ZEUROPSYDY
GADY
SYNAPSYDY
REPTILIA
ANAPSYDY
DIAPSYDY
SYNAPSYDY/GADY
PODGROMADA
ANAPSIDA
DIAPSIDA
SSAKOKSZTAŁTNE
+ SYNAPSIDA
DINOZAURY
NADRZĄD
+ DINOSAURIA
ŻÓŁWIE
ICHTIOZAURY
TERAPSYDY
PELIKOZAURY
CHELONIA
+ ICHTYOSAURIA
+ TERAPSIDA
+ PELYCOSAURIA
TEKODONTY
KAPTORYNOMORFY
+ TECODONTIA
+ CAPTORHINOMORPHA
KROKODYLE
CROCODILIA
RYNCHOCEFALE
PTEROZAURY
RCHYNOCEPHALIA
RZĄD
+ PTEROSAURIA
DINOZAURY
DINOZAURY
GADZIOMIEDNICZE
PTASIOMIEDNICZE
+ SAURISCHIA
+ ORNITISCHIA
ŁUSKONOŚNE
ZAUROPTERYGIE
SQUAMATA
+ SAUROPTERYGIA
REPTILIA
* zmiennocieplne owodniowce
POCHODZENIE
* wywodzą się z płazów
- niektóre z zaawansowanych płazów tarczogłowych (SEJMURIA) wykazywały już tyle cech gadzich w budowie szkieletu, że bywały zaliczane do tzw. kotylozaurów (uważanych za najprymitywniejsze gady)
- okazało się jednak, że zwierzęta te były jeszcze bezowodniowcami (znaleziono ich skamieniałe kijanki)
* owodniowce natomiast znosiły bogate w żółtko jaja, w których zarodek (dzięki błonom płodowym), rozwijał się bez przeobrażenia
- z takich jaj wykluwały się młode od razu podobne do dorosłych
- najstarsze znane owodniowce to kaptorynomorfy (niewielkie zwierzęta o pokroju jaszczurek)
* szkielet pierwszych owodniowców
- odznaczał się silniejszym niż u płazów skostnieniem kręgosłupa i wydłużeniem odcinka szyjnego (liczącego co najmniej trzy kręgi szyjne)
- kręgosłup łączył się z miednicą co najmniej dwoma kręgami krzyżowymi
- występowały zęby bez pofałdowanego szkliwa
* w karbonie prymitywne owodniowce podzieliły się na synapsydy (grupa obejmująca gady ssakokształtne i ssaki) oraz zeuropsydy (grupa obejmująca większość kopalnych owodniowców oraz ptaki i gady współczesne)
- przedstawiciele tych grup różnili się budową czaszki
- pierwotnie czaszka czworonogów miała jedynie parzyste otwory nosowe, parzyste oczodoły, otwór oka ciemieniowego i otwór potyliczny, którym przechodzi rdzeń kręgowy (taką czaszkę anapsydową miały najstarsze synapsydy i żółwie)
- w toku ewolucji pojawiły się w niej dodatkowe otwory, przede wszystkim okna (doły) skroniowe, w których mieszczą się mięśnie szczęk
- u nieco późniejszych synapsydów pojawiła się jedna para okien skroniowych (czaszka synapsydowa) a u części zauropsydów dwie pary (czaszka diapsydowa)
* radiacja adaptatywna gadów
- w erze mezozoicznej opanowały wszystkie środowiska
* przyczyny wielkiego wymierania gadów u schyłku kredy nie zostały do końca wyjaśnione (przypuszczalnie doszło do katastrofy wskutek zderzenia z wielkim meteorytem)
BŁONY PŁODOWE OWODNIOWCÓW
* zapewniają rozwijającemu się embrionowi odpowiednie mikrośrodowisko
* rozwijają się jako worki uwypuklające się z zarodka na wczesnym etapie jego rozwoju
* owodnia otacza zarodek i wypełniona jest płynem, który zastępuje wodę (chroni zarodek przed wstrząsami i umożliwia swobodny rozwój)
* kosmówka to najbardziej zewnętrzna błona, wyściełająca skorupkę od zewnątrz
* produkty przemiany materii zarodka gromadzą są w omoczni, rozwijającej się na przedłużeniu jelita zarodka (i jego kloaki)
- omocznia z czasem wypełnia się coraz bardziej i zrasta z owodnią i kosmówką
- opleciona gęstą siecią naczyń krwionośnych stanowi narząd oddechowy zarodka (gazy oddechowe przedostają się przez pory w skorupce
* występuje tu także pęcherzyk (woreczek) żółtkowy, otaczający żółtko
BUDOWA ZEWNĘTRZNA
SZKIELET
