Językoznawstwo dzieli się na:
- synchroniczne: zajmuje się formą języka w danym momencie,
- diachroniczne: opis historii języka i zmiany struktury na przestrzeni czasu (ewolucja) - opis zmian i formułowanie ogólnych praw na tej podstawie [1822r. najstarsze prawo: przestawki spółgłoskowej].
Językoznawstwo diachroniczne:
- opisowe: opis tylko jednego języka (ewolucja),
- porównawcze: opis ewolucji grupy języków i podobieństwo wynikające ze wspólnego pochodzenia języków.
Dyscypliny językoznawstwa diachronicznego: gramatyka historyczna, historia języka polskiego, dialektologia, gramatyka porównawcza.
Zmiany językowe opisywane są za pomocą 3 teorii:
1. Teoria drzewa genealogicznego: podobieństwo języków wynikające z ich pokrewieństwa;
rodzina językowa - grupa języków wywodzących się od wspólnego przodka (prajęzyk), ze względu na wspólne pochodzenie wykazujące szereg podobieństw;
języki pokrewne - pokrewieństwo jednostopniowe i wielostopniowe - jednostopniowe: wszystkie języki wywodzące się bezpośrednio z prajęzyka, np. języki italskie (portugalski, hiszpański, włoski) z łaciny ludowej; wielostopniowe: takie, w których zachodzą różne stopnie pokrewieństwa ze względu na to, że poszczególne języki nie wywodzą się bezpośrednio z prajęzyka, ale w swej ewolucji miały jeszcze stadia pośrednie, np. języki słowiańskie (nawet cztery stopnie pokrewieństwa);
podobieństwo języków ze względu na sąsiedztwo terytorialne, tzw. liga językowa (relacja powinowactwa), np. bałkańska liga językowa - język grecki, język albański, język bułgarski, język rumuński.
2. Teoria falowa: zajmuje się miejscem, lokalizacją zmiany językowej;
każda zmiana językowa powstaje na określonym terenie, a następnie rozchodzi się we wszystkich kierunkach po obszarze zajętym przez użytkowników danego języka - w wyniku migracji ludności;
za jej pomocą wyjaśnia się odstępstwa, wyjątki występujące w języku;
zgodnie z teorią falową zmiany są mniej regularne im dalej jesteśmy od centrum zmian;
języki centralne i języki peryferyjne;
na podstawie teorii falowej określa się chronologię zjawisk językowych;
fakty językowe na peryferiach są chronologiczne wcześniejsze od tych, które występuje w centrum, tzw. archaizmy peryferyczne, np. samogłoski nosowe w języku polskim, akcent inicjalny w dialektach w Polsce.
3. Teoria prawa głosowego: dotyczy płaszczyzny fonetycznej lub pozwala ustalić, jakie języki należą do rodziny językowej w oparciu o istnienie stałych odpowiedniości fonetycznych;
prawo głosowe jest bezwyjątkowe, czyli wywołuje daną zmianę w danej pozycji we wszystkich wyrazach
i u wszystkich członków danego społeczeństwa;
po wygaśnięciu tego prawa mogą pojawić się w języku elementy nowe, stanowiące od tego prawa pozorne wyjątki.
np. c' ć - t cichy, kochać - tichy, kochati
g - h Praga - Praha
pozorne wyjątki - zapożyczenia lub efekt funkcjonowania systemu językowego
np. czeskie hańba - polskie gańba (a jest hańba)
czeskie obywatel, polskie obywaciel (taka
forma była w j. polskim ale została zastąpiona
przez odpowiedni czeski)
Metody badawcze w językoznawstwie diachronicznym:
1. Metoda filologiczna: zestawia się dane z zabytków pisanych w tym samym języku (teksty w tej samej odmianie stylistycznej itd.).
możemy sformułować wnioski: zjawisko występowało w danym czasie lub przynajmniej określić granice czasowe zjawiska (jeśli teksty są z różnych epok);
źródła bezpośrednie: dany fakt językowy jest poświadczony, np. samogłoski nosowe;
źródła pośrednie: pisze się o występowaniu danego faktu językowego, ale fakty bezpośrednie tego nie poświadczają, np. komentarze na temat języka itp.
2. Metoda rekonstrukcji wewnętrznej: wnioskujemy o przeszłości języka z jego dzisiejszego stanu;
podstawą tej metody jest fakt występowania w danym stadium rozwojowym języka obocznych elementów językowych;
możemy określić, które są starsze, które są młodsze itd.
2 podrzędne metody rekonstrukcji (zasady):
1. Zasada form wyjątkowych: polega na tym, że jeśli mamy dwie formy oboczne, w których jedna jest regularna,
a druga wyjątkowa, to ta wyjątkowa jest starsza.
2. Zasada form ginących: jeśli z dwóch elementów obocznych, jeden ginie, drugi się rozwija, to postać ginąca jest starsza np. ang. you||thou.
3. Metoda historyczno-porównawcza: w odniesieniu do j. diachronicznego porównawczego, zwykle w tym samym języku.
praformy - formy występujące w prajęzykach;
pra- - epoka przedpiśmienna w dziejach języka - odtwarzanie przez porównywanie elementów
z poszczególnych języków;
staro- - najstarsza postać pisana danego języka.
4. Metoda strukturalna: język jako struktura, jako sieć wewnętrznych zależności;
całość dziejów języka - superstruktura - zorganizowana wokół procesu doskonalenia języka (awansowanie języka);
relacje powiązania przyczynowo-celowe.
Artykuł Zenona Klemensiewicza - ujęcie tradycyjne
Historia języka = historia języka + historia tego, co wokół języka, a co na język wpływa.
U Klemensiewicza ujęcie interdyscyplinarne (ponad 20 dziedzin, z których historia języka może korzystać, głównie historia polityczna (państwa), historia Kościoła, historia społeczna. Dziedziny przenikają się.
Np. kształtowanie się języka ogólnego (wpływy dialektalne), kształtowanie się języka państwowości polskiej; rozwój leksyki (zapożyczenia).
Musi minąć jedno pokolenie (20-30l.), aby nastąpiła zmiana w języku. Zmiany w języku nie następują od razu.
Historia języka bada przede wszystkim język ogólny, literacki, bo takich tekstów jest najwięcej dostępnych.
2 aspekty historii języka:
- wewnętrzny - to, co w systemie, w języku wg Klemensiewicza należy połączyć dwa aspekty
- zewnętrzny - wszystko, co na język wpływa
Źródła:
właściwe - bada język w aspekcie wewnętrznym, opis języka
dokumentacyjne (teksty) i interpretacyjne (opracowania)
pomocnicze - czerpie użyteczne fakty na potrzeby historii języka
Metody:
przedstawić fakty, które istnieją do dzisiaj i zrekonstruować to, co już minęło - wyjaśnić sens procesu rozwoju języka.
Artykuł A. Furdala - ujęcie nowsze
Tekst - przedmiotem badań historii języka.
Historia języka - badanie rozwoju odmian językowych (relacje).
Gramatyka historyczna - ewolucja samego języka, rozwój wewnętrzny, baza badania ta sama, różna interpretacja, tzw. ujęcie stylistyczne, w którym historia języka, to historia wykształcenia się stylów funkcjonalnych.
