Wolny handel a protekcjonizm

• ewolucja argumentów

• krytyka

• strategie i polityki gospodarcze

Argumenty na rzecz wolnego handlu

• Wolny handel sprzyja większej wydajności gdyż cło powoduje w gospodarce stratę netto

• Strata ta powstaje na skutek zniekształcenia bodźców ekonomicznych dla producentów i konsumentów

• Przejście do wolnego handlu eliminuje te deformacje i powiększa dobrobyt w kraju

• Skala produkcji w ramach firmy działającej w warunkach rynku chronionego staje się niewydajna (nie występują korzyści ze skali produkcji)

• Skłaniając przedsiębiorców do szukania nowych dróg dla eksportu lub konkurencji z importem znacznie poszerza się możliwości pomnażania wiedzy i innowacji

• Handel bez barier osłabia pozycję krajowych monopolistów

Koszty protekcji (jako % PKB)

Koszty protekcji - przykłady

• Koszty protekcji w USA w 2000 r. wyniosły ponad 50 mld. USD

• W Japonii w 1990 r. ok. 115 mld USD

• Koszty protekcji w UE w 2000 r. wyniosły ok. 40 mld. Euro

• Eliminacja protekcji w (starej) UE dałaby wzrost GDP o 6-7% rocznie

Straty konsumentów amerykańskich na skutek protekcji

• 150 tys. USD rocznie na zachowanie jednego miejsca pracy w sektorze tekstylno-odzieżowym

• ponad 525 tys. $ w sektorze półprzewodników

• ponad 835 tys. $ w przemyśle stalowym na skutek stosowania ceł antydumpingowych

• Każde zachowane miejsce pracy w przemyśle stalowym USA niszczy 40 miejsc pracy w sektorach stosujących stal w USA i 8 miejsc pracy w krajach eksportujących stal

Tradycyjne argumenty na rzecz protekcjonizmu
(1.)

Argumenty niesłuszne

• Protekcjonizm sprzyja zwiększeniu zatrudnienia i produkcji w wyniku efektu mnożnikowego spowodowanego zmniejszeniem importu i przesunięciem części popytu na dobra krajowe.

• To z kolei ma doprowadzić do zwiększenia krajowej produkcji danego dobra,

• A w rezultacie do mnożnikowego zwiększenia całkowitej produkcji i zatrudnienia.

Krytyka argumentu dot. zwiększenia zatrudnienia i produkcji

• Wprowadzenie ceł i spowodowany tym wzrost cen danego dobra tylko w niewielkim stopniu prowadzi do wzrostu jego produkcji

• Argument nie uwzględnia ujemnych skutków polityki protekcjonistycznej dla partnerów zagranicznych

• Partnerzy zagraniczni mogą wprowadzić cła odwetowe, które zmniejszą konkurencyjność eksportu kraju wprowadzającego cło.

• Trudności w dostępie do danego rynku, i związany z tym spadek wywozu mogą zmniejszyć poziom ich aktywności gospodarczej.

• W obu przypadkach będzie to jednoznaczne ze zmniejszeniem popytu na import, w tym także z kraju wprowadzającego posunięcia protekcjonistyczne.

Tradycyjne argumenty na rzecz protekcjonizmu
(2)

• Protekcjonizm pozwala chronić krajowy rynek pracy przed tanią pracą zagraniczną. Argument używany zwłaszcza w krajach najwyżej rozwiniętych, o najwyższym poziomie płac, w których niektóre pracochłonne gałęzie przemysłu nie wytrzymują konkurencji z tańszymi producentami z krajów rozwijających się.

• Krytyka:

• Nawet przy użyciu dużo droższej siły roboczej można produkować towary konkurencyjne cenowo, jeżeli praca będzie odpowiednio wydajna.

• Praca nie jest jedynym czynnikiem produkcji i nawet wysokie koszty siły roboczej mogą być rekompensowane relatywnie niższymi kosztami ziemi lub kapitału oraz know how.

Tradycyjne argumenty na rzecz protekcjonizmu
(3)

Konieczność poprawy bilansu handlowego: wprowadzenie ograniczeń handlowych powinno ograniczyć wielkość importu, co przy nie zmienionej wielkości eksportu powinno pozwolić na poprawę bilansu handlowego.

Krytyka:

• Nawrót do idei merkantylizmu

• Ignorowanie faktu, że wielkość importu zależna jest przede wszystkim od wielkości popytu, na który oddziałuje się za pomocą narzędzi polityki makroekonomicznej.

• Ograniczanie importu może doprowadzić do pogorszenia koniunktury w innych krajach i zmniejszenia ich importu.

• Redukcja ta dotknie także import z kraju wprowadzającego środki protekcjonistyczne, prowadząc do pogorszenia jego bilansu handlowego.

Argumenty na rzecz protekcjonizmu słuszne w pewnych warunkach (1.)

Możliwość uzyskania poprawy relacji wymiennych danego kraju

Krytyka:

• Uzyskanie poprawy jest możliwe, gdy cło wprowadza kraj duży, mający duży udział w globalnym popycie na dane dobro.

