3

1. Zapoczątkowane w II poł XX w. w Europie, najnowsze rozwijają się w Europie i Ameryce 2. Badań jest multum i każde rozpatruje temperament w innym ujęciu. Oprócz wymienionych poniżej najważniejszych teorii, mniej istotne, skrótowo rozpatrywane:

- Claridge - teoria psychotyzmu, jako wymiaru spełniającego kryteria temperamentu. Koncepcja zbliżona do teorii Eysencka, zalicza psychotyzm do grupy 3 czynników nadrzędnych (psychotyczność, ekstrawersja, neurotyczność);

- Petrie - teoria tłumienia-wzmacniania stymulacji: różnice indywidualnych w odczuwaniu bólu. Wg Strelaua nie jest jest istotna - nie wykroczyła poza tworzenie skal dla jednego wymiaru (tłumienia-wzmocnienia stymulacji).

-Cloninger - teoria dziedzicznych cech osobowości (czyli wg Strelaua temperamentu). 3 wymiary: poszukiwanie nowości, unikanie krzywdy i zależność od nagród. Koncentruje się na związkach temperamentu a różnymi aspektami patologii;

-Tellegen -3 wymiary osobowości drugiego stopnia: emocjonalność pozytywna, emocjonalność negatywna i powściągliwość. Emocjonalność pozytywna porównywana jest z ekstrawersją Eysencka, a neurotyczność - negatywną;

-Larsen i Diener - konstrukt teoretyczny „siła afektu”= typowa dla danej jednostki siła reakcji na podźce wywołujące pozytywny i negatywny afekt, wywodzi się z podejścia reprezentowanego przez Allporta. Stworzyli kwestinariusz do badania różnic indywidualnych w intensywności emocji (AIM-Affect Intensity Measure);

-Andrzej Eliasz - transakcyjny model temperamentu: rola środowiska społecznego w zachowaniu jednostki i oddziaływaniu środowisko-temperament./ Zbliżony do modelu Strelaua.

1. Wielu badaczy nie odwołuje się do koncepcji M., a bardzo ważna. Teoria opisowa, wielowymiarowa, skoncentrowana na emocjach. Powstała: lata 70.

2. Odwołuje się do koncepcji dyferencjału semantycznego Osgooda, który za pomocą 3 wymiarów opisuje reakcje człowieka na zdarzenia psychiczne i fizyczne. M. zapożycza je jako wymiary emocji: ocena, aktywność, siła/potencja. Inne inspiracje: neopawłowskie badanie właściwości układu nerwowego, konstrukt aktywacji zaczerpięty od Berlyne'a.

3. Wyodrębnienie 3 podstawowych stanów emocjonalnych: przyjemności przykrości, aktywacji- braku aktywacji i dominacji-uległości. Wymiary tworzą model PAD (pleasure, arousal, dominance). Każdy stan emocjonalny można opisać za pomocą wymiarów - odmienne konfiguracje 3 podstawowych stanów emocjonalnych.

Temperament = charakterystyczny dla jednostki stan emocji (przejściowy stan organizmu) + cecha emocji ( stan stały, nawykowy, charakterystyczny).

5. Wymiary tworzą 3 dwubiegunowe zmienne: a) cechę przyjemności - przykrości, b) cechę tłumienia (filtrowania) bodźców-aktywowalności i c) cechę dominacji-uległości.

a) Typowy dla jednostki stan odczuwania, przewaga negatywnej lub pozytywnej ekspresji emocjonalnej, zwłaszcza w kontaktach społecznych. Na krańcach: smutek, poczucie nieszczęścia - ekstaza i poczucie szczęścia.

b) Obserwacje: Im nowsze, bardziej zróżnicowane i złożone docierają bodźce, tym więcej niosą informacji („wartość informacyjna”). Jednostka reguluje wartość informacji, jedne dopuszczając, inne odrzucając. Jednostki o wysokim poziomie aktywacji (nie tłumiące stymulacji) w mniejszym stopniu odrzucają bodźce nieistotne, sytuacje mają dla nich większą wartość stymulacyjną, co powoduje, że są bardziej pobudzone, niż osoby tłumiące.