* pierwotny pokrój ciała w największym stopniu zachowały jaszczurki i krokodyle, jednak i u
* silnie skostniały
tych grup zachodziły modyfikacje sylwetki
* bardzo mało elementów chrzęstnych
- krokodyle mają wydłużoną głowę
* głowa
- u niektórych jaszczurek (podobnie węży) zanikły kończyny i ciało uległo wydłużeniu
- w pełni ruchoma
- jednoczesne zwiększenie liczby kręgów nadało mu znaczną giętkość
- w odcinku szyjnym kręgosłupa dwa
* żółwie
pierwsze kręgi (dźwigacz i obrotnik) są
- tendencja ewolucyjna była odwrotna
silnie zmienione
- ciało uległo skróceniu i usztywnieniu przez pancerz kostno-rogowy
* czaszka
* kończyny pierwotnie pięciopalczaste
- czaszka połączona z kręgosłupem
- na ogół rozstawione na boki, ale podczas biegu mogą być podciągane bardziej pod tułów, jednym kłykciem potylicznym
który unosi się nad ziemię
- żuchwa złożona jest z kilku części
- zwykle poruszaniu się towarzyszą boczne wygięcia ciała
- występują okna skroniowe,
- kończyny tylne są głównym narzędziem napędowym na lądzie
odgraniczone kostnymi łukami
- współcześnie tylko niektóre jaszczurki potrafią biegać na tylnych nogach
skroniowymi i mieszczące mięśnie
(południowoamerykański BAZYLISZEK biega nawet po wodzie)
szczęk
- dwunożna lokomocja częstsza była wśród dinozaurów
- jaszczurki i węże wtórnie utraciły dolny
- gady wodne mają kończyny płetwiaste
łuk skroniowy, co umożliwiło zwiększenie
- u krokodyli występują błony pławne
ruchomości (kinetyzmu) czaszki
- u żółwi morskich kończyny przednie mają postać jednolitych płetw, służących do
- kość kwadratowa, na której
„podwodnego lotu”
podwieszona jest żuchwa, może się
- palce gadów są zwykle zakończone rogowymi pazurkami
odchylać w tył i w bok
* ogon na ogół długi i ruchliwy
- takie zawieszenie osiągnęło skrajną
- u krokodyli jest narządem napędowym podczas pływania
postać u węży, które mogą połykać bardzo
- u jaszczurek może być odrzucany w czasie zagrożenia (autonomia ogona – w wyniku duże ofiary, rozciągając paszczę dzięki
skurczu mięśni ogon odpada i przez jakiś czas wije się, odwracając uwagę napastnika, potem ruchomym połączeniom elementów
ulega częściowej regeneracji)
czaszki, zwłaszcza szczęk (ponieważ ich
* ubarwienie
żebra nie są połączone po stronie
- wiele jest jaskrawo ubarwionych dzięki komórkom pigmentowym w głębszej warstwie brzusznej, podobnie rozciąga się ich
naskórka
tułów w miejscu, gdzie znajduje się
- może występować zróżnicowanie barw w okresie godowym (np. samiec JASZCZURKI połknięta w całości i powoli trawiona
ZIELONEJ ma jaskrawobłekitne podgardle)
zdobycz), WĄŻ JAJOŻER połyka w całości
- KAMELEONY mają zdolność zmiany ubarwienia w zależności od koloru podłoża i własnego ptasie jajka, ale w przełyku ich skorupkę
nastroju
wgniatają wystające w dół wyrostki
* skóra
kręgów
- ciało pokryte silnie zrogowaciałym naskórkiem tworzącym łuski
* kręgosłup
- nie zawiera gruczołów, więc gady nie tracą wody przez powierzchnię ciała
- wyróżnia się pięć odcinków: szyjny,
- rogowe łuski jaszczurek i węży zachodzą na siebie dachówkowato (u węży łuski na brzuchu piersiowy, lędźwiowy, krzyżowy i
są szczególnie duże i szerokie, pozwalają zaczepiać się o podłoże podczas poruszania się) ogonowy
- łuski tworzą ciągłą warstwę, co pozwala „zrzucać skórę” w całości, czyli linieć (nie mylić ze
- żebra w odcinku piersiowym łączą się
zrzucaniem pancerza przez stawonogi!)
