Alergia Astma Immunologia, 2002,
A
7(4), lergia
170-173 Astma Immunologia, 2002, 7(4), 170-173
Candida albicans czynnik przyczynowy chorób
alergicznych
Candida albicans etiologic factor of allergic diseases
ALICJA KASPERSKA-ZAJ¥C, EDMUND ROGALA
Katedra i Klinika Chorób Wewnêtrznych, Alergologii i Immunologii Klinicznej AM, ul. 3 Maja 13/15, 41-800 Zabrze Alergia na grzyby z rodzaju Candida odgrywa znacz¹c¹ rolê
Allergy to Candida plays a significant role in the pathogenesis of
w patogenezie chorób alergicznych oraz stanowi wa¿ny problem allergic diseases and it is an important diagnostic and therapeutic diagnostyczny i terapeutyczny. Przedstawiony przegl¹d pimiennictwa problem. The paper reviews literature data concerning the role of dotyczy roli Candida albicans w chorobach alergicznych.
Candida albicans in allergic diseases.
Alergia Astma Immunologia, 2002, 7(4), 170-173
Alergia Astma Immunologia, 2002, 7(4), 170-173
S³owa kluczowe: Candida albicans, choroby alergiczne
Key words: Candida albicans, allergic diseases
Zachorowalnoæ na choroby alergiczne jest du¿a i stale zapalenie skóry obserwowano obni¿on¹ odpowied proli-wzrasta, a grzyby odgrywaj¹ wa¿n¹ rolê w patologii tych feracyjn¹ komórek jednoj¹drzastych krwi obwodowej sty-chorób. Jednak¿e znaczenie antygenów grzybów w pro- mulowanych Candida albicans, co t³umaczono swoist¹
cesach alergicznych jest stosunkowo s³abo przebadane, anergi¹ limfocytów T [2]. Sugerowany jest udzia³ grzy-a w szczególnoci ma³o jest danych na temat roli grzy- bów z rodzaju Candida kolonizuj¹cych lub powoduj¹cych bów rodzaju Candida w rozwoju alergii. Grzyby dro¿d¿- infekcje skóry i/lub b³on luzowych w powstaniu odczy-popodobne z rodzaju Candida bêd¹cego przedstawicie- nów alergicznych i zaostrzeniu stanu zapalnego w ró¿-
lem klasy workowców (Ascomycetes), czêsto wchodz¹ nych manifestacjach klinicznych skazy atopowej. Alergia
w sk³ad fizjologicznej flory jamy ustnej, przewodu pokar- na te grzyby ma zwykle charakter nadwra¿liwoci rów-mowego, pochwy oraz skóry. Sporód ró¿nych gatunków noleg³ej, gdzie stwierdza siê uczulenie na inne grzyby lub tego rodzaju najczêciej izolowanym grzybem w materia- te¿ alergeny innego pochodzenia (np. roztocza, py³ki traw).
³ach klinicznych, a zarazem najbardziej patogennym jest Wspó³wystêpowanie nadwra¿liwoci na ró¿ne gatunki
Candida albicans. Candida albicans mo¿e byæ czyn- grzybów mo¿e te¿ byæ wynikiem reaktywnoci krzy¿o-
nikiem etiologicznym chorób atopowych, choæ znacznie wej. Ponadto alergia na grzyby, w tym Candida albi-
rzadziej powoduje alergiê w porównaniu z innymi grzyba- cans mo¿e wp³ywaæ niekorzystnie na przebieg i leczenie mi popularnie zwanymi pleniami (Cladosporium, Alter- chorób alergicznych, w których wiod¹ce znaczenie maj¹
naria, Aspergillus). Fakt, i¿ Candida albicans jest po-
spolitym saprofitem mo¿e znacz¹co utrudniaæ interpreta- inne uczulenia [3,4].
cjê wyników badañ (testy skórne, swoiste IgE) powszech-
Z przegl¹du polskiego pimiennictwa wynika, ¿e do-
nie stosowanych w diagnostyce chorób alergicznych.
tychczas ukaza³o siê kilka prac pogl¹dowych i oryginal-
Odpowied immunologiczna przeciw Candida albi- nych dotycz¹cych roli tych grzybów w chorobach aler-
cans uwarunkowana jest obecnoci¹ limfocytów T CD4+. gicznych [3,5,6].
