W.Bień, Zarządzanie finansami przedsiębiorstwa, DIFIN Warszawa 2002 i dalsze
A.Jaruga, W.A.Nowak, A.Szychta, Rachunkowość zarządcza. Koncepcje i zastosowania,
Społeczna
Wyższa
Szkoła
Przedsiębiorczości
i
Zarządzania, Łódź 2001
S.Sojak, Rachunkowość zarządcza, Dom Organizatora Toruń 2003
1
Klasyfikacja i rachunek kosztów
2
1
Według ustawy o rachunkowości - koszty to uprawdopodobnione zmniejszenia w okresie sprawozdawczym korzyści ekonomicznych, których wartość można wiarygodnie określić.
Występują one w formie zmniejszenia wartości aktywów albo zwiększenia wartości zobowiązań i rezerw, które spowodują zmniejszenie kapitału własnego albo zwiększenie jego niedoboru inaczej niż przez wycofanie środków przez właścicieli lub udziałowców.
Koszty oznaczają wyrażone w mierniku wartościowym celowe zużycie czynników produkcji (materiałów, energii, rzeczowych składników majątku, usług obcych, pracy), związane z normalną działalnością przedsiębiorstwa, tj. zakupem, produkcją, sprzedażą, zarządem.
3
KRYTERIA KLASYFIKACJI KOSZTÓW
(według celu)
1) dla celów sprawozdawczych
2) dla celów decyzyjnych
3) dla celów kontrolnych
4
2
(dla celów sprawozdawczych)
1) układ kosztów rodzajowych – jakie koszty poniesiono?
2) funkcjonalny (podmiotowy) układ kosztów – gdzie koszty poniesiono? (w jakiej fazie procesu, w jakiej komórce organizacyjnej?)
3) kalkulacyjny (przedmiotowy) układ kosztów – na co poniesiono koszty? (wyrób, usługa)
5
UKŁAD RODZAJOWY KOSZTÓW
(jedyny obligatoryjny dla firm prowadzących księgi rachunkowe) 1) amortyzacja
2) zużycie materiałów i energii
3) usługi obce
4) podatki i opłaty
5) wynagrodzenia
6) świadczenia na rzecz pracowników
7) pozostałe koszty rodzajowe
6
3
(według funkcji gospodarczych)
1) koszty fazy zakupu
2) koszty fazy produkcji
3) koszty fazy sprzedaży
4) koszty ogólnego zarządu
7
UKŁAD KALKULACYJNY KOSZTÓW
(celem jest kalkulacja kosztu jednostkowego wyrobu) 1) koszty bezpośrednie
− materiały
− robocizna
− pozostałe koszty bezpośrednie
2) koszty pośrednie (wydziałowe)
---------------------------------------------
3) techniczny koszt wytworzenia
4) koszty ogólnego zarządu
---------------------------------------------
5) fabryczny (zakładowy) koszt wytworzenia
6) koszt sprzedaży
---------------------------------------------
7) koszt własny sprzedaży
8
4
STRUKTURA KOSZTÓW W RACHUNKU KALKULACYJNYM
materiały
bezpośrednie,
Koszty
koszty zakupu
materiałowe
materiałów
Koszty
Koszt
bezpośrednie
płace
wytworzenia
bezpośrednie,
(techniczny koszt
Koszt produktów
inne koszty
wytworzenia)
sprzedanych
bezpośrednie
Koszty
Koszty przerobu
(koszt własny
produkcyjne
Koszty
sprzedaży)
wydziałowe
-zmienne
Koszty pośrednie
-stałe
Koszty ogólnego zarządu
Koszty nie
Koszty sprzedaży
produkcyjne
9
KRYTERIA KLASYFIKACYJNE KOSZTÓW DLA CELÓW DECYZYJNYCH
1) sposób zachowania się kosztów (i przychodów) w zależności od wielkości produkcji – koszty całkowite, koszty stałe i koszty zmienne 2) koszty relewantne (istotne) i nierelewantne (nieistotne) dla danej decyzji 3) tzw. koszty utracone (utopione, nie do odzyskania) 4) tzw. koszty utraconych możliwości 5) koszty i przychody krańcowe
10
5
KOSZTY W ZALEŻNOŚCI
OD WIELKOŚCI PRODUKCJI
Kc = Ks + Kz
gdzie:
Kc – koszty całkowite produkcji
Ks – koszty stałe
Kz – koszty zmienne
11
KOSZTY STAŁE
Koszty stałe to koszty, które nie zależą od wielkości produkcji, np. czynsz dzierżawny, amortyzacja, wynagrodzenia zarządu.
Koszty stałe jednostkowe maleją wraz ze wzrostem produkcji.
Gdy firma wykorzystuje w 100% moce produkcyjne koszty jednostkowe stałe są najniższe - tzw. koszty stałe użyteczne.
Gdy firma nie wykorzystuje 100% mocy wytwórczych koszty stałe dzielą się na koszty stałe użyteczne oraz koszty stałe puste (nieużyteczne).
