CZYNNOŚCI PRAWNE
I. Pojęcie czynności prawnej.
Do zdarzeń prawnych, które odgrywają w prawie cywilnym szczególną rolę należą czynności prawne.
CZYNNOŚĆ PRAWNA - taki stan faktyczny, w którego skład wchodzi co najmniej jedno oświadczenie woli (uzewnętrzniona decyzja) podmiotu prawa cywilnego (osoby fizycznej, osoby prawnej), mające na celu nawiązanie, zmianę lub ustanie stosunku cywilnoprawnego.
Jak widzimy, cechą czynności prawnych jest celowe dążenie osoby fizycznej lub prawnej do wywołania pożądanych skutków prawnych.
● zdolność do czynności prawnych
● autonomia osoby
- umowy przez przystąpienie (adhezyjne)
Aby dokonać czynności prawnych trzeba mieć zdolność do czynności prawnych.
Cechą charakterystyczną czynności prawnych jest autonomia osoby dokonującej czynności prawnej. Z tego wynika także autonomia stron w sferze zawierania umowy, osoby partnera oraz treści. Autonomia ta może mieć różny zasięg w odmiennym systemie prawnym i zależy on od ustroju społeczno-gospodarczego, np. dla stosunków prawnych masowych takich jak przewóz kolejowy czy dostawa prądu, wytworzyła się konstrukcja umów przez przystąpienie (adhezyjne), przy których osoba, na rzecz której dane świadczenie ma być wykonane, ma praktycznie swobodę jedynie co do tego, czy zawrzeć umowę, nie może natomiast wybierać sobie kontrahenta ani decydować o treści umowy (która przeważnie jest utrwalona w konkretnym wzorze).
Prawo może łączyć z czynnością prawną skutki prawne, których zamiar (wola) nie wynika z zachowania (oświadczenia) stron.
Art. 56 k.c. Czynność prawna wywołuje nie tylko skutki w niej wyrażone, lecz również te, które wynikają z ustawy, z zasad współżycia społecznego i z ustalonych zwyczajów.
I tak np. z umową sprzedaży związana jest z mocy prawa rękojmia sprzedawcy za wady rzeczy - art. 556 k.c.
Skutki czynności prawnej wynikają zatem zarówno z ustawy, jak i z ustawowego uznania mocy stron czynności do kształtowania swojej sytuacji prawnej, które wyraża się w sankcjonowaniu tego, co one same postanowiły.
Czynność prawna jest stanem faktycznym. Wobec tego, by konkretna czynność prawna doszła do skutku, muszą zostać zrealizowane wszystkie elementy dla niej przewidziane przez normę prawną.
Elementem każdej czynności prawnej jest co najmniej jedno oświadczenie woli.
Najpopularniejszym przykładem czynności prawnej jest umowa, która najczęściej składa się ze zgodnych oświadczeń woli dwóch, niekiedy więcej stron.
Stan faktyczny czynności prawnej może obejmować też inne elementy (np. do ustanowienia zastawu na rzeczy ruchomej, potrzebna jest nie tylko umowa między zastawcą a zastawnikiem, ale na ogół także wydanie rzeczy zastawnikowi bądź osobie trzeciej, którą wskazały strony - art. 307 k.c.)
Cecha charakterystyczną czynności prawnej jest to, że ustawa wiąże z nią skutki określone przez sam podmiot prawa cywilnego w oświadczeniu woli (czyli prawa i obowiązki stron).
Ponadto art. 58 k.c. mówi o nieważności czynności prawnej, i tak:
§ 1. Czynność prawna sprzeczna z ustawą albo mająca na celu obejście ustawy jest nieważna, chyba że właściwy przepis przewiduje inny skutek [...]
§ 2. Nieważna jest czynność prawna sprzeczna z zasadami współżycia społecznego.
§ 3. Jeżeli nieważnością jest dotknięta tylko część czynności prawnej, czynność pozostaje w mocy co do pozostałych części, chyba że z okoliczności wynika, iż bez postanowień dotkniętych nieważnością czynność nie zostałaby dokonana.