Chronologia bezwzględna - jesteśmy w stanie umiejscowić w czasie, np. podać wiek.
Chronologia względna - możemy tylko powiedzieć, że coś było wcześniej, czy później.
Język polski a języki świata
Etnogeneza - pochodzenie, kształtowanie się języka.
JĘZYK POLSKI - rodzina indoeuropejska (w znaczeniu szerszym, jedna z największych i najstarszych na terenie dawnych Indii i Europy, dziś Azja Płd.-Zach.).
Języki indoeuropejskie rozpowszechniły się na wszystkich kontynentach (angielski, niderlandzki - podstawą języka afrykańskiego).
Dziś 45% populacji posługuje się językiem indoeuropejskim (3 mld). Wśród języków najczęściej używanych 10 języków to języki indoeuropejskie.
Język martwy - język nie służący porozumiewaniu się, ale np. używany w celach naukowych - np. greka klasyczna, łacina.
Język wegetujący - nie służy porozumiewaniu się, ale używany jest w celach religijnych (obrzędu, np. sanskryt na terenie Indii).
Powszechne zainteresowanie językami indoeuropejskimi:
1786r. - referat Jonesa na temat m-ca sanskrytu wśród języków indoeuropejskich;
1959r. - Julius Pokorny opracowuje Słownik Etymologiczny Języka Praindoeuropejskiego;
1997r. - słownik ten zmodernizowany został pod red. Helmuta Rixa (dodał najnowsza badania).
Wspólne pochodzenie - języki indoeuropejskie wywodzą się z języka praindoeuropejskiego (w okresie neolitu, 9 tys. lat temu).
JĘZYK PRAINDOEUROPEJSKI - język fleksyjny, deklinacja, prawdopodobnie osiem przypadków, trzy liczby, trzy rodzaje. Posługiwano się nim 3 tys. lat temu nad rzeką Wołgą; od 9 tys. do 3 tys. wielkie migracje; prawdopodobnie przybyli z obszaru Azji; 2 tezy - pontycko-kaspijska i anatolijska.
1. Pontycko-kaspijska (in. kurchanowa) - w 1956r.; siedzibą pierwotną PIE obszar między Morzem Czarnym
a Morzem Kaspijskim (cechy języka+archeologia); ok. 5 tys. l. p.n.e. konni wojownicy podbili ten obszar
i rozprzestrzenili język praindoeuropejski.
2. Anatolijska - w 1987r.; siedzibą - teren Anatolii (część Turcji); 6,5 tys. l. p.n.e. spokojni rolnicy, którzy mieli podlegać migracjom rolniczym, tak rozpowszechnili język praindoeuropejski wzdłuż Dunaju do Europy Środkowej. Najstarsze zabytki anatolijskie - 13 tys. glinianych tabliczek (hetyckich), tzw. hetytologia.
Dwa spokrewnione języki po upływie 1000 lat rozdzielenia zachowują 85-86% wspólnego początkowego słownictwa.
Artykuł B. Walczaka „Język polski wśród języków świata”
od 6,5 tys. do 7 tys. języków na świecie
98% ludności mówi 2% języków świata - większość mówi językami największymi
2% ludności mówi resztą, czyli 98% językami świata
12 języków najczęściej używanych: chiński (1 mld 200 mln, 5 odmian, 20% ludności świata), angielski (460 mln, 8% ludności świata, native speakers), hindi (433 mln), hiszpański (365 mln), portugalski (177 mln), arabski (123 mln), indonezyjski (120 mln), bengalski (119 mln).
Tylko 11 języków ma ponad 100 mln użytkowników.
78 języków ma skodyfikowaną gramatykę i rozwiniętą odmianę pisemną.
W Europie jest ok. 130 języków.
Największe zróżnicowanie językowe - Nowa Gwinea, podnóża Himalajów, Indonezja, Australia, Afryka okołorównikowa - często inne języki w obrębie jednej wioski (granicą - ścieżka w wiosce).
Najbardziej jednolite językowo - Portugalia (99%), Islandia, Japonia, Korea Północna i Południowa, Bangladesz.
W Polsce - 93-94% polskojęzycznych Polaków, 6-7% mniejszości językowe (ok. 20, procentowo b. mało, niewielka liczba osób).
Polska 3 krajem w Europie pod względem ilości mniejszości językowych.
Proces umierania języków:
Przyspieszenie procesu wymierania języka - proces nieodwracalny. Przekaz międzypokoleniowy bardzo ważny dla ciągłości języka. Wśród słowiańskich języków zagrożone: języki łużyckie, głównie dolnołużycki. Zagrożone także języki z rodziny celtyckiej (irlandzki, kornicki - 1770r. - śmierć ostatniego użytkownika, próbowano go wskrzesić; liczba użytkowników zmniejsza się, bo to ludność obujęzyczna, np. w Irlandii: irlandzki i angielski. powód: mała ilość użytkowników, brak wersji naukowej, oficjalnej języka.
Nie znamy przypadku wskrzeszenia języka - mówi się, że język hebrajski, ale on nigdy nie był martwy (wegetujący).
W Łodzi nastąpiła próba wskrzeszenia języka praindoeuropejskiego w ramach zabawy naukowej.
Dwa źródła, z których czerpie B. Walczak:
1. Witold Maciejewski „Wielka Encyklopedia Świata”, t. 14.
2. A. Majewicz „Języki świata i ich klasyfikowanie”.
Czynniki decydujące o randze języka według Witolda Maciejewskiego: liczba użytkowników, ich aktywność - gospodarcza, naukowa, wartość i rola literatury, potencjał twórczy społeczeństwa i poziom materialny.
Dla polszczyzny: stopień „uprawy” języka oraz prestiż zależny od rozwoju politycznego i ekspansywności kulturalnej społeczeństwa.
Około 42 mln użytkowników języka polskiego - bardzo rozpowszechniony na świecie - sytuuje się na końcu drugiej dziesiątki, początku trzeciej wśród języków w zależności od ilości użytkowników.
Według Maciejewskiego sytuacja polszczyzny jest wzorcowa - jako jedyni uznajemy nasz język jako nasz język państwowy. Ma wiele odmian. Posiada pełną kodyfikację. Jest językiem tradycyjnym. Ogromną rolę odgrywają środowiska polonijne.
Aktualnie: 44 mln Polaków w kraju, 10 tysięcy cudzoziemców się uczy naszego języka + od 3 do 10 mln Polonii.
Hipotezy o istnieniu (wg niektórych badaczy)
Makrorodzina językowa - tzw. nostratycka albo nostratyczna - nadrzędna rodzina rozbita dała następujące rodziny:
a. indoeuropejska (Europa)
b. ugrofińska (węgierski, lapoński, estoński, fiński)
c. ałtajska (turecki, mniejsze dialekty)
Niektórzy wątpią w tę makrorodzinę językową - na podstawie rekonstrukcji słów, więc mało wiarygodna.
Różnicowanie się języka indoeuropejskiego ze względu na wędrówki: migracja trwa kilka tysięcy lat - w wyniku tego wyodrębniły się rodziny języków.