Gatunek ten zasiedlaj¹cy b³ony luzowe lub skórê mo¿e
równie¿ stymulowaæ mechanizmy immunologiczne zwi¹- Alergeny
zane z alergi¹ natychmiastow¹. Uwa¿a siê, i¿ zaburzona
Struktura alergenów Candida albicans jest s³abo
odpowied typu komórkowego przeciw Candida albi- przebadana. Dotychczas wiadomo, i¿ w ekstrakcie tych
cans mo¿e prowadziæ do nasilenia swoistej IgE -zale¿nej grzybów obecne s¹ ró¿ne antygeny mog¹ce reagowaæ ze odpowiedzi immunologicznej [1]. U chorych na atopowe swoistymi IgE cz³owieka, najlepiej poznanymi s¹:
Kasperska-Zaj¹c A., Rogala E. Candida albicans czynnik przyczynowy chorób alergicznych
171
- enolaza antygen o masie cz¹steczkowej 48 kDa, oskrzeli u chorych na astmê oskrzelow¹ uczulonych na
jest enzymem odgrywaj¹cym istotn¹ rolê w procesie Candida albicans mo¿e byæ kwana proteinaza [13].
glikolizy; daje odczyny krzy¿owe z innymi grzybami,
U chorych na astmê oskrzelow¹ stwierdzono dodatni¹ ko-
- mannan polisacharyd ciany komórkowej, indukuj¹- relacjê pomiêdzy wynikami testów prowokacji dooskrze-
cy i reguluj¹cy odpowied immunologiczn¹; przeciw- lowej wyci¹gami z Candida albicans, a wynikami prób
cia³ skierowane przeciw mannan mog¹ dawaæ odczy- skórnych wykazuj¹cych uczulenie natychmiastowe na te
ny krzy¿owe pomiêdzy ró¿nymi przedstawicielami grzyby [12,15]. Ponadto, uzyskano dodatni¹ odpowied
dro¿d¿y,
z tym alergenem w testach nie stosowanych rutynowo
- kwana proteinaza alergen specyficzny dla Candi- w diagnostyce alergii, jak swoista proliferacji limfocytów da albicans [7,8].
czy uwalnianie histaminy z uczulonych bazofilów [16].
Znaczenie poszczególnych alergenów w ró¿nych
Dane na temat celowoci stosowania leków przeciw-
manifestacjach klinicznych skazy atopowej mo¿e byæ od- grzybiczych u chorych na astmê oskrzelow¹ i alergiczny mienne, np. kwana proteinaza wydaje siê odgrywaæ nie¿yt nosa, u których stwierdza siê tylko saprofityczn¹
istotn¹ rolê w indukowaniu objawów astmy oskrzelowej, kolonizacjê Candida albicans i nadwra¿liwoæ typu na-
z kolei mannan jest wa¿nym alergenem u chorych na ato- tychmiastowego s¹ niewystarczaj¹ce, aby wyci¹gn¹æ powe zapalenie skóry. Wysokie stê¿enia przeciwcia³ IgE ostateczne wnioski. Istnieje koniecznoæ przeprowadzenia swoistych dla mannan Candida albicans spotyka siê du¿ych, dobrze zaplanowanych badañ klinicznych. W uza-czêciej w surowicy chorych na atopowe zapalenie skóry sadnionych przypadkach nale¿y rozwa¿yæ zastosowanie
w porównaniu z chorymi na alergiczny nie¿yt nosa czy leków przeciwgrzybiczych dzia³aj¹cych na Candida.
astmê oskrzelow¹ [9]. Poznanie struktury oraz znaczenia
klinicznego alergenów Candida albicans wymaga dal- Atopowe zapalenie skóry
szych badañ.
