ZASOBY WODNE ZLEWNI
Zlewnia rzeczna
Zlewnia rzeczna – zwarty obszar powierzchni ziemi, z którego wszystkie wody powierzchniowe (wody w korytach rzek i strumieni
oraz wody spływu po powierzchni terenu)
odpływają w określonym przekroju koryta
rzeki głównej (w tzw. przekroju zamykającym).
Topograficzny dział wodny – zamknięta linia na mapie przechodząca przez przekrój zamykający
i obejmująca obszar zlewni rzecznej.
ZASOBY WODNE ZLEWNI
Zlewnia cząstkowa – zlewnia rzeczna wyznaczona dla przekroju koryta rzeki głównej znajdującego się powyżej przekroju zamykającego lub zlewnia rzeczna cieku stanowiącego dopływ rzeki głównej
Zlewnia różnicowa – część obszaru zlewni rzeki głównej rozważana z wyłączeniem określonej zlewni cząstkowej.
(Powierzchniowa) zlewnia jeziorna – zwarty obszar powierzchni ziemi, z którego wszystkie wody powierzchniowe (wody w korytach rzek i strumieni oraz wody spływu po powierzchni terenu) odpływają do danego jeziora.
ZASOBY WODNE ZLEWNI
Odpływ powierzchniowy ze zlewni – objętość wody V
przepływającej przez przekrój zamykający zlewnię w ciągu określonego okresu czasu (zwykle jednego roku).
T
V = ∫ Q t() dt
0
Odpływ powierzchniowy w dwóch przekrojach koryta rzecznego – „1” i „2” – wyróżnionej rzeki spełnia ( przybliżoną) zależność : V2/V1= A2/A1 , gdzie Ai – pole powierzchni zlewni dla i-tego przekroju, ( i=1,2).
Założenia:
• brak dopływu/odpływu podziemnego z zewnątrz do „walca” reprezentującego
zlewnię powierzchniową
• jednorodna powierzchnia terenu ze względu na infiltracje i opad efektywny
(opad – ewapotranspiracja).
ZASOBY WODNE ZLEWNI
Uwaga 1: Na ogół założenie pierwsze nie jest spełnione –
w odpływie Q(t) w danym przekroju zamykającym oprócz wód powierzchniowych mogą uczestniczyć wody podziemne pochodzące z zasilania (infiltracyjnego) z obszaru zlewni jak i wody podziemne zasilane poza obszarem zlewni. Także część wód podziemnych zasilanych w danej zlewni może bezpowrotnie
odpływać poza obszar („walca”) zlewni.
Uwaga 2: Założenie drugie też często nie jest spełnione –
w podzlewniach (dużych) zlewni może występować znaczne zróżnicowanie przestrzenne opadów,
ewapotranspiracji oraz intensywności zasilania infiltracyjnego.
ZASOBY WODNE ZLEWNI
Wniosek: pojęcie zlewni podziemnej dla danego przekroju zamykającego (na ogół) nie ma sensu!
Pytanie: Co ma sens?