Aktywowalność= wymiar różnic indyw., do których należą, skorelowane ze sobą charakterystyki: początkowa amplituda reakcji orientacyjnej, liczba prób potrzebnych do osiągnięcia habituacji reakcji skórno-galwanicznej; wskaźniki aktywacji w odpowiedzi na wzrost wartości informacyjnej stymulacji i „słabość układu nerwowego. Poziom filtrowania (selekcji inf.) jest odwrotnie proporcjonalny do poziomu aktywacji.

c) dominacja= behawioralnie przejawia się odprężoną postawą, warunkiem odczuwania: subiektywne poczucie nieskrępowania, swobody działania w dowolny sposób, uczucie wpływu na rzeczywistość i mocy, kontroli nad sytuacją. Uległość- przeciwne, poczucie braku kontroli i wpływu na rzeczywistość.

6. Zdaniem M. cechy temperamentu ►najbardziej stałe cechy zachowania, predyspozycje genetyczne (ponad 50% wariancji). Choć temperament to ogólne i stałe cechy, zmianę zachowania można osiągnąć, zmieniając środowisko.

7. Osoby badane na 3 wymiarach t, wyniki dychotomicznie podzielone na kategorie: przyjemność (+p)- przykrość (-p), aktywowalność (a+), filtrowanie bodźców (-a), dominacja (+d), uległość (-d). Uzyskali 8 typów osobowości: wylewny (+p+a+d) vs. znudzony (-p-a-d), odprężony (+p-a+d) vs. lękliwy (-p+a-d), wrogi (-p+a+d) vs. potulny (+p-a-d) i lekceważący (-p-a+d) vs zależny (+p+a-d).

-Semantic Differential Measures of Emotional State of Caharcteristic (Trait) Emotions (Zestaw Dyferencjałów Semantycznych do Pomiaru Stanu Emocjonalnego I Charakterystycznych Emocji Rozumianych jako Cechy- SDMESCTE)- diagnozowanie temperamentu= ocena każdego z przymiotników na skali 9-stopniowej, określając zgeneralizowane odczucie. Cechy stałe stanów ►mała rzetelność.

-Pleasure-Arousal-Dominance (PAD)- nowa skala dyfereencjałów, ocena na skali 9 cech. Rzetelność dla Dominacji-cechy (0,84), Przyjemności-cechy(0,91), Aktywacji(0,6- niezadowalająca);

-kwestionariusz do pomiary filtrowania stymulacji- aktywowalności (Skala Aktywowalności (Trait Arousability Scale - TAS, zwana też Skala Filtrowania Bodźców Stimulus Screening Scale SSS)- mierzy predyspozycję do reagowania pobudzeniem, wysoka rzetelność i trafność.

9. Otyłość, nie kontrolowane ataki obżarstwa i predyspozycja do anoreksji korelują istotnie z aktywowalnością, predyspozycja do otyłości koreluje jednocześnie z aktywowalnością i uległością. Osoby objadające się bez przyjemności : częściej przewaga nieprzyjemnych emocji.

10. Hipoteza: osoby nie tłumiące stymulacji mają większą tendencję do poszukiwania środowisk przyjaznych dla siebie i unikania środowisk nieprzyjaznych/ Tendencje silniej zaznaczone w sytuacjach o dużej wartości informacyjnej. Wynik: częściowo potwierdzone w badaniach, które utożsamiały dążenie z: preferencją sytuacji, chęcią pracy, chęcią utrzymywania kontaktów towarzyskich).

-M. nie proponuje żadnych specyficznych mechanizmów ani korelatów biologicznych teorii, choć zakłada uwarunkowania biologiczne;

-lokuje przyczynę różnic indywidualnych w poziomie aktywacji w automatycznych (nieświadomym) sposobie przetwarzania informacji - stałej tendencji do filtrowania nieistotnych bodźców - raczej niepopularne, większośc badaczy doszukuje się ich w mechanizmach fizjologicznych, biochemicznych;

-konstrukt dominacji-uległości ma niewiele wspólnego z uczuciem rozumianym jako składnik treściowy emocji podstawowej. Dla M. „mieć poczucie” (np. mocy), to raczej „bycie świadomym”;

III. Neuropsychologiczny model temperamentu / Neurofizjologiczna teoria temperamentu/osobowości Jeffrey'a Graya.

1. Lata 70, uczeń Eysencka, teoria przyczynowa, wielowymiarowa, emocjonalna. Silny nacisk na mechanizmy fizjologiczne: neurofizjologia, farmakologia, biochemia. Badania nad szczurami.

