1

NOWOTWORY

Konsekwencje psychologiczne.

Psychologiczne aspekty choroby nowotworowej oddziaływują na wszystkich ludzi, zarówno

na tych, u których dopiero moŜe wystąpić ta choroba, jak i na tych u których juŜ wystąpiła

choroba. Podejrzenie nowotworu jest początkiem głębokiego kryzysu psychologicznego.

Kryzys ten wymaga dostosowania dotychczasowych sposobów radzenia sobie z trudnościami

do warunków niepewności w oczekiwaniu na diagnozę. Nowotwór to choroba otoczona grozą

i pełną lęku ludzką ciekawością. Choroba tajemnicza, która brzmi jak wyrok śmierci, mimo

wysiłków lekarzy i naukowców, przekonujących ludzi, Ŝe wcale tak nie musi być i Ŝe wiele

jej postaci jest uleczalnych pod warunkiem wczesnego leczenia.

Specjalistyczne badania diagnostyczne stosowane w nowoczesnej onkologii są ciągle źródłem

lęku przed nieznanym. Konieczność ich wykonania jak i własne myśli o złej prognozie

wywołują u ludzi silne napięcie psycho-fizyczne, które moŜe doprowadzić do zmian w

procesach poznawczych takich jak :

- zmiany w zakresie odbioru wraŜeń – człowiek jest bardziej skupiony na tym co dzieje

się w jego ciele niŜ na bodźcach z zewnątrz, moŜna określić ten stan jako powikłany

przebieg kontaktu i wymaga powtarzania podstawowych wskazówek i zaleceń

- zmiany w procesach myślenia – napór myśli, rozkojarzenie, myśli natrętne dotyczące np.

sytuacji, które pacjent wiąŜe z przyczynami zachorowania

- czynnościowe zaburzenia pamięci.

Towarzyszące procesowi diagnozowania reakcje emocjonalne są wypadkową oceny stopnia

zagroŜenia podstawowych potrzeb :

- biologicznych – zdrowia, Ŝycia

- psychicznych – bezpieczeństwo, miłość, akceptacja

- społecznych – aktywność, realizacja celów i planów Ŝyciowych

Spostrzegane zagroŜenie rodzi lęk, Ŝe w wyniku badań potwierdzi się diagnoza choroby

nowotworowej, a co za tym idzie leczenie bądź zachowawcze bądź operacyjne. Niektórym

pacjentom udaje się wypełniać w dalszym ciągu codzienne obowiązki jakby nie przyjmowali

do wiadomości objawów choroby, jednak zdecydowana większość odczuwa przygnębienie,

obojętność wobec codziennych wydarzeń. Uczuciom smutku, Ŝalu towarzyszą zaburzenia

rytmów biologicznych jak bezsenność, brak apetytu itp. Potwierdzenie podejrzeń o chorobę

stawia człowieka przed koniecznością podjęcia radykalnego leczenia.

Reakcje na chorobę nowotworową widoczne są w trzech podstawowych sferach

funkcjonowania człowieka : poznawczej, emocjonalnej i behawioralnej.

Sfera poznawcza to omawiany często w literaturze psychologicznej obraz siebie i obraz

własnej choroby. Obraz siebie to suma poglądów na temat własnej osoby, ciała i jego

atrakcyjności, moŜliwości psychicznych, wad i zalet, pozycji społecznej.

U pacjentów następuje wyraźna zmiana obrazu własnego – „ja realnego”. „Ja idealne”

utoŜsamia się z „ja realnym”. W następstwie takiego myślenia obniŜa się samoocena

człowieka i poczucie własnej choroby rzutuje na zachowanie. Typowym przeŜyciem w tym

momencie jest szok czyli dezintegracja podstawowych funkcji psychicznych. Tłumienie

uczuć nie moŜe być metodą radzenia sobie z szokiem. Taką postawę człowiek moŜe

demonstrować wobec osób postronnych, ale wobec siebie musi się przyznać, Ŝe jest

wytrącony z równowagi. Człowiek w szoku czuje się bardziej wystawiony na ciosy i bardziej

podatny na zranienie. Ogromna potrzeba doznania otuchy jest czymś całkiem naturalnym.

Choroba nowotworowa to chyba najgorszy szok, jaki moŜe nas spotkać w Ŝyciu. Chorzy na

raka, którzy przez całe Ŝycie maskowali uczucia, własną słabość odczuwają równie fatalnie

jak chorobę czy operację. PrzeraŜa ich, Ŝe uczucia mogą nimi zawładnąć i spowodować

nerwowe załamanie. Silnym negatywnym emocjom towarzyszą zaburzenia wegetatywne.