Kształtowanie się rodzin języka praindoeuropejskiego: (4 stopnie stratyfikacji językowej, etapy kształtowania się).
język praindoeuropejski
dialekty (odmiany) praindoeuropejskiego
prajęzyki pośrednie rodzin indoeuropejskiego (np. prasłowiański)
*podrodzina językowa - grupa języków wywodzących się z danego prajęzyka w obrębie jednej rodziny językowej
rodziny językowe indoeuropejskie - szereg języków słowiańskich
12 grup językowych (ksero)
Języki peryferyjne - kentumowe - od kentum - postać liczby 100 w języku starołacińskim.
Języki centralne - satymowe - od satem - postać liczby 100 w języku staroperskim.
|| Odrywanie się języków - migrowanie w określonych kierunkach.
|| Od III w. n.e. nastąpiło rozbicie wspólnoty słowiańskiej na wschodnią, zachodnią i południową.
Wspólnota balto-słowiańska:
1. Bałtycka
litewski, łotewski
2. Słowiańska
między Bałtykiem a Karpatami, między Odrą a Bugiem,
nad Prypecią i Środkowym Dniestrem
w VI wieku p.n.e. obejmują ten obszar
od III w. p.n.e. do III w. n.e. stabilizacja, zwartość grupy
od III w. n.e. następuje rozbicie tej wspólnoty na:
- wschodnią
- zachodnią
- południową
Słowianie - obyczaje, wierzenia
Wspólnota wyłoniona na podstawie kryterium lingwistycznego.
Ochrona przed duchami - okopywano cmentarze, wsie.
Duch domowy - składano ofiary z pożywienia.
W narożnikach domów zakopywano czarnego koguta (Szczecin XI, XII w.)
Wierzenia o latającym ognistym duchu.
Duszki negatywne - powodujące krzyki, płacz dzieci.
Wiedźma - ta, co wie. Szeptuchy: na Kresach Wschodnich, okolice Białegostoku, kobiety, które rzucają czary, zwykle starsze kobiety, które nie mają już komu przekazać swej wiedzy.
Słowianie zajmowali się głównie rolnictwem (uprawy, hodowla).
Technika upraw - tzw. wypaleniskowe (wypalanie części lasu, wyjałowienie gleby).
Uprawiali głównie zboże, rzepę, kapustę, hodowali bydło, świnie.
Rodzina patriarchalna - zwykle trzy pokolenia w jednym miejscu.
Ręce do pracy, to głównie kobiety. Na czele rodu najstarszy mężczyzna. Gospodzin - gospodarz rozwiązywał spory (pan). Kobieta musiała poddać się woli ojca, potem męża. Szanowano kobiety rzucające uroki. Czasami w skład rodziny wchodzili niewolnicy (bez prawa głosu).
Rodzina - siodła (większe skupiska, oddalone od siebie kilkaset metrów).
W kompleksach - opola (1 kompleks miejski - wspólny wypas bydła i ochrona przed niebezpieczeństwem
z zewnątrz.
Wiece - zgromadzenie ludności, zebrania.
Oprócz rolnictwa - rzemiosło (produkcja ceramiki, doskonalenie narzędzi rolniczych, np. radła).
Słowianie wywodzili się albo z Polski albo z Europy Wschodniej.
|| Słowianie
Zachodni: Łaba
Wschodni: Wołga
Południowi: Bałkany
Największe państwa słowiańskie - Bułgarskie i Wielkomorawskie.
Języki wschodniosłowiańskie - dopiero w XIV wieku.
Języki południowosłowiańskie:
SCS - powstał w IX wieku, na terenie Państwa Wielkomorawskiego - dziś Morawy, Czechy, Słowacja, Łużyce, Śląsk - stolica: Welehrad. Dialekt sołuński podstawą SCS. Języki: macedoński i chorwacki spokrewnione z tym językiem.
Cyryl i Metody - bracia sołuńscy (dziś Saloniki)
- Mojmir - przyjął chrzest od niemieckiego duchowieństwa, Rościsław - nie chciał przyjąć zwierzchnictwa niemieckiego i nawiązał kontakt z Cesarstwem Bizantyjskim, wysyłając poselstwo z prośbą o przybycie nauczycieli języka słowiańskiego i języka wiary - przybyli właśnie Cyryl i Metody.
- Doskonale znali język słowiański - matka prawdopodobnie Słowianka.
- 863r. - na Morawy; działalność misyjna, 3 lata pracy.
- 866r. - spotkanie z papieżem Hadrianem - język słowiański oficjalnie językiem liturgicznym, a bracia stają się arcybiskupami Kościoła.
- Cyryl umiera w Rzymie, Metody wraca na Morwy, walczy z opozycją niemiecką.
- Rościsław odsunięty od władzy, Świętopełk nowym władcą popieranym przez Niemców.
- Język słowiański wycofany z liturgii, papież Stefan V wycofuje język słowiański z języka liturgicznego.
- Zakonnicy wykształceni przez Konstantego i Metodego prześladowani, uciekają na tereny Rosji, Słowacji.
Języki południowosłowiańskie:
2 podzespoły:
podzespół wschodni: macedoński i bułgarski (najwięcej cech odrębnych od pozostałych języków słowiańskich)
podzespół zachodni: słoweński i serbsko-chorwacki (cztery dialekty, dziś są to 4 języki) - od lat 90. XX wieku rozpad polityczny Jugosławii
Języki zachodniosłowiańskie: między VII a X wiekiem - różnicują się.
3 podgrupy:
a. lechicka - dialekty połabsko-pomorskie (nad Bałtykiem, do Niemiec) - np. kaszubszczyzna, do XVIII wieku język Drzewian połabskich, dialekt słowiński - okolice jeziora Gardno i Jamno, podobieństwo do niemieckiego
b. łużycka (język górnołużycki i dolnołużycki) - dialekty polskie (przodków Polaków) - Polanie - Wielkopolska, Wiślanie - Małopolska, Ślężanie - Śląsk, Mazowszanie - Mazowsze (cztery grupy plemienne)
c. czechosłowacka (dziś czeski i słowacki)
|| Najstarszy i najsilniejszy ośrodek - Wiślanie, w IX wieku próba scalenia i utworzenie państwa polskiego - siedzibą Kraków lub Wiślica, najpierw objęli Śląsk, potem podbici przez Państwo Wielkomorawskie, nie utworzyli państwa polskiego.
|| Potem Polanie - 2 połowa IX wieku, Wielkopolska, nazwa od „pola”, objęli obszar Mazowsza, pod koniec X wieku ziemie Wiślan i Ślężan; nazwy „Polanie” zaczęto używać szerzej - do określenia mieszkańców pozostałych obszarów - POCZĄTEK PAŃSTWA POLSKIEGO.
Pismo - różnica między społeczeństwem pierwotnym i cywilizowanym - społeczeństwo pierwotne nie zna pisma.
Składnik kultury, cywilizacji, element nadający trwałość ludzkiej wiedzy.
Dwie dziedziny nauki zajmujące się pismem:
Epigrafika - nauka zajmująca się odczytaniem pisma z twardych materiałów.
Paleografia - nauka zajmująca się pismem umieszczanym na miękkim materiałach - papier, płótno, papirus; dla wyższych kultur.
Alfabetologia - nauka zajmują się pochodzeniem alfabetu.
