KOMPETENCJE I ODPOWIEDZIALNOŚĆ RADY MINISTRÓW

Kompetencje Rady Ministrów jako organu władzy wykonawczej są zdeterminowane jej pozycją prawnoustrojową określoną w Konstytucji. W tym zakresie podstawowe znaczenie mają regulacje zawarte w art. 146 Konstytucji, z których wynika, że „Rada Ministrów prowadzi politykę wewnętrzną i zagraniczną Rzeczypospolitej Polskiej". Sformułowanie to trzeba rozumieć w ten sposób, że to rząd jest głównym ośrodkiem władzy wykonawczej. Ma on podejmować decyzje o zasadniczym, politycznym charakterze; natomiast kwestie szczegółowe to domena poszczególnych ministrów. Rada Ministrów kieruje całym systemem administracji rządowej, tj. centralnymi organami administracji, jak i podporządkowanymi jej organami terenowymi.

Ze wspomnianej wyżej zasady domniemania kompetencji na rzecz Rady Ministrów wynika, że regułą są uprawnienia Rady Ministrów do prowadzenia polityki państwa, zaś kompetencje w tym zakresie innych organów władzy publicznej stanowią od tej zasady wyjątek, o którym wyraźnie muszą stanowić przepisy prawa. W literaturze naukowej proponuje się określoną systematyzację kompetencji Rady Ministrów, wyodrębniając następujące grupy:

Ad. a) Kompetencje inicjatywne polegają na kształtowaniu polityki państwa przez inicjowanie działań innych organów, głównie Sejmu i Prezydenta. W tym zakresie Rada Ministrów została wyposażona m. in. w prawo inicjatywy ustawodawczej. W odniesieniu do projektu ustawy budżetowej rząd ma wyłączne prawo takiej inicjatywy. Kompetencje inicjatywne Rady Ministrów przejawiają się także w niektórych sprawach wobec Prezydenta.

Ad. b) Kompetencje wykonawczo-organizatorskie wyrażają się przede wszystkim w zapewnieniu wykonania ustaw. Należy to rozumieć jako zobowiązanie Rządu do takich działań (o charakterze kierowniczym, koordynacyjnym, kontrolnym), które prowadziłyby do realizacji ustaw przez wszystkie ogniwa systemu administracji rządowej.

Ad. c) Kompetencje w zakresie bieżącego, samodzielnego kierownictwa państwa obejmują szereg zadań i uprawnień Rady Ministrów. W tej sterze rząd zapewnia przede wszystkim bezpieczeństwo zewnętrzne i wewnętrzne państwa oraz porządek publiczny. Rząd uprawniony jest do sprawowania ogólnego kierownictwa w dziedzinie stosunków z innymi państwami i organizacjami międzynarodowymi.

Ad. d) Kompetencje koordynacyjno-kontrolne Rady Ministrów polegają przede wszystkim na kierowaniu, koordynowaniu i kontroli działalności innych organów administracji rządowej. Kompetencje te mają zapewnić jednolitość polityki realizowanej przez cały system administracji rządowej.

Ad. e) Kompetencje prawodawcze Rady Ministrów zasługują na szczególną uwagę, albowiem akty prawne stanowią jeden z podstawowych środków realizacji przez nią konstytucyjnych zadań. Rada Ministrów wydaje rozporządzenia oraz uchwały.

Ad. f) Inne kompetencje to takie, które nie dają się wyraźnie zaszeregować do jednej z wymienionych grup. Do tych kompetencji można zaliczyć prawo określenia organizacji i trybu swojej pracy przez Radę Ministrów.

System parlamentarno-gabinetowy zakłada kontrolę parlamentu nad działalnością rządu. W naszych warunkach oznacza to, że Rada Ministrów za swoją działalność ponosi polityczną odpowiedzialność przed Sejmem. Odpowiedzialność ta oparta jest na założeniu, że działalność rządu powinna być zgodna z polityką realizowaną przez parlament, a ściślej -większość parlamentarną. Odpowiedzialność polityczna (parlamentarna) może mieć charakter solidarny, tzn. odnosić się do całego rządu, lub indywidualny, czyli odnosić się do poszczególnych jego członków. Odpowiedzialność indywidualną ponosi minister, gdy polityka kierowanego przez niego działu administracji wywołuje sprzeciw parlamentu.

W świetle przepisów Konstytucji, Sejm w zakresie odpowiedzialności politycznej rządu może zastosować dwa środki: odmówić wotum zaufania lub wyrazić wotum nieufności. Udzielanie wotum zaufania ma miejsce przede wszystkim w procesie powoływania rządu. Obok tego instytucja wotum zaufania może zaistnieć w trakcie działalności rządu, gdy premier zwróci się do Sejmu o wyrażenie takiego wotum rządowi.

Gdy zaś chodzi o udzielanie rządowi wotum nieufności, to w tym przypadku stosowana procedura jest obwarowana wieloma wymogami. W świetle art. 158, wniosek o wyrażenie Rządowi wotum nieufności może złożyć co najmniej 46 postów, a jednocześnie wniosek ten musi wskazywać imiennie kandydata na nowego premiera. Wynika z tego, że przepisy konstytucyjne odnośnie do całej Rady Ministrów kreują tzw. konstruktywne wotum nieufności, które polega na możliwości odwołania dotychczasowego rządu, ale przy jednoczesnym wyborze nowego premiera, który ma poparcie większości parlamentarnej. Przyjęte rozwiązanie ma zapobiegać powstawaniu kryzysów rządowych polegających na niezdolności Sejmu do utworzenia rządu.

Drugą formą odpowiedzialności członków rządu (wraz z premierem) jest odpowiedzialność konstytucyjna. Ma ona charakter indywidualny. Członkowie rządu ponoszą ją przed Trybunałem Stanu za naruszenie Konstytucji lub ustawy, a także za przestępstwa popełnione w związku z zajmowanym stanowiskiem. Odpowiedzialność ta ma charakter prawnokarny.