1

2

Człowiek buntuje się, wyraŜa pretensje do losu, otoczenia, personelu medycznego. Do tych

uczuć dołączają się bardziej długotrwałe jak depresja, poczucie winy. W okresie leczenia –

pooperacyjnym charakteryzuje się większą koncentracją na objawach fizycznych. W

samoocenie przewaŜa krytyczne myślenie o sobie z idealizacją przeszłości i brakiem wiary w

moŜliwości tak jak dawniej.

Na przykład badania przeprowadzone przez M. Adamczak ( 1995 r.) dotyczyły kobiet po

amputacji piersi i dowiodły, Ŝe adekwatna wiedza o swojej chorobie wyzwala bardziej

realistyczną samoocenę, mobilizuje do aktywnego radzenia sobie ze stresem. Nieadekwatna

wiedza o chorobie powoduje mniejszy lęk biologiczny zaraz po zabiegu, który jednak nie

maleje w ciągu roku po operacji, a dodatkowo w tym przedziale czasu wzrasta poziom lęku

społecznego. Intensywność reakcji emocjonalnych zaleŜy od znaczenia jakie pacjent

przywiązuje do swojego wyglądu. Poczucie utraty np. kobiecości moŜe prowadzić do

odczuwania winy i upokorzenia. Smutek, Ŝal, przygnębienie dopełniają obraz nastrojów jakie

są udziałem po operacji. Smutek moŜe być jawny wyraŜony poprzez płacz, uŜalanie się lub

utajony widoczny w spowolnieniu psychoruchowym, trudnościami w koncentracji uwagi,

zaburzeniach snu, zmienności nastrojów, draŜliwości. Przygnębienie moŜe osiągnąć

głębokość patologiczną i prowadzić do izolacji od otoczenia, odmowy dalszego leczenia, a

nawet prób samobójczych. Takie reakcje mogą wystąpić równieŜ, gdy w sposób nagły i

brutalny poinformowano o chorobie lub gdy po długim czasie zbyt optymistycznego myślenia

okazało się, Ŝe prawda nie jest tak róŜowa.

W procesie przystosowania, przetrwania duŜą rolę odgrywają mechanizmy obronne, które

nie zmieniają sytuacji zewnętrznej, ale pozwalają przygotować indywidualne formy zmagania

się z chorobą takie jak wyraŜone poprzez stwierdzenia :

- nie mam raka ( nieświadome zaprzeczenie )

- jestem na wszystko przygotowana ( częściowo świadome tłumaczenie )

- przerzucanie lęku na inne problemy

- znajdowanie nierzeczywistych przyczyn dla obserwowanych objawów.

MoŜna to osiągnąć przyjmując następujący plan działania :

1. Tworzyć wspierające związki z innymi ludźmi.

Idealny wspierający związek to taki, w którym chory czuje się bezpiecznie i który daje mu

wsparcie w postaci fizycznego kontaktu jak : objęcie, dotyk, okazywanie czułości. Partner

powinien znać i rozumieć potrzeby chorego. WaŜne jest, aby osoba chora mogła przy

partnerze dać ujście swoim uczuciom jak : łzom, smutkowi, gniewowi i strachowi. Prawdziwy

wspierający związek powinien dawać nadzieję na przyszłość, przywracając wiarę w siebie,

ale przede wszystkim zachęcać do zmian niezbędnych do przeŜycia. Wymaga to od partnera

wielkiej dojrzałości, by wraz z osobą chorą uczyć się walki z rakiem.

2. Przygotować rodzinę, przyjaciół i krewnych

NajwaŜniejszą tutaj sprawą jest stawienie czoła własnym wewnętrznym odczuciom. W tym

celu trzeba radykalnie przewartościować stosunki z otaczającymi ludźmi. Wielu chorych na

raka wie jednak, Ŝe za bardzo martwią się o swoje rodziny, siebie samych odsuwając na drugi

plan. Powinni troszczyć się o nich tak jak do tej pory, ale równieŜ znaleźć czas dla siebie.

Chory powinien zmieniać się stopniowo, Ŝeby rodzina, krewni i przyjaciele mieli czas na

przyzwyczajenie się. Na przykład niech nauczą się nie przeszkadzać choremu w określonych

porach dnia a w tym czasie chory poświęci sobie więcej czasu. Powinno to wszystko dla

rodziny być zrozumiałe, gdyŜ chodzi o dobro, zdrowie i Ŝycie dla chorego z chorobą

nowotworową.

