2 grupy gruczołów

• zewnątrzwydzielnicze - wyposażone w przewody, którymi odprowadzają swą wydzielinę na zewnątrz (np. trzustka)

• wewnątrzwydzielnicze - pozbawione tych przewodów, wytwarzają substancje nazywane hormonami bezpośrednio do krwi lub limfy i narządów wykonawczych

• gruczoły wydzielania wewnętrznego rozpoczynają swą działalność już w okresie życia płodowego odpowiadając za wzrastanie i kształtowanie proporcji ciała i narządów - są to grasica, tarczyca, przytarczyce, nadnercza, szyszynka, przysadka, ciałka przyzwojowe

• gruczoły mieszane pełnią czynność zewnątrz i wewnątrzwydzielniczą (trzustka i gruczoły płciowe)

Grasica

• położona w dolnym odcinku szyi, górnej części śródpiersia (część szyjna i piersiowa)

• dolna część grasicy znajduje się na osierdziu, od góry położona poniżej tarczycy

• ma kształt trójkąta szczytem skierowanego ku szyi

• 2 płaty: lewy i prawy, połączone warstwą tkanki łącznej

• każdy płat składa się ze zrazików, w obrębie zrazika część korowa (ciemniejsza - więcej limfocytów) i część rdzeniowa (jaśniejsza - ciałka Hassala, mniej limfocytów)

• objęta torebką łącznotkankową

• w pełni rozwinięta występuje tylko w okresie dziecięcym, po okresie pokwitania ulega zmianie wstecznej - miąższ grasicy zaczyna stopniowo zanikać, a jego miejsce zajmuje tkanka tłuszczowa - inwolucja grasicy, gdy przeważa tkanka tłuszczowa - ciałko tłuszczowe

Tarczyca (gruczoł tarczowy)

• duży, nieparzysty gruczoł zajmujący przednią część szyi, ściśle przylega do przewodu krtaniowo - tchawiczego i obejmuje go podkowiasto

• kształt tarczycy można porównać do litery H

• składa się z 2 płatów: lewego i prawego, które połączone są częścią środkową - węziną

• od części środkowej może odchodzić wyrostek - płat piramidowy (może sięgać do chrząstki tarczowatej)

• w każdym płacie bieguny górny i dolny

• w niektórych regionach geograficznych endemicznie występuje wole - nie da się jednoznacznie określić rozmiaru tarczycy

• tarczyca noworodka jest dużo większa od tarczycy osoby dorosłej, po 50 - tce zaczyna się zmniejszać - redukcja starcza narządu

• podczas menstruacji i po stosunku tarczyca się powiększa

• objęta jest torebką włóknistą, z której odchodzą przegrody dzielące ją na płaciki/zraziki

• wewnątrz płacików leżą pęcherzyki, a ich ściana składa się z jednowarstwowego nabłonka kostkowego (pewnie chodzi o sześcienny), który wydziela koloid tarczycy wypełniający pęcherzyki

• w skład koloidu wchodzą hormony tarczycy - tyroksyna i trójjodotyronina (T3, T4)

• wytwarzanie hormonów uzależnione jest od dostarczania do organizmu odpowiednich ilości jodu oraz hormonu tyreotropowego TSH wydzielanego przez przysadkę i tyreoliberyny TRH wydzielanej przez podwzgórze

• komórki okołopęcherzykowe (jasne) są pochodzenia embrionalnego i włączone do gruczołu tarczowego, wydzielają kalcytoninę

• gruczoł tarczowy obficie zaopatrzony w naczynia i nerwy (ukrwiony mocniej niż każda z nerek) - dowód na to, jak ważną rolę odgrywają hormony tarczycy w gospodarce organizmu

Przytarczyce

• niewielkie i niezbędne do życia twory, należą do najmniejszych narządów

• wytwarzają parathormon, który reguluje przemianę wapniową i fosforanową organizmu

• pomimo bliskiego sąsiedztwa z tarczycą nie mają z nią nic wspólnego ani pod względem anatomicznym, ani czynnościowym

• występują przeważnie 4 - 2 górne i 2 dolne, położone są na stronie tylnej płatów tarczycy

• wielkość ziarna pszenicy

Nadnercza

• parzysty, zewnątrzotrzewnowy narząd położony na górnych końcach nerek i wraz z nimi objęty torebką tłuszczową

• prawe ma kształt trójkąta, lewe półksiężycowaty

• od strony tylnej przylegają do części lędźwiowej przepony, powierzchnia przednia lewego położona ku tyłowi od torby sieciowej, która oddziela je od żołądka, powierzchnia prawego graniczy przyśrodkowo z żyłą główną dolną, pozostała przylega do wątroby

• otoczone torebką włóknistą, która wnika do ich wnętrza

• dzielą się na część korową i rdzeniową

• kora nadnerczy ma warstwę powierzchniową (kłębkowatą), pasmowatą (najgrubszą) i siatkowatą (wewnętrzną)