2. Wpływy: Eysenck, szkoła neopawłowska: Tiepłow i Niebylicyn, teoria uczenia się Pawłowa- indywidualna ważność nagrody i kary podczas warunkowania klasycznego i sprawczego dla danej jednostki.

3. Zakwestionował postulat podatności na warunkowanie i fizjologiczne mechanizmy pośredniczące w powstawaniu ekstrawersji i neurotyczności (zdanie Eysencka).

4. Wnioski z badań emirycznych → ekstrawersja i neurotyczność, to cechy wtórne, będące wynikiem interakcji dwóch podstawowych cech temperamentu: lęku i impulsywności. Lęk i impulsywność- dwie niezależne cechy, zlokalizowane o 45 stopni w stosunku do neurotyczności i ekstrawersji.

◙emocje to stany ośrodkowego układu nerwowego, wywołane przez zdarzenia mające właściwości wzmacniajace. Wzmocnienie- każdy bodziec lub złożone zdarzenie (pod warunkiem, że pojawia się w bezpośrednim związku z reakcją) modyfikujące prawdopodobieństwo pojawienia się tej reakcji w przyszłości.

6. Zmienną pośredniczącą w powstawaniu lęku jest wrażliwość na sygnał kary, braku zgodności lub nowości. Warunkiem powstania różnic indywidualnych w impulsywności jest wrażliwość na sygnał nagrody i braku kary.

Ekstrawersja = niski poziom lęki+ wysoki poziom impulsywności, neurotyczność= wysoki poziom lęku+ wysoka impulsywność.

Najnowsze publikacje- trzecia podstawowa cecha temperamentu - obronność, uwarunkowana podatnością na działanie bezwarunkowych bodźców awersyjnych. Przejawami cechy są: obronna agresja i ucieczka.

7. Emocje = stany ośrodkowego układu nerwowego (w ang.: CSN). Konceptualny układ nerwowy- 3 hipotetyczne układy sterujące zachowaniem emocjonalnym:

a) Behawioralny układ hamujący (BIS, behavioral inhibition system)- warunkuje wrażliwość na sygnał kary, braku nagrody, nowości, reakcje na bodźce (hamowanie zachowania, wzrost aktywacji, wytężona uwaga). Składa się z: hipokampa, okolic przegrody i pierścienia Papieza. Aktywności BIS towarzyszy lęk - subiektywny stan, w którym jednostka reaguje na zagrożenie bądź niepewność (nowość) reakcją typu: „zatrzymaj się, przypatrz się uważnie, posłuchaj i przygotuj się do działania”.

Reaktywność BIS decyduje o różnicach indywidualnych lęku-cechy. Podanie alkoholu, barbituranów, benzodiazepin zmniejsza poziom lęki i aktywność BIS.

b) Behawioralny układ aktywacyjny (BAS, behavioral approach system)- słabiej poznany, niż BIS. Hipoteza: duża reaktywność BAS'a ma związek z zachowaniem wzmacnianym pozytywnie i pozytywną emocjonalnością, w skład której wchodzą m.in.: nadzieja, szczęście, uniesienie. W skład wchodzą: zwoje podstawy mózgu; włókna dopaminergiczne wstępujące; jądra wzbórza, okolice kory ruchowej (ruchowa, czuciowo-ruchowa i przedczołowa). Tworzą układy ruchowe: ogoniasty i accumbens (jądro półleżące w prążkowiu). Dopamina uruchamia BAS, powoduje reakcje dążenia, przypominającą reakcję na wzmocnienie dodatnie (jak pożywnienie, seksualnie atrakcyjny partner, środki - amfetamina, nikotyna, alkohol, heroina, kokaina).

c) Układ walki/ucieczki (fight/flight system - F/FLS)- od stopnia aktywności układu zależą różnice indyw. W zakresie obronności, ujawniającej się u człowieka w postaci złości. System odpowiedzialny jest za bezwarunkowe bodźce awersyjne - reakcja bezwarunkowa obronnej agresji lub ucieczki. Obejmuje struktury: jądro migdałowate, podwzgórze przyśrodkowe i istotę szarą.

