Koncepcje psychologiczne człowieka: Psychodynamiczna /Freud/ TEORIE PSYCHODYNAMICZNE To koncepcja psychologiczna kładąca nacisk na dynamikę nieświadomego umysłu i uprzednie doświadczenia jednostki jako główne determinanty przyszłego zachowania. Istota teorii psychodynamicznych zawiera się w 4 podstawowych pojęciach: determinizm psychiczny wczesne doświadczenia popędy/instynkty procesy nieświadome GŁÓWNE TEZY S. FREUDA Aktywność człowieka przebiega na trzech poziomach: Świadomym- to, co człowiek myśli, czego doświadcza w danym momencie, świadome myśli płyną jak woda w strumieniu- strumień świadomości Przedświadomym- cała wiedza i pamięć, która może być przesunięta do świadomości Nieświadomym- różne pragnienia, popędy, instynkty wyparte często wychodzą podczas np. snu, to one motywują ludzkie zachowanie Aparat psychiczny człowieka składa się z trzech instancji: ID (ono)- ja dziecko system pierwotny odziedziczony obejmuje całokształt nieświadomych, pierwotnych popędów kieruje się zasadą przyjemności zawiera różne dynamiczne siły np. libido, które jest podstawowym źródłem energii libidialnej SUPEREGO (nadjaźń)- rodzic ukształtowanie wskutek internalizacji wymagań społecznych norm moralnych i wzorów kulturowych powstaje w skutek socjalizacji jego rola polega na ograniczaniu tendencji ID działa zgodnie z zasadą doskonałości EGO (ja, jaźń)- ja dorosły wykształca się z części ID pod wpływem bodźców z otaczającego świata dostarcza ujść popędem ID i jest w zgodzie z SUPEREGO kieruje się zasadą rzeczywistości	Behawioralna /Pawłow, skiner/ Twórcą behawioryzmu byli Watson i Skinner. Powstała ona mniej więcej w tym samym czasie co psychoanaliza, ale niejako na bazie krytyki psychoanalizy. Zwrócili uwagę na rolę środowiska w zachowaniu człowieka. Jakie środowisko - taki człowiek. (To co można powiedzieć o zachowaniu człowieka). S - R (bodziec - reakcja) Człowiek posiada 2 metody zachowania: nagrody kary Nagrody wzmacniają pozytywne zachowania człowieka. Kary (wzmocnienie negatywne) - człowiek działa tak aby uniknąć kary (będzie działał coraz rzadziej tak). Procedury nagradzania: stałych odstępów czasowych - zgodnie z nią nagradzanie odbywa się regularnie co jakiś określony czas (pensja nie wpływa na lepszą pracę - należy się i już!) zmiennych odstępów czasowych procedura stałych proporcji - człowiek otrzymuje nagrodę co jakiś cza (np. premia kwartalna) procedura zmiennych proporcji - człowiek otrzymuje nagrodę za każdą wykonaną pracę Kary mogą być stosowane i maja skutek pozytywny, ale wtedy gdy są stosowane i kary i nagrody. Negatywne skutki kar, które mogą nastąpić: zjawisko generalizacji zachowania polegające na stłumieniu zarówno zachowań nieporządanych jak i wiele pozytywnych (pożądanych) zaburzenia emocjonalne - najczęściej dorośli ludzie, którzy w dzieciństwie byli karani są agresywni, boją się życia unikanie źródła karania, a nie tego zachowania system karania dostarcza negatywnych wzorców zachowania. Kary fizyczne, które są stosowane w domu dostarczają dzieckuwzorzec jak należy postępować z własnymi (w przyszłości) dziećmi lub słabszymi	Humanistyczna /Maslow/ KONCEPCJA (SZKOŁA) HUMANISTYCZNA Human - człowiek Główni przedstawiciele: C. Rogers, A. Maslow Uważali, że każdy człowiek z natury jest dobry, rodzi się z potrzebą szacunku i uznania, potrzebą aktualizacji siebie (czyli potrzeba wzrostu do stawania się coraz lepszym). Ja realne (obraz samego siebie - czyli to co człowiek sam o sobie wie i o świecie w którym żyje) Ja idealne - to do czego człowiek zmierza. Ja realne zamienia się w ja idealne - jest