Psychologia rozwoju mowy

Język - naturalny system znaków służących porozumiewaniu się. Wyróżnimy 4 aspekty języka (poziomy języka):

  1. Fonologiczny - tworzenie dźwięków.

  2. Sematyczny - znaczenie wyrazów.

  3. Składniowy - reguły gramatyczne.

  4. Pragmatyczny - w jaki sposób używamy języka, aby odbiorca nas rozumiał.

Mowa - werbalne porozumiewanie się.

7 - 8 miesiąc życia płodowego - dziecko ma już w pełni rozwinięty tylko narząd słuchu. Wszystkie oddziały noworodkowe w Polsce mają przyrządy do badania słuchu - szpitale mają obowiązek przeprowadzić to badanie. Do 3 miesiąca życia dziecka nie należy używać grzechotek !

Większość wcześniaków ma dysplazje biodrową. Przez 1 rok trzeba dzieci nosić. Zyskują dzięki temu związek emocjonalny z rodzicami, zaspokajają potrzebę bliskości.

W 1 miesiącu życia dziecka, mężczyźni powinni do dziecka mówić szeptem, a kobieta normalnym głosem. Głos taty jest obcy, zagrażający, toteż poprzez szept jest łagodniejszy.

Wrodzone Zorganizowane Zachowania (z tym dziecko przychodzi na świat):

Patrzenie:

1 miesiąc życia - granica jasności i ciemności - dziecko tylko tyle widzi. Nie rozróżnia kolorów. Potem narząd wzroku zaczyna dojrzewać. Noworodek musi spać 20 godzin dziennie. Otwiera oczy co 8 godzin - jest to ćwiczenie mięśni oczu, gałek ocznych, przebiegające nawet w fazie głębokiego snu.

2 miesiąc - z twarzy matki, dziecko zauważa oczy - bowiem są ruchome (dziecko najlepiej widzi 20 - 30 cm), w oczach także jest kontrast. Potem dopiero zauważa usta a na końcu nos. Usta różnią się barwą i również się ruszają, zaś nos jest raczej nieruchomy.

Ssanie:

Jest odruchem bezwarunkowy. Jak się go wywołuje? - palcem, przed karmieniem, ruchami okrężnymi gładzimy języczek dziecka (dziecko będzie wypychać), dla dziecka jest to przyjemne. Ruszamy zgodnie z ruchem wskazówek zegara, do połowy długości języka, nie dalej. Robimy tak przez 2 - 3 dni, potem odruch ssania się pojawi. Odruch ssanie to jeden z nielicznych odruchów, które pozostają nam do końca życia.

4 rok życia - język dopiero wtedy ma ruchy pionowe, do tego czasu u dziecka są tylko ruchy poziome języka (przód-tył). Ssanie jest to również swego rodzaju zachowanie obronne dla dzieci - bardzo je uspokaja. Należy dawać smoczek dziecku - a zabraniać ssania palca, bowiem mogą zdeformować sobie dziąsła kciukiem. Smoczek uspokaja dziecko. Często pojawiają się problemy z odstawieniem smoczka. Roczne dzieci słuchają z uwagą przez 2-3 minuty. Więc bardziej należy pokazywać odstawiać smoczek, a pokazując mówić. Dziecko bowiem zrozumie tylko 3-4 pierwsze zdania, jeśli były one powiedziane tak, że je zrozumie.

Płacz:

Informowanie przez dziecko, że coś mu jest. Najczęściej wyróżnimy płacz głodowy, gniewny i płacz z bólu.

Głodowy - zaczyna się dosyć łagodnie; dziecko kwili, potem wybucha. Wycisza się raptownie w momencie otrzymania butelki z jedzeniem.

Wściekły - występuje krótsza faza wstępna niż w przypadku płaczu głodowego. Występuje, gdy dziecku jest niewygodnie, coś go uwiera. Należy wyjąć dziecko z łóżka, przytulić - powinno się wówczas uspokoić.

Z bólu - zaczyna się gwałtownie, np. dziecko ma kolkę; dziecko drze się jak opętane.

Odruchy bezwarunkowe - podstawowe

  1. Odruch chwytny (małpi) - bardzo silny uchwyt dziecka. Występuje przez 1-3 miesiąc, potem już częściowo się wycofuje i zostaje odruchem warunkowym. Jeśli tego odruchu u dziecka nie ma - należy alarmować lekarza.