Opinie na temat roli alergii na Candida w powstawa-
Ekstrakty Candida albicans wykorzystywane w dia- niu zmian skórnych w przebiegu AD s¹ podzielone. Pod-
gnostyce uczulenia s¹ otrzymywane z ca³ej hodowli (m.in. krelane jest znaczenie ró¿nych tzw. superantygenów, mycelia, pseudomycelia). Zawartoæ bia³ka wynosi ok. w tym grzybów, które poprzez aktywacjê limfocytów ró¿-
3000 PNU/ml. W proteinogramie obecny jest wyrany nych populacji zaostrzaj¹ stan zapalny skóry.
pr¹¿ek o masie cz¹steczkowej ok. 40 kDa, który mo¿e
W atopowym zapaleniu skóry w powstaniu zmian skór-
odpowiadaæ alergenowi g³ównemu Cand a 1. S³abo wy- nych obserwuje siê wspó³udzia³ mechanizmów immuno-
ra¿one s¹ natomiast bia³ka o masie ok. 29 kDa (poredni logicznych zwi¹zanych z alergi¹ natychmiastow¹ i komór-alergen), alergen Cand a 2 (informacja ustna uzyskana kow¹. Wiadomo, i¿ Candida albicans mo¿e wywo³ywaæ
od firmy Allergopharma). Zwrócono uwagê, na obecnoæ swoist¹ odpowied immunologiczn¹ obu typów u tych
u chorych atopowych przeciwcia³ daj¹cych reakcje krzy- chorych. W zwi¹zku z czym, sugerowany jest udzia³ aler-
¿owe pomiêdzy ró¿nymi przedstawicielami dro¿d¿y, co genów Candida albicans w etiopatogenezie zmian skór-
nale¿y uwzglêdniæ w diagnostyce immunologicznej nad- nych w przebiegu atopowego zapalenia skóry, szczególnie wra¿liwoci na te grzyby [10].
zlokalizowanych w okolicach predysponowanych do ³ojo-
Alergiczny nie¿yt nosa i astma oskrzelowa
toku, tj. skóry ow³osionej g³owy, szyi i górnej czêci tu³owia
(HNSD - head, neck, shoulder dermatitis) [17].
Wykorzystuj¹c testy skórne, próby prowokacyjne oraz
Candida albicans mo¿e stymulowaæ proliferacjê lim-
oznaczanie swoistych IgE w surowicy wykazano nad- focytów, syntezê IgE oraz uwalnianie (wydzielanie) cyto-
wra¿liwoæ na Candida albicans u chorych na alergicz- kin charakterystycznych zarówno dla subpopulacji Th1, ny nie¿yt nosa [11,12] oraz astmê oskrzelow¹ [12,13]. jak i Th2, jakkolwiek dominuje uk³ad cytokin zwi¹zany Sugerowano, i¿ wysokie stê¿enie IgE swoistych dla ró¿- z limfocytami Th1, szczególnie IFN-gamma. Naciek z lim-nych rodzajów grzybów skojarzone ze znacznie nasilon¹ focytów Th1 zwi¹zany jest z pón¹ faz¹ powstawania
reakcj¹ skórn¹ w testach punktowych wi¹¿e siê z ciê¿- zmian skórnych w atopowym zapaleniu skóry [18]. Suge-
szym przebiegiem klinicznym alergicznego nie¿ytu nosa [3]. ruje siê, i¿ indukowana przez mannan Th1 zale¿na od-Pierwsze dane w pimiennictwie naukowym na te- powied immunologiczna odgrywa istotn¹ rolê w patoge-
mat astmy indukowanej Candida albicans pochodz¹ nezie atopowego zapalenia skóry. Z kolei antygeny bia³-
z 1951 roku [14]. Akiyama i wsp. [13] opisali dwa przy- kowe Candida albicans wydaj¹ siê mieæ mniejsze zna-padki astmy oskrzelowej indukowanej kwan¹ proteinaz¹ czenie w tych procesach. Stwierdzono istotn¹ korelacjê produkowan¹ przez Candida albicans. Autorzy ci, wy- pomiêdzy odpowiedzi¹ proliferacyjn¹ limfocytów i syn-kazali wysokie miano swoistych IgE przeciwko kwanej tez¹ swoistych IgE a indukowan¹ przez mannan produk-
proteinazie oraz dodatnie wyniki w próbach prowokacji cjê cytokin, m.in. IL-2 i IFN-gamma [19].