• Korzyści są uzyskiwane kosztem partnerów zagranicznych. Poprawie terms oj trade kraju wprowadzającego cła towarzyszy jego pogorszenie w innych grupach krajów.

• Duży kraj dotknięty wprowadzeniem cła optymalnego może podjąć środki odwetowe.

• Posunięcie takie zakłóca wolny handel, hamuje specjalizację międzynarodową i zmniejsza dobrobyt całego świata.

Argumenty na rzecz protekcjonizmu słuszne w pewnych warunkach (2.)

Dążenie do (okresowej) ochrony przemysłu raczkującego (infant industry) czyli sektorów które dopiero się rozwijają i nie mogą sprostać konkurencji zagranicznej.

Krytyka:

• Trudno ocenić, które sektory mają szanse rozwoju

• Sztuczna ochrona działa antymotywacyjnie i nie sprzyja doskonaleniu metod produkcji

• Nie ma pewności że przemysł otoczony przez jakiś czas ochroną przed producentami zagranicznymi zwiększy w tym okresie swoją zdolność konkurencyjną

• Prowadzenie polityki ochrony przed konkurencją zagraniczną może prowadzić do zacofania technologicznego danej gałęzi

Argumenty na rzecz protekcjonizmu słuszne w pewnych warunkach (3)

• Rzeczywiste rynki nie są doskonale konkurencyjne, a formą korekty ich ułomności jest ochrona wybranych sektorów gospodarki.

• W warunkach doskonałej konkurencji zakłada się np. pełną mobilność siły roboczej. W wielu krajach mobilność ta jest dość ograniczona. Tego rodzaju sytuacja może być argumentem za prowadzeniem polityki protekcjonistycznej wobec wybranych gałęzi wytwarzania.

• Wprowadzenie środków protekcjonistycznych tłumaczy się także koniecznością podjęcia kroków odwetowych lub wyrównujących warunki konkurencji.

Argumenty na rzecz protekcjonizmu słuszne w pewnych warunkach (4)

• Względy społeczne: prowadzenie polityki ochrony określonej gałęzi czy branży przed konkurencją zagraniczną bez względu na racjonalność ekonomiczną

• Argumenty kulturowe: j.w.

• Bezpieczeństwo kraju: należy wyeliminować lub ograniczyć konkurencję zagraniczną w tych wszystkich dziedzinach produkcji i usług, gdzie zbyt wielki lub wyłączny udział podaży zagranicznej w zaspokajaniu potrzeb krajowych stwarza niebezpieczeństwo nagłego odcięcia dostaw w przypadku wojny lub napięć międzynarodowych (przemysł zbrojeniowy, energetyka, produkcja żywności).

Współczesne argumenty na rzecz protekcjonizmu

• Koncepcje leżące u podstaw tych argumentów powstały w wyniku postępującej internacjonalizacji gospodarowania, globalizacji produkcji i związanego z nimi wzrostu współzależności międzynarodowej

• Zakłada się w nich istnienie niedoskonałej konkurencji

• Strategiczna politykę handlową

• Polityka przemysłową

Strategiczna polityka handlowa

• Strategiczna polityka handlowa jest koncepcją wyjaśniającą, w jakich warunkach dany kraj może, kosztem partnera, uzyskać korzyści przez wprowadzenie subsydiów.

• Strategiczna polityka handlowa zakłada dążenie przedsiębiorstw działających na rynku międzynarodowym do uzyskania zysków monopolowych.

• Cechą strategicznej polityki handlowej jest uwzględnienie możliwości uzyskania przez przedsiębiorstwa działające zarówno w kraju, jak i za granicą wsparcia ze strony państwa.

• Strategiczna polityka handlowa przypisuje zasadniczą rolę korzyściom ze skali produkcji, zarówno wewnętrznym, jak i zewnętrznym oraz zakłada występowanie międzynarodowej współzależności ekonomiczne.

Polityka przemysłowa

• Polityka przemysłowa jest polityką państwa zmierzającą do rozwoju gałęzi i branż przemysłu uznawanych za nowoczesne.

• Środki polityki przemysłowej: subsydia, ulgi podatkowe, subsydiowanie prac badawczych i rozwojowych, tanie kredyty, gwarancje kredytowe, odstępstwa od stosowania niektórych przepisów antymonopolowych.

• U podstaw prowadzenia polityki przemysłowej leżą dwie koncepcje teoretyczne:

• strategiczna polityka handlowa, wyjaśniająca zasadność stosowania w niektórych sytuacjach subsydiów

• koncepcja dynamicznych przewag komparatywnych, dająca teoretyczne podstawy ingerencji państwa w kształtowanie struktury produkcji.

Japonia - przykład protekcjonizmu i polityki przemysłowej

• Protekcjonizm jest dominującą cechą zagranicznej polityki ekonomicznej Japonii. Począwszy od zakończenia II wojny światowej Japonia prowadziła z jednej strony politykę proeksportową, z drugiej zaś - antyimportową.