Herby, proporce, znaki drogowe, język migowy, kod flagowy na statkach, znaki interpunkcyjne, alfabet Morse'a - nie musi być napisane, ale pełnią funkcję pisma.
Metoda węzełkowa - peruwiańskie quizu (kipu). Nacięcia na kiju (kij karbowany), napisy na muszlach, napisy (znaki) skalne.
Kilka faz wyodrębniania się pisma:
Pismo obrazkowe:
piktograficzne - używa się piktogramów - łac. pictus + grapho (obrazki nie przedstawiają dźwięków mowy) - przedstawienie semantyczne a nie fonetyczne kości, drewno. Ok. 4 tys. l. p.n.e. - obrazy przedstawiały konkretny przedmiot, np. koło = słońce, głowa itd. Do dzisiaj w niektórych rejonach Afyki;
ideograficzne - posługuje się ideogrami - mają przekazywać pojęcia i idee - są typowe dla wielu kultur, np. oko ze łzą - symbol smutku, cyfry arabskie, pismo chińskie, japońskie;
Pismo fonetyczne: pismo staje się graficznym odpowiednikiem mowy. Znaki mają oddawać dźwięki języka:
pismo sylabiczne - sylabariusz - każdy znak oddaje jedną sylabę - chiński i japoński - 85 tys. znaków w chińskim, 9 tys. wystarczy, do posługiwania się tym językiem;
pismo alfabetyczne - alfabet - najbardziej rozwinięty system pisma, oparty na zasadzie fonograficznej - jeden dźwięk = jeden znak.
- Skąd alfabet? II połowa II tys. p.n.e. - wynalazek Fenicjan. Pojawiają się informacje, że wynaleźli go Egipcjanie.
- 22 znaki alfabety fenickiego - I tys. p.n.e. rozprzestrzenił się na cały Bliski Wschód, później Afryka, Azja Mniejsza i Indie.
- Alfabet grecki - V w. p.n.e.:
|| rodzina wschodnia - jońska - alfabet grecki - głagolica, cyrylica, grażdanka (Słowianie Wschodni i Południowi)
|| rodzina zachodnia = chalkidyjska - alfabet łaciński (Słowianie Zachodni)
- Każdy z alfabetów ma odmianę narodowościową, ale podstawa jest taka sama.
- Turcja 1928r. - w miejsce alfabetu arabskiego alfabet łaciński.
Pismo staro-cerkiewno-słowiańskie:
Głagolica - pierwszy słowiański system pisma, wynaleziony przez Konstantego Cyryla. Przedtem Słowianie pisma nie znali;
głagolo (słowo, wyraz), glagolati (mówić)
każdy dźwięk jest oznaczony odrębną literą
podobieństwo do minuskuły - małe litery alfabetu greckiego
trzy znaki podstawowe: koło (wieczność), krzyż (Chrystus), trójkąt (Trójca)
Cyrylica - oparta o głagolicę, ale łatwiejsza, bardziej funkcjonalna;
podobieństwo do majuskuły - wielkie litery alfabetu greckiego
autorem najprawdopodobniej Klemens Ochrydzki - uczeń braci
palimpsesty - teksty w cyrylicy zapisane na dawnej głagolicy
glosy - tekst w głagolicy, a dopiski w cyrylicy
Cyrylica środkiem w liturgii cerkiewnej: do dzisiaj alfabet wschodnich i południowych Słowian. Alfabet łaciński u Słowian Zachodnich.
Grażdanka - utworzona z alfabetu cyrylickiego przez adaptację zbliżającą ją do alfabetu łacińskiego;
1710r. car Piotr I Wielki - w Rosji
od słowa „obywatel” - grażdanin
kultura bizantyjsko-cerkiewna
zabytki: nie ma z IX w., są z X i XI - kanon scs
Alfabet łaciński:
Pojawił się w Polsce za sprawą chrztu w 966 roku - ale alfabet był niewystarczający dla potrzeb polskiej fonetyki nie ma „j”, nie ma „ł”, „w”.
Nie ma norm ortograficznych.
Nie ma miękkich głosek - w polszczyźnie różnicowanie znaczenia przez miękkość, np. pasek - piasek.
24 znaki.
3 etapy rozwoju grafii polskiej (przystosowanie alfabetu łacińskiego do polskiej fonetyki):
Grafia prosta (niezłożona):
Bulla gnieźnieńska - 1136r. , Kazania Świętokrzyskie - XIII/XIVw.
Cechy: niewielka funkcjonalność, za pomocą jednej litery można było oddać kilka różnych dźwięków, np. d = dź, dż, dz, d itd. (wieloznaczność); oznaczenie samogłosek nosowych; nie stosuje się dwuznaków, nie oznacza się miękkości spółgłosek.
Grafia złożona:
Psałterz Floriański (XIV/XVw.), Kazania Gnieźnieńskie (XVw.), Psałterz Puławski (XV/XVIw.).
Cechy: zaczynają pojawiać się dwuznaki oraz trój znaki (cz, sz, czy = ć), od XVIw. oznaczenie miękkości za pomocą odrębnej litery (y lub i), np. n(y)ebo; pojawia się znak graficzny dla litery „ł” - [l] = ly [ł] = l np. rzekl, lyudzie; pojawia się dwuznak „rz” np. rzeka.
1440r. - „Abecadło” - Jakub Parkoszowic (traktat ortograficzny) - oznaczenie twardości i miękkości - nie przyjęło się ani drukarstwie ani w zapisie ręcznym.
Rozwój druku - książki drukowane tańsze.
Koniec XVw. Kraków - 3 podstawowe oficyny wydawnicze:
- Jan Haller
- Hieronim Wietor
- Florian Ungler
Pierwsze książki - 1506r. - pierwsza książka 1514r. - „Raj duszny” Biernata z Lublina.
Grafia diakrytyczna:
1514-1515 - Stanisław Zakoraski
Cechy: uzupełnienie liter alfabetu łacińskiego znakami diakrytycznymi!; projekt 2. w całości się nie przyjął, przyjęło się: ł, ż, ó, ć, ś, ń, ź…
Głównie w drukarni H. Wietora (znaki diakrytyczne).
System wykształcony u H. Wietora: grafia złożona + grafia diakrytyczna nowością połączenie dwuznaku ze znakiem diakrytycznym, np. „dź”, „dż”.
Czego nie ma? Litery „j” po raz pierwszy.
1816r. - Alojzy Feliński („Przyczajny używanej przeze mnie pisowni”).
1772r. - Komisja Edukacji Narodowej - język polski językiem przedmiotowym w szkołach.
Pierwsze próby uporządkowania ortografii - 1820r. - Onufry Kopczyńki.
1936r. - Komitet Ortograficzny - uporządkowanie zasady ortografii polskiej.
1996r. - Rada Języka Polskiego przy PAN - wyjątki, zmiany wprowadzone do zasad z 1936r. np. pisownia „nie” łącznie z imiesłowem przymiotnikowym biernym.
Artykuł S. Borawskiego „Periodyzacja dziejów języka polskiego”
Podział na coś ze względu na kryteria. Pierwsze: pod koniec XIXw., przed Zenonem Klemensiewiczem:
Bardzo rozbudowany okres przedpiśmienny (praindoeuropejski i prasłowiański).
De Courtenay tworzywo językowe.
