LIRYKA

Gatunki liryczne

• hymn - uroczysta pieśń pochwalna na cześć np. ojczyzny, bohaterów historycznych, Boga; rozpoczyna się apostrofą

• oda - utwór o wzniosłej, patetycznej treści, opiewający wzniosłą ideę, osobę, wydarzenie

• pieśń - najstarszy gatunek liryczny, posługuje się różnymi środkami językowymi i różnorodną tematyka; początkowo związany z muzyką

• elegia - utwór liryczny o treści poważnej, refleksyjnej, pełen zadumy
  i smutku

• tren - utwór poświęcony zmarłej osobie, rozpamiętujący jej dokonania, zasługi i zalety

• fraszka - krótki utwór wierszowany o tematyce żartobliwej zakończony zaskakującą puentą

• sonet - składa się z 14 wersów - 2 strofy czterowersowe i 2 strofy trzywersowe (sonet jest podgatunkiem poematu; nie jest przedstawiany jako oddzielny gatunek liryczny)

• poemat -dłuższy utwór wierszowany, który posiada fabułę

• epigramat - (gr. Epigramma) napis wywodzący się z napisów informacyjnych w Starożytnej Grecji krótki, przeważnie dwuwierszowy utwór poetycki pisany dystychem elegijnym. Z czasem wykształciło się kilka rodzajów epigramu: wotywny, nagrobkowy, okolicznościowy. Odmianą epigramatu były popularne w epoce odrodzenia fraszki.

• wiersz

Podział liryki

Ze względu na sposób wypowiedzi podmiotu

• bezpośrednia - bezpośrednio, wprost, w 1 os. l.poj., "ja" liryczne wyznaje swoje uczucia, przeżycia, myśli (np. elegia)

• pośrednia - podmiot liryczny jest bardziej ukryty, nie wyznaje wprost, lecz wyraża swe myśli przez sytuacje, zdarzenia, opisy; utwory te mają charakter narracyjny lub dialogowy, stąd mamy kilka odmian tego rodzaju liryki:

• opisowa - uczucia podmiotu lirycznego wyrażone są przez opis
  np. krajobrazu, przedmiotu

• sytuacyjna (narracyjna) - w formie wypowiedzi dialogowych
  i narracyjnych podmiot liryczny prezentuje jakieś zdarzenie (sytuację), w którym nie brał udziału; oprócz podmiotu lirycznego pojawia się bohater liryczny (np. sielanka)

• zwrotu do adresata (inaczej inwokacyjna) - podmiot liryczny jest wyraźnie obecny, ale swe myśli kieruje do konkretnego adresata (człowieka, grupy ludzi, przedmiotu, zjawiska, abstrakcyjnego pojęcia). Zazwyczaj utwory w stylu podniosłym (np. oda, list poetycki)

• podmiotu zbiorowego - podmiot liryczny to tzw. "my" liryczne - grupa wypowiadająca się w utworze, prezentująca swój zbiorowy pogląd, myśli (np. hymny)

• osobista - bezpośrednie wyznania podmiotu lirycznego prezentują rozważania na temat myśli, uczuć poety, utożsamianego z podmiotem lirycznym

• roli - podmiot liryczny nie jest utożsamiany z poetą, a treści mają charakter ogólny, uniwersalny

• maski - podmiot liryczny przyjmuje postać np.: rośliny, zwierzęcia, rzeczy, przypisując im np. swoje uczucia

Ze względu na typy wyrażanych przeżyć (tematyka)

• miłosna - tematem utworów jest miłość, jej oblicza, formy

• refleksyjno - filozoficzna - rozważanie pojęć, uczuć w uogólniający sposób

• patriotyczno-obywatelska - naród, ojczyzna i cała sfera zagadnień z tym związanych

• agitacyjno - polityczna - teksty w formie manifestów nawołujących do popierania jakiejś idei lub czynu wielkiej rangi

• funeralna (z łac. funerare - "uroczyście pochować, pogrzebać zmarłego") - upamiętnia zmarłą osobę, wyraża żal po jej śmierci

• religijna - odwołująca się do religii (np. Bogurodzica)

• autobiograficzna - zawierająca elementy autobiograficzne (np. "Do gór i lasów" Jana Kochanowskiego)

WIERSZ

Wiersz - sposób organizacji tekstu, polegający na powtarzaniu się w nim odcinków o takich samych właściwościach strukturalnych; przeciwieństwo prozy; utwór o swoistej językowej kompozycji, w której wers (linijka wiersza wyodrębniona intonacyjnie i graficznie) pełni funkcję wierszotwórczą, wykorzystuje środki stylistyczne w funkcji poetyckiej, impresywnej lub ekspresywnej.

Budowa wiersza

Na budowę wiersza składają się:

• liczba strof

• liczba wersów w strofie

• liczba sylab (zgłosek) w każdym wersie

• rymy (z uwzględnieniem wszystkich cech)

Rodzaje wierszy

Ze względu na strofikę wyróżniamy wiersz:

1. stroficzny - zbudowany z wyraźnie zaznaczonych strof, np. epigramat, fraszka

2. stychiczny (ciągły) - zbudowany z wersów ciągłych, bez podziału na strofy, np. Pan Tadeusz

3. biały - bezrymowy

4. sylabiczny

• jednakowa liczba sylab w każdym wersie

• stały akcent (na drugiej sylabie od końca) przed średniówką i w wyrazach kończących wers

• średniówka w wersach dłuższych niż ośmiozgłoskowe

• regularne rymy żeńskie

sylabotoniczny

• bardziej zrytmizowany niż wiersz sylabiczny

• jednakowa liczba sylab w wersie

• jednakowa liczba sylab akcentowanych w wersie i ich stałe miejsca

6. toniczny - Występuje w nim jednakowa liczba akcentów w każdym wersie, równocześnie ich rozkład nie jest stały. Na przykład w "Księdze ubogich" J. Kasprowicza, w strofie: "Umiłowanie ty moje! (dwa zestroje akcentowe)/ Kształty nieomal dziecięce! (trzy zestroje akcentowe)/ Skroń dotąd nie pomarszczona (trzy zestroje akcentowe)/ Białe, wąziutkie ręce" (trzy zestroje akcentowe). Dzięki regularnemu układowi zestrojów akcentowych w poszczególnych wersach wybija się rytm, tempo muzyczne strofy. Poeci, którzy stosowali wiersz toniczny, to m.in. W. Broniewski, J. Tuwim, K. Iłłakowiczówna, T. Gajcy.

7. wolny (intonacyjny, zdaniowy)

• rym tworzą powtarzające się wersy

• długość wersów nie jest jednakowa

• intonacja wierszowa zamiast składniowej (stąd często stosowana przerzutnia)

• fazy intonacyjne pokrywają się ze składniowymi

• często rezygnacja z podziału na strofy (wiersze wolne często są wierszami stychicznymi)

• nie jest też wymogiem stosowanie rymów (stąd też są to najczęściej wiersze bezrymowe - białe)

• poezja współczesna wykorzystuje najczęściej wiersz wolny

8. nieregularny - utwór rytmicznie rozmaity; najważniejszą cechą kompozycji jest jej nieregularność, stosowana w celu zaskoczenia odbiorcy

9. graficzny - słowa bądź wersy tworzą ilustrację związaną z ruchem w sztuce "arte prowera"; wiersz tworzy: krzyż , słowo, ilustrację, myśl,

3