• Wynikało to ze zróżnicowanego podejścia do roli eksportu i importu w gospodarce. Eksport był bowiem traktowany jako podstawowy czynnik rozwoju gospodarczego i wzrostu dochodu narodowego. Import natomiast pełnił typowe funkcje pasywne, zaopatrując sektor proeksportowy w niezbędne surowce i technologie.

• Rynek wewnętrzny pozostawał poza zasięgiem importu.

Zagraniczna polityka zagraniczna Japonii

Zagraniczną politykę ekonomiczną Japonii w najogólniejszym zarysie można podzielić na trzy etapy:

• etap radykalnego protekcjonizmu (lata pięćdziesiąte i sześćdziesiąte),

• etap stopniowego łagodzenia protekcjonizmu (lata siedemdziesiąte i pierwsza połowa lat osiemdziesiątych) oraz

• etap liberalizacji zagranicznej polityki ekonomicznej (druga połowa lat osiemdziesiątych i lata dziewięćdziesiąte).

Kraje nowo uprzemysłowione

Są one klasyfikowane w kilku generacjach.

• Do pierwszej należą: Korea Południowa, Tajwan, Hongkong, Singapur, Brazylia i Meksyk.

• Do drugiej: Tajlandia, Indonezja, Malezja, Filipiny, Cypr i Jordania.

• Do trzeciej: Indie, Egipt, Argentyna i Chile.

• Pierwsza generacja krajów przyspieszyła tempo rozwoju i rozpoczęła proces restrukturyzacji gospodarki jeszcze w połowie lat sześćdziesiątych,

• druga generacja - na przełomie lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych,

• a trzecia - w drugiej połowie lat osiemdziesiątych.

Strategia rozwoju otwartego

Cechą wspólną wszystkich tych trzech generacji krajów jest zastosowanie strategii rozwoju "otwartego", składającej się z trzech podstawowych faz.

• Pierwszą fazę stanowi określenie możliwości specjalizacji eksportowej pod kątem potrzeb i wymagań rynków zagranicznych.

• Fazę drugą stanowi ukształtowanie struktury produkcji według kryterium specjalizacji międzynarodowej.

• Fazą trzecią jest prowadzenie polityki ekspansji eksportowej.

 

Zasada przewagi komparatywnej

• Pierwsza generacja tych krajów skoncentrowała się na rozwoju przemysłu przetwórczego, w tym głównie maszynowego i artykułów konsumpcyjnych, natomiast generacja trzecia zasadniczą uwagę kieruje na rozwój tych dziedzin przemysłu przetwórczego, które decydują o postępie technicznym (przemysł komputerowy, automatyka przemysłowa, elektronika).

• W każdym jednak przypadku u podstaw przemian znajduje się dynamicznie rozumiana zasada przewagi komparatywnej; skróceniu ulega jedynie czas dzielący moment rozpoczęcia produkcji od momentu osiągnięcia pełnych zdolności konkurencyjnych.

Koncepcja dynamicznych przewag komparatywnych

Założenie:

• Państwo nie musi akceptować w swej polityce ekonomicznej kierunków specjalizacji wynikających z istniejących relacji kosztów produkcji. Ich akceptacja byłaby traktowaniem teorii kosztów produkcji komparatywnych w sposób bierny.

• Państwo powinno natomiast traktować teorię kosztów komparatywnych w sposób aktywny i dynamiczny, tj. traktować ją jako coś, co może być wynikiem prowadzenia określonej polityki.

Sankcje ekonomiczne

• Sankcje ekonomiczne to wprowadzane przez rząd ograniczenia w normalnych stosunkach handlowych z określonym krajem lub ich grupą podejmowane z zamiarem osiągnięcia określonego celu ekonomicznego lub politycznego.

• U podstaw stosowania sankcji leży przekonanie, że w wyniku ich zastosowania, kraj, przeciwko któremu są one skierowane, poniesie straty ekonomiczne, które w konsekwencji skłonią go do postępowania zgodnego z intencjami kraju lub grupy krajów wprowadzających sankcje.

Sankcje ekonomiczne - rodzaje

Sankcje handlowe - zakaz eksportu do kraju obłożonego sankcjami lub/i importu z tego kraju.

Sankcje finansowe - formy:

• wstrzymanie pomocy zagranicznej,

• odcięcie od korzystnych kredytów,

• zamrożenie wkładów finansowych danego kraju za granicą

• przerwanie negocjacji na temat restrukturyzacji zadłużenia.

Ograniczenia handlowe a polityka ochrony środowiska

• Argumentem przeciw pełnej liberalizacji handlu międzynarodowego jest konieczność coraz szerszego uwzględniania w procesie gospodarowania uwarunkowań ekologicznych.

• Jednym z podstawowych narzędzi polityki ekologicznej państwa są różnego rodzaju zakazy lub nakazy (np. dotyczące dopuszczalnych norm emisji zanieczyszczeń, obowiązku stosowania określonych technologii itp.).

• Zakazy te mogą dotyczyć zarówno sfery produkcji, jak i konsumpcji. W każdym przypadku siła ich oddziaływania na wielkość, kierunki i dynamikę handlu międzynarodowego jest inna.

5