Bruckner - to, co na język wpływa - funkcjonowanie kulturowe języka.
Historia języka i gramatyka historyczna - łączenie, nie są rozdzielone.
Bruckner - podział na 3 okresy w dziejach języka polskiego (jako pierwszy).
Słoński - podział na epokę przedpiśmienną i piśmienną.
Kalina - podział grafii staropolskiej.
Klemensiewicz - najpopularniejsza, dwa kryteria: filologiczne i historycznojęzykowe:
filologiczne - opiera się na tekstach:
przedpiśmienna
piśmienna
historycznojęzykowe - historia + język; historia państwa:
staropolska - do XV/XVI wieku
|| 1136r. albo 966r. (dwa stanowiska)
|| W rękach Kościoła i państwa, wytworzenie języka ogólnopolskiego, zmiany fonetyczne i fleksyjne, zanik iloczasu.
|| I epoka literacka - średniowiecze.
średniopolska - do l. 80 XVIII wieku
|| Polszczyzna wykształcona, zróżnicowanie socjalne, regionalne, różnice między językiem ogólnym a gwarami językowymi, rozwija się fleksja, fonetyka, słownictwo (4xwięcej słów niż w dobie staropolskiej).
|| 3 epoki literackie - renesans, barok, oświecenie.
nowopolska - do 1939r.
|| Polszczyzna wykształcona i zróżnicowana pod koniec doby nowopolskiej.
|| Przyjmuje się ustalenie zasad gramatycznych.
|| 5 epok literackich.
Po Zenonie Klemensiewiczu - 1939-1945 - faza przejściowa.
Po 1945 roku - najnowsze dzieje polszczyzny. Literatura zmienia się szybciej niż język.
Stanisław Borawski:
Dzieje języka = dzieje wspólnoty komunikacyjnej, która się nim posługuje.
Kryteria:
chronologiczne - okresy historyczne ważne w dziejach wspólnoty komunikacyjnej;
stratyfikacyjne - polega na wymienieniu 3 podstawowych odmian rozwoju polszczyzny:
- potoczna
- artystyczna
- naukowa
5 etapów w dziejach wspólnoty komunikacyjnej:
a. 966r. - 1513r. - dominuje mowa, pismo tylko w wyższych warstwach społecznych;
b. 1513 - 1863 - dominuje mowa, pismo nadal elitarne;
c. 1863 - 1920 - demokratyzacja pisma w całej wspólnocie komunikatywnej;
d. 1920 - 1960 - współwystępowanie mowy i pisma, zróżnicowanie funkcjonalne tych odmian polszczyzny;
e. lata 60-te - do dziś - równowaga mowy i pisma; TV, Internet.
Pochodzenie polszczyzny ogólnej:
1949-1956 - najbardziej owocne dyskusje: kwestia relacji między odmianami języka ogólnego, kiedy wykształcił się język ogólny, komu go zawdzięczamy, który z dialektów wpłynął na kształt języka ogólnego.
Język ogólny dzieli się na:
odmiana mówiona (dialekt kulturalny)
odmiana pisana (język literacki)
Wcześniej wykształcił się język literacki - im bardziej dopracowany tekst tym mniej cech dialektalnych, im mniej artystyczny, tym bardziej przypomina język mówiony.
Kiedy pojawił się język ogólny? Czasami twierdzi się, że początek języka ogólnego, to początek piśmiennictwa w języku polskim.
Kryterium jednolitości języka.
Język literacki: musi posiadać normę językową, jest tworzywem dzieł literackich o wysokim poziomie artystycznym, jest wyrazem intelektualnej kultury użytkowników tego języka.
I kryterium: język literacki pojawia się wtedy, kiedy znajdujemy przykłady stosowania normy językowej - koniec XIV wieku np. Psałterz Floriański (Małopolska, Śląsk) - cechy Wielkopolski, więc normy ogólnej - eż(e)||iż(e), fila||chwila
Komu zawdzięczamy polski język literacki? Twórcom tekstów i kopistom najwyższej klasy literackiej.
Który z dialektów stał się podstawą języka ogólnego? Dwie teorie:
dialekt wielkopolski:
|| argument językowy: mazurzenie - nie ma go - tylko w Wielkopolsce mazurzenie nie występowało
|| argument historyczny: kolebka państwa polskiego to Wielkopolska
dialekt małopolski:
|| argument językowy: mazurzenie dopiero w XV wieku a wtedy język ogólny był już wykształcony
|| argument historyczny: w XI wieku stolica przeniesiona do Krakowa
Dialektologia historyczna - jak kształtowały się dialekty: stanowisko kompromisowe - najważniejsze zasady z dialektu wielkopolskiego, ale z pierwiastkami małopolskimi.
W XII wieku wpływ Mazowsza (ranga Warszawy) i Kresów (Unia Lubelska, 1569) - Lwów i Wilno - dialekt kresowy, dwie odmiany:
północnokresowy - białoruski + polski
południowokresowy - ukraiński + polski
Onomastyka
Onomastyka - nauka o nazwach własnych (nazwy pisane wielką literą), łac. nomina propria (nazwa własna). Klasyfikacja nazw własnych, badania nad morfologią, fonetyką itp. Bulla Gnieźnieńska (1136) - 410 nazw polskich.
2 poł. XIX wieku - zainteresowanie Polaków onomastyką:
J. Karłowicz - „Słownik ogólny”, „Słownik gwarowy”, „Bibliografia onomastyki polskiej” (dwa tomy);
Ustalenie granicy między nazwami własnymi i pospolitymi - główny problem badaczy.
Cechy nazw własnych:
znaczenie ograniczone, np. wilk - nazwa gatunkowa, Wilk - nazwisko - zakres zawężony;
mają nazywać (oznaczać), a nie mają znaczyć (znaczą nazwy pospolite);
mogą w inny sposób się odmieniać, np. gołąb|| D. gołębia, Gołąb||Gołąba;
nazwy własne bardzo często są wykorzystywane przez etnologów, kulturoznawców;
niektóre nazwy sugerują pewne obiekty (np. Modły - nazwa znacząca miejscowości) - odkryto tam ruiny cmentarzyska, Poznań - od Poznana (imię staropolskie) - założyciela Poznania.