II. Klasyfikacja czynności prawnych.
Należy pamiętać, że podstawą klasyfikacji czynności prawnych są skutki prawne, które mają być osiągnięte zgodnie z wolą stron. Jest to ogólna klasyfikacja grup czynności prawnych.
jednostronne i dwustronne (umowy) oraz uchwały
między żyjącymi i na wypadek śmierci
konsensualne i realne
rozporządzające i zobowiązujące oraz o podwójnym skutku
przysparzające
odpłatne i nieodpłatne
kazualne i abstrakcyjne
Przyczyną pierwszej klasyfikacji jest to, czy do ich dokonania wystarcza oświadczenie woli tylko jednej strony, czy dwóch i więcej.
1) a) Jednostronne: tylko jedna osoba jest zobowiązana, a druga uprawniona, np. testament, porzucenie rzeczy, przyjęcie i odrzucenie spadku
b) Dwustronne (umowy): obie strony są zarówno zobowiązane, jak i uprawnione do określonych czynności, np. umowa sprzedaży czy najmu
c) Uchwały : czynności organów działających kolegialnie np. uchwały kolektywnych organów korporacyjnych osób prawnych
Należy jednak pamiętać, że tylko te uchwały kolektywnych organów osoby prawnej stanowią czynności prawne, które zmierzają do wywołania skutków prawnych.
2) Rozróżnienia kolejnego podziału dokonujemy ze względu na status stron
a) Na wypadek śmierci - skuteczność czynności prawnych zależy do śmierci osoby, która dokonała określonej czynności. Korzyść z niej może odnieść tylko osoba, która w chwili tej śmierci istnieje. Przykładem jest testament lub umowa o zrzeczeniu się dziedziczenia.
b) Wszystkie pozostałe czynności są czynnościami między żyjącymi.
3) a) Konsensualne: częścią składową są tylko oświadczenia woli.
b) Realne: prócz oświadczenia woli stron mamy też do czynienia z innymi elementami np. wydawaniem rzeczy (art. 835 k.c.), użyczeniem (art. 710 k.c.), zadatkiem (art. 394 k.c.)
4) Ze względu na skutek prawny, jaki czynność wywołuje w sferze majątkowej osoby składającej oświadczenie woli wyróżniamy:
a) Rozporządzające: czynność prawna, której celem i bezpośrednim skutkiem jest przeniesienie, obciążenie albo zniesienie prawa majątkowego np. zbycie spadku (art. 1052 k.c.)
b) Zobowiązujące: czynność, która powiększa pasywa osoby, która jej dokonuje, czyli zobowiązuje się ona do świadczenia względem innej osoby
c) Czynności prawne o podwójnym skutku to czynności, które łączą dwie powyższe formy.
5) Ze względu na skutek prawny, jaki czynność prawna wywołuje w sferze majątkowej drugiej strony lub innej wyróżniamy:
a) Czynność przysparzająca: czynność, której skutkiem jest przysporzenie korzyści majątkowej innej osobie. Pociąga ona za sobą zwiększenie aktywów np. uzyskanie prawa własności rzeczy lub zmniejszenie pasywów, np. zwolnienie z długu.
Przysporzenie może być następstwem zarówno czynności prawnej rozporządzającej, jak i zobowiązującej.
b) Inne czynności.
6) Ze względu na to, czy przysporzenie następuje po obu stronach czynności prawnej, czy tylko po jednej (podział ten dotyczy wyłącznie czynności prawnych dwustronnych)
a) Odpłatne (obciążające): strona, która dokonała przysporzenia otrzymuje korzyść majątkową, stanowiącą ekwiwalent tego przysporzenia
b) Nieodpłatne (pod tytułem darmym): nie ma korzyści majątkowej
7) Ze względu na wymóg istnienia causa - przyczyny w czynności prawnej, przy czym podział ten odnosi się tylko i wyłącznie do czynności prawnych przysparzających, wyróżniamy:
a) Czynności kazualne (przyczynowe): dla skuteczności czynności konieczne jest istnienie causa, czyli przyczyny prawnej tej czynności.
Wyróżniamy następujące kauzy:
Causa solvendi - celem jest zwolnienie się z obowiązku ciążącego na osobie dokonującej przysporzenia, czyli zmniejszenie jej pasywów. Przykładem jest zapłata długów.
Causa obligandi vel acquirendi - celem jest nabycie prawa lub innej korzyści majątkowej przez dokonującego przysporzenia, czyli zwiększenie jego aktywów. Przykładem może być sprzedaż i najem.
Causa donandi - czynności dokonuje się tylko po to, żeby nastąpiło przysporzenie tylko na rzecz innej osoby, bez żadnego ekwiwalentu. Przykładem jest darowizna.
Causa cavendi - czynność dokonana w celu zabezpieczenia wierzytelności. Przykładem jest przywłaszczenie na zabezpieczenie.
b) Czynności abstrakcyjne: istnienie causa nie jest konieczne dla skuteczności czynności prawnej.
III Zawarcie umowy.
Umowa - czynność prawna o największym znaczeniu gospodarczym.
Umowy to przede wszystkim źródło powstawania stosunków prawnych z zakresu zobowiązań.
Istotnym elementem umowy jest zgodność oświadczeń woli (konsens), a nie zgodność woli wewnętrznej.
● Nieporozumienie jawne
● Nieporozumienie ukryte
Umowa zatem nie dochodzi do skutku, jeżeli brak jest tej zgodności, brak ten może polegać albo na tzw. jawnym nieporozumieniu (np. A oferuje sprzedaż po 100 zł, a B przyjmuje ofertę po 90zł) albo na tzw. nieporozumieniu ukrytym (np. w obrocie międzynarodowym strony zgodnie oświadczają, że cena wynosi 100 koron, lecz jedna ma na myśli korony szwedzkie, a druga - słowackie).
Jednym ze sposobów zawierania umów, zwłaszcza tych ważniejszych i bardziej skomplikowanych, są tzw.:
Rokowania (negocjacje): polegają na tym, że strony kolejno uzgadniają poszczególne postanowienia przyszłej umowy.
Z reguły przedmiotem rokowań są nie tylko postanowienia przedmiotowo „istotne” w rozumieniu ustawy, tj. postanowienia, bez których umowa w ogóle nie dochodzi do skutku (np. przy sprzedaży - przedmiot oraz cena); czasami dla stron subiektywnie istotne znaczenie gospodarcze mają okoliczności nawet pozornie peryferyjne (np. czy przedmiot sprzedaży zostanie dostarczony koleją czy samolotem).
Art. 72 § 1 k.c. Jeżeli strony prowadzą negocjacje w celu zawarcia oznaczonej umowy, umowa zostaje zawarta, gdy strony dojdą do porozumienia co do wszystkich jej postanowień, które były przedmiotem negocjacji.
W tym dopiero momencie następuje złożenie zgodnych oświadczeń woli (konsens).
Ponadto szczególny walor normatywny ma art. 70 2224 k.c. Przyznaje on każdej ze stron umowy zawartej w drodze przetargu uprawnienie do żądania unieważnienia umowy, jeżeli druga strona lub działająca z nią w porozumienia osoba trzecia sprzecznie z prawem lub zasadami współżycia społecznego wpłynęła na wynik przetargu.
Unieważnienia można żądać w ciągu miesiąca od dowiedzenia się o istnieniu przyczyny unieważnienia, lecz nie później niż przed upływem roku od dnia zawarcia umowy. Uprawnienie takie przysługuje również podmiotowi nie będącemu stroną tej umowy, na którego zlecenie i rachunek umowa została zawarta.
Oferta i jej przyjęcie - podstawowy sposób zawarcia umowy, ze względu na zakres stosowania w obrocie, szczegółowo uregulowany w kodeksie cywilnym.
Oferta: oświadczenie woli jednej strony kierowane do drugiej strony, które zawiera propozycję zawarcia umowy i określa istotne jej postanowienia.