Choć w opisie konstruktów BIS, BAS i F/FLS Gray odwołuje się do kontretnych struktur anatomicznych, mają one status konstruktów konceptualnego układu nerwowego.

-Kwestionariusz Osobowośći Graya-Wilsona (Gray-Wilson Personality Questionaire, GWPQ), składa się z 6 skal, 120 pozycji testowych, niezachęcająca rzetelność - od 0,35 do 0,71. Empiryczne korelacje są niezgodne z przewidywaniami teoretycznymi: przewidywał dodatką korelację między wynikami Dążenia i skali Aktywnego unikania /oraz między walką i ucieczką → uzyskano korelację ujemną.

-Ball i Zuckerman →Skala Uogólnionej Nagrody i Antycypacji Kary Gray'a ma dobrą trafność, zbieżną ze skalami SSS Zuckermana i EPQ-R Eysencka.

-nie zawiera żadnych fizjologicznych i biochemicznych identyfikatorów specyficznych dla wymiaru poszukiwania doznań;

-całościowe traktowanie hormonów- katecholamin jest empirycznie nieuzasadnione, istnieją sprzeczne doniesienia na temat związku katecholamin a poszukiwaniem doznań. Neuroprzekaźniki pełnią szereg funkcji dodatkowych, których nie uwzględnia koncepcja;

-model za mało miejsca poświęca wpływowi środowiska, zwłaszcza kontekstu społecznego na 4 składniki wymiaru SS: TAS, ES, Dis i BS, dla których Z. nie wyodrębnił żadnych specyficznych markerów fizjologicznych;

3. Od kilku lat główny przedmiot zainteresowań Zuckermana- struktura tzw. podstawowych wymiarów osobowości. Jeden z nich - impulsywna, aspołeczna forma poszukiwania doznań (Impulsive Unsocializated Sensation Seeking- P-ImpUSS) - wchodzi w skład wielkiej piątki czynników osobowości. Jest to złożony czynnik, przybierający w skrajnej postaci formę klinicznej psychopatii, w skład którego wchodzą impulsywność, poziom socjalizacji i poszukiwanie doznań.

1. Lata 60, badanie cech układu nerwowego → neopawłowska koncepcja Tiepłowa i Niecylicyna (struktura temperamentu- złożony z 2 wymiarów: aktywność i emocjonalność, pomiar dolnego progu wrażliwości siły układu nerwowego)→ lata 80. Rusałow - modyfikacja, stworzenie własnej koncepcji. Teoria Rusałowa: przyczynowa, wielowymiarowa i całościowa.

2. Temperament - podstruktura ludzkiej indywidualności (pojęcie nadrzędne i najbardziej ogólne, obejmujące specyficzne dla jednostki zadatki wrodzone, temperament, cechy osobowości jak zdolnosci (intelekt) i charakter).

Temperament= def. „całokwstałt formalnych cech zachowania w odróżnieniu od całokształtu cech treściowych składających się na osobowość”.

3. Kryteria jakiejkolwiek cechy temperamentu: 1. dotyczy formalnych, a nie treściowych cech zachowania, 2. odzwierciedla dynamiczny aspekt zachowania, 3. przejawia się w każdym zachowaniu, bez względu na rodzaj 4. ujawnia się we wczesnym dzieciństwie 5. pozostaje względnie niezmienna (przez większą część życia), 6. ściśle związana z funkcjonowanie ukł. Biologicznych 7. jest dziedziczna.

a) aktywność = przejawia się w natężeniu napięcia dynamiczno-energetycznego w interakcji jednostki ze środowiskiem fizycznym i społecznym. Wskaźniki (aspekty, komponenty): tempo, rytm, szybkość, intensywność, plastyczność, wytrwałość.

b) emocjonalność = cechy formalno-dynamiczne: wrażliwość, impulsywność, dominujący nastrój (pozytywny vs negatywny).