Odpowiedź: W odniesieniu do każdego trójwymiarowego obszaru ziemi wyznaczonego przez zlewnię rzeczną (walca wyciętego przez topograficzny dział wodny) można sensownie mówić o:
• strumieniach wody zasilających ten obszar z systemu atmosferycznego (opady) lub wypływających
z tego obszaru do systemu atmosferycznego
(ewapotranspiracja)
ZASOBY WODNE ZLEWNI
• strumieniu wody wypływającym korytem rzecznym w przekroju zamykającym zlewnię z danego obszaru do innego podobnego obszaru
• strumieniach wody zasilających ten obszar z sąsiednich systemów wód podziemnych (warstw wodonośnych) lub wypływających z tego obszaru do sąsiednich systemów wód podziemnych (warstw wodonośnych)
• (na ogół skoncentrowanych) strumieniach wody pobieranych lub zrzucanych przez człowieka
z i do rozważanego obszaru
ZASOBY WODNE ZLEWNI
Oprócz strumieni zewnętrznych w stosunku do zlewni rzecznej istotny jest rozkład przestrzenny i dynamika
procesów hydrologicznych w skali zlewni:
• dynamika przepływu i retencja wody w sieci rzeczno-jeziornej
• dynamika spływu wody po powierzchni ziemi
• dynamika retencji wody przez szatę roślinną
• dynamika procesu ewapotranspiracji
• dynamika procesu infiltracji wody przez powierzchnię gruntu oraz retencji wody w strefie aeracji
• dynamika przepływu wód podziemnych w strefie saturacji
• dynamika wymiany wody pomiędzy wodami
powierzchniowymi i podziemnymi
ZASOBY WODNE ZLEWNI
Słowo „ zasoby wodne” ma zarówno znaczenie
• obiektywne – jako miara ilości wody
w pewnym systemie,
jak i
• antropocentryczne – gdyż używane jest często w kontekście zagrożenia, jakie dla człowieka stwarza brak odpowiedniej ilości wody
o odpowiedniej jakości
w odpowiednim miejscu i czasie.
ZASOBY WODNE ZLEWNI
Klasyfikacja naturalnych zasobów wodnych:
1. odnawialne i nieodnawialne
(obiektywna własność możliwości odnowienia zasobów wodnych przez naturalne zasilanie)
2. statyczne i dynamiczne (zmienność w czasie ilości zasobu) 3. dyspozycyjne (nadające się do wykorzystania z uwzględnieniem ograniczeń wynikających
z wymogów środowiska naturalnego)
4. eksploatacyjne (część zasobów dyspozycyjnych, które można w sposób uzasadniony ekonomicznie pozyskać)
Zasoby wodne Polski
• Suma opadów na terenie Polski – 600 mm
– w pasie nizin 500-550 mm
– w rejonach górskich i podgórskich 1100 mm
• Średni odpływ roczny z terytorium Polski ~ 62km3
(lata 1951-2000)
– waha się w granicach 37,5 – 90 km3
– w latach suchych mogą powstawać rozległe obszary z niedoborem wody (w roku 2003 średni roczny odpływ z terytorium wynosił Polski 42 km3, a deficyt wody odczuwany był na powierzchni 40% kraju)
Zasoby wodne Polski
• Wskaźnik dostępności wody dla ludności –
1600m3/mieszkańca/rok (iloraz średniego rocznego odpływu do ilości mieszkańców)
– w Europie średnio 4500 m3/mieszkańca/rok
• Objętość zwykłych wód podziemnych (zasoby statyczne)
– 3000 km3
– ze względu na niską odnawialność, zasoby eksploatacyjne –
16 km3/rok
– 62% z utworów czwartorzędowych
– 38% z utworów trzeciorzędowych, kredowych i starszych
Zasoby wodne Polski
• Długość rzek ~ 95000 km (22 tys. km w gestii RZGW)
• Ilość jezior 9300 (1% powierzchni Polski)
– jezior dużych 34 (>1000 ha)
Bilans wodny zlewni
R
∆
+ R
∆ + R
∆ + R
∆ = V + V − V − V − V
wp
a
s
r
P
G
r
E
H
gdzie
∆ R = R ( T ) − R (0) R
∆
= R ( T ) − R ( )
0
wp
wp
wp
a
a
a
R
∆ = R ( T ) − R ( )
0
∆ R = R ( T ) − R (0) s
s
s
r
r
r
T
T
V =
P( x, y, t dxdy
)
dt
V =
q ( x, y, x, t d
) Σ dt
G
∫ ∫
P
∫ ∫
n
0 Ω
0 Σ
T
T
T
V =
E( x, y, t dxdy
)
dt
V = Q
t
( ) dt
V = Q t
( ) dt
H
∫ H
r
∫
E
∫ ∫
r
0 Ω
0
0