3. PrzezwycięŜyć szok

Tłumienie uczuć nie moŜe być metodą radzenia sobie z szokiem. Chory musi komuś

opowiedzieć, co się dzieje w jego wnętrzu, wypłakać się albo wykrzyczeć, uŜalić się nad

sobą, przyznać się, Ŝe czuje się niepotrzebny i bezuŜyteczny. Ogromna potrzeba doznania

otuchy jest czymś całkiem naturalnym. Organizm odruchowo, automatycznie zacznie się

mobilizować, Ŝeby sobie poradzić, ale pod warunkiem, Ŝe wcześniej przejdzie przez

2

3

wszystkie wcześniej wymienione reakcje. Z biegiem czasu odzyska kontrolę nad sytuacją i

świadomie zacznie kierować swoim losem.

Choroba nowotworowa to chyba najgorszy szok, jaki moŜe nas w Ŝyciu spotkać, naturalne

emocje są wtedy intensywniej odczuwane.

4. Oswoić się ze zmianami fizycznymi

Główne problemy psychologiczne wiąŜą się z tym, jak chory postrzega zmiany, które w nim

zaszły. Utrata narządu albo jego części jest sama w sobie przeŜyciem. Uraz potęguje teŜ

świadomość, Ŝe stało się to z powodu nowotworu. W grę wchodzą dwie zasadnicze reakcje :

- reakcja na fizyczne zniekształcenie

- niepokój o konsekwencje, jakie moŜe to mieć dla osobistego i seksualnego związku.

Świadomość fizycznego okaleczenia moŜe wywołać intensywne uŜalanie się nad sobą i

odrazę do własnego ciała a takŜe silny stres. Otwarte wyraŜanie uczuć związanych z

przeŜywanym stresem, nienawiścią czy odrazą do samego siebie, czy teŜ nerwowe załamanie

powinny występować jedynie na samym początku lub w ciągu kilku miesięcy po operacji lub

kuracji. Potem naleŜy dojść ze sobą do ładu i ustalić, co się chce robić przez resztę Ŝycia.

5. Zmienić złe nawyki

Przede wszystkim naleŜy zadbać o poprawę ogólnego stanu zdrowia poprzez : zapewnienie

płucom duŜo świeŜego powietrza, unikanie palenia papierosów, zdrową dietę dostarczyć

organizmowi niezbędnej energii, minerałów i protein, dzięki czemu moŜe on się lepiej uporać

z emocjonalnym i fizycznym szokiem będącym następstwem operacji, naświetlań lub

chemioterapii. Warunkiem zdrowia, oprócz zdrowej diety i aktywności fizycznej są równieŜ

bardzo waŜne regularne, codzienne wypróŜniania, odbywające się bez jakichkolwiek

zakłóceń. Psychika chorego musi się uporać ze stresami wynikającymi z choroby

nowotworowej, a ciało potrzebuje odpoczynku, snu.

6. Zmienić psychiczne wzorce dostosowawcze

Walka o przetrwanie w chorobie nowotworowej jest w zasadzie walką między dawnymi,

złymi nawykami, a nawykami zdrowszymi. Perspektywa lepszego, dłuŜszego i zdrowszego

Ŝycia jest wizją, która świta gdzieś w nieokreślonej przyszłości. WaŜna jest poprawa jakości

Ŝycia oraz znalezienie nowych lepszych sposobów na rozładowanie niepokoju, okazywanie

emocji, twórcze Ŝycie.

7. Kierować procesem przetrwania

Kierując swoją walkę o przeŜycie chory koncentruje się przede wszystkim na zmianie

sposobów wyraŜania emocji. Musi zacząć dbać o własne ciało, dając upust emocjom. Chory

musi dogadzać sobie, popełniać błędy, nie przejmować się. Płacząc, pocieszając się,

przeŜywając szczęście, smutek, zły nastrój, depresję, gniew czyli tzw. normalne emocje, które

pozwalają choremu odczuwać, wyraŜać i to pomoŜe organizmowi walczyć z chorobą.

Im częściej chory tak postępuje, tym większą uzyska kontrolę nad procesem własnego

przetrwania.

PIŚMIENNICTWO

1. Lambley P. – Psychologia raka Warszawa 1995 r.

2. Adamczak M. ; Sęk H. – Znaczenie pojęcia „jakość Ŝycia” w opiece psychologicznej

pacjentów onkologicznych w: Meyza J. (red) Jakość Ŝycia w chorobie nowotworowej

Warszawa 1997 r.

3. Jarosz M. – Psychologia lekarska Warszawa 1988 r.

3