Prof. dr hab. Zbigniew Polański
Katedra Polityki PienięŜnej, SGH
• Uwagi wprowadzające
• Kreacja pieniądza depozytowego przez
banki komercyjne
• „MnoŜnikowe” ujęcie kreacji pieniądza
• Kreacja pieniądza w ujęciu
skonsolidowanego bilansu systemu
bankowego
• Programowanie pienięŜne
• Zakończenie
2
• Stworzenie pieniądza poprzez
wprowadzenie go do obiegu
– „Wprowadzenie do obiegu” – rozpoczęcie pełnienia przez pieniądz swoich funkcji
– W zaleŜności od formy pieniądza, historycznie występowały róŜne mechanizmy powodujące, Ŝe określone dobro zaczynało pełnić funkcje pieniądza
– Pieniądz współczesny jest pieniądzem
kredytowym
• Kredytowa emisja pieniądza ⇒ pieniądz
depozytowy główną formą pieniądza
4
Dwa ujęcia mechanizmu kreacji pieniądza kredytowego
•
Ujęcie: (1) „mnoŜnikowe” i (2) nawiązujące do skonsolidowanego bilansu systemu
bankowego
•
Abstrahujemy od:
1.
stóp procentowych
–
Problem: współcześnie BC prowadzą politykę pienięŜną zazwyczaj za pomocą zmian stopy procentowej!
2. zabezpieczenia kredytów
5
depozytowego przez banki
komercyjne
Kreacja pieniądza depozytowego
• Kredyty udzielane przez banki podmiotom niebankowym kreują depozyty (wkłady)
bankowe, tj. pieniądz depozytowy
(wkładowy, Ŝyrowy, bezgotówkowy)
– Kredyt przybiera postać depozytu
K → D
• Uproszczone zapisy księgowe
– Wkład (depozyt) pierwotny a wkłady
(depozyty) pochodne
7
Kreacja pieniądza depozytowego…
• Przykład:
– Banki komercyjne utrzymują rezerwę
(gotówkową, na swoim rachunku w
BC) w wysokości 10% depozytów
• Np. ze względu na motyw płynności
– Klient składa w banku gotówkę w
wysokości 100 (= powstaje depozyt
pierwotny)
– Bank (banki) chce (chcą) udzielić na
tej podstawie jak najwięcej kredytów
• Motyw maksymalizacji zysku
8
Kreacja pieniądza depozytowego…
Bilans systemu bankowego
Rezerwa - 10
100 – Depozyt pierwotny
Udzielone kredyty - 90
(wkład gotówkowy)
Udzielone kredyty są
najpierw dopisywane
do rachunków
kredytobiorców, a
następnie
wykorzystywane do
płatności – pojawiają
się depozyty innych
podmiotów
9
Kreacja pieniądza depozytowego…
Bilans systemu bankowego
Rezerwa - 10
100 – Depozyt pierwotny
Udzielone kredyty - 90
90 – Depozyty pochodne
Rezerwa - 9
Udzielone kredyty - 81
Na bazie depozytów
pochodnych odkładane
są kolejne rezerwy i
udzielane dalsze
kredyty
10
III. „MnoŜnikowe” ujęcie kreacji pieniądza
• Uproszczone zapisy księgowe
(bilansowe) pokazujące proces
kreacji pieniądza depozytowego
przez banki komercyjne moŜna
przedstawić w postaci
nieskończonego, malejącego ciągu
(postępu) geometrycznego, a więc
takiego, który posiada sumę
12
Kreacja pieniądza depozytowego…
Bilans systemu bankowego
Rezerwa - 10
100 – Depozyt pierwotny
Udzielone kredyty - 90
90 – Depozyty pochodne
Rezerwa - 9
Udzielone kredyty - 81
Liczby układają się
Na bazie depozytów
w malejące,
nieskończone ciągi
pochodnych odkładane
geometryczne.
są kolejne rezerwy i
Ciągi te posiadają
udzielane dalsze
sumy!
kredyty
13
Kreacja pieniądza depozytowego…
Bilans systemu bankowego
Rezerwa - 100
100 – Depozyt pierwotny
Udzielone kredyty - 900
900 – Depozyty pochodne
Proces jest kontynuowany do
momentu aŜ depozyt pierwotny
(gotówkowy) w całości
przekształci się w rezerwę
utrzymywaną przez banki
komercyjne
14
MnoŜnik depozytowy z jedną zmienną
• W przykładzie mamy tylko do czynienia z pieniądzem depozytowym
– Suma depozytów (∑D) = podaŜ pieniądza
depozytowego = podaŜ pieniądza (M)
M = ∑D = D ⋅ m
1
D
D - depozyt pierwotny
1
m - mnoŜnik depozytowy (jedna zmienna) 15
D
m = 1/r,
D
r = R/D
• Przykład c.d.
