Gaston Bachelard

ur. 1884 r.

zm. 1962 r.

• filozof i historyk nauki, członek Akademii Francuskiej.

• jego studia nad filozofią nauki stanowiły wizję epistemologii historycznej jako psychoanalizy umysłu naukowego.

• stworzył pojęcia takie, jak „przeszkoda epistemologiczna” oraz „pęknięcie epistemologiczne”

• we wczesnych pracach twierdził, że uczeni często wpadają w pułapkę: zamiast ujmować wiedzę naukową w czystej abstrakcji pojęć, projektują na nią własne kompleksy i marzenia

• później uświadomił sobie pozytywną wartość marzącej wyobraźni

• w poezji marzenie nie jest przeszkodą, ale dobrodziejstwem: w marzeniu doświadczamy bytu jako pełni i wartości

• wykorzystywana do tej pory metoda psychoanalityczna wydała się badaczowi nieodpowiednia do opisania marzenia, sięgnął więc do fenomenologii, modyfikując jej pojęcia stosownie do własnych potrzeb "filozofa, który marzy"

Wstęp do „poetyki przestrzeni”

1957

• jeśli filozof chce badać problemy, jakimi zajmuje się wyobraźnia poetycka, to musi zapomnieć o wszystkim co wie w zakresie nauk ścisłych etc.

• jeśli filozofia istnieje w poezji, to musi się rodzić i odradzać przy każdym wybitnym wierszu

• obraz poetycki to nagły zarys psychiki - nie da się go należycie zbadać poprzez drugorzędne uwarunkowania psychologiczne

• nic, co ogólne i uporządkowane nie może stanowić podstawy filozofii poezji

• refleksja filozoficzna: wymaga, by nowa idea znalazła swe miejsce w sprawdzonej budowli pojęciowej

• filozofia poezji musi uznać, że akt poetycki nie ma przeszłości pozwalającej prześledzić jego przygotowanie i dojrzewanie

• związek nowego obrazu z archetypem nie jest przyczynowy

• obraz poetycki nie podlega żadnemu naciskowi; nie jest echem przeszłości

• dzięki blaskowi obrazu odległa przeszłość odbrzmiewa tysiącem ech - nie wiadomo na jakiej głębokości się odbijają i zanikają

• obraz poetycki posiada sobie właściwe istnienie i własny dynamizm, opiera się na ontologii bezpośredniej

• prawdziwy wymiar bytowy obrazu poetyckiego odnajdujemy w oddźwięku (a nie w przyczynowości)

• w oddźwięku obraz poetycki zyskuje dźwięczność istnienia

• obrazy oddziaływają same, ale nie są rezultatami oddziaływania wewnętrznego

• żeby filozoficznie wyjaśnić problem obrazu poetyckiego, trzeba sięgnąć do fenomenologii wyobraźni → badanie zjawiska obrazu poetyckiego w chwili, gdy wyłania się ze świadomości jako bezpośredni wytwór serca, duszy

• fenomenologia = początek obrazu

2.

• oddźwięk: zmiana w myśleniu - to, co należało do poety, należy też do nas

• odbicie: dociera do odbiorcy bez wywołania zmian w percepcji postrzeganych obrazów

• od czytelnika wymaga się, by nie traktował obrazu jako przedmiotu, ale aby uchwycił jego rzeczywistość

• obraz łączy subiektywność z rzeczywistością

• dzięki swej prostocie obraz nie wymaga żadnej wiedzy → stanowi dobro świadomości naiwnej

• fenomenologia obrazu jest fenomenologią duszy, nie ducha → trzeba zebrać dokumenty dotyczące świadomości marzącej; dusza ≠ duch

• dusza posiada światło wewnętrzne, światło „wizji wewnętrznej”

• światło wewnętrzne nie jest odbiciem światła zewnętrznego

• poezja to zaangażowanie duszy → świadomość zespolona z duszą jest świeższa, mniej zintencjonalizowana niż świadomość zespolona ze zjawiskami umysłu

• marzenie: proces psychiczny często mylony ze śnieniem → marzenie poetyckie nie jest tym, co śnienie

• dusza ujawnia swoją obecność w obrazie poetyckim

• Pierre Jean Jouve: Poezja jest duszą, która uświęca formę → zanim powstało dzieło, znana forma była tylko przedmiotem

3.