12
6
KOSZTY STAŁE CAŁKOWITE I JEDNOSTKOWE
Koszty stałe całkowite
Koszty stałe jednostkowe
Koszty całkowite
Koszty jednostkowe
Wielkość
Wielkość
produkcji
produkcji
13
KOSZTY STAŁE UŻYTECZNE I PUSTE
Koszty stałe całkowite
koszty stałe
użyteczne
koszty stałe
puste
Wielkość
produkcji
14
7
WZROST KOSZTÓW STAŁYCH
Koszty stałe całkowite
Wielkość
produkcji
15
KOSZTY ZMIENNE
Koszty zmienne to koszty, które zależą od wielkości produkcji. Są 3 rodzaje kosztów zmiennych pod względem zmienności: 1) proporcjonalne – wzrastają w tym samym tempie, co produkcja (np.
materiały, płace akordowe)
2) progresywne – wzrastają szybciej niż wzrost produkcji (np. wynagrodzenia w akordzie progresywnym)
3) degresywne – rosną wolniej niż wzrost produkcji (np. płace w akordzie degresywnym)
16
8
KOSZTY ZMIENNE PROPORCJONALNE
Koszty zmienne całkowite
Koszty zmienne jednostkowe
Koszty całkowite
Koszty jednostkowe
Wielkość
Wielkość
produkcji
produkcji
17
KOSZTY ZMIENNE PROGRESYWNE
Koszty zmienne całkowite
Koszty zmienne jednostkowe
Koszty całkowite
Koszty jednostkowe
Wielkość
Wielkość
produkcji
produkcji
18
9
KOSZTY ZMIENNE DEGRESYWNE
Koszty zmienne całkowite
Koszty zmienne jednostkowe
Koszty całkowite
Koszty jednostkowe
Wielkość
Wielkość
produkcji
produkcji
19
KOSZTY RELEWANTNE
Koszty relewantne to koszty, które są ważne z punktu widzenia podejmowanych decyzji (są różne w różnych wariantach decyzyjnych)
Dwie cechy kosztów relewantnych:
1) są to koszty przyszłe (bo decyzje dotyczą przyszłości) 2) są różnicą pomiędzy dwiema alternatywnymi decyzjami 20
10
Koszty utracone, to koszty które są efektem decyzji menedżerskich podjętych w przeszłości, i na które obecnie nie mamy wpływu:
− np. koszty nadmiernych zapasów
− np. wartość netto maszyny produkcyjnej
21
KOSZTY UTRACONYCH MOŻLIWOŚCI
Są nimi utracone dochody z powodu podjęcia jakiejś decyzji (zaniechanie jakiegoś działania na rzecz innego), np. rezygnujemy z produkcji wyrobu A na rzecz wyrobu B (dochody z produkcji wyrobu A będą kosztem utraconych możliwości.
22
11
Koszty krańcowe to koszty wytworzenia dodatkowej jednostki produkcji.
Przychody krańcowe to przychody uzyskane ze sprzedaży dodatkowej jednostki produkcji.
Znajomość kosztów i przychodów krańcowych potrzebna jest do ustalenia optymalnego poziomu produkcji.
23
KRYTERIA KLASYFIKACYJNE KOSZTÓW DLA CELÓW KONTROLNYCH
Są dwa podziały kosztów dla celów kontrolnych.
I podział – przyporządkowanie kosztów poszczególnym ośrodkom, które są za nie odpowiedzialne:
1) ośrodki kosztów – menedżerowie odpowiedzialni jedynie za koszty 2) ośrodki zysku – menedżerowie odpowiedzialni za koszty, przychody i zyski 3) ośrodki inwestycyjne – menedżerowie odpowiedzialni za koszty, przychody, zyski i inwestycje.
II podział – wewnątrz każdej grupy ośrodków na: 1) koszty, które mogą być kontrolowane 2) koszty, które nie mogą być kontrolowane.
24
12
MODELE RACHUNKU KOSZTÓW
1) Rachunek kosztów pełnych
Historycznie wcześniejszy
Istota: koszt wytworzenia produkcji obejmuje koszty bezpośrednie i koszty pośrednie, a koszty zarządu i sprzedaży są kosztami okresu 2) Rachunek kosztów zmiennych
Historycznie późniejszy
Istota:
− koszty dzieli się na koszty stałe i zmienne
− koszty bezpośrednie są traktowane jako zmienne
− koszty pośrednie (wydziałowe) dzielone są na koszty stałe i zmienne
Różnice:
− w rachunku kosztów pełnych techniczny koszt wytworzenia jest wyższy niż w rachunku kosztów zmiennych
− zysk według rachunku kosztów pełnych jest wyższy niż w rachunku kosztów zmiennych (w rachunku kosztów pełnych aktywowane koszty produktów nie sprzedanych są wyższe od kosztów zmiennych produktów niesprzedanych)
25
KOSZTY W MODELU RACHUNKU KOSZTÓW PEŁNYCH
Koszty
Koszty produkcyjne
Koszty nieprodukcyjne
Koszty
Koszty
Koszty okresu
bezpośrednie
pośrednie
Koszty
Koszty
Materiały
Koszty
zarządu
sprzedaży
wydziałowe
Płace
Inne koszty
sprzedane
Produkcja
Produkty
Rachunek wyników
w toku
gotowe
niesprzedane
Bilans
26
13
KOSZTY W MODELU RACHUNKU KOSZTÓW ZMIENNYCH
Koszty
Koszty produkcyjne
Koszty nieprodukcyjne
Koszty
Koszty
Koszty okresu
bezpośrednie
pośrednie
Koszty
Koszty
Materiały
Koszty
zarządu
sprzedaży
wydziałowe
Płace
Zmienne
Stałe
Inne koszty
sprzedane
Produkcja
Produkty
Rachunek wyników
w toku
gotowe
niesprzedane
Bilans
27
14