Budowa morfologiczna:
Części ciała - głowa, szyja, tułów, ogon
Dwie pary kończyn wolnych typu lokomocyjnego o planie budowy takim samym jak u płazów (jednak występują tu różnorodne rozwiązania - beznogie węże i uskrzydlone pterozaury)
Wzmocnienie kośćca i muskulatury
Zmiana ustawienia kończyn względem korpusu - częściowe podciągnięcie pod ciało (u żółwi nadal szeroko na boki; u gat. Wodnych przednie kończyny przekształcone w płetwy)
Pokrycie ciała:
wielowarstwowy nabłonek rogowaciejący tworzący płytkowate twory zachodzące na siebie dachówkowato
zrogowacenia przyjmują postać łusek albo tarcz
część wolna łuski jest pochodzenia naskórkowego, a część zanurzona - łącznotkankowego
ciało wielu gadów jest jaskrawo ubarwione
brak gruczołów w powłokach ciała (czasami nieliczne zapachowe i jadowe)
możliwość przebywania w środowiskach hypertonicznych
Szkielet:
Osiowy
żuchwa gadów zbudowana z licznych kości (6-7)
staw żuchwowy tworzy kość stawowa - od strony żuchwy i kość kwadratowa od strony mózgoczaszki
uzębienie homodontyczne (u niektórych brak, np.: żółwie -pokrywy rogowe zwane dziobem)
czaszka gadów kopalnych połączona z kręgosłupem jednym kłykciem potylicznym
odcinek szyjny: pierwszy kręg - dźwigacz (pierścień kostny), którego trzon zrósł się z trzonem drugiego kręgu obrotnika tworząc tzw. wyrostek zębowy (ząb obrotnika); umożliwia to obracanie głową; ogólna liczba kręgów w odcinku szyjnym - 7
kręgosłup gadów dziel się na pięć odcinków: szyjny, piersiowy, lędźwiowy, krzyżowy i ogonowy
piersiowy - kręgi posiadają powierzchnię stawowe dla żeber (żebra sięgają mostka tworząc klatkę piersiową)
lędźwiowy - kręgi posiadają powierzchnię stawowe dla żeber (żebra krótsze o ograniczonej ruchomości, nie łączą się z mostkiem)
krzyżowy kręgi (2) zlewające się w kość krzyżową (skrócone silnie żebra zrastają się z miednicą)
ogon - kręgi oddzielone warstwami tkanki łącznej (w momencie zagrożenia silny skurcz mięśni może doprowadzić do jego oderwania - autotomii)
pierwsze gady posiadały kręgi dwuwklęsłe
współczesne - przodowklęsłe (wytworzenie stawów jamowych)
u żółwi w odcinku szyjnym - tyłowklęsłe
Obręczy i kończyn
pojawienie się dwunożności (podciągnięcie tylnych kończyn pod ciało i wykształcenie kości skokowej; wzmocnienie stawu biodrowego i miednicy - rozrost kości obręczy miednicowej)
możliwośćlotu - podstawę powierzchni lotnej tworzył IV-ty palec na którym był rozpięty fałd skórny
Układ mięśniowy:
zwiększenie masy mięśniowej
wzrost liczby włókien mięśniowych
pojawienie się mięśni oddechowych umożliwiających poruszanie klatką piersiową
Układ oddechowy:
powiększenie powierzchni wymiany gazowej (podzielenie płuc na komory pęcherzykowate)
usprawnienie mechaniki wietrzenia płuc (rytmiczne ruch klatki piersiowej)
u krokodyli i gekonów silne mięśnie krtani - możliwość wydawania dźwięków
warany posiadają oskrzela prowadzące do płuc powstałe z rozgałęzień tchawicy
Układ krążenia:
dwa przedsionki i dwie komory (ale przegroda międzykomorowa jest niecałkowita)
zredukowanie zatoki żylnej
mniejsze rozmiary krwinek
Układ rozrodczy i wydalniczy:
nerki - parzyste, fasolowate narządy
wytwarzany w nerkach mocz dostaje się do moczowodu wtórnego (powstałego z uchyłka kloaki)
u żółwi i jaszczurek końcowy odcinek rozszerza się w pęcherz moczowy
nefrony nie kontaktują się z jamą ciała, a jedynie przefiltrowują krew w kłębuszkach naczyniowych
silna resorpcja wody przez ściany kloaki
gady wydalają kwas moczowy
zapłodnienie wewnętrzne
prącia ukryte w kloace i tylko podczas kopulacji wynicowywane na zewnątrz
duże jaja otoczone skórzastymi osłonkami (niekiedy wysycane węglanami wapnia)
jaja bogate w żółtko (brak stadium larwalnego)
błony płodowe - owodnia, omocznia i kosmówka
nieliczne jajożyworodne, np.: jaszczurka żyworódka i żmija zygzakowata
Układ pokarmowy i odżywianie:
większość mięsożerna
Układ nerwowy i narządy zmysłów:
niewielkie mózgowie
kresomózgowie znacznie silniej wykształcone i podzielone na półkule
międzymózgowie nakrywa kresomózgowie
w ścianie bocznej następuje rozwój kory nowej - niewielki obszar istoty szarej
międzymózgowie w szczytowej części tworzy szyszynkę; powstaje trzecie oko - ciemieniowe
śródmózgowie - dobrze rozwinięte
móżdżek - pokryty istotą szarą - korą móżdżku
rdzeń przedłużony - esowato wygięty - cecha charakterystyczna wszystkich owodniowców
12 par nerwów czaszkowych
wzrok - najlepiej rozwinięty zmysł gadów; mechanizm akomodacji ulega zmianie - zmiana kształtu elipsoidalnej soczewki; oko osłonięte przez trzy powieki górną, dolną i pionową - migotkę
węch rozwój narządu Jacobsona
słuch i równowaga - brak ucha zewnętrznego, w jamie gębowej funkcjonuje kolumienka - kostka słuchowa homologiczna ze strzemiączkiem płazów, trąbka Eustachiusza łączy jamę uch środkowego z gardłem; w uchu wewnętrznym występują trzy kanały półkoliste i niewielki kanał ślimaka, jego centralną część zajmuje płytka łącznotkankowa z leżącym na niej nabłonkiem narządu Cortiego
słabo rozwinięte narządy czucia skórnego
dobrze rozwinięty narząd smaku - komórki smakowe na języku i podniebieniu
Podsumowanie:
czworonożność
płucodyszność
występowanie klatki piersiowej
skóra pokryta grubym rogowaciejącym naskórkiem
brak gruczołów skórnych
dwa obiegi krwi oraz serce zbudowane z dwóch przedsionków i dwóch komór, zredukowana zatoka żylna
zachowanie dwóch łuków aorty
pięć odcinków kręgosłupa
czaszka połączona z kręgosłupem jednym kłykciem potylicznym
pełna ruchomość głowy
żuchwa złożona z kilku kości (do 7), staw żuchwowy tworzą kość kwadratowa i stawowa
pojawienie się kory nowej
12 par nerwów czaszkowych
zapłodnienie wewnętrzne, pojawienie się błon płodowych
brak termoregulacji, ektotermia