Badania empiryczne: cechy układu nerwowego i cechy temperamentu mają strukturę hierarchiczną, efekt interakcji układów fizjologicznych org. Najlepsze wyjaśnienie istoty i genezy temperamentu → teoria systemów funckjonalnych Anochina:

▲ Każde zachowanie- produkt działania systemów funckjonalnych, składających się z struktur dynamicznych całego organizmu. Struktury, ulegając zmianie i modyfikacji, współdziałają, by umożliwiść org. Zachowanie w sposób przystosowawczy (użyteczny);

▲Systemy f. mają organizację hierarchiczną - wyniki działania systemu niższego wpływają na wyniki wyższego - od biochemicznego do behawioralnego. Bez względu na podział wszystkie mają taką samą konstrukcję funkcjonalną. .

▲ Każdy sterujący zach. System f. zawiera: ● syntezę afferentną, której celem: ustalenie oczekiwanego efektu, celu zach., W tym procesie: główna rola-dominująca motywacja i jej fizjologiczne korelaty, ● proces podejmowania decyzji- wybór najskuteczniejszej opcji, ● fazę wykonawczą, ● akceptację wyników działania- służy programowaniu i ocenie zachowaniam, ocena- porównanie na drodze afferentacji zwrotnej, wyniku uzyskanego z zamierzonym.

Rusałow: temperament- efekt „generalizacji systemów”- wypadkowa działania wszystkich elementów systemów funkcjonalnych.

- ergiczność - decyduje o szerokim- wąskim zakresie syntezy afferentnej (związana z procesami pobudzenia OUN);

Celem aktywności mogą być inni ludzie lub świat pozaspołeczny (przedmioty) - każda z 4 cech podzielona na te 2 aspekty ►8 wymiarów: ergiczność przedmiotowa (Er), ergiczność społeczna (kommunikacyjna) (SEr), plastyczność p. (P) i s. (SP), tempo p. (T) i s. (ST), emocjonalność p. (Em) i s. (SEm).

-Kwestionariusz Struktury Temperamentu (STQ, Structure of Temperament Questionaire), w PL skrót: KST z zastosowaniem techniki analizy struktury ukrytej - rzetelność od 0,71 do 0,84. 4 czynnikowe rozwiązane, 72% wytłumaczonej wariancji, I - Er, P, T, II - SEr, SP, ST, III- Em, SEm, IV- skala Kłamstwa.

-Kwestionariusz Formalno-Doagnostycznych Cech Indywidualności= także aspekt poznawczy i behawioralny, brak danych dotyczących dobroci testu;

-nie wiadomo, jakimi przesłankami kierował się R. Wprowadzając do teorii Anochina swoje 4 cechy temperamentu;

-angielskojęzyczna wersja ma liczne wady, nie przeprwadzono badań nad specyfiką populacji i języków, zmiany w tłumaczeniu są niczym nie uzasadnione,

-pozycje odnoszące się do obiektów nieożywionych dotyczą przede wszystkim pracy zawodowej - wąska, specyficzna aktywność

1. Koncepcja przyczynowa, postulująca, wielowymiarowa. Tworzona od lat 60 do chwili obecnej. Liczne inspiracje: m.in. początkowo typologia Pawłowa, Niebyliscyn, Mierlin, Tiepłow, Eysenck, Gray, Lazarus, Thomas, Chess.

a) reaktywność = wymiar przejawiający się we wrażliwości (zmysłowej i emocjonalnej) na jednym krańcu i wydajności (wytrzymałości na działanie silnej stymulacji) na drugim. Osoby wysokoreaktywne = wysoka wrażliwosć, mała wydajność, niskoreaktywni- mała wrażliwość i duża wytrzymałość. Stosunek progu wrażliwości do progu wytrzymałości jest względnie stały.

b) aktywność = cecha odnosząca się do częstości i intensywności działań jednostki. Modyfikując aktywność można regulować wartość stymulującą własnego zachowania i sytuacji zewnętrznych, zaspokajając indywidualną potrzebę stymulacji . Jest źródłem i regulatorem poziomu pobudzenia, pozwala na utrzymanie optimum pobudzenia dzięki mechanizmowi wzmocnienia-tłumienia.