• fenomenologiczna dwoistość odbić i oddźwięku

• oddźwięk: zmiana w myśleniu - to, co należało do poety, należy też do nas

• odbicie: dociera do odbiorcy bez wywołania zmian w percepcji postrzeganych obrazów

• pełnia i głębia dzieła, to zawsze zjawiska dwoistości odbicie-oddźwięk

• przy pomocy oddźwięku jednego obrazu poetyckiego odbywa się prawdziwe przebudzenie twórczości poetyckiej, sięgającej aż w duszę czytelnika

• oddźwięk pozwala odczuć czytelnikowi siłę poetycką, budzącą się w nim samym → obraz zakorzenia się w nas, został dany, ale rodzi wrażenie, że powinniśmy byli sami go stworzyć

• obraz jest równocześnie stawaniem się ekspresji i stawaniem się naszego istnienia → ekspresja tworzy istnienie

• sądzimy, ze wszystko, co w człowieku specyficznie ludzkie, to logos, nie umiemy myśleć o tym, co istniałoby przed czasami języka; tezę tę trzeba przyjąć jako hipotezę roboczą

• obraz poetycki, wydarzenie przynależne do logos działa odnawiająco na osobowość→ nie jest już „przedmiotem”

• psycholog: chce opisywać uczucia

• psychoanalityk: próbuje rozplątać zawiłości własnych interpretacji i gubi oddźwięk, intelektualizuje obraz, dla niego obraz poetycki zawsze ma kontekst → tłumacz to zdrajca

• obraz poetycki rozważamy w chwili, gdy przemyka z duszy do duszy i umyka przyczynowości

• psychologia i psychoanalityka nie mogą określić ontologii tego, co poetyckie: nic nie przygotowuje obrazu poetyckiego, zwłaszcza nie kultura w sensie literackim, nie postrzeżenie w sensie psychologicznym

• nowość obrazu poetyckiego stawia problem siły twórczej istoty mówiącej → ta siła ukazuje, że jest źródłem

• fenomenologia wyobraźni poetyckiej, badając wyobraźnię, musi odsłonić tę pierwotną wartość różnych obrazów poetyckich

4.

• w kompozycję wiersza wkraczają złożone elementy psychologiczne łączące kulturę literacką z ideałem literackim danego czasu

• fenomenolog powinien być skromny

• krytyk literacki: ocenia dzieło, którego nie byłby w stanie stworzyć

• fenomenolog: nie czyta, lecz odczytuje z małą pychą i zapałem to, co mu się podoba → czytając przeżywa pokusę stania się poetą → odkrywa, że to co czyta go obchodzi

• sympatia czytelnicza jest nieodłącznym elementem podziwu, zawsze gdy chcemy fenomenologicznie przyswoić sobie obraz poetycki, potrzebny jest szczery podziw

• radość czytania jest jakby odbiciem radości pisania; czytelnik uczestniczy w radości tworzenia

• przeżycie wiersza stanowi zbawienne doświadczenie wynurzenia się

• wspaniały wiersz może wywrzeć wielki wpływ na duszę języka, budzi zatarte obrazy, sankcjonuje nieprzewidywalność słów

• wolność poezji w korpusie językowym → poezja jako zjawisko wolności

5.

• w samym stawaniu się ekspresji, jaką jest wiersz, może pojawić się oddźwięk fenomenologiczny, który daje nam panowanie nad językiem

• w pierwszym fenomenologicznym badaniu wyobraźni poetyckiej obraz, fraza poetycka, wiersz, strofa - tworzą przestrzenie językowe, które powinna badać typo-analiza

• wiersz zawsze ma w sobie ruch

• Podmiot mówiący jest całkowicie podmiotem podmiot mówiący cały mieści się w obrazie poetyckim → oddając mu się bez zastrzeżeń można wejść w poetycką przestrzeń obrazu

• obraz poetycki - źródło świadomości → czyli należy do fenomenologii

• przedmioty przemawiają do nas i możemy nawiązać z nimi kontakt, jeśli przyznamy pełną wartość ich językowi; nieustannie przeżywamy rozwiązanie problemów, których nie potrafi rozwinąć refleksja

6.