to aktualizacja. Człowiek rozwija się prawidłowo jeśli realne ja jest właściwe. Jest ono jednak zazwyczaj zaniżone albo zawyżone (ja realne = ja idealne). Człowiek powinien znać swoje ja realne. Rogers opracował terapię opartą na kliencie, pomocną w budowaniu obrazu samego siebie. Człowiek w bliskich kontaktach z drugim człowiekiem buduje swój obraz i oboje ucza się siebie nawzajem (np. przyjaźń, miłość). Ponieważ ludzie z natury są sobie równi - zatem relacja lekarz - pacjent jest zachwianiem tej natury, dlatego potraktował on tego pacjenta jako klienta - czyli równego sobie Od czego wynika nasz obraz: rodzina - to co rodzice mówią dziecku, taki dziecko ma obraz o sobie, innych, otoczeniu szkoła (dziecko idzie do szkoły z pewnym ukształtowanym przez rodziców obrazem, dziecko w wyniku kontaktu z rówieśnikami weryfikuje ten obraz, ale przyjmuje on te informacje które dziecko zna o sobie, inne odrzuca) człowiek w okresie dojrzewania nie może znaleźć swojego obrazu, jest zagubiony, zazwyczaj w tym okresie obraz jest zaniżony Masłow On zwrócił uwagę na potrzeby - jako motor ludzkiego zachowania (tworzenia swojego obrazu). Musi być zaspokojona potrzeba niższego rzędu, aby wytworzyła się potrzeba wyższego rzędu. Mechanizmy obronne Mechanizmy obronne- to są struktury osobowości, które pozwalają człowiekowi przetrwać mimo trudnych doświadczeń. wsparcie(kwestii, czegoś) tłumienie(trochę świadome np. jakieś potrzeby) przeniesienie(np. złość- przeniesienie na inną osobę) sublimacja(robienie czegoś w zamian) kompensacja(kompensowanie braków) racjonalizacja(tłumaczenie sobie w mądry sposób) projekcja(moje własne emocje projektuje na inną osobę) regresja(cofanie się) fiksacja(nadmierna koncentracja na czymś)
Fazy rozwoju psychoseksualnego Freuda Stadium oralne do ok. 18 miesiąca potrzeby dziecka skupione na ustach, wargach, na języku główne zadania- odstawienie od piersi Stadium analne 2-3 rok życia dojrzewanie kontroli nad zwieraczami główne zadania- trening czystości Stadium falliczne 4-5 rok życia zainteresowanie skoncentrowane na problematyce seksualnej, penis budzi największe zainteresowania u dzieci obojga płci główne zadania- kompleks Edypa Latencja(wyciszenie) 5-6, 11-13 roku życia okres utajony, spokojny, wzbogacenie pojęcia ja, nasilenie interakcji z grupą rówieśniczą główne zadanie- rozwój mechanizmów obronnych Stadium penitalne 11, 13-18 roku życia w tym czasie odkrywanie nowych doznań seksualnych rozwój pociągu do płci odmiennej narodziny romantycznej miłości główne zadanie- usamodzielnienie się, uwolnienie od zależności, dojrzała intymność seksualna Wypalenie zawodowe Emocjonalne wyczerpanie- wynika z obciążenia emocjonalnego pracą, obciążenia zasobów energii- dalej nie dam rady. Depersonalizacja- zobojętnienie, negatywny stosunek do osób potrzebujących pomocy, unikanie, wycofanie się, chłód, dystans, cynizm, często traktowana jako sposób radzenia sobie z emocjonalnym wyczerpaniem. Obniżone poczucie osiągnięć osobistych- poczucie małej wartości, mała motywacja, poczucie klęski, przegranej, poczucie, że praca jest nieefektywna, że brakuje predyspozycji do pełnienia ról zawodowych. Etapy rozwijania się wypalania zawodowego: Zafascynowanie Stagnacja Frustracja- miejsce pracy staje się miejscem rozczarowania Apatia- wykonuje się to co najpilniejsze, unikanie dodatkowej aktywności Wypaleniu zawodowemu sprzyja: wymagania instytucji w stosunku do pracownika konieczność sprostania sytuacji- nieoczekiwanym, kryzysowym przeładowanie pracą, konieczność podejmowania decyzji pod presją niestabilna sytuacja zawodowa