♣ 4. Każde zachowanie opisać można w kategoriach energetycznych i czasowych, stąd różnice indyw. W temperamencie są powszechne, tzn. odnoszą się do wszelkich zachowań i reakcji.

♣ 5. Różnice indywidualne (pod wzgl. Charakterystyki czasowej zachowań i intensywności) występują od początku życia postnatalnego, są obecne w czasie niemowlęctwa;

♣ 6. Wszystkie ssaki (zapewne wszystkie kręgowce) można scharakteryzować na podstawie cech, które odnoszą się do kategorii intensywności i czasu. T. Występuje u człowieka i zwierząt.

♣ 7. W pierwszej formie (filo- i ontogenetycznej) t. Jest wynikiem ewolucji biologicznej, ale też zależnych od niego mechanizmów fizjologicznych, biochemicznych, które odgrywają istotną rolę we współdeterminowaniu różnic.

♣ 8. Cechy t., choc względnie stałe, podlegają w ontogenezie powolnym zmianom, w wyniku biologicznie zdeterminowanych zmian rozwojowych i oddziaływania geny-środowisko

♣ 9. Pełni funkcję regulacyjną = modyfikacji (moderowaniu) wartości stymulującej (energetycznej) i temporalnej sytuacji i zachowań, odpowiednio do posiadanych cech t.

♣ 10. Rola t. W regulacji stosunków człowiek-świat ujawnia się w sytuacjach trudnych i/lub zachowaniach ekstremalnych.

-żwawość (ŻW)- tendencja do szybkiego reagowania, utrzymania wysokiego tempa aktywności i łatwej zmiany z jednego zachowania na inne;

-perseweracja (PE)-tendencja do kontynuowania i powtarzania zachowań po zaprzestaniu działania bodźca (sytuacji), który to zachowanie wywołał;

-wrażliwość sensoryczna (WS)-zdolność do reagowania na bodźce zmysłowe o małej wartości stymulacyjnej;

-reaktywność emocjonalna (RE)- tendencja do intensywnego reagowania na bodźce wywołujące emocje, wyrażająca się w dużej wrażliwości i niskiej odporności emocjonalnej,

-wytrzymałość (WT)-zdolność do adekwatnego reagowania w warunkach wymagajacych długiej lub wysoko stymulującej aktywności i/lub w warunkach silnej stymulacji zewnętrznej;

-aktywność (AK)-tendencja do podejmowania zachowań o dużej wartości stymulującej lub do zachowań dostarczających silnej stymulacji zewnętrznej (i z otoczenia).

5. W RTT biologiczne mechanizmy temperamentu składają się na indywidualność neurohormonalną = temperament uwarunkowany jest specyficzną dla jednostki konfiguracją systemów nerowywch i hormonalnych, odpowiedzialnych za realizację aspektów energetycznych i czasowych zachowania.

-zasadniczy: równowaga czynności pomocniczych i zasadniczych lub przewaga zasadniczych, wysoki poziom aktywności.

1. Gdy osoba ma możliwość regulacji wartości stymulującej własnych działań lub sytuacji zewnętrznej poprzez wybór stylu działania → nie obserwuje się różnic między jednostkami wysokoreaktywnymi (styl z przewagą czynności pomocnicznych) i niskoreaktywnymi (zasadniczy).

2. W warunkach skrajnych, jeśli jednostka nie wybrała stylu działania, uzyska różny poziom wykonania w zależności od poziomu reaktywności. U osób wysokoreaktywnych poziom wykonania spadnie - u niskoreaktywnych - przeciwnie,

4. Długa rozbiezności między poziomem reaktywności jednostki a wartością stymulacyjną zachowania powoduje chroniczny wysoki poziom reaktywności i prowadzi do rozmaitych zanurzeń i anomalii zachowania.