• sfera sublimacji czystej: sublimacja, która wyzbyła się ładunku namiętności i jest wyzwolona z porywu pragnień, przez co niczego nie sublimuje

• kiedy obrazy tracą znaczenie psychologiczne, osobiste, psychoanalityczne, mają znaczenie poetyckie

• fenomenolog stara się ująć obraz poetycki w jego bycie, związki między przeszłością a teraźniejszością tracą znaczenie

• obraz poetycki pod znakiem nowej istoty → tą nową istotą jest człowiek szczęśliwy

• psychoanalityk uważa, że jeśli człowiek jest szczęśliwy w słowach, to jest nieszczęśliwy w życiu (tłumaczy kwiat nawozem)

• fenomenolog: zajmuje się obrazem, słowami, które mówią, nie analizuje cierpień autora

• w poezji sublimacja wznosi się ponad psychologię duszy nieszczęśliwej na ziemi

• fenomenolog nie odrzuca tego, co pokazuje psychoanalityk, ale chodzi o to, by przejść do obrazów nie przeżytych, nie wynikających z życia, ale z poezji

• w obrębie „czystej formy języka” przyczyny psychoanalitycznie nie pozwalają przewidzieć nowości obrazu poetyckiego

• poezja jest zaskakująca, bo trudno przewidzieć jej obrazy

• poeta, to ten, który zna, a więc przerasta i nazywa to, co zna → nie ma poezji bez twórczości absolutnej

• bez obszaru absolutnej sublimacji nie sposób dostrzec wyraźniej dwubiegunowości poezji

• trudno dokładnie określić płaszczyznę „rozerwania”; poziom wyznaczający czystą sublimację jest różny dla różnych dusz

• psychoanalityk może badać ludzką naturę poetów, ale nie jest przygotowany do badania obrazów poetyckich na ich szczytach → odwraca się uwagę od dzieła sztuki, by zająć się zdarzeniami poprzedzającymi powstanie tego dzieła

7.

• fenomenologia z zasady nie troszczy się o przeszłość i zwraca się ku nowości; nawet w malarstwie

• wiedzy towarzyszyć musi równe o niej zapomnienie; niewiedza to nie ignorancja, ale trudny akt przekroczenia wiedzy → wyzbyć się racjonalności

• w poezji niewiedza jest warunkiem podstawowym

• życie obrazu tkwi w przekroczeniu wszystkich danych zmysłowych

8.

• psychologia klasyczna często myli obraz z metaforą

• wyobraźnia twórcza: główna siła natury ludzkiej

• wyobraźnia to zdolność tworzenia obrazów

• wyobraźnia w swym żywym działaniu odrywa nas zarówno od przeszłości, jak i od rzeczywistości; otwiera się ku przyszłości

• funkcja realności i irrealności: ożywia język podwójnym działaniem znaczenia i poezji

• poezja przenosi wyobraźnię w tę strefę pogranicza, gdzie funkcja irrealności zawsze rozbudza istotę zasklepioną we własnych automatyzmach → wyobraźnia odtwórcza jest prozą wyobraźni twórczej

9.

• zapowiedź kolejnych rozdziałów książki (bo to był wstęp ☺ )

• topofilia: określenie przestrzeni szczęścia → przestrzeni posiadania, przestrzeni bronionych przed wrogimi siłami, przestrzeni kochanych

• przestrzenie sławione→ ich rzeczywiste niekiedy wartości opiekuńcze łączą się z wartościami wyimaginowanymi

• przestrzeń uchwycona wyobraźnią nie jest obojętna

problem poetyki domu: główna zasada integracji psychologicznej → trzon doktryn → typoanalizy

• dom: topografia naszej intymnej istoty

• pojęcie domu można uznać za narzędzie analizy ludzkiej duszy→ pociecha jaskini → dusza naszym mieszkaniem

• wspominając domy i pokoje uczymy się zamieszkiwać samych siebie

• domy rzeczy: szuflady, kufry → pusta szuflada jest niewyobrażalna, może zostać tylko pomyślana

gniazda i muszle: świadectwo pracy wyobraźni z trudem hamowanej rzeczywistością przedmiotów

• obrazy w których stalibyśmy się zupełnie mali → w domach mamy komórki i kąty, gdzie można „przycupnąć”

• naprawdę mieszka tylko ten, który umiał „przycupnąć”

• zapas obrazów i wspomnień, które nie każdemu chętnie ujawniamy

Miniatura i Ogrom: dialektyka małości i wielkości

• małość i wielkość nie muszą być ujmowane w swej obiektywności → rozdziały nie są tak przeciwstawne jakby się mogło wydawać

• chodzi o intymny udział w ruchu obrazów → ogrom może tkwić w nas i niekoniecznie wiąże się z przedmiotem

dialektyka wewnętrzności i zewnętrzności, która odbija się na dialektyce otwartości i zamkniętości

• powyższym bliski jest rozdział Fenomenologia okrągłości → wyjście od intymnego uczucia tego, co okrągłe → obrazy te nie są zwykłymi metaforami

Eugene Minkowski - pomysłodawca

J.-B. Pontalis

J. H. Van den Berg

J. P. Richter

1