często z mostkiem tworząc sprężystą
- mogą w niej występować skostnienia skórne
klatkę piersiową
- szczególnie rozwinięte są w postaci tarczek na grzbiecie krokodyli
- u żółwi cały tułów zakrywa pancerz złożony m.in. ze zrośniętych tarczek kostnych, pokrytych rogowymi płytkami, granice tarczek i płytek nie pokrywają się ze sobą, dzięki czemu pancerz jest mocniejszy
ROZMNAŻANIE SIĘ I ROZWÓJ
ZAPŁODNIENIE WEWNĘTRZNE
JAJA GADÓW
ROZWÓJ GADÓW
* narządem kopulacyjnym samca jest
* mogą rozwijać się na lądzie, dzięki
* młode od razu po wykluciu podobne o
wynicowywane z kloaki prącie
wytworzeniu ochronnej skórzastej skorupki
rodziców i samodzielne
* nasienie trafia do pochwy, a stamtąd
(u niektórych żółwi i krokodyli silnie
* większość gadów nie opiekuje się
może wędrować do zbiorników
Zmineralizowanej, zbudowanej z węglanu
potomstwem
nasienia, gdzie plemniki mogą czekać
wapnia)
* wyjątkowe są krokodyle, które
wiele miesięcy (a nawet lat) na
* jaja takie mogą osiągać spore rozmiary (u
strzegą gniazda, pomagają się
zapłodnienie jaj (co następuje w
dinozaurów do 40cm, mające skorupkę
wykluwać młodym, przenoszą w pysku
górnym odcinku jajowodu)
kilkumilimetrowej grubości) i zawierać dużo
do wody i pilnują jeszcze przez jakiś
* końcowy odcinek jajowodu to tzw.
substancji zapasowych (żółtka)
czas
gruczoł skorupkowy
* składane są do gniazd wygrzebanych w
* zdolność opieki nad potomstwem była
* niektóre jaszczurki i węże są
ziemi w nasłonecznionych miejscach lub
bardziej rozwinięta u dinozaurów (po
jajozyworodne
zbudowanych z roślin (jak u niektórych
których odziedziczyły ją i rozwinęły
krokodyli)
ptaki)
* butwienie roślinności dostarcza ciepła do
* wiele gadów rośnie przez całe życie
inkubacji jaj
* najbardziej długowieczne (ponad
* niektóre węże (PYTONY) wysiadują jaja –
100 lat) są żółwie
ogrzewają je skurczami mięśni w splotach
* długo żyją także krokodyle
własnego ciała (wówczas ich temperatura
rośnie powyżej temperatury otoczenia, co
jest zaczątkiem endotermii)
UKŁAD POKARMOWY
UKŁAD KRĄŻENIA
* większość gadów jest drapieżna, polują na owady i drobne
kręgowce (ryby, żaby, gryzonie)
* krew zaopatrywana w tlen wyłącznie w płucach
* krokodyle i największe węże potrafią atakować ssaki
* serce ulega modyfikacji w celu lepszego oddzielenia
* gady mają ruchomy język
krwi natlenionej i odtlenionej
- u węży i jaszczurek rozdwojony na końcu i często (jako
* komora serca zostaje podzielona częściową
narząd zmysłu) wysuwany z pyska
przegrodą (dzięki odpowiedniemu wyprofilowaniu
- niektóre jaszczurki (zwłaszcza KAMELEONY) używają go do
ścian komór i synchronizacji skurczów w sercu
chwytania ofiar na odległość (podobnie jak żaby)
praktycznie nie dochodzi do mieszania się strumieni
* na brzegach pyska gadów znajdują się jednakowe,
krwi tętniczej i żylnej)
stożkowate zęby, zwykle zagięte do tyłu
- u krokodyli przegroda międzykomorowa jest
- liściożerne jaszczurki mają zęby spłaszczone i karbowane na
pełna, ale występuje specjalny otwór między
brzegach
nasadami aort lewej i prawej, umożliwiające
- niektóre węże i północnoamerykańskie jaszczurki HELODERMY
wyłączenie obiegu płucnego na czas nurkowania
mają zęby jadowe (trująca wydzielina gruczołów
