5. Wewnętrzne i zewnętrzne finansowanie

• Wzrost wymaga zwiększenia dostępnego zasobu czynników produkcji lub/i wzrostu efektywności ich wykorzystania

• Ma to swoje odzwierciedlenie w nakładach finansowych

• Źródła pokrycia nakładów:

• wewnątrz gospodarki - oszczędności wewnętrzne

• spoza gospodarki krajowej

• Podmioty gromadzące środki na inwestycje:

• Oszczędności wewnętrzne - gospodarstwa domowe, firmy, państwo

• Oszczędności zagraniczne - podmioty prywatne, organizacje międzynarodowe, państwa

Oszczędności wewnętrzne

• W makroekonomii oszczędności to nieskonsumowana część produktu krajowego

• Wielkość oszczędności jest wypadkową wielkości produktu
  i skłonności do konsumpcji

• Oszczędności przeznaczane są na inwestycje, pokrycie salda obrotów z zagranicą lub przyrost zapasów

• Finansowanie wzrostu gospodarczego odbywa się głównie poprzez część przeznaczoną na inwestycje, jednakże w okresach wzrostu, przyrost zapasów jest zazwyczaj niezbędny

• Saldo obrotów z zagranicą odzwierciedla bądź to zewnętrzne finansowanie danej gospodarki, bądź też transfer środków za granicę w przypadku eksporterów kapitału

• Od klasyków ekonomii głównego źródła finansowania inwestycji upatrywano
  w oszczędnościach wewnętrznych.

• A. Smith: oszczędności generowane przez nową wówczas grupę przedsiębiorców

• D. Ricardo: akumulacja jest finansowana z zysku, a ten ulega ograniczeniu
  w wyniku wzrostu kosztów utrzymania robotników (gł. kosztów żywności). Liberalizując handel zapewnia się zaopatrzenie w tańszą, importowaną żywność
  i zwiększa zyski, a w ślad za nimi oszczędności.

• K. Marks: dodał rozważania z zakresu podziału dochodów. Ten jest zawsze niekorzystny dla robotników, co urąga zasadom sprawiedliwości społecznej, pozwala jednak na zwiększenie stopy zysku i ułatwia finansowanie inwestycji

• J.M. Keynes: poziom oszczędności uzależniony od poziomu dochodów per capita,
  co w warunkach niskiego ich poziomu daje pozwala propagować wymuszanie oszczędności przez państwo

• W modelach neoklasycznych zwrócono także uwagę na rolę czynnika ludzkiego
  w generowaniu wzrostu gospodarczego, co w przyszłości miało zaowocować podkreśleniem roli kapitału ludzkiego i wagi inwestowania weń

Oszczędności w KRS

• W przypadku krajów gospodarczo mniej zaawansowanych w większości przypadków historyczny poziom oszczędności wewnętrznych nie zapewniał przyśpieszonego tempa wzrostu gospodarczego, a więc „doganiania” światowej czołówki

• Przez dziesięciolecia głównego źródła finansowania wzrostu gospodarczego upatrywano w dochodach z surowcowego eksportu.

• Dochody te były największe w okresie od 1870 do 1929 r. Nie zawsze jednak stawały się źródłem oszczędności wewnętrznych.

• By tak się stało należności za eksport musiały trafić do kraju eksportera
  i nie zostać wykorzystane dla finansowania konsumpcji.

• Tylko w nielicznych przypadkach, takich jak Argentyna na przełomie XIX i XX wieku, dochody eksportowe stały się podstawą awansu gospodarczego kraju.

• Wielki kryzys i załamanie światowego popytu na surowce na dziesięciolecia zmarginalizowały to źródło finansowania inwestycji.

• Opóźnienie w rozwoju gospodarczym - wywołane brakiem oszczędności wewnętrznych i inwestycji. Przykład:

• Teoria Nurksego tzw. teoria „błędnego koła ubóstwa”

• Niski poziom oszczędności w KRS jest wynikiem niskiego poziomu płac, ten zaś z kolei niskiej wydajności pracy, spowodowanej ubogim wyposażeniem kapitałowym stanowisk pracy

• Brak środków wewnętrznych na inwestycje nie pozwala na odwrócenie owego niekorzystnego sprzężenia zwrotnego

• Logiczną konsekwencją jej przyjęcia jest bowiem stwierdzenie, iż wystarczy przerwać owo błędne koło, by gospodarka weszła na drogę wzrostu gospodarczego

• Uważano, iż może to nastąpić w wyniku uzupełnienia oszczędności wewnętrznych środkami zewnętrznymi

• Z czasem okazało się iż przyczyny niedorozwoju są znacznie bardziej skomplikowane niż brak środków finansowych, co nie zwalniało jednak od troski o ich mobilizację

• KRS charakteryzują się zazwyczaj wysokim tempem przyrostu naturalnego przez co zwiększanie udziału oszczędności w produkcie napotyka na wyjątkowo silnie zaakcentowaną barierę konsumpcji

• Tempo wzrostu konsumpcji musi być co najmniej równe tempu przyrostu naturalnego, a po to by stopa życiowa ludności rosła musi być od niego wyższe

• W typowej dla KRS sytuacji, gdy przyrost naturalny kształtuje się średnio na poziomie 2,5%, dopiero oszczędności netto ponad 10% PKB mogą zapewnić przyrost produktu stanowiący potencjalne źródło dodatkowych oszczędności

