach i czynnościach,

• nauka uogólniania - ćwiczenia w życiu codziennym.

3. Zaimki:

• opisuje związki między osobami,

• ćwiczenia mowy recepcyjnej - zaimki mój, twój, wskazywanie części ciała i przedmiotów osobistych (moje ucho - twoje ucho), później polecenia pokaż, następnie zaimki ja i ty (pytania co robię?).

4. Pojęcie czasu:

• proste pojeęcia czasowe najpierw, na końcu, w krótce, później,

• ćwiczenie pojecia na końcu - dotykanie dwóch przedmiotów (najpierw dotknij piłki, na końcu dotknij klucza), zmian kolejności i położenia przedmiotów, pytanie co było na końcu?, werbalizacja poleceń, więcej przedmiotów niż 2,

• najpierw - tak samo jak w na końcu (zmienia się pytanie),

• ćwiczenia uoólniające - sekwencja poleceń (powieś kurtkę zanim wyjdziesz) w życiu codziennym.

5. Ćwiczenia odpowiedzi tak/nie

• ćwiczenia związane z odczuciami osobistymi - 2 zachowania (jedno dziecko lubi, drugio nie), zadawanie pytań i podpowiadanie odpowiedzi (chcesz ciastko? Chcesz klapsa?), pokazanie konsekwencji błędnego posługiwania się tak i nie,

• ćwiczenia na pytania o stan faktyczny - czy to jest książka?, pokazanie przedmiotu, stopniowa redukcja podpowiedzi.

6. Uczenie budowania równoważników zdania i zdań:

• podział na małe etapy - najpier rzeczownik + przymiotnik, później czasownik + rzeczownik, pytania pomocnicze.