• część korowa - mineralokortykoidy (równowaga sodowa), glikokortykoidy (metabolizm białek i węglowodanów), hormony płciowe (wspomagają czynność rozrodczą) hormony steroidowe

• część rdzenna zawiera ziarenka z adrenaliną, noradrenaliną i dopaminą aminy katecholowe

• wydzielanie kory kontrolowane przez hormon adrenokortykotropowy ACTH wydzielany z przysadki i CRH z podwzgórza

• unaczynienie bardzo mocne - jak przy tarczycy

Ciałka przyzwojowe

• narządy pochodzące z autonomicznego układu nerwowego, część z współczulnej - ciałka współczulne symatogenne, część z przywspółczulnej - ciałka przywspółczulne parasymatogenne

• współczulne zawierają komórki chromochłonne, które wydzielają adrenalinę i noradrenalinę, zanikają z wiekiem (do 40 - tki), największe ich skupienie to kłębek aortowy (położony po obu stronach aorty w miejscu odejścia tętnicy krezkowej dolnej)

• przywspółczulne mają budowę podobną do zespoleń tętniczo - żylnych, nie ulegają zanikowi z wiekiem, są chemoreceptorami, monitorują stężenie O₂, CO₂ i pH krwi, przypuszczalnie wydzielają dopaminę, ma to miejsce w warunkach hipoksji (niedotlenienia) - kłębek szyjny, ciałko przyzwojowe nadsercowe, kłębek guziczny

Szyszynka (ciało szyszkowate)

• kształt zbliżony do szyszki pinii

• niewielki stożkowaty twór położony w nadwzgórzu, pokryty oponą miękką

• uwypukla się ze sklepienia komory trzeciej poniżej tylnego końca ciała modzelowatego i jest połączone szypułą ze spoidłem tylnym i spoidłem uzdeczki

• otoczona tkanką łączną i podzielona na zraziki zawierające komórki - pinocyty

• przed okresem dojrzewania rozpoczyna się fizjologiczny zanik szyszynki, pojawia się piasek mózgowy lub szyszynkowy, który utworzony jest przez niewielkie złogi fosforanów i węglanów wapnia

• przebiegające w szyszynce zmiany wsteczne nie prowadzą do zaniku miąższu lecz do zmniejszenia składu komórkowego (ilości)

• szyszynka wydziela hormon melatoninę w sposób cykliczny pełniąc rolę koordynatora pomiędzy procesami wewnętrznymi organizmu a dobowymi zmianami faz ciemności i światła w środowisku zewnętrznym

• melatonina pełni też rolę antygonadotropową opóźniając dojrzewanie płciowe (hamulec wewnątrzwydzielniczy, występuje tylko w okresie dziecięcym)

Przysadka mózgowa

• część międzymózgowia łącząca się tzw. lejkiem z szypułką przysadki

• położona w trzonie kości klinowej, przykryta przeponą siodła (częścią opony twardej), która oddziela przysadkę od skrzyżowania nerwu wzrokowego

• złożona z 2 płatów i toczona torebką przysadki

• płat przedni zawiera właściwą tkankę gruczołową, składa się z części obwodowej, pośredniej i guzowej

• część obwodowa (cz. główna) - utworzona przez gniazda i pasma nabłonkowe, w których wyróżnia się komórki barwnikochłonne oraz barwnikooporne, występują komórki macierzyste niezróżnicowane, które tworzą tzw. zespólnie (syncytia) - bezziarnista masa cytoplazmatyczna zawierająca liczne jadra komórkowe, nieoddzielone granicami międzykomórkowymi

• część pośrednia - u człowieka twór zanikający

• część guzowa - zawiera liczne naczynia i pokrywa szypułę przysadki

• płat tylny - przysadka nerwowa, zbudowany głównie z tkanki glejowej, której komórki nazywamy pituicytami oraz bezrdzennych włókien nerwowych przenikających z podwzgórza, nie ma zdolności wydzielniczych, uwalnia wydzielinę jąder nadwzrokowych i przykomorowych podwzgórza (oksytocyna i wazopresyna)

• przedni płat przysadki wytwarza TSH, ACTH, FSH, LH, prolaktynę, hormon wzrostu

• prolaktyna działa tylko na gruczoł sutkowy, pozostałe hormony - hormony tropowe stymulują inne gruczoły do wytwarzania określonych hormonów

Trzustka

• gruczoł mieszany - pełni funkcję zewnątrz- i wewnątrzwydzielniczą

• czynność wewnątrzwydzielnicza realizowana przez wyspy trzustkowe (Langerhansa), które nie łączą się z przewodami wyprowadzającymi trzustki

• zbudowane są z komórek A i B

• komórki A stanowią około 20%, wytwarzają glukagon, komórki B zawierają w cytoplazmie ziarenka insuliny

• czynność hormonów polega na regulacji stężenia glukozy we krwi (insulina je obniża, glukagon podnosi)