  2. Odruch karkowy Parpera - gdy ostre światło - dziecko ostro odchyla się do tyłu, najczęściej w poduszkę.

  3. Odruch Moro (obejmowania) - gdy pojawia się niespodziewany bodziec - rączki się rozprostowują i szybko się dziecko obejmuje do piersi. Trwa do ok. 5 miesiąca.

  4. Odruch szermierczy (toniczno-szyjny) - wycofuje się ok. 4-5 miesiąca.

  5. Odruch Babińskiego - najbardziej nośny a propos Ośrodkowego Układu Nerwowego. Trwa długo, od ok. 6 miesiąca nieco słabszy. Gdy przeciągniemy palcem po stópce dziecka od pięty do palców - stópka się mocno wyprostowuje i palce się rozcapierzają.

  6. Odruch kroczenia - jak stopa dziecka dotknie do powierzchni to zaczyna próbować kroczyć, chodzić.

  7. Odruch ssania.

  8. Odruchy wargowe - gdy ich nie ma, 2 razy dziennie szczypiemy wargi i okolice warg - wargi stają się bardziej wyraziste, bardziej ukrwione. Wyróżniamy odruchy wargowe:

  1. Wypychania - przy wywoływaniu odruchu ssania (którego pozbywają się ok. 8 miesiąca życia - język staje się tzw. 3 ręką). Dzieci z Zespołem Downa nie posiadają tego odruchu - one bowiem mają duże, mięsiste języki, stąd często mają otwarte usta, on wypełnia całą jamę ustną; język więc nie jest taki elastyczny jak u dzieci zdrowych.

  2. Szukania - gdy dotkniemy spojenie warg od strony policzka - dziecko przekręca głowę i szuka, np. smoczka; gdy dotkniemy go między nosem a ustami - zrobi dzióbek.

Wady wymowy nie są genetyczne, my ich nie dziedziczymy ! My tylko się ich uczymy, za pomocą wzorców, z którymi jesteśmy emocjonalnie związani.

Mózgowe porażenie dziecięce (powstaje między 26 a 34 tygodniem ciąży)

Wyróżniamy dwa rodzaje:

  1. Piramidowe

  2. Pozapiramidowe (obwodowe)

Przyczyny powstawania tego typu chorób (układu nerwowego):

Rozwój mowy

Rozwój mowy można patrzeć ze względu na dwa podejścia:

  1. Logopedyczny rozwój mowy.

  2. Psycholingwistyczny rozwój mowy.

Logopedyczny rozwój mowy

Od 20 tygodnia ciąży dziecko zaczyna ćwiczyć ruchy ssące.

Od 3 miesiąca ciąży - wypieranie i wypychanie wód płodowych.

1 rok życia - rok melodii (składa się z gruchania, gaworzenia. Dziecko reaguje na melodię a nie na sens słów):

Od końca 2 miesiąca życia zaczynają powstawać pierwsze dźwięki:

Gruchanie (głużenie) - tzw. Tylnojęzykowe, wydostające się z gardła; jest to zjawisko fizjologiczne, dzieci nie zdają sobie sprawy, bo procesy poznawcze nie są jeszcze w pełni rozwinięte. Gruchają także dzieci głuche.

Gaworzenie - zaczyna się ok. 6 miesiąca życia, głuche dzieci nie wchodzą na ten poziom. Pojawiają się pierwsze sylaby (na początku wargowe), dziecko kojarzy już, że to ono wypowiada te dźwięki.

7 miesiąc życia - dzieci zauważają, że mogą gaworzyć głośno lub cicho.

8 miesiąc życia - zaczyna działać słuch fonematyczny, dzieci powoli zaczynają rozróżniać dźwięki, że inaczej mówi mama, a inaczej tata. Dziecko zaczyna postrzegać dźwięki jako poszczególne wyrazy.

Koniec 1 roku życia - dziecko powinno rozumieć i rozróżniać 3-5 wyrazów (np. mama - wie kto to jest, nazywa właściwą osobę).

1-2 rok życia - okres wyrazów

1 wyraz, który dziecko mówi to cholofraza, my rozumiemy je jako całe zdanie, (np. dziecko mówi sisi a my rozumiemy - chcę mi się siusiu/zrobiłem siusiu). Wszystkie wyrazy wypowiadane są na poziomie miękkim, jedno-dwu sylabowe, dzieci mówią mową bezdźwięczną. Dzieci rozgadane mogą w tym okresie mówić aż do 300 cholofraz.