dooskrzelowej i dospojówkowe tym alergenem. G³ównym
Savolainen i wsp. [4] wykazali istotn¹ korelacjê po-
alergenem odpowiedzialnym za wyst¹pienie skurczu miêdzy reakcj¹ uczuleniow¹ (swoiste IgE), a nasileniem
Alergia Astma Immunologia, 2002, 7(4), 170-173
zmian skórnych u chorych na atopowe zapalenie skóry, w niejasnej patogenezie przewlek³ych i nawracaj¹cych za-u których Candida albicans kolonizowa³ przewód po- ka¿eñ pochwy wywo³anych przez te grzyby. Wykazano
karmowy, natomiast nie by³ obecny na skórze. Natomiast statystycznie czêstsze wystêpowanie ca³orocznego aler-stwierdzono brak takiej korelacji w drugiej grupie cho- gicznego nie¿ytu nosa u kobiet z nawracaj¹cymi kandy-rych, u których Candida albicans nie wchodzi³ w sk³ad dozami pochwy w porównaniu z grup¹ kontrol¹ (71% vs
saprofitycznej flory przewodu pokarmowego. Ponadto, 42%, p<0,0001) [27]. W tym badaniu, opieraj¹c siê na w drugiej grupie rzadko obserwowano ciê¿k¹ postaæ ato- testach skórnych uczulenie na Candida albicans wyka-powego zapalenia skóry. W surowicy chorych, obecne zano u 55% kobiet, a w grupie kontrolnej tylko u 10%
by³y antygenowo swoiste przeciwcia³a klasy IgG i IgE [27]. Ponadto zwrócono uwagê, i¿ wiele kobiet choruj¹-
reaguj¹ce g³ównie z protein¹ o masie cz¹steczkowej 27 i cych na kandydozê pochwy ma dodatni wywiad rodzinny 46 kDa oraz z polisacharydem mannan [4]. Badacze ci su- w kierunku atopii (61%) [27] i 70% [28]. Rigg i wsp. [29]
geruj¹, i¿ Candida albicans odgrywa wa¿n¹ rolê w za- obserwowali zmniejszenie czêstoci nawrotów i nasilenia ostrzeniu IgE zale¿nego alergicznego zapalenia skóry u objawów po zastosowaniu swoistej immunoterapii eks-tych chorych.
traktami Candida albicans u oko³o 79% chorych z na-
Reasumuj¹c, saprofityczna kolonizacja przez Candi- wracaj¹c¹ kandydoz¹ pochwy i dodatnimi wynikami prób
da albicans skóry, jak i b³on luzowych mo¿e odgrywaæ skórnych z tym alergenem. Dobre efekty immunoterapii
wa¿n¹ rolê w patogenezie zmian skórnych w przebiegu z wyci¹gami z Candida albicans obserwowa³ równie¿
atopowego zapalenia skóry. Stwierdza siê istotn¹ korela- Moraes i wsp. [28] w póniejszym badaniu prospektyw-cjê pomiêdzy surowiczym stê¿eniem swoistych IgE dla nym, którym objêto grupê 34 kobiet z nawracaj¹c¹ kandy-
tego grzyba, a nasileniem zmian skórnych [4,9,20]. Ob- doz¹ pochwy. Wykazano, i¿ 26% kobiet nie mia³o nawro-serwacje kliniczne wskazuj¹, i¿ u czêci chorych stoso- tów ostrych epizodów choroby przez okres 2 lat, a u 38%
wanie leków przeciwgrzybiczych przynosi poprawê lub zaobserwowano czêciowe z³agodzenie objawów w wyni-
ust¹pienie zmian chorobowych. Korzystny efekt obser- ku tej terapii. Mo¿na sugerowaæ, i¿ u czêci kobiet alergia wowano u chorych na atopowe zapaleniem skóry, u któ- na grzyby Candida odgrywa istotn¹ rolê w etiologii przew-rych stwierdzono swoist¹ IgE zale¿n¹ odpowied im- lek³ej kandydozy pochwy, a wiêc u w³aciwie zakwalifi-
munologiczn¹ przeciw Pityrosporium orbiculare [21], kowanych chorych, u których inne formy leczenia s¹ nie-który mo¿e dawaæ reakcje krzy¿owe z Candida albi- skuteczne, immunoterapia swoista alergenami Candida
cans [22,23]. Morita i wsp. [20] wykazali, i¿ zastosowa- mog³aby przynieæ korzystne efekty.
