komentarz
LEX 2007
Komentarz do art. 231 kodeksu karnego (Dz.U.97.88.553), [w:] A. Marek, Kodeks karny.
Komentarz, LEX, 2007, wyd. IV.
Stan prawny: 2007.03.15
1. Podmiotem przestępstwa określonego w art. 231 § 1-3 może być jedynie funkcjonariusz
publiczny, tj. osoba należąca do kręgu funkcjonariuszy zdefiniowanego w art. 115 § 13 (zob.
uwagi do tego artykułu). Jest to więc przestępstwo indywidualne właściwe, do którego
znamion należy przekroczenie uprawnień lub niedopełnienie obowiązków wynikających z
przepisów określających ich zakres w związku z zajmowanym stanowiskiem lub pełnioną
funkcją (przepisy ustawy i rozporządzenia wykonawcze, w tym regulaminy, statuty), a także z
istoty zajmowanego stanowiska lub pełnionej funkcji.
2. Z przekroczeniem uprawnień mamy do czynienia przede wszystkim wtedy, gdy
funkcjonariusz publiczny podejmuje czynność wykraczającą poza jego uprawnienia służbowe
(np. decyzję pozostającą w kompetencji kierownika organu lub urzędu). Przekroczeniem
uprawnień jest również czynność mieszcząca się wprawdzie w zakresie uprawnień
funkcjonariusza, ale do podjęcia której nie było podstawy faktycznej lub prawnej; jest nim
także wykonanie czynności, które stanowiło wyraźne nadużycie tych uprawnień (jako
przykłady można wskazać: wydanie pozwolenia na prowadzenie pojazdów przez
nieupoważnionego urzędnika; dokonanie przeszukania bez podstawy faktycznej i prawnej;
stosowanie szykan lub groźby bezprawnej wobec osoby, u której dokonywane jest
przeszukanie).
3. Jeżeli chodzi o niedopełnienie obowiązków, o którym mowa w art. 231 § 1, to polega ono
na zaniechaniu ich wykonania albo na wykonaniu nienależytym, sprzecznym z istotą lub
charakterem danego obowiązku. Źródłem obowiązku może być nie tylko przepis prawa, lecz
także pragmatyka służbowa (zdaniem O. Górniok także polecenie służbowe; zob. A.Wąsek
(red.), Komentarz, t. II, s. 85).
4. Samo przekroczenie uprawnień lub niedopełnienie obowiązków przez funkcjonariusza nie
wypełnia jeszcze znamion przestępstwa, choć może być podstawą odpowiedzialności
służbowej lub dyscyplinarnej (por. wyr. SN z 25 XI 1974 r., II KR 177/74, OSPiKA 1976, nr
6-9, poz. 122). Do znamion tych bowiem należy działanie na szkodę interesu publicznego
lub prywatnego (art. 231 § 1). Przyjmuje się, że do dokonania tego przestępstwa niezbędne
jest stwierdzenie, że zachowanie funkcjonariusza (działanie lub zaniechanie) stworzyło
realne niebezpieczeństwo powstania szkody, a nie tylko zagrożenie potencjalne lub ogólne
(por. R. Góral, Komentarz, s. 368).
5. Ze sformułowania art. 231 § 1 nie wynikają żadne wskazania co do charakteru grożącej
szkody. Uzasadniona jest więc szeroka wykładnia, obejmująca zarówno szkodę materialną,
jak i niematerialną, w tym krzywdę moralną, co wiąże się z różnym charakterem dóbr, którym
może zagrażać omawiane przestępstwo (por. uch. SN z 29 I 2004 r., I KZP 38/04, OSNKW
2004, nr 2, poz. 14).
6. Przekroczenie uprawnień lub niedopełnienie obowiązku w omówionym typie
podstawowym jest przestępstwem umyślnym, które można popełnić zarówno w zamiarze
bezpośrednim, jak i ewentualnym (zachodzi on, gdy sprawca uświadamia sobie, iż
przekraczając uprawnienia lub nie dopełniając obowiązku, sprowadza zagrożenie dobra
publicznego lub prywatnego i z tym się godzi). Natomiast typem kwalifikowanym
przestępstwa jest działanie funkcjonariusza w celu osiągnięcia korzyści majątkowej lub
osobistej (tj. bezprawnej korzyści dla siebie, jak i dla kogoś innego - zob. art. 115 § 4). W
tym typie jest to przestępstwo, które można popełnić jedynie z zamiarem bezpośrednim
kierunkowym. Co do pojęcia korzyści zob. art. 228.
7. Ustawa przewiduje również odpowiedzialność za nieumyślny typ omawianego
przestępstwa, tj. popełnienie go z lekkomyślności lub niedbalstwa (świadomego lub
nieświadomego naruszenia wymaganej ostrożności - art. 9 § 2). W tym wypadku warunkiem
odpowiedzialności jest jednak spowodowanie istotnej szkody (art. 231 § 3). Ocenę, czy
wyrządzona szkoda jest istotna, należy oprzeć bądź na jej wielkości (zwłaszcza przy szkodzie
majątkowej), bądź na jej charakterze i stopniu naruszenia dobra publicznego lub prywatnego.
Jako przykład wyrządzenia istotnej szkody z winy nieumyślnej można podać niezwolnienie
osoby zatrzymanej na skutek niedbalstwa funkcjonariusza, mimo upływu ustawowego
terminu 48 godzin (art. 248 k.p.k.), albo osoby tymczasowo aresztowanej, pomimo upływu
terminu oznaczonego w postanowieniu sądowym. Zob. uchw. SN z 29 I 2004 r., I KZP 38/03,
OSNKW 2004, nr 2, poz. 14).
8. Najdalej idącą zmianą w zakresie omawianej problematyki, jaką wprowadził k.k. z 1997 r.,
jest ograniczenie przewidzianej w art. 231 § 4 klauzuli subsydiarności jedynie do
określonego w art. 228 przestępstwa sprzedajności osoby pełniącej funkcję publiczną.
Oznacza to, że wszelkie inne nadużycia ze strony funkcjonariusza, które wypełniają znamiona
art. 231 § 1, 2 lub 3 i zarazem znamiona innego przestępstwa, powinny prowadzić do
kumulatywnej kwalifikacji prawnej na podstawie odpowiedniego przepisu art. 231 oraz
przepisu dotyczącego czynu karalnego, popełnionego w związku z przekroczeniem uprawnień
lub niedopełnieniem obowiązków.