r = 10% = 0,1
m = 1/0,1 = 10
D
M = ∑D = D ⋅ m = 100 ⋅ 10 = 1000
1
D
∑D = D + ∆D = 100 + 900 = 1000
1
• Sztuczna sytuacja: (1) nie ma gotówki w obiegu, (2) w gruncie rzeczy nie ma BC
16
Depozyty
Rezerwa
Kredyty
Wielkości
M, ∆M
(20%)
wypadające
z procesu
kreacji M (B)
udzielone
podjęte
„przelane”
w gotówce
(25%)
I
100
20
80
20
60
40 (20+20)
100
+ 80
II
60
12
48
12
36
24 (12+12)
+ 48
III
36
7,2
28,8
7,2
21,6
14,4
+ 28,8
(7,2+7,2)
IV
21,6
→
→
→
→
→
→
↓
↓
↓
↓
↓
↓
↓
+ ∞
250
50
200
50
150
100
300
∑
(250 +
(50+50)
50)
• Wprowadzenie gotówki i BC
komplikuje rozumowanie, gdyŜ
pojawia się więcej czynników
wpływających na powstawanie
podaŜy pieniądza
– MnoŜnik pienięŜny (a nie depozytowy!)
• Wyznacza go więcej zmiennych niŜ
mnoŜnik depozytowy z jedną zmienną
– Baza monetarna (a nie depozyt
18
pierwotny)
M = m ⋅ B
M = G + D (M1)
B = G + R
∆M = m ⋅ ∆B
• Przyjmowana zaleŜność przyczynowo-
skutkowa:
B → M
+
M = f (B)
19
• Zmienne wyznaczające mnoŜnik pienięŜny –
metoda uproszczona
G
D
+
M
G + D
k
D
D
+ 1
m =
=
=
=
B
G + R
G
R
k + r
+
D
D
k = G/D – relacja mówiąca o strukturze podaŜy pieniądza r = R/D – relacja odkładanych przez banki środków do depozytów bieŜących
20
• Jakie podmioty kształtują podaŜ pieniądza w tym modelu?
– Bank centralny (∆B, r)
– Banki komercyjne (r, k)
– Niebankowy sektor prywatny („publiczność”) (k)
• BC jest tylko jednym z „graczy” w
procesie kreacji pieniądza!!!
– Dlatego kształtowanie oczekiwań inflacyjnych innych podmiotów przez BC jest takie istotne!
21
• Niestabilność mnoŜnika (m) ⇒
niemoŜliwość jego
prognozowania
–Stabilność – moŜliwość
przewidywania zmiany ⇒
moŜliwość prognozowania
22
Zmiany mnoŜnika pienięŜnego w Polsce, 1996-2006
8.0
3.0
7.0
2.7
6.0
2.4
5.0
2.1
4.0
1.8
3.0
1.5
6
7
7
8
8
9
9
0
0
1
1
2
2
3
3
4
4
5
5
6
9
9
9
9
9
9
9
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
9
9
9
9
9
9
9
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
-1
-1
-1
-1
-1
-1
-1
-2
-2
-2
-2
-2
-2
-2
-2
-2
-2
-2
-2
-2
2
6
2
6
2
6
2
6
2
6
2
6
2
6
2
6
2
6
2
6
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
23
M3/M0
M1/M0 (prawa skala)
• ZaleŜność przyczynowo-skutkowa:
K → D → R → B
– D → B, a więc to M → B
– Czyli:
M ≠ f (B) !!
– Czy BC moŜe w ogóle kontrolować „B”?
24
Czy i kiedy BC moŜe kontrolować „B”?
•
Pośrednio: przez kształtowanie stóp
procentowych i oczekiwań inflacyjnych
oraz ich wpływ na popyt na kredyt
bankowy
•
Szereg rozwiązań instytucjonalnych
ogranicza skalę endogeniczności bazy
monetarnej!
25
1. Zakaz bezpośredniego kredytowania
przez BC
– Prywatnych podmiotów niebankowych
– Deficytów sektora publicznego
– Banków komercyjnych
•
Tylko: (1) w ramach działalności operacyjnej BC (sterowanie płynnością systemu
bankowego za pomocą operacji otwartego
rynku i operacji depozytowo-kredytowych), (2) gdy indywidualne banki mają problem z 26
płynnością (funkcja „banku banków”)
2. System płynnego kursu walutowego
– Brak interwencji walutowych ze strony
BC
•
BC płaci za nabywaną walutę kreując nowy pieniądz!