Onomastyka dzieli się na podstawowe działy:
antroponimia - nazwy osobowe (imiona, nazwiska, przezwiska),
toponimia - nazwy miejscowe,
zoonimia - nazwy zwierząt,
astronomia - nazwy planet, ciał niebieskich itp.,
Antroponimia - w języku polskim schemat dwuklasowy - początek XIX wieku - czyli imię + nazwisko, dawniej inaczej - na początku schemat jednoklasowy - potem np. imię + nazwa miejscowa.
maks. dwa imiona + maks. dwa nazwiska
dwuczłonowe nazwiska kobiet - dziś b. częste (panieńskie + męża lub pierwszego męża + drugiego męża, np. Pawlikowska-Jasnorzewska
w większości języków świata I + N, wyjątkiem język węgierski.
imiona nasze wywodzą się z różnych kręgów onomastycznych
w Bulli - b. mało imion chrześcijańskich, wiele imion staropolskich - imiona dwuczłonowe: np. Bogusław, Miłosław - miały wyrażać życzenie skierowane do dziecka, niektóre miały treść negatywną, np. Nierad - osoba była chroniona przed złymi mocami;
formy żeńskie, np. Zbigniewa, spieszczenia, np. Miłosław - Miłosz itp.
imiona imiesłowowe, np. Poznan, Obiecan, Kochan
imiona utworzone od wyrazów pospolitych, np. Jagoda, Biała, Kalina, np. ze względu na styczność z wyglądem danej osoby,
po XV wieku imiona staropolskie pojawiały się bardzo rzadko
poł. XIX wieku - renesans imion staropolskich
niektóre funkcjonują do dzisiaj - np. Zbigniew, Wieńczysław - formy zniekształcone
w miejsce imion staropolskich imiona chrześcijańskie (obowiązkowo w XVI wieku - Sobór Trydencki), np. książę Władysław Herman (chrześcijańskie + staropolskie imię)
często na gruncie polskim spolszczone formy, np. Paulus - Paweł
imiona polskie wywodzą się głównie z łaciny
Cechy nazwiska: obowiązkowość, dziedziczność, niezmienność.
przełom XVIII/XIX wieku - obowiązek posiadania nazwiska, w zależności od warstw
od XVII wieku stereotyp - szlacheckie -cki, -ski, mieszczańskie - owicz
Przezwiska - cechy: nieoficjalne, fakultatywne, nie jest dziedziczne (choć czasami jest).
niektóre przezwiska podstawą nazwisk
Toponimia - nazwy miejscowe (wiele typów)
Klasyfikacja toponimów W. Taszyckiego:
nazwy miejscowe (zawsze nazwami miejscowości)
nazwy miejscowe (początkowo nazwami osób, a potem nazwami miejscowości)
Klasyfikacje odmian języka polskiego - wielu badaczy: Klemensiewicz, Furdal, Wilkoń, Skubalanka, Bartmiński - problem klasyfikacji - różnice dotyczą choćby nazw - zamiast „język” - „styl”, np. gwara = język miejski, dialekt miejski, supradialekt, np. odmiana normatywna-dialektyczna.
I. Język ogólny
II. Język (odmiany) nieogólny:
- dialekty
- gwary
Kwiryna Handke (l. 80-te) - różnice:
a. powszechność a środowiskowość
b. wyższy stopień wykształcenia użytkowników a niższy stopień wykształcenia użytkowników
c. większy zakres funkcji komunikatywnej a mniejszy stopień
d. większy stopień normalizacji a mniejszy stopień normalizacji (skodyfikowanie)
Dialekt - język ludności wiejskiej z danego obszaru kraju - jest większy, nadrzędny wobec gwary.
Dialektyzm - element językowy, cecha typowa dla danego dialektu - fonetyczne, fleksyjne, słowotwórcze, znaczeniowe (mają w dialekcie inne znaczenie), np. czerstwy, szydzić, połączenia frazeologiczne, dialektyzmy leksykalne (nie ma ich w słowniku), dialektyzmy składniowe (bywają to kalki z języka niemieckiego lub rosyjskiego).
Dialektologia - bada i opisuje dialekty.
1958r. - „Co to jest dialektologia historyczna?” - Kazimierz Nicz - dialektolog
1956r. - „Co to jest dialektologia historyczna?” - Witold Taszycki - historyk języka
|| sformułowali podstawy badań
Dialektologia: rekonstrukcja staropolskich cech gwarowych + badania zróżnicowania terytorialnego polszczyzny.
Ile mamy w Polsce dialektów? Wielkopolski, małopolski, mazowiecki, śląski, kaszubski.
Przyczyny utrzymywania się dialektu na danym terenie:
niesprzyjające warunki atmosferyczne - lasy, moczary
osiadły tryb życia
Dialektom zagraża zanik - odrębności w fonetyce, fleksji, składni.
Wyznaczanie granic między dialektami:
mazurzenie (dialekt wielkopolski nie mazurzy)
dźwięczenie i ubezdźwięcznienie
kaszubienie - stwardnienie spółgłosek, np. siano - Sano
jabłonkowanie - połączenie sz z ś, z z ź, cz z ć, dż, z dź
Gwary mieszane, przejściowe: przemieszanie się gwar. Języki mieszane (lata 60' XX wieku - ludność wiejska wędruje - np. gwara poznańska).
Pozycja gwar coraz niższa - domena ludzi starszych, posiada niższy status niż polszczyzna ogólna.
Czynniki niesprzyjające gwarze: wyższy stopień wykształcenia społeczeństwa, media promują język ogólnopolski, po II Wojnie Światowej ludność wiejska przenosiła się do miast.
Gwary stały się podstawą języka ogólnopolskiego - badania językoznawców.
W XIX wieku więcej sięgania po gwarę - jako stary język polski - teksty literackie, bohater z ludu - nie musi to być dialekt autentyczny.
Gwara podhalańska - najbardziej znana i zrozumiała - twórcy Młodej Polski (Tetmajer)
polszczyzna dialektalna a polszczyzna regionalna:
regionalizmy, którymi mogą być dialektyzmy
różne warstwy, środowiska społeczne się nią posługują - również wykształcona ludność
używana jest w mowie, ale czasem i w piśmie
podobieństwo: czynnik geograficzny oraz odmiany regionalne mogą korzystać z zasobów polszczyzny dialektalnej
Polszczyzna regionalna - część badań nad kulturą, historią danego regionu, ograniczając się do języka:
synonim piśmiennictwa danego regionu
odmiana języka odznaczająca się swoistymi dla danego regionu cechami
język mieszkańców miast w jego mówionej odmianie
Kwiryna Handke: środek komunikowania części społeczeństwa we wszystkich dziedzinach używany na określonym terytorium zamieszkanym przez to społeczeństwo. Odmiana mówiona oraz pisana. Jej użytkownicy odznaczają się wysokim stopniem wykształcenia i kultury. Jest zgodna z normą językową. Np. szneka, bimba, „Pestka”.
W zakres regionalizmu mogą wchodzić dialektyzmy z danego obszaru, np. „szneka” może pochodzić z gwary.
Regionalizm = ziemszczyzna, powiatowszczyzna, idiotyzm (idiom), prowincjonalizm.
XVI/XVII wiek - najlepiej spisane zróżnicowanie gwar. Dziś prężnie rozwijają się badania gwarowe - także
w Poznaniu (Walczak), ale również w Warszawie, Wrocławiu, Krakowie.
Regionalizmy - podział:
makroregionalizmy - regionalizm b. ekspansywny, przekracza granicę swojego regionu, np. kremówka,
mikroregionalizmy - dialektyzm, który stał się regionalizmem - zyskał wyższą rangę.
Przyczyny rozpowszechniania regionalizmów:
zabory
wpływ gwar ludowych
wzorzec języka ogólnopolskiego (w mediach, w prasie)
Gwara poznańska:
zapożyczenia z niemieckiego (słowa lub przetwarzane słowa, struktury)
zmiana rodzaju gramatycznego, np. ten zapałek, elegant z Mosina
Język artystyczny - pełni funkcje estetyczne, poetyckie - zindywidualizowany ze względu na osobowość twórcy, epoki literackie itp.