jadowych /zmodyfikowanych ślinianek/ spływa do rany
rowkiem wzdłuż zęba)
- u najbardziej zaawansowanych jadowitych węży
(GRZECHOTNIK, KOBRA, ŻMIJA) zęby jadowe występują z
przodu górnej szczęki i działają jak igła strzykawki (są rurkowate i
zaostrzone), kiedy pysk jest zamknięty oba zęby jadowe składają
się do tyłu
- jad pozwala obezwładnić nawet duże i szybkie ofiary
* największe węże (ANAKONDY, BOA, PYTONY) są niejadowite i
UKŁAD ODDECHOWY
duszą ofiary oplatając je umięśnionymi splotami ciała i
UKŁAD WYDALNICZY
uniemożliwiając ruchy oddechowe
* gady (nawet wodne) oddychają tylko płucami
* żółwie są bezzębne, mają szczęki pokryte rogowym dziobem
* narządami wydalniczymi są nerki ostateczne
* przez zrogowaciałą skórę nie odbywa się wymiana gazowa
* gady połykają zwykle ofiarę w całości i rozpuszczają sokami
* moczowody uchodzą do pęcherza moczowego i
* u niektórych gadów (KROKODYLE) wykształciło się wtórne
trawiennymi
kloaki
podniebienie, oddzielające jamę nosową od gębowej, co
- krokodyle, których czaszka nie jest ruchoma jak u węży, czasem
* mocz większości (z wyjątkiem żółwi i krokodyli
pozwala na oddychanie, nawet kiedy pysk jest wypełniony
porcjują większą zdobycz wyciągając ofiarę pod wodę i
wydalających amoniak i mocznik) jest silnie
wodą (nozdrza wewnętrzne otwierają się daleko z tyłu
umieszczając ją w spiżarni (np. pod korzeniami drzew), czekają aż
zagęszczony, zawiera kryształki kwasu
podniebienia, wprost do gardzieli)
skruszeje a następnie chwytają w paszczę wybrany kawałek i
moczowego
* gardło
wirując wokół własnej osi, ukręcają np. kończynę czy inny kąsek
* gady lądowe są więc urikoteliczne
* krtań
- w trawieniu mogą pomagać połknięte kamienie żołądkowe
* cechy moczu i nieprzepuszczalna dla wody skóra
* tchawica wzmocniona chrzęstnymi pierścieniami, dzięki
(gastrolity), służące do rozcierania pokarmu(u krokodyli pełnią
pozwoliły wielu gadom (jaszczurkom, wężom,
czemu się nie zapada
także rolę balastu)
żółwiom) zasiedlić środowiska pustynne
* oskrzela
* ze względu na niskie tempo metabolizmu współczesne gady
* do przeżycia wystarcza im często woda zawarta w
* parzyste płuca (węże mają zwykle tylko prawe płuco)
mają niewielkie zapotrzebowanie pokarmowe (jedna zdobycz
pożywieniu
- workowate płuca są gąbczaste
wystarcza im nieraz na wiele tygodni)
- niekiedy na ich końcach występują worki powietrzne,
* zimą gady strefy umiarkowanej zapadają w sen zimowy
pozwalające niektórym gadom nadymać ciało (mogą też
(hibernują), więc nie jedzą miesiącami
służyć jako narząd hydrostatyczny ułatwiając unoszenie się
w wodzie)
* wentylacja płuc odbywa się na ogół dzięki ruchom żeber
współtworzących klatkę piersiową
BUDOWA
NARZĄDY ZMYSŁÓW
* mózgowie znacznie silniej wykształcone niż u płazów * oczy
* półkule większe i bardziej wysklepione
- akomodacja odbywa się przez dociskanie soczewki do pierścieni tarczek kostnych
* półkule nakrywają międzymózgowie, co prowadzi w twardówce
do zatarcia liniowego ułożenia poszczególnych częśc -
i mają trzy powieki (górną, dolną i migotkę)
mózgu
- oczy węży mają odmienną budowę niż pozostałych gadów
* kresomózgowie
~ mają żółtawą soczewkę i swoiste receptory wzrokowe (czopki podwójne)