Oferta jest więc stanowczą propozycją zawarcia konkretnej umowy. Za ofertę uznaje się np. wystawienie rzeczy w miejscu sprzedaży na widok publiczny z oznaczeniem ceny.
Oferta musi precyzować istotne postanowienia umowy, czyli postanowienia przedmiotowo istotne; jest to jej treść minimalna, której brak odbiera oświadczeniu charakter oferty.
Oferent - jest związany swoja ofertą
Adresat oferty - posiada prawo podmiotowe kształtujące, które polega na tym, że przez jednostronne oświadczenie woli (przyjęcie oferty) może on doprowadzić do zawarcia umowy, czyli do powstania, zmiany lub ustania stosunku prawnego.
Jak długo oferent jest związany swoją ofertą? Art. 66 k.c.
jeżeli oferent sam wyznacza w ofercie czas, w ciągu którego będzie oczekiwał na odpowiedź, wówczas oferta wiąże go, aż do upływu tego terminu
jeżeli termin w ofercie nie jest oznaczony:
oferta złożona w obecności drugiej osoby powoduje, że przyjęcie oferty musi nastąpić niezwłocznie, w przeciwnym razie przestaje ona wiązać
we wszystkich innych wypadkach - oferta „przestaje wiązać z upływem czasu, w którym składający ofertę mógł w zwykłym toku czynności otrzymać odpowiedź, wysłaną bez nie uzasadnionego opóźnienia”
Umowa jest zawarta, jeżeli adresat ofertę przyjął, tzn. złożył oświadczenie, że ofertę akceptuje w całej rozciągłości. Przyjęcie oferty z zastrzeżeniem zmian lub uzupełnień poczytuje się za nową ofertę. Art. 68 k.c.
Przy ofercie również milczenie adresata w zasadzie nie oznacza przyjęcia oferty. Mimo wszystko od tej zasady istnieją wyjątki.
Przyjęcie oferty przez milczenie:
gdy adresat oferty „mógł i powinien mówić” - brak aktywnej reakcji adresata na przyjęcie oferty
gdy strony umownie ustaliły, że brak odpowiedzi negatywnej w określonym terminie oznaczać będzie przyjęcie oferty
gdy szczególny przepis ustawy nadaje milczeniu w określonych okolicznościach sens oświadczenia woli o przyjęciu oferty
Krzyżówka:
czynność organów działających kolegialnie - UCHWAŁA
czynność, której skutkiem jest przysporzenie korzyści majątkowej innej osobie - PRZYSPARZAJĄCA
umowy adhezyjne to inaczej umowy przez.... PRZYSTĄPIENIE
jedna z cech charakterystycznych czynności prawnej - AUTONOMIA
czynności prawne, których częścią składową są tylko oświadczenia woli - KONSENSUALNE
negocjacje polegające na tym, że strony kolejno uzgadniają poszczególne postanowienia przyszłej umowy - ROKOWANIA
.... woli - jak jeden ze składników czynności prawnej OŚWIADCZENIE
.... do czynności prawnych - możność nabywania własnym działaniem praw i zaciągania zobowiązań w drodze czynności prawnych ZDOLNOŚĆ
czynności prawne, w których przysporzenie następuje tylko po jednej stronie czynności - NIEODPŁATNE
odpowiedzialność sprzedającego względem kupującego za wady fizyczne oraz prawne sprzedawanej rzeczy - RĘKOJMIA
oświadczenie woli jednej strony kierowane do drugiej strony, które zwiera propozycję zawarcia umowy i określa istotne jej postanowienia - OFERTA
źródło powstawania stosunków prawnych z zakresu zobowiązań - UMOWA
Causa ... - czynności dokonuje się tylko po to, żeby nastąpiło przysporzenie tylko na rzecz innej osoby, bez żadnego ekwiwalentu - DONANDI
Stan prawny czynność, która jest sprzeczna z ustawą albo ma na celu obejście ustawy - NIEWAŻNOŚĆ
2