• Wzrost oszczędności nastąpi tylko wówczas, gdy część lub całość przyrostu produktu przeznaczona zostanie na oszczędności

• Forsowanie oszczędności wewnętrznych w krajach o wysokim przyroście naturalnym nie zawsze jest więc wskazane ani uzasadnione

• W latach 90. przyrost konsumpcji gospodarstw domowych per capita wynosił średnio dla krajów rozwijających się 2,1% rocznie, a przyrost PKB per capita 1,8% rocznie, co oznaczało zmniejszenie wewnętrznych oszczędności

• Jednym z najbardziej niepokojących zjawisk ostatnich lat jest jednak, iż owe
  i tak dość niskie oszczędności wewnętrzne w coraz większym stopniu są transferowane za granicę z tytułu obsługi zadłużenia zagranicznego oraz transferu zysków od bezpośrednich inwestycji zagranicznych

Zewnętrzne finansowanie

• Po II Wojnie Światowej, wielu ekonomistów i polityków uważało, iż zapewnienie dopływu zewnętrznych środków na inwestycje przerwie „błędne koło ubóstwa” i szybko zapewni biedniejszym krajom wejście na drogę wzrostu i rozwoju gospodarczego

• Tak się stało w przypadku krajów zniszczonych w wyniku działań wojennych, które uczestniczyły w Planie Marshalla

• W przypadku KRS przełożenie nie jest tak proste

• Nie zmienia to faktu, iż przy niedostatku środków na finansowanie wzrostu gospodarczego ich pozyskiwanie z zewnątrz jest nadal istotne

Źródła:

• Inwestycje bezpośrednie

• Pożyczki

• Inwestycje portfelowe

• Specyficzną formą finansowania zewnętrznego jest pomoc zagraniczna:

• Transfery rzeczowe i finansowych

• Kontrakty zawierane na warunkach korzystniejszych niż rynkowe

• Pożyczki i inwestycje portfelowe - powstanie zobowiązań dewizowych, długu zagranicznego

• Inwestycje zagraniczne - nie stwarzają takiego zagrożenia, ale powodują zwrotne strumienie dewizowe - transfer zysków

• W przypadku inwestycji bezpośrednich ryzyko prowadzenia działalności gospodarczej pozostaje za granicą, podczas gdy w przypadku finansowania inwestycji pożyczkami zagranicznymi lub poprzez rynek papierów wartościowych ryzyko „pozostaje w kraju”

• Jednakże w przypadku inwestycji bezpośrednich powstaje strumień zwrotny
  w postaci zysku, którego stopa z założenia powinna być wyższa niż stopa procentowa, według której obsługiwane będą pożyczki zagraniczne

• Inne korzyści inwestycji bezpośrednich:

• Transfer technologii, wiedzy, sposobów organizacji działalności gospodarczej,

• Wiedza o rynkach zagranicznych i kontakty ułatwiające eksport

• Ułatwienia w pozyskaniu tańszych kredytów zagranicznych dla inwestorów

• Inwestorzy zagraniczni mają skłonność do wyboru technik produkcji bardziej kapitałochłonnych niż firmy krajowe, co stymuluje wprawdzie modernizacje gospodarek, przyczynia się jednak do wolniejszego rozwiązywania problemów na rynku pracy

• Regionem najrzadziej korzystającym z finansowania zewnętrznego jest Ameryka Łacińska, aczkolwiek okresowo odnotowywano przypływ kapitału do niektórych krajów należące do światowych rekordów

• Średni napływ kapitałów do Chile w latach 197-81 wynosił 12,7% PKB, do Meksyku w latach 1992-1994 8,5% PKB

• Finansowanie zewnętrzne stanowi natomiast bardzo istotne źródło akumulacji w Afryce

• Brak zgody co do wpływu finansowania zewnętrznego na wzrost gospodarczy

• Np. przedstawiciele szkoły zależności - eksponują rozmiary strumieni zwrotnych oraz zmniejszenie stabilności finansowania

• Inni podkreślają znaczenie finansowania zewnętrznego dla ożywienia gospodarek i lepszego wykorzystania istniejących zasobów czynników produkcji

• W ostatnim półwieczu można wskazać zarówno na przypadki szybkiego wzrostu gospodarczego bez korzystanie z zewnętrznych źródeł finansowania, jak kraje Ameryki Łacińskiej w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych, jak i z wykorzystaniem finansowania zewnętrznego, jak kraje Azji Południowo-Wschodniej do 1997 r.

Zagrożenia:

• Niestabilność przepływów

• Zadłużenie zagraniczne

• Od 1982 r. jest to jedno z najczęściej badanych zjawisk gospodarczych

• Próby wyznaczania poziomu bezpiecznego zadłużenia

• Zadłużenie zagraniczne nie stanowi problemu tak długo, jak długo przyrost PKB wywołany inwestycjami finansowanymi ze środków zewnętrznych przewyższa średnio i długookresowe koszty obsługi tego zadłużenia przy równoczesnym zapewnieniu pozyskiwania środków dewizowych na pokrycie kosztów owej obsługi

• Kwantyfikacja owych warunków celem prowadzenia monitoringu nie jest już tak prosta, gdyż zależy od strukturalnych cech każdej gospodarki jak też sposobu wykorzystania środków zagranicznych

• W dodatku ze względu na znaczną zmienność warunków na rynkach międzynarodowych przewidywanie długo, a nawet średniookresowych dochodów dewizowych jest w tym wypadku obarczone znacznym błędem.