konflikt roli zajmowane stanowiska kierownicze Psychika- negatywny obraz własnych umiejętności, zanik zainteresowania pracą zawodową, trudności z koncentracją uwagi. Emocje- bezsilność, przygnębienie, pobudliwość, znerwicowanie, gniew, labilność emocjonalna, przenoszenie frustracji z pracy do domu. Fizyczność- szybka męczliwość, skłonność do zachorowań, bóle głowy, napięcie mięśni, zakłócenie snu, wysokie ciśnienie krwi. Sfera społeczna- konflikty w życiu prywatnym, ograniczenie kontaktów społecznych, potrzeba zajmowania się tylko samym sobą. złe stosunki międzyludzkie ambicje awansu wyższe od rzeczywistych możliwości awansu określone zawody: pomagacza płeć- częściej kobiety cechy osobowościowe(poczucie własnej wartości, skuteczności, neurotyczność, ekstrawersja, optymizm, poczucie koherencji, poczucie kontroli, reaktywność) Symptomy wypalenia zawodowego: Wypalenie dotyczy i tylko słabo angażujących się i tych bardzo zaangażowanych: pierwsi- męczą się i mają świadomość źle wybranego zawodu drudzy- pasjonaci, którzy nie mogą poradzić sobie z barierami stojącymi na drodze zawodowej samorealizacji	Stres Termin „stres” pochodzi z fizyki i odnosi się do różnego typu napięć, nacisków jakie działają na system. Pojęcie „stres” wprowadził do nauki o zdrowiu H. Selye (1926r). Sposoby konceptualizacji zjawiska stresu: stres jako bodziec stres jako reakcja stres jako proces lub transakcja Koncepcje Selyego: Stres to swoista reakcja organizmu na wszelkie stawiane mu żądania Stres to zespół zmian wywołanych działaniem na organizm czynników szkodliwych tzw. stresów(infekcja, hałas itp.) Stres jest reakcją o charakterze przystosowawczym i to dwojakiego rodzaju: lokalny zespół adaptacyjny(LAS)- dotyczy zmian specyficznych zachodzących w miejscu występowania stresu(np. w miejscu oparzenia) ogólny zespół adaptacyjny(GAS)- dotyczy zmian niespecyficznych, uogólnionych, nie związanych bezpośrednio z naturą i działaniem bodźca szkodliwego. Jest to istotą stresu w koncepcji Selye'go Radzenie sobie ze stresem Radzenie sobie ze stresem(Lazarus i Folkman) Stale zmieniające się poznawcze i behawioralne wysiłki mające na celu opanowania określonych zewnętrznych i wewnętrznych wymagań ocenianych przez osobę jako obciążające lub przekraczające jej zasoby. Dwa podstawowe style radzenia sobie ze stresem: zorientowany na problem(instrumentalny) zorientowany na emocje Zasoby: poczucie własnej wartości poczucie samo skuteczności inteligencje emocjonalne poczucie koherencji optymizm wsparcie społeczne Strategie radzenia sobie: aktywne radzenie sobie planowanie poszukiwanie instrumentalnego wsparcia społecznego poszukiwanie emocjonalnego wsparcia społecznego unikanie konkurencyjnych działań zwrot ku religii pozytywne przewartościowanie i rozwój powstrzymywanie się od działania akceptacja koncentracja na emocjach i ich wyładowanie zaprzeczanie odwracanie uwagi zaprzestanie działań używanie alkoholu, narkotyków poczucie humoru Ocena poznawcza pierwotna, wtórna Między stresem a jego bezpośrednimi objawami oraz odległymi konsekwencjami zachodzą dwa rodzaje procesów pośredniczących: ocena poznawcza(pierwotna i wtórna) radzenia sobie Ocena pierwotna- obejmuje interpretację, ocenę sytuacji w jakiej znajduje się człowiek(bez znaczenia, sprzyjająco- pozytywna, stresująca). Wtórna ocena poznawcza- odnosi się do możliwości poradzenia sobie z sytuacją jakimi dysponuje jednostka. Na ocenę wtórną wpływają: stopień zagrożenia istnienie alternatywnych sposobów radzenia sobie hierarchia potrzeb człowieka cenione wartości system przekonań dyspozycja do określonych sposobów reagowania Reakcje na stres Wskaźniki fizjologiczne- przyśpieszony puls, rozszerzenie źrenic, zmożona potliwość, kołatanie serca, napięcie mięśni rąk i nóg, sztywność karku, suchość w jamie ustnej, uścisk w gardle. Wskaźniki psychologiczne- rozdrażnienie, podejrzliwość, wrogość, odczuwanie nieokreślonego lęku, trudności z podejmowaniem decyzji. Behawioralne- tiki nerwowe, impulsywność działania, utrata apetytu lub uczucie ciągłego głodu, nadużywanie alkoholu, nadmierne palenie.		