nie leków przeciwgrzybiczych u chorych na atopowe za-
palenie skóry powodujê poprawê kliniczn¹ oraz obni¿a Podsumowanie
stê¿enie IgE swoistych dla Candida albicans. Wskazu-
Candida albicans jest pospolitym saprofitem zasied-
je siê na celowoæ stosowania terapii przeciwgrzybiczej laj¹cym organizm cz³owieka, który w sprzyjaj¹cych wa-u wybranych chorych na atopowe zapalenie skóry, u któ- runkach mo¿e byæ przyczyn¹ infekcji oraz reakcji o cha-rych stwierdza siê wysokie stê¿enia IgE swoistych dla rakterze alergicznym. Budowa antygenowa tych grzybów
Candida albicans i znacznie nasilone odczyny w punk- nie jest dostatecznie poznana, dobrze scharakteryzowano towych testach skórnych [4,20,24].
kilka alergenów reaguj¹cych ze swoist¹ IgE cz³owieka
i daj¹cych dodatnie wyniki w próbach skórnych i prowo-
Inne alergie
kacyjnych. Interpretacja wyników dostêpnych testów
Zmiany skórne o charakterze pokrzywki mog¹ byæ czasami jest problematyczna i nawet silnie dodatnie reak-
tylko w wyj¹tkowych przypadkach wynikiem nadwra¿li- cje mog¹ nie mieæ znaczenia klinicznego. Mechanizmy
woci na dro¿d¿aki. Dostêpnych jest niewiele danych na immunologiczne zmian zachodz¹cych w organizmie pod
temat znaczenia Candida albicans w wywo³ywaniu wp³ywem tych alergenów wymagaj¹ dalszych badañ.
pokrzywki, a wyniki przeprowadzonych badañ s¹ sprzecz- Mo¿na s¹dziæ, i¿ lepsze poznanie budowy klinicznie istot-ne [25,26].
nych alergenów oraz postêp w standaryzacji wyci¹gów
Sugerowano, i¿ miejscowa nadwra¿liwoæ na ró¿ne Candida albicans pozwoli na lepsz¹ diagnostykê alergii
gatunki rodzaju Candida mo¿e odgrywaæ istotn¹ rolê na te grzyby oraz umo¿liwi zastosowanie skutecznej i bez-piecznej swoistej immunoterapii.
Kasperska-Zaj¹c A., Rogala E. Candida albicans czynnik przyczynowy chorób alergicznych
173
Pimiennictwo
1. Koivikko A, Kalimo K, Nieminen E i wsp. Relationship of
16. Akiyama K, Shida T, Yasueda H i wsp. Allergenicity of acid protease
immediate and delayed hypersensitivity to nasopharyngeal and
secreted by Candida albicans. Allergy 1996; 51: 887-892.
intestinal growth of Candida albicans in allergic subjects. Allergy
17. Savolainen J, Lintu P, Kosonen J i wsp. Pityrosporum and Candida
1988; 43: 201-205.
specific and non-specific humoral, cellular and cytokine responses
2. Tanaka M, Aiba S, Takahashi K i wsp. Reduced proliferative
in atopic dermatitis patients. Clin Exp Allergy 2001; 31: 125-134.
responses of peripheral blood mononuclear cells specifically to
18. Savolainen J, Lintu P, Kosonen J i wsp. Pityrosporum and Candida
Candida albicans antigen in patients with atopic dermatitis
specific and non-specific humoral, cellular and cytokine responses
comparison with their normal reactivity to bacterial. Arch
in atopic dermatitis patients. Clin Exp Allergy 1999; 31: 125-134.
Dermatol Res 1996; 288: 495-499.
19. Savolainen J, Kosonen J, Lintu P i wsp. Candida albicans mannan-
3. Popiech L, Rostkowska-Nadolska B, Bogacka E i wsp. Fungi
and protein-induced humoral, cellular and cytokine responses in
as the reason of inflammatory and allergic conditions of nasal and
atopic dermatitis patients. Clin Exp Allergy 1999; 29: 824-831.
paranasal sinuses mucosa. Mikol Lek 1999; 6: 145-150.