- w ścianach półkul rozwija się niewielki obszar istoty ~ nie mają ruchomych powiek ani niektórych mięśni gałki ocznej i pierścienia szarej nazywany korą nową
kostnego w twardówce
- w bocznej ścianie obu komór rozwija się dość silnie
~ patrzą nieruchomym, hipnotyzującym wzrokiem przez zrośnięte, przezroczyste skupienie kadłubów neuronów, tworzących ciało
powieki
prążkowane
- gady pierwotnie miały oko ciemieniowe (dobrze zachowane jedynie u
- kora nowa i ciało prążkowane pełnią funkcję
nowozelandzkiej HATTERII)
nadrzędnych ośrodków koordynacji nerwowej
- otwór pozostał także w czaszce niektórych jaszczurek, ale oko ciemieniowe
gadów
jest u nich szczątkowe
- gady mają małe zdolności uczenia się i
- u pozostałych owodniowców przekształciło się w szyszynkę kierującą
zapamiętywania
rytmami biologicznymi
* śródmózgowie
* jamki policzkowe
- silnie rozwinięte
- występują po bokach pyska niektórych węży (GRZECHOTNIKI)
- rola koordynacyjna tej części uległa ograniczeniu
- bardzo wrażliwe na promieniowanie podczerwone (cieplne)
* tyłomózgowie
- grzechotnik może wykrywać różnice temperatury rzędu tysięcznych °C
- móżdżek ma różne rozmiary i kształty
- pozwala mu to po ciemku wykrywać drobne gryzonie
- lepiej jest rozwinięty u form aktywnych ruchowo
* narząd słuchu
(krokodyle)
- jedna kostka słuchowa (strzemiączko, zwane z racji wydłużonego
- pokryty jest istotą szarą (korą móżdżku)
kształtu kolumienką)
* rdzeniomózgowie
- większość ma błonę bębenkową
- rdzeń przedłużony ma esowate wygięcie
- żółwie, hatterie i węże nie mają ucha środkowego, więc są głuche (tresowane charakterystyczne dla wszystkich owodniowców
przez fakirów KOBRY OKULARNIKI nie słyszą dźwięku piszczałki,
- względna masa i znaczenie tej części maleje, ponieważ a GRZECHOTNIKI własnej grzechotki) ograniczone zostało czucie skórne
* zmysł chemiczny
* mózgowie opuszcza 12 par nerwów czaszkowych
- rozdwojony język węży i niektórych jaszczurek sonduje otoczenie, po czym jego końce muskają położone na podniebieniu narządy Jacobsona (parzyste kieszonki zaopatrzone w receptory chemiczne)
- dzięki temu mogą po zapachu sprawnie tropić ofiary, a także inne gady (niektóre jaszczurki i węże mają gruczoły zapachowe, aktywne zwłaszcza
w okresie godowym)
PODZIAŁ SYSTEMATYCZNY GADÓW
SYNAPSYDY
* owodniowce bliżej spokrewnione ze ssakami niż współczesnymi gadami
+ GADY
* znane od późnego karbonu do wczesnej jury
SSAKOKSZTAŁTNE
* w permie zróżnicowały się na wiele form roślinożernych i drapieżnych
+ PELIKOZAURY
* prymitywniejsze
* miały niekiedy na grzbiecie wachlarz skórny, rozpięty na długich wyrostkach kręgów
* żagiel ten mógł służyć jako wymiennik ciepła
+ TERAPSYDY
* stałocieplne
* zachowanie metabolizmu związków azotowych (ureotelicznego) charakterystycznego dla płazów
* pozostałe gady (zwłaszcza diapsydowe) wykształciły metabolizm urikoteliczny i wydalały nierozpuszczalny w wodzie kwas moczowy
•
mniejsze straty wody i przez skórę (brak gruczołów potowych, rogowe łuski) pozwoliły tej linii gadów
•
odnieść przewagę nad synapsydami w suchym klimacie przełomu paleozoiku i mezozoiku ZEUROPSYDY
* z tej grupy wywodzą się wszystkie współczesne gady i gady właściwe
ANAPSYDY
* pierwotