ZABURZENIA OPOZYCYJNO BUNTOWNICZE

 

 

Cechą charakterystyczną tego typu zaburzeń zachowania jest obecność nasilonego zachowania buntowniczego, nieposłusznego, prowokującego i nieobecność poważniejszych działań antyspołecznych, które naruszają prawo lub prawa innych osób. Ponieważ symptomy Zaburzenia opozycyjno-buntowniczego są po prostu zintensyfikowaniem zachowań normalnie występujących u dzieci, musimy przy diagnozie brać pod uwagę poziom rozwoju dziecka i występujące normalnie w rozwoju etapy buntu.

 

Częstość występowania: Zaburzenia opozycyjno-buntownicze występują u 3-16% dzieci, około 3 razy częściej u chłopców niż u dziewczynek.

ZABURZENIA OPOZYCYJNO BUNTOWNICZE

OBRAZ KLINICZNY 

W wieku przedszkolnym, częste napady złości. Najczęstsze w tym wieku przejawy złości:

• tupanie,

• krzyk,

• rzucanie

• niszczenie przedmiotów,

• rzucanie się dziecka na podłogę z krzykiem

• nawet uderzaniem głową o twarde przedmioty. Bardzo niska tolerancja na frustrację.

W starszym wieku najczęstsze objawy to:

• nieposłuszeństwo,

• angażowanie dorosłych w niekończące się słowne spory,

• pasywny opór,

• niegrzeczne, wrogie odpowiedzi,

• agresja fizyczna i słowna.

• chęć zemsty

• nieumiejętność godzenia się na kompromisy

• nieumiejętność odraczania gratyfikacji.

• nieumiejętność przyznawania się do winy, oskarżanie innych za swoje błędy

DSM-IV: OPPOSITIONAL DEFIANT DISORDER; ZABURZENIA OPOZYCYJNO-BUNTOWNICZE (DSM-IV 313.81)

 

ICD -10: ZABURZENIA OPOZYCYJNO-BUNTOWNICZE (ICD-10: F91.3)

A. Zaburzenie opozycyjno-buntownicze wiąże się z występującym przynajmniej sześć miesięcy wzorcem zachowań, w czasie którego pojawiają się przynajmniej cztery z następujących zachowań:

• częsta utrata panowania nad sobą;

• częste kłótnie z dorosłymi;

• częste łamanie ustalonych zasad lub odmowa stosowania się do wymagań dorosłych;

• częste rozmyślne irytowanie ludzi;

• częste oskarżanie innych o popełnianie błędów lub niewłaściwe zachowanie;

• częsta drażliwość i łatwość wpadania w irytację;

• częste wpadanie w gniew lub rozżalenie;

• częsta złośliwość lub mściwość.

Zaburzenia zachowania

Zaburzenia zachowania cechują powtarzające się, utrwalone wzorce zachowania aspołecznego, (w tym zachowania łamiące zasady prawne lub prawa innych osób), agresywnego, buntowniczego.

OBRAZ KLINICZNY

• agresja fizyczna,

• znęcanie się nad zwierzętami,

• kradzież, podpalanie, niszczenie cudzej własności,

• wagary,

• łamanie prawa,

• uciekanie z domu,

• używanie alkoholu i narkotyków,

• aktywne poszukiwanie i wybierania niebezpiecznych sytuacji,

• wrogie nastawienie do innych i przypisywanie innym wrogich intencji

Zaburzenie zachowania DSM-IV

A. W ciągu kolejnych 12 miesięcy wystąpić muszą przynajmniej trzy z wymienionych niżej kryteriów zachowań i przynajmniej jedno musi wystąpić w ciągu kolejnych 6 miesięcy:

Agresja w stosunku do ludzi i zwierząt:

• częste znęcanie się, grożenie lub zastraszanie innych;

• częste wszczynanie bójek;

• użycie broni, która może spowodować poważne uszkodzenie ciała (np. kija, cegły, stłuczonej butelki, noża, pistoletu);

• fizyczne okrucieństwo wobec ludzi;

• fizyczne okrucieństwo wobec zwierząt;

• dokonanie kradzieży połączonej z konfrontacją z ofiarą;

• zmuszanie kogoś do czynności seksualnych.

• Zaburzenie zachowania

Niszczenie mienia:

• umyślne podłożenie ognia z zamiarem spowodowania znacznych zniszczeń;

• umyślne niszczenie cudzej własności (w inny sposób niż przez podpalenie).