3. Wysoko rozwinięty międzybankowy
rynek pienięŜny
– Na tyle, aby operacje otwartego rynku
były w stanie (ewentualnie) neutralizować powyŜsze czynniki oraz zaleŜność:
K → D → R → B
27
• Kryzys 2007-10: Wykorzystując
niestandardowe instrumenty BC mogą
zwiększać bazę monetarną („R” w B = G + R)!
– Amerykański Fed: credit easing („poluzowanie kredytowe”)
– Eurosystem: enhanced credit support („wzmocnione wspomaganie kredytowe”)
– Bank Japonii, Bank Anglii: quantitative easing („poluzowanie ilościowe”)
– Szerzej: ostatni temat
28
literatura
• System finansowy w Polsce (red.: B.
Pietrzak, Z. Polański, B. Woźniak),
Wydawnictwo Naukowe PWN, tom 1,
Warszawa 2008:
– s. 74 – 77 (2.1.2. Kreowanie pieniądza przez system bankowy)
– s. 125 – 131 (Aneks do rozdziału 2)
• Rozwinięta postać mnoŜnika pienięŜnego!
• Szersza interpretacja
29
IV. Kreacja pieniądza w ujęciu skonsolidowanego
bilansu systemu
bankowego
Skonsolidowany bilans systemu bankowego
Aktywa
Pasywa
NZ
ZZ
K
G
B
K
D
N
AR
DT
Kap
31
• K – kredyty netto dla jednostek
B
publicznego systemu finansowego
– „netto” - tj. po odjęciu depozytów
budŜetowych w systemie bankowym
• Depozytów budŜetu (rządu) nie zaliczamy do podaŜy pieniądza!
• Uproszczenia i załoŜenia:
NZ – ZZ = R (ksiąŜka: AZN)
K + K = K
B
N
AR = Kap
G + D + DT = M
32
Aktywa
Pasywa
R
M
K
33
• Seria toŜsamości bilansowych wyraŜonych w walucie krajowej:
M = R + K
M - podaŜ pieniądza (M2, M3)
R - rezerwy zagraniczne osiadające w systemie bankowym (aktywa zagraniczne netto)
• Uwaga: uproszczenie – rezerwy są częścią (główną!) aktywów zagranicznych. UtoŜsamiamy je!
K - kredyty udzielone przez banki krajowe (aktywa krajowe netto)
∆M = ∆R + ∆K
34
• Aktywa zagraniczne netto (R) –
„zagraniczny czynnik” kreacji pieniądza: podaŜ pieniądza powstająca w wyniku
operacji z zagranicą
– Równanie bilansu płatniczego:
∆R = SRB + ∆IZ
• Aktywa krajowe netto (K) – „krajowy czynnik" kreacji pieniądza: podaŜ
pieniądza powstająca w wyniku operacji
kredytowych krajowego systemu
bankowego
35
∆K = ∆K + ∆K
B
N
• To ujęcie jest w praktyce
najczęściej wykorzystywane
przez BC!
–Proste koncepcyjnie
–BC ma dostęp do bilansów banków
–Łączy się bezpośrednio z
zadłuŜeniem podmiotów krajowych i
tym co się dzieje w obszarze
36
kontaktów kraju z zagranicą
Kreacja pieniądza w ujęciu…: literatura
• System finansowy w Polsce (red.: B.
Pietrzak, Z. Polański, B. Woźniak),
Wydawnictwo Naukowe PWN, tom 1,
Warszawa 2008:
– s. 170 – 173 (Aneks do rozdziału 3)
• Zob. teŜ Bilans skonsolidowany
monetarnych instytucji finansowych: http://www.nbp.pl/statystyka/pieniezna_i_b ankowa/dwn/bilans_skons.xls
37
• …. to zasadnicza kwestia przy
strategii kontroli podaŜy pieniądza
– Wzrost agregatu pienięŜnego jest celem pośrednim
• …polega na planowaniu wielkości
kreacji podaŜy pieniądza
– Jak planuje się (prognozuje) poŜądany
przyrost zasobów pienięŜnych?