20. Morita E, Hide M, Yoneya Y i wsp. An assessment of the role of
4. Savolainen J, Lammintausta K, Kalimo K i wsp. Candida albicans
Candida albicans antigen in atopic dermatitis. J Dermatol 1999;
and atopic dermatitis. Clin Exp Allergy 1993; 23: 332-339.
26: 282-287.
5. Bogacka E. Charakterystyka grzybów bior¹cych udzia³ w reakcjach
21. Clemmensen OJ, Hjort N. Treatment of dermatitis the head and
alergicznych u cz³owieka. Mikol Lek 1996; 3: 193-197.
neck with ketokonazole in patients with type I sensitivity to
6. Zawisza E. Grzyby a choroby alergiczne. Nowa Medycyna 2001;
Pityrosporum orbiculare. Semin Dermatol 1983; 2: 26-29.
109: 11-15.
22. Lintu P, Savolainen J, Kalimo K i wsp. Cross-reacting IgE and
7. Ishiguro A, Homma M, Torii S i wsp. Identification of Candida
IgG antibodies to Pityrosporum ovale annan and other yeasts in
albicans antigens reactive with immunoglobulin E antibody of
atopic dermatitis. Allergy 1999; 54: 1067-1073.
human sera. Infect Immun 1992; 60: 1550-1557.
23. Doekes G, van-Ieperen-van-Dijk AG. Allergens of Pityrosporum
8. Ballantyne DS, Warmington JR. Purification of native enolase
ovale and Candida albicans. I. Cross-reactivity of IgE-binding
from medically important Candida species. Biotechnol Appl
components. Allergy 1993; 48: 394-400.
Biochem 2000; 31: 213-208.
24. Scalabrin DMF, Bavbek S, Perzanowska MS i wsp. Use of specific
9. Nermes M, Savolainen J, Kalimo K i wsp. Determination of IgE
IgE in assessing the relevance of fungal and dust mite allergens to
antibodies to Candida albicans mannan with nitrocellulose-RAST
atopic dermatitis: a comparison with asthmatic and nonasthmatic
in patients with atopic dermatitis. Clin Exp Allergy 1994; 24:
subjects. J Allergy Clin Immunol 1999; 104: 1273-1279.
318-323.
25. Seebacher C. Candida in der Dermatologie. Mycoses 1999; 42
10. Savolainen J, Kortekangas-Savolainen O, Nermes M i wsp. IgG,
(Suppl.): 63-67.
IgA and IgE responses to common yeasts in atopic patients.
26. Numata T, Yamamoto S, Yamura T. The role of mite, house dust
Allergy 1998; 53: 506-512.
and Candida allergens in chronic urticaria. J Dermatol 1980; 7:
11. Namys³owski G, Rogala B, Mrówka-Kata K i wsp. Rola grzybów
197-202.
niedoskona³ych w etiopatogenezie ca³orocznego nie¿ytu nosa.
27. Moraes PS. Recurrent vaginal candidiasis and allergic rhinitis:
Otolaryngol Pol 1998; 53: 277-280.
a common association. Ann Allergy Asthma Immunol 1998; 81:
12. Gumowski P, Lech B, Chaves I i wsp. Chronic asthma and rhinitis
165-169.
due to Candida albicans, epidermophyton, and trichophyton. Ann
28. Moraes PS, de Lima Goiaba S, Taketomi EA. Candida albicans
Allergy 1987; 59: 48-51.
allergen immunotherapy in recurrent vaginal candidiasis. J Investig
13. Akiyama K, Shida T, Yasueda H i wsp. Atopic asthma caused by
Allergol Clin Immunol 2000; 10: 305-309.
Candida albicans acid protease: case reports. Allergy 1994; 49:
29. Rigg D, Miller MM, Metzger WJ. Recurrent allergic
778-781.
vulvovaginitis: treatment with Candida albicans allergic
14. Keeney IEL. Candida asthma. Ann Allergy 1951; 34: 223-229.
immunotherapy. Am J Obstet Gynecol 1990; 162: 332-336.
15. Akiyama K, Yni Y, Shida T. Relationship between the results of
skin, conjunctival and bronchial tests and RAST with Candida
albicans in patients with asthma. Clin Allergy 1981; 11: 343-353.