Stres jako bodziec, reakcja, transakcja Istnieją 3 typy definicji stresu: Stres jako bodziec - sytuacje występujące w naszym otoczeniu mające naturalną zdolność do wywoływania napięcia i silnych emocji. Do teorii związanych z tym rodzajem definicji należą: teoria Ellio i Eisdorfer, koncepcja Janisa oraz koncepcja zmian życiowych Thomasa Holmesa i Richarda Rahe'a. 2, Stres jako reakcja - zarówno fizjologiczna jak i psychologiczna będąca odpowiedzią na działanie stresorów (sytuacji wywołujących stres). Do teorii związanych z tym rodzajem definicji należą: homeostatyczna teoria Cannona czy koncepcja Selyego (GAS, LAS). Stres jest reakcją o charakterze przystosowawczym i to dwojakiego rodzaju: lokalny zespół adaptacyjny(LAS)- dotyczy zmian specyficznych zachodzących w miejscu występowania stresu(np. w miejscu oparzenia) ogólny zespół adaptacyjny(GAS)- dotyczy zmian niespecyficznych, uogólnionych, nie związanych bezpośrednio z naturą i działaniem bodźca szkodliwego. Jest to istotą stresu w koncepcji Selye'g 3, Stres jako proces lub transakcja - relacja między jednostką a otoczeniem: transakcyjny model Lazarusa, koncepcja Antonovsky'ego, koncepcja Hobfolla, koncepcja sytuacji trudnych Tomaszewskiego, regulacyjno-informacyjna teoria stresu Reykowskiego. PTSD Objawy: agresja depresja samobójstwa lęk koszmarne sny izolowanie się Trauma- zdarzenie wykraczające poza zakres ludzkich doświadczeń i wywołujące znaczny dystres u prawie każdego. Zdarzenia traumatyczne: katastrofy naturalne(huragany, trzęsienia ziemi, powodzie) katastrofy spowodowane przez człowieka(wypadki lotnicze i drogowe, pożary) przemoc między ludźmi Czynniki warunkujące PTSD: czynniki związane z bodźcem traumatycznym czynniki związane ze stanem w jakim znajdowała się jednostka aktywność jednostki w trakcie jej konfrontacji ze zdarzeniem traumatycznym osobowość jednostki PTSD rozpoznaje się gdy: osoba była narażona na zdarzenie traumatyczne traumatyczne wydarzenie uporczywie powraca i jest ponownie przeżywane występujące uporczywe unikanie bodźców związanych z traumą i ogólne odrętwienie psychiczne obecne są symptomy wzmożonego pobudzenia czas trwania >1 miesiąc zaburzenie powoduje załamanie w życiu społecznym, zawodowym lub innych istotnych obszarach funkcjonowania Wtórna ocena poznawcza- odnosi się do możliwości poradzenia sobie z sytuacją, jakimi dysponuje jednostka. Na ocenę wtórną wpływają: stopień zagrożenia istnienie alternatywnych sposobów radzenia sobie hierarchia potrzeb człowieka cenione wartości system przekonań dyspozycja do określonych sposobów reagowania Funkcje poznawcze: myślenie pamięć uwaga wyobrażenie język spostrzeganie FUNKCJE POZNAWCZE ↗ ↘ ZACHOWANIE EMOCJE ↖ ↙ CIAŁO Emocje: strach lęk niepokój
Model stresu Stres rozumiany jest jako proces I ocena poznawcza reakcja fizjologiczna II ocena poznawcza bodziec → zasoby osobiste↗ → + stres↗→ zachowanie ↗ → zasoby+zasoby, strategie → (stresor) społeczne - → sfera poznawcza ze stresem ↘ sfera emocjonalna → konsekwencje stresu nieporadzenia sobie ze stresem(wypalenie zawodowe)

---