W połowie 2 roku życia dziecko powinno być wyćwiczone w Treningu Czystości, kojarzyć potrzebę fizjologiczną z nocnikiem lub sygnalizować potrzebę.

2-3 rok życia - okres zdania

Do rzeczownika (cholofrazy) zaczynają dołączać czasownik, potem zaś dołączają poszczególne części zdania. Mowa jest agramatyczna, czasy są nie do zrozumienia (najpierw ważne jest tu i teraz, czas teraźniejszy, potem przyszły ale niezbyt odległy; ostatni wchodzi czas przeszły - sięgający poprzedniego dnia). Mowa miękka - język idzie do podniebienia.

Od 4 roku życia - okres swoistej mowy dziecięcej

Dzieci mają już duży zasób słów; jest to pierwszy, twórczy okres życia dziecka, tworzy neologizmy słowotwórcze, których wyzbywają się pod koniec 6 roku życia. Mowa nadal agramatyczna, pojawiająca się przyimki przestrzenne (na, pod).

5 rok życia

Pojawia się konigacja i deklinacja, wszelkie odmiany powinny być już prawidłowe. Często dzieci nie rozumieją partykuły „nie”. Do 3 lat powinna być już ona wyćwiczona, należy to trenować. Jeśli nadal nie będzie rozumieć, to należy zamiast „Nie idź”, powiedzieć „stój!”.

Dziecko bardzo bogaci słownictwo i zaczyna bardzo dokładnie słuchać naszych odpowiedzi (2-latki nie słuchają odpowiedzi, a jeśli słuchają to max 3 zdań, nie więcej; 4-latek zadaje pytanie i same udzielają odpowiedzi, często wymyślone, bajdurzą). Dziecko może zadać do 13 pytań na dany temat, jeśli nie rozumie lub chce się dowiedzieć i chcę tą odpowiedzieć rozumieć. Jest to bardzo intensywny rozwój intelektualny dziecka.

6 rok życia

Rozwój mowy powinien być ukończony. Nie powinno być problemu z mową ładnymi, trochę rozbudowanymi zdaniami.

Głoska „r” powinna się pojawić w 4 roku życia, najpóźniej w 5 roku. Jest to najtrudniejsza głoska w języku polskim.

Psycholingwistyczny rozwój mowy

5-10 miesiąc życia - gaworzenie samonaśladowcze

10-15 miesiąc życia - pierwsze wyrazy (cholofrazy)

15-24 miesiąc życia - kilka wyrazów obok siebie

Od 3 roku życia - sekwencje werbalne o określonym znaczeniu.

Ich teoria rozwoju mowy jest nieco inna od poprzedniej. Na początku życia jesteśmy słuchaczami absolutnymi. Odbieramy wszystkie dźwięki, ale ich nie rozróżniamy. Od 6 miesiąca w naszych ustach tworzą się mapy mowy, za pomocą magnesów mowy - powodują one to, że dzieci zaczynają zauważać i rozróżniać (słuch fonematyczny). Magnesy przyciągają te dźwięki, które są bliskie otoczeniu. Od 12 roku życia dziecko nie rozpoznaje dźwięków z dalszego otoczenia, tylko reaguje i rozpoznaje dźwięki z bliskiego otoczenia. Wg nich od 6 miesiąca, gdybyśmy byli w kąpieli słownej w kilku językach, wówczas byśmy mogli się łatwo nauczyć, bowiem powstawałyby mapy mowy dla innych języków i magnesy mowy przyciągałyby także inne języki.

Psycholingwiści posługują się konstruktami teoretycznymi, które mają większość potwierdzeń badań. 2-3 % populacji pozostają do końca słuchaczami absolutnymi i przez całe życie są w stanie nauczyć się wielu języków.

Dyslalia

Ten termin obejmuje wszystkie wady wymowy. Wyróżnimy:

Przyczyny powstawania:

Wady wymowy

  1. Rotacyzm (reranie) - nieprawidłowo wymawianie głoski „r”, głoska ta najpóźniej wchodzi do naszego słownika. Końcówka języka uderza 2-3 razy o podniebienie tuż za zębami - tak głoska powstaje w przypadku normalności.