Oszustwo lub kradzież:

• włamanie do cudzego domu, budynku lub samochodu;

• kłamstwa w celu zdobycia dóbr lub przysług albo uniknięcia zobowiązań;

• kradzież przedmiotów o istotnej wartości bez konfrontacji z ofiarą (np. kradzież w sklepie bez włamania, fałszerstwo).

• Zaburzenie zachowania

Poważne naruszenie zasad:

• częste pozostawanie wieczorem poza domem pomimo zakazu rodziców (rozpoczynające się przed 13 rokiem życia);

• co najmniej dwukrotne nocne ucieczki z domu podczas mieszkania z rodzicami lub opiekunami;

• wagarowanie przed 13 rokiem życia.

• B. Zaburzenie zachowania powoduje klinicznie istotne trudności w funkcjonowaniu społecznym, zawodowym lub szkolnym

• C. Jeśli osoba jest w wieku 18 lat lub starsza jej zachowanie nie spełnia kryteriów potrzebnych do zdiagnozowania Osobowości Antyspołecznej

Antyspołeczne zaburzenie osobowości DSM-IV

A. Istnieje utrzymujący się wzorzec braku szacunku i gwałcenia praw innych ludzi, występujący od 15 roku życia, wskazywany przez trzy (lub więcej) z następujących wskaźników:

• nieumiejętność podporządkowania się normom społecznym dotyczącym funkcjonowania zgodnie z prawem, przejawiająca się poprzez wielokrotne zachowania, które mogły być powodem aresztowania;

• brak szacunku dla prawdy, przejawiający się powtarzającymi się kłamstwami, używaniem przestępczych pseudonimów, oszukiwaniem innych dla zysku lub przyjemności;

• impulsywność, brak zdolności planowania;

• skłonność do rozdrażnienia i agresywność wyrażająca się w powtarzających się bójkach lub napaściach;

• beztroski brak szacunku dla bezpieczeństwa własnego lub innych;

• brak odpowiedzialności wyrażający się w niezdolności do spełnienia wymogów zachowania w pracy zawodowej lub w dotrzymywaniu zobowiązań finansowych;

• brak poczucia winy wyrażający się poprzez obojętność lub racjonalizację ranienia, szkodzenia lub okradania innych.

• B. Osoba musi mieć co najmniej 18 lat.

• C. Udowodnione zaburzenie zachowania, które pojawiły się przed 15 rokiem życia.

• D. Zachowania antyspołeczne nie pojawiają się wyłącznie podczas schizofrenii lub epizodu manii.

Fazy rozwoju dziecięcej agresji (Obuchowska, 2001)

1. Faza wstępna - wiek niemowlęcy:

• dziecko reaguje niezadowoleniem i złością na doświadczane frustracje, ból i niewygodę

• siła tej reakcji jest zróżnicowana ze względu na temperament oraz stan zdrowia dziecka

• złość niemowlaka nie jest agresją

• niezwykle ważna rola matki (ze punktu widzenia profilaktyki), ponieważ to w relacji z matką dziecko nabywa pierwszych doświadczeń emocjonalnych, a w sytuacji dla niego niekorzystnej, pierwszych urazów

• 2. Faza preagresywnych zachowań - wiek poniemowlęcy

• reakcje niezadowolenia dziecka ulegają dalszemu zróżnicowaniu zarówno pod względem bogactwa uzewnętrzniania, jak i nasilenia

• pierwsze doświadczenia socjalizacyjne, wiążą się z doświadczaniem frustracji w obszarach higieny (trening toaletowy), karmienia oraz ubierania się

• pojawiają się dwie formy dziecięcego zachowania, które można nazwać preagresywnymi: „usuwanie przeszkód” będących na drodze dziecka oraz „wybuchy wściekłości” - forma gwałtownego protestu dotyczącego najczęściej ograniczenia samodzielności

• zachowań tych nie określa się agresywnymi, gdyż dziecko nie ma jeszcze intencji szkodzenia nawet wtedy, gdy jego reakcje złości są gwałtowne i bezpośrednio skierowane ku innej osobie

• sposób reagowania dorosłych (rodziców) warunkuje to, czy u dziecka rozwinie się kontrola nad emocjami, czy też utrwali się jej brak

• konfrontując preagresywne zachowania dziecka z własną agresją rodzice dają dziecku wzór agresywnego postępowania.

