Językoznawstwo ogólne

[Opracowanie zagadnień na podstawie wykładów z prof. Anną Dąbrowską (UWr) uzupełnione o informacje z wykładów na temat wiedzy o komunikacji językowej z dr hab. Adamem Pawłowskim (KK) i innych informacji naukowych podanych w przypisach.]

JĘZYKOZNAWSTWO OGÓLNE - naukowa wiedza o języku/nauka o języku.

Zajmuje się:

• naukowym badaniem i opisywaniem języka (powstanie, rozwój, funkcjonowanie) i zależnościami między poszczególnymi językami.

• badaniem maksymalnie wielu języków,

• badaniem dziejów języka i językoznawstwa,

• tworzeniem teorii języka,

• charakteryzacją kierunków i metod badawczych,

• budową modeli systemu językowego.

PODZIAŁY JĘZYKOZNAWSTWA

Podział 1 językoznawstwa:

• SZCZEGÓŁOWE - opis 1 języka.

• KONTRASTOWE - grupy, zbiory języków w porównaniu.

• OGÓLNE - opis cech wspólnych wszystkich języków.

Podział 2 językoznawstwa (Ferdinand de Saussure):

• SYNCHRONICZNE (STATYCZNE) - zajmuje się formą języka w danym momencie (pokolenie).

• DIACHRONICZNE (HISTORYCZNE) - odkrywa historię języka (grup językowych) i zmiany jego struktury na przestrzeni czasu.

Podział 3 językoznawstwa:

• TEORETYCZNE - tworzenie teorii języka.

• STOSOWANE - wdrażanie teorii w praktykę.

Podział 4 - klasyfikacja:

• JĘZYKOZNAWSTWO WEWNĘTRZNE - język w perspektywie lingwistycznej (gramatyka, fonetyka).

• Działy:

• FONOLOGIA - nauka o systemach dźwiękowych języków/FONETYKA - badanie dźwięków ludzkiej mowy (głosek) od strony ich artykulacji, cech fizycznych, odbierania reakcji jakie wywołują w psychice człowieka.

• MORFOLOGIA - zajmuje się formami odmiennych części mowy, słowotwórstwem, budową wyrazów.

• SKŁADNIA - reguły budowy zdań na jakich wyrazy łączone są w dłuższe wypowiedzi. Zajmuje się relacjami między poszczególnymi elementami składowymi zdań i relacjami miedzyzdaniowymi w dłuższych tekstach.

• LEKSYKOLOGIA - nauka o słownictwie, zasobie wyrazów, związkach wyrazowych.

• SEMANTYKA - bada relacje między znakami a przedmiotami, do których się odnoszą.

• JĘZYKOZNAWSTWO ZEWNĘTRZNE - kategorie: psychologiczne, socjologiczne, historyczne, archeologiczne, antropologiczne.

• Działy:

• FONETYKA - badanie dźwięków mowy ludzkiej.

• SOCJOLINGWISTYKA - bada społeczne znaczenie systemu językowego i użycia języka.

• PSYCHOLINGWISTYKA - zajmuje się psychologiczną bazą funkcjonowania języka - jak jest przetwarzany przez człowieka.

• NEUROLINGWISTYKA

• NAUKA JĘZYKA

• POLITYKA JĘZYKOWA

2 PODEJŚCIA W OPISOWE W JĘZYKOZNAWSTWIE:

• FORMALNE:

• istotna jest struktura i kod,

• dominuje funkcja referencyjna - odnosząca się do rzeczywistości pozajęzykowej,

• uznaje uniwersum struktur językowych,

• system języka jako homogeniczny.

• FUNKCJONALNE:

• istotne jest użycie i pragmatyka,

• dominują funkcje społeczne, stylistyczne, psychologiczne,

• uznaje się, że język i procesy komunikacyjne są zrekodywizowane.

• System języka jako repertuar kodów i stylów (coś złożonego).

JĘZYKOZNAWSTWO JAKO NAUKA

NAUKA - system zadań opisujących pewną dziedzinę rzeczywistości; komunikujących jasno, wyraźnie i zrozumiale prawdziwy stan rzeczy w danej dziedzinie rzeczywistości, przynoszący sprawdzalne dowody, że ten stan rzeczy zachodzi.

Leon Zawadowski

Żeby była nauka, muszą istnieć sprawdzone metody.

Nauka jest zbiorem sądów o rzeczywistości:

• Stawia pytania (poprawne, zasadne, trafne, rozstrzygalne).

• Definiuje.

• Klasyfikuje/typologizuje.

• Wyciąga wnioski.

Ireneusz Bobrowski

Nauka musi mieć własną, zdefiniowaną terminologię.

TYPOLOGIA : KLASYFIKACJA

Każdy człowiek ma wiedzę o języku, która jest:

• jasna (implicytna, intuicyjna), np. każdy człowiek umie dobierać końcówki;

• wyraźna (świadoma, naukowa), np. niektórzy wiedzą dlaczego są takie a nie inne końcówki.

JĘZYKOZNAWSTWO:

• zbiór naukowych sądów na temat języka,

• zbiór sądów tworzących ważną wiedzę o języku,

MIEJSCE JĘZYKOZNAWSTWA WŚRÓD INNYCH DZIEDZIN NAUKI:

Język to zjawisko specyficznie ludzkie, interesuje wiele nauk, m. in. psychologię, socjologię, antropologię, filozofię, kulturę.

OGÓLNY PODZIAŁ NAUK:

• DEDUKCYJNE (abstrakcyjne) i FORMALNE - nauki aprioryczne: zakładamy pewien kształt i cechy zjawiska zanim je zbadamy. Model bez konkretnego przedmiotu badań.

• EMPIRYCZNE (realne) - nauki aposterioryczne, indukcyjne: rzeczywisty przedmiot badań, obserwacja, eksperyment, zaobserwowanie faktów.

• PRZYRODNICZE - badają wytworzy przyrody, nie człowieka.

• HUMANISTYCZNE - badają wytwory człowieka, interpretują i wartościują, mają związek z kulturą. Typy nauk humanistycznych (Ajdukiewicz):

• NOMOTETYCZNE (gr. nomos - prawo): socjologia, psychologia, itp.

• IDIOGRAFICZNE (gr. idios - inny, swoisty): historia, historia sztuki, nauka o literaturze.

• AKSJOLOGICZNE: etyka, estetyka, prawo, kultura języka.

Nauki nomotetyczne i idiograficzne badają poszczególne egzemplarze i jednostkowe fakty.

Językoznawstwo jest nomotetyczne, bo są ustalone pewne prawa (językoznawstwo diachroniczne i statystyczne) oraz idiograficzne, bo zajmuje się jednostkowymi, swoistymi elementami języka(np. onomastyka i idiolekty).

2