  2. Seplenienie (sygmatyzm) - następuje, gdy nie pojawia się 3 szereg głosek (1 szereg głosek głoski miękkie: ci, si, zi; np. ciapka, ćmokać, sukienka; 2 szereg s, z; 3 szereg dz, dż, sz, czy) 3 szereg głosek musi się pojawić najpóźniej do 5 roku życia.

  3. Mowa skandowana - uszkodzenie pracy móżdżku.

  4. Bradylalia - zbyt wolne mówienie.

  5. Tachylalia - zbyt szybkie mówienie (prawidłowo jest: 2,5słowa/sekundę; 150słów/minutę)

  6. Embolofazja - mówienie „y”, „o”, „e” w pauzach między wyrazami.

Dysleksja

To trudności w uczeniu się w pisaniu i czytaniu.

Przyczyny powstawania:

Prawym uchem słyszymy -dźwięki mowy.

Lewym uchem - muzyka, ptaki..

Autyzm

Wskaźniki autyzmu:

Zaburzenie aspergera - młody człowiek odbiera świat dosłownie, nie rozumie przenośni, np. czy mógłbyś podać sól? - Mogę… - i na tym reakcja się kończy, bez reakcji motorycznej.

Nie ma opisanych przyczyn tych dwóch zaburzeń.

Diagnozę wystawiamy z psychologiem, logopedą, psychiatrą lub neurologiem. Terapia trwa bardzo długo, choć są widoczne pewne rezultaty. Odpowiedzi na pytania możemy uzyskać ale z dużym odroczeniem.

Dzieci:

Dzieci głuche

Przyczyny:

Otoskleroza - zaczyna się najczęściej od ok. 60 roku życia. Jest to dręwienie kosteczek słuchowych, czasami odchylenie błony (poprzez niektóre dźwięki) jest niewystarczające (czasami się słyszy, czasami się dopowie, a czasami w ogóle nie słyszą).

Słuch normalny - poniżej 20 dB

Upośledzenie stopnia lekkiego - 20-30 dB

Upośledzenie stopnia średniego - 40-70 dB (konieczny już jest aparat słuchowy)

Upośledzenie poważne - 70-90 dB

Upośledzenie głębokie - powyżej 90dB

Aparat słuchowy - jest to urządzenie mechaniczne poprawiające, a nie zastępujące słuch. Fala słuchowa musi być wysłana na wprost człowieka - najlepiej wtedy usłyszy.

Osoba głucha może mówić ! Musi się tylko tego nauczyć, np. natężenie głosu. Jest to w sposób sztuczny; osoba taka musi nauczyć się układu ust. Słownictwo takich osób jest niezwykle ograniczone.

Język migowy - język macierzysty, naturalny osób głuchych

Język migany - język sztuczny, składa się z elementów języka migowego, alfabetu palcowego, artykulacji, ma zachowaną gramatykę języka polskiego. Dzieci głuche też się muszą nauczyć tego języka (język migany obecny jest np. w panoramie, tam pan sobie siedzi i miga). Nazwy własne są tworzone za pomocą alfabetu palcowego.

Jąkanie - jest to nieprawidłowość mowy.

Jąkanie wczesnodziecięce - zaczyna się ok. 3 roku życia. Procesy poznawcze są dobrze rozwinięte i wyprzedzają narządy artykulacyjne (język się często blokuje, plącze). Jąkamy się wszyscy w tym wieku. Jest to tzw. jąkanie kloniczne - występujące u większości ludzi w wieku dziecięcym, polegające na powtarzaniu pierwszych sylab; niejako je klonujemy. My oczywiście o tym nie pamiętamy.

Jąkanie toniczne - ciągniemy głoski

Blokowanie - skurcz aparatów artykulacyjnych, zatrzymanie wypowiedzi

Zarówno w jąkaniu tonicznym jak i w blokowaniu mamy świadomość jąkania.

U wszystkich osób jąkających się występują problemy z koordynacją oddechową (jest zbyt krótka faza wydechu). Terapia generalnie przebiega wg następującego schematu:

  1. Całkowite milczenie.

  2. Trening oddechu

  3. Nauka liter, słów od początku.

  4. Mowa sylabowa

  5. Śpiew.

Zbigniew Tarkowski - autor wielu książek o jąkaniu.

Przychodnia na ulicy Raszyńskiej w Warszawie zajmuje się profesjonalnie tym zaburzeniem.

8