– Kluczowa kwestia: prognoza
kształtowania się popytu na pieniądz39
• „Metoda
Bundesbanku”; filar
monetarny w strategii
EBC: wzrost M3
M ⋅ V = P ⋅ Y
wartością
referencyjną (4,5%
rocznie)
M
∆
V
∆
P
∆
Y
∆
• Przekształcenie
+
=
+
równania wymiany M
V
P
Y
I. Fishera (1911)
– Logarytmujemy i
róŜniczkujemy
40
m + v = π + y
m = π + y – v
m – poŜądana (poszukiwana, planowana)
dynamika wzrostu nominalnej podaŜy pieniądza π, y, v – zmienne wyznaczające niezbędny wzrost nominalnej podaŜy pieniądza
π - stopa inflacji,
y - stopa zmiany Y (długookresowa stopa
wzrostu gospodarczego – trend)
v - stopa zmiany V
41
• Przykład: W pewnym kraju BC stosuje strategię kontroli podaŜy pieniądza. W
minionym roku inflacja osiągnęła 15%,
w przyszłym roku celem jest obniŜenie
jej do 8%. Prognoza wzrostu (trend)
PKB w nadchodzącym roku to 5%.
Przewiduje się, Ŝe szybkość obiegu
pieniądza spadnie o 3%. Jaki powinien
być cel w zakresie wzrostu podaŜy
pieniądza?
42
m(%) + v(%) = π(%) + y(%)
m = π + y – v
m = 8% + 5% - (-3%) = 16%
43
• „Metoda MFW”, podstawowy model Jacques J.
Polak’a (1914-2010, ekonomista holenderski)
• Podstawowy „model Polak’a”: układ 4 równań (1) ∆M = ∆R + ∆K
∆R = SRB + ∆IZ (równanie bilansu płatniczego) SRB = BH + i⋅DZ
i⋅DZ = 0 (kraj nie ma/nie obsługuje długu zagranicznego) SRB = BH = X – I = X – αy
y – nominalny dochód narodowy (PKB)
α – współczynnik importochłonności względem dochodu (y) 0 < α < 1
44
(2) ∆R = X – αy + ∆IZ
(powstawanie rezerw zagranicznych)
(3) ∆MD = k⋅∆y
(równanie szkoły z Cambridge)
(4) ∆MD = ∆MS
(równowaga na rynku pieniądza)
45
• Z równań (1), (4) i (3) mamy:
(5) ∆R = k⋅∆y - ∆K
implikacja: ∆R > 0 ⇒ k⋅∆y > ∆K
– Rezerwy zagraniczne rosną wtedy, kiedy przyrost popytu na pieniądz jest większy niŜ
przyrost krajowej akcji kredytowej!!
• Problem: Jaka kwota kredytu moŜe wejść do gospodarki, aby osiadł w niej załoŜony przyrost rezerw zagranicznych? Jaki
powinien być górny pułap przyrostu K?
46
(6) ∆Kmax = k⋅∆yP - ∆RC
∆Kmax – górny pułap przyrostu aktywów krajowych netto
∆RC – dolny pułap przyrostu rezerw
zagranicznych (cel)
∆yP – oczekiwany, zgodny z potencjałem,
wzrost nominalnego dochodu (PKB)
k⋅∆yP – zakładany wzrost nominalnego popytu na pieniądz, w tym zakładana stopa inflacji47
• Równanie (6) podstawą programów
stabilizacyjnych MFW
– Cele programów: (1) ograniczenie inflacji (zawarta jest w ∆yP) oraz (2) wykreowanie minimalnego przyrostu rezerw zagranicznych (∆RC)
– Logika programów: kontrola wzrostu podaŜy pieniądza poprzez kontrolę akcji kredytowej systemu bankowego
– ustanawianie górnego pułapu przyrostu aktywów krajowych netto (∆Kmax)
• Kontrola ∆K kluczem do stabilizacji (inflacja, spłata zadłuŜenia)
– Kluczowe znaczenie prawidłowego oszacowania k⋅∆yP, tj. wzrostu popytu na pieniądz (por. implikacja (5)), oraz skutecznej kontroli ∆K w trakcie realizacji programu
• Polska 1990-91 (plan Balcerowicza w warstwie makro),…
48
• Przy odpowiednich uwarunkowaniach
instytucjonalnych BC posiadają kontrolę nad zmianami podaŜy pieniądza zachodzącymi w dłuŜszym okresie
– Instrumenty PP, oddziałują na kształtowanie się oczekiwań podmiotów i na popyt na kredyt,…
– Skala endogeniczności pieniądza kredytowego moŜe być przez BC regulowana
• Jednak ze względu na problemy z szacunkami funkcji popytu na pieniądz, niestabilnością mnoŜnika pienięŜnego itp. agregaty pienięŜne nie są obecnie zazwyczaj wykorzystywane w bieŜącym (operacyjnym) prowadzeniu PP
– Wyjątek: strategia EBC (filar monetarny)!
50
Zbigniew Polański
Katedra Polityki PienięŜnej, SGH