3. Faza prostych agresywnych zachowań - wiek przedszkolny

• pojawiają się pierwsze zachowania spełniające kryteria zachowań agresywnych, bowiem może już wystąpić intencja spowodowania przykrości czy innej szkody

• dziecko zdając sobie sprawę z przykrości jaka sprawia, równocześnie nie zdaje sobie sprawy z jej wielkości czy znaczenia

• mogą pojawić się pewne tendencje do dręczenia zwierząt, co wynika z ciekawości poznawczej dziecka, ale i z mechanizmu przemieszczenia agresji (np. zamiast ku rodzicowi, któremu nie może lub nie chce okazać złości, skierowuje ja na obiekty bardziej dostępne).

4. Faza zróżnicowanych agresywnych zachowań - wczesny okres szkolny

• nowym terenem wyzwalającym frustrację jest szkoła, wraz z jej procedurami oceniania, naznaczania, krytykowania, karania

• pojawia się konkurencja między wpływami rówieśników i rodziców

• pojawia się potrzeba bycia akceptowanym przez rówieśników oraz wzrasta dążenie do samodzielności

• u dzieci młodszych częściej występuje agresja fizyczna i instrumentalna, a u dzieci starszych werbalna oraz wroga (z nienawiści)

• bójki między dziećmi w tym wieku motywowane są często chęcią podporządkowania sobie innych;

• wyraźnie zaznacza się podział na „swoich” i „obcych”

• na szczególną uwagę zasługuje zjawisko dręczenia dzieci przez dzieci - które związane jest z ustalaniem swojej pozycji w klasie szkolnej cudzym kosztem; sprowadza się do szykanowania i wyśmiewania dzieci pod jakimś względem odmiennych przez dzieci silniejsze fizycznie czy psychicznie; jest nasilone w klasach, gdzie nauczyciele prezentują autorytarny styl nauczania oraz gdy brak jest możliwości komunikowania się uczniów z nauczycielami

• (wśród młodocianych przestępców znajdują się nie tylko tacy, którzy w tym okresie rozwoju byli dręczycielami, ale także tacy, którzy byli ofiarami)

• z punktu widzenia profilaktyki zjawisko dręczenia dzieci przez dzieci powinno się znaleźć w centrum wychowawczych oddziaływań szkoły

• zaznacza się szczególny wpływ programów telewizyjnych - pod wpływem oglądania scen zwierających agresję obniża się wrażliwość na cudze cierpienie oraz powiększa tolerancja wobec agresji co powoduje wzrost agresywności u dzieci.

• Czynniki instytucjonalno - organizacyjne

• zbyt liczne klasy, grupy- na małej powierzchni znajduje się duża liczba wychowanków co powoduje częste konflikty.   Trudno jest osiągnąć integrację zespołu, anonimowość ułatwia zachowania agresywne

• zbyt dużo czasu spędzonego w sposób ukierunkowany - dzieci z natury są ruchliwe. Nienadążanie za tokiem lekcji/ zajęć powoduje frustrację, a to może wyzwalać agresję.

• za mało ciekawych i atrakcyjnych form pracy z wychowankiem

• ogólny standard budynku i otoczenia - poziom hałasu i wystrój pomieszczeń (zbyt dużo i zbyt mało bodźców sprzyja  agresji).

Psychologiczny portret ofiary

• Niskie poczucie własnej wartości

• Wycofywanie się w sytuacjach trudnych

• Nieumiejętność stanowienia granic

• Poczucie wstydu, upokorzenia

• Zamknięcie się w sobie

• Niezdolność w wyrażaniu uczuć, własnego zdania

• Zdolne do poświęceń w celu zyskania akceptacji

• Labilność emocjonalna (nieoczekiwane zmiany nastrojów, irytacja, nagłe wybuchy).

• Poczucie samotności, izolacja

• Dolegliwości psychosomatyczne

• Wzbudzanie irytacji u innych

• Niepokój, niepewność siebie

Psychologiczny portret dzieci agresywnych

• Potrzeba dominacji

• Podporządkowanie sobie innych dzięki stosowaniu gróźb, siły

• Niska tolerancja na frustrację

• Wykazują opór, negację

• Nie stosowanie się do ogólnie przyjętych reguł

• Łatwy kontakt z otoczeniem

• Towarzyscy, otwarci

• Niski poziom poczucia winy i wstydu

• Poczucie zadowolenia, niechęć do zmian w swoim zachowaniu

• Impulsywność w działaniu

• Niskie poczucie własnej wartości / zawyżona, nieadekwatna samoocena

• Wyznaczają swoje granice, wyrażają własne zdanie