Doba staropolska:
język literatury staropolskiej nie jest tak prymitywny jak dotychczas sądzono: zabytki lit. staropolskiej - „Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią”, „Lament świętokrzyski”, „Bogurodzica”, „Kazania” itd.
język dość jednostronny - sprawy religijne, jeden temat, w zależności od obcojęzycznych oryginałów, szablonowość, schematyczność, archaizmy, rymy gramatyczne - wewnątrz wersu, rytm, ars dictandi - proza rytmiczna, sztuka dyktowania, powtórzenia, powtarzanie układów, schematów wersyfikacyjnych, przewaga rzeczowników, głównie abstrakcyjnych
Renesans:
próba zbliżenia języka artystycznego do języka mówionego (po części)
dwa nurty:
tzw. wielki - napuszony, kunsztowny, piękny język - „Treny”
prosty, codzienny - „Fraszki”
zasada decorum - zgodność temtu z językiem, realizm, umiar w używaniu środków stylistycznych, prostota, obrazowość
zasada przemienności epok - antyk renesans;
Barok:
obniża się poziom języka literackiego, literatury - liczne makaronizmy (na początku łacina, potem inne języki obce)
początkowo urabianie wyrazów polskich - końcówki łacińskie dodawane do wyrazów polskich
Mikołaj Sęp-Szarzyński - cechy, które pojawiają się w nowej epoce - Morsztyn, Naborowski
poezja kunsztowna w formie, konceptyzm - pomysł na zaskakujące ujęcie tematu, tropy stylistyczne: anafory, oksymorony, hiperbole np. „umieram z miłości”, aliteracja
Pasek - II nurt - barok sarmacki, szlachecki - język rubaszny, dosadny, wiele zapożyczeń, gawęda szlachecka
Oświecenie:
jasność, komunikatywność, decorum (nawiązanie do renesansu), precyzja, przejrzystość
3 nurty:
klasycyzm - nawiązuje do antyku, np. Krasicki - poemat heroikomiczny, oda, sielanka
sentymentalizm - uczuciowość, spieszczenia, np. Karpiński
rokoko - przesadzony sentymentalizm
Romantyzm:
język literacki odbiega od języka mówionego (tak w antyku) romantyzm chce zbliżyć te dwie odmiany
zasady w romantyzmie:
zasada rodzimości literatury: języki regionalne, ludowe; język gminu, prowincji - początki regionalizmów;
zasada swobody twórczej - lekceważenie reguł poetyckich, twórca bawi się językiem, łamie konwencje; poetyzmy, neologizmy - Słowacki;
zasada nieadekwatności języka w stosunku do myśli - jak wyrazić to, czego wyrazić się nie da: symbole, aluzje, przemilczenia, pytania; zjawisko etymologizowania;
zasada względności - zależność języka od tematu; koloryt historyczny, lokalny - np. orientalizmy
w „Sonetach”.
Pozytywizm:
użyteczność i realizm - ma oddawać rzeczywistość;
stylizacja na aliterackość - język potoczny, codzienny (Prus), przezroczysty, przejrzysty, nieobecny.
Młoda Polska:
język ma zachwycać, ma być piękny - „sztuka dla sztuki”;
obraz inwencji językowej
symbolizm, ekspresjonizm, impresjonizm, naturalizm
synestezja - łączenie różnego rodzaju wrażeń, np. obraz + dźwięk - biała cisza, wilgotna czerń
Przybyszewski, Miciński, Kasprowicz
XX-lecie międzywojenne:
Dwa nurty:
tradycyjny - język codzienny, klasyczna strofa, klasyczny rym, rytm np. M. Dąbrowska, Nałkowska, Iwaszkiewicz, Skamandryci, Awangarda
nowatorski - futuryści - łamanie zasad ortograficznych, np. Jasieński, Watt, w prozie Witkacy
Literatura współczesna: po 1956r.:
turpizm (Grochowiak, Bursa), zainteresowanie brzydotą, nie ma czegoś brzydkiego
nurt lingwistyczny - Białoszewski
język marginesu, wulgaryzmy - Masłowska, Tokarczuk, Stasiuk
Socjolekty - język określonej grupy społecznej, żargon, slogan
S. Grabias dzieli je na:
socjolekty dużych środowisk społecznych - skupiska na określonym obszarze, np. socjolekt górniczy (na Śląsku)
socjolekty grup zorganizowanych - harcerstwo, wojsko, język kościelny
socjolekty na zasadzie dowolnego zjednoczenia się, np. kibice sportowi
socjolekty młodzieżowe - gwary szkolne, studenckie, środowisk szkolnych
socjolekty grup z marginesu społecznego - przestępcy, grypsera, wyrazy podstawowe mają swoją określoną nazwę
Czynniki:
duża częstotliwość kontaktu osób z danego środowiska
poczucie odrębności wobec innych grup społecznych - służy integracji, odcięciu się od obcych, utajnienia wypowiedzi
tzw. języki tajne - przestępczy, myśliwski - nie są szerzej znane innym, spoza kręgu
język dziadowski - język dziadów wędrownych, grupy żebracze
socjolekt, który pojawia się wśród proletariatu
w XX wieku wysyp socjolektów, inne odchodzą, np. myśliwski;
żargon prostytutek (biniawera), żargon homoseksualistów (ciotówa)
Socjolekt szlachecki: artykuł B. Walczaka:
poczucie humoru, złota wolność, równouprawnienie, wykształcenie, majętność - to odróżnia szlachtę od pozostałych grup społecznych
świadomość językowa szlachty - megalomania językowa (deprecjonowanie innych narodów) -ski, -cki
bardzo rozbudowana warstwa zwrotów grzecznościowych, szlachecka frazeologia, metafizyka, tytulatura.
4 cechy różniące:
regionalne (terytorialne) - majątek itp.
zawodowe (inne role społ.)
w zakresie udziału zwrotów obcojęzycznych
wg płci (głównie mężczyźni)
Idealny przykład socjolektu szlacheckiego: „Pamiętniki” Paska.
Psycholekt: język uzależniony od psychiki człowieka (język może stanowić o tym, czy dana osoba nie zapadnie na chorobę psychiczną).
Biolekt: język uzależniony od czynników biologicznych (płeć, wiek).
Idiolekt: język konkretnej osoby, artysty.
Familiolekt: język rodzinny, elementy zaczerpnięte z języka dziecka.
Zapożyczenia w polszczyźnie („Dworzanin polski” XVIw. - pierwsze próby teorii języka)
Trzy typy stanowisk:
puryzm językowy
bezkrytyczna aprobata tego, co obce
obecność elementów obcych uzasadniona
Doba przedpiśmienna:
Polszczyzna odziedziczyła leksykę prasłowiańszczyzny - 1700 wyrazów prasłowiańskich przetrwało (głównie rzeczowniki, ale też inne podstawowe części mowy). Podstawowe słownictwo odnosiło się do tego, z czym człowiek na bieżąco bytował.
Z plemion germańskich: ksiądz (pierwotnie: władca), lekarz, izba.
Z plemion irańskich: topór.
Z plemion celtyckich: sługa.
Zapożyczenia z języka czeskiego: terminologia chrześcijańska (z SCS-u oraz z łaciny za pośrednictwem niemieckim).
Zapożyczenia: pośrednie i bezpośrednie.
Proces slawizacji - przystosowanie do języka słowiańskiego.
Np. anioł, łacina, bursztyn, herb, jedwab - efekt handlu z Niemcami.
Doba staropolska:
ogromny wzrost liczby wyrazów (15 tys.)
proces wygasania wyrazów - 1/3 słownictwa staropolskiego ginie w dobie staropolskiej
zmiany znaczeniowe, np. zboże - majątek, bogactwo - majątek rolników, żyto - zawężenie do jednego gatunku, bydło - byt, istnienie;
przyrost nowych leksemów - słownictwo abstrakcyjne oraz wyspecjalizowane (chrześcijaństwo)
przyrost synonimiki - wiele wyrazów łacińskich zastępowano jednym polskim - później przekłady „Biblii”
rozrost terminologii prawnej, handlowej, leczniczej (rośliny lecznicze), wojskowej, gospodarczej
wpływy obce:
łacina - rzadko bezpośrednio -szkolnictwo, kultura umysłowa, religia;
czeski - Ród Przemyślidów (okoliczności historyczne), I poł. XVI wieku - moda językowa, znajomość języka czeskiego elementem prestiżu; bohemizmy, np. brama, obywatel, hańba, twarz;
niemiecki - XIII/XIV wiek - kolonizacja niemiecka - wyrazy związane z kulturą miejską - np. ratusz, burmistrz, rynek, sołtys - imiona - np. Herman, Bernard.
Doba średniopolska:
wzrost zasobów słownictwa
proces zaniku wyrazów (godzinnik, nagolenica - pończocha)
zmiana znaczenia, np. grzeczny - ładny, stosowny, przytomny - obecny, ciekawy - prędki, szybki, ojczyzna - ojcowizna, złodziej - złoczyńca ogólnie
zmiana barwy uczuciowej wyrazu, np. dziad - dziadek, przodek (nacechowane pozytywnie), a później niedołęga, żebrak
perjotywizacja - wartościowanie w dół; mejrotywizacja - wartościowanie w górę
dziewka - dziewczyna - dziewka służebna - prostytutka
przyrost ilościowy słownictwa: słowniki: Solski „Geometra polski” - słownictwo związane z figurami geometrycznymi; słowniki specjalistyczne; słownictwo myśliwskie (początki socjolektu myśliwskiego), słownictwo potoczne
wpływy obce:
czeskie - zapożyczenia nietrwałe (np. wojskowe) - przegoniliśmy Czechów - klęska pod Białą Górą - 1620r. upadek państwa czeskiego - germanizacja
łacińskie - kultura renesansowa (ideał humanisty renesansowego), szkolnictwo jezuickie, wyjazdy zagraniczne
niemieckie - utrzymują się cały czas, ale zaczynają słabnąć, koloniści zaczynają się kolonizować, nie było mody językowej - handel, wojskowość, budownictwo, np. cegła
włoskie - kultura renesansowa, wpływ włoskich artystów, kupców włoskich, szkolnictwo (Padwa, Bolonia), szlak ku Ziemi Świętej przez Włochy; w 1518r. Królowa Bona przybywa do Polski - moda na język włoski - w XVI wieku co 600 wyraz latynizmem
francuskie - do XV wieku bardzo luźne związki z Francją - za pośrednictwem niemieckiego; Henryk Walezy, Piotr Statoriusz-Stajeński (Francuz, autor pierwszej gramatyki polskiej); XVII wiek - wiek mieszanych małżeństw (np. Sobieski + Marysienka - moda elitarna; w XVIII wieku obniżenie mody francuskiej - np. żona modna (rozkapryszona Francuzeczka)
ruskie - białorusińskie i ukraińskie - najwcześniej w polszczyźnie kresowej - XV wiek - upowszechnienie się na całym obszarze Polski w XVI i XVII wieku, np. czereśnia, czupryna, młodzieniec
wschodnie, orientalne - kurhan, dżuma, szarańcza - za pomocą rosyjskiego z języków tureckich (Tatarzy, Ormianie)
węgierskie - rezultat związków polityczno-dynastycznych i wojskowych: Stefan Batory, piechota węgierska w służbie Polaków dobosz, hełm, hejnał, giermek (ok. 100 wyrazów)
Doba nowopolska (XIX wiek):
Słownik Lindego - 110 tys. haseł - 1861r., 1927 - 270-280 tys. haseł
słownictwo specjalistyczne, techniczne - rozwój terminologii - zahamowany przez zabory
1923r. Warszawa - Komisja pracująca nad ujednoliceniem słownictwa na terenie kraju
rozwój synonimiki - 1885r. Kraków - Słownik synonimów polskich - biskup Adam Krasińki
przyrost słownictwa, ale i ubytek - izabelowy (brunatno żółty), szuwaks (pasta do butów)
część wyrazów zmieniła znaczenie - nikczemnieć (chorować, tracić na wadze), sklep (piwnica, miejsce zasklepienia)
zapożyczenia łacińskie, francuskie (Wielka Emigracja) - wyrazy związane z kulturą, literaturą - do II Wojny Światowej francuski językiem dyplomacji
ruskie - za sprawą romantyków oraz zaborów - w dobie staropolskiej i średniopolskiej, to rosyjski czerpał z polskiego: bezpośrednie zapożyczenia, zapożyczenia znaczeniowe, rosyjskie związki frazeologiczne
niemieckie - w gwarze wielkopolskiej, np. zdradzać, w znaczeniu ujawniać - kalki wyrazowe, frazeologiczne, np. Zeitschift - czasopismo, listonosz, parostatek, wyciągnąć wniosek, w odpowiedzi na coś - polszczyzna urzędowa
angielskie - pierwszy wpływ oświecenia za pomocą francuskiego, potem w dobie romantyzmu - Mickiewicz czyta Byrona w oryginale
Drogi zwiększania słownictwa:
procesy słowotwórcze - ładować - ładowarka
neosemantyzmy - komórka, maluch, korek (na drodze) - neosemantyzacja głównym źródłem przyrostu słownictwa
Słowniki języka polskiego:
Słownik - zbiór wyrazów opracowanych, uporządkowanych wg określonej zasady, zazwyczaj ułożone alfabetycznie.
Leksykograf - twórca słownika. Leksykografia. Wokabularz (dawniej słownik).
1945-90 - 100 słowników dwujęzycznych. Ważniejszy słownik jednojęzyczny - zwierciadło kultury danego społeczeństwa. O wydaniu słownika decydują często względy ekonomiczne. O wydaniu słowników dwujęzycznych natomiast stosunki z zagranicą.
I słownik - 2 tys. lat p.n.e. - napisany pismem klinowym.
Później słowniki greckie - po to, aby zrozumieć Iliadę - tłumaczenie niezrozumiałych słów z Homera (glosy-objaśnienia niezrozumiałych słów). U Rzymian - słowniki greckie, aby poznać kulturę grecką, w średniowieczu - słowniki po łacinie, aby zrozumieć „Biblię”.
Glosy - pojedyncze słowa. Gdy wiele glosów: mamotrekty, mamotrepty - słowniki dla początkujących, piersią karmionych po łacinie, a potem w językach narodowych.
Słowniki techniczne: osobno nazwy roślin, zwierząt, wykonawców czynności - układ rzeczowy.
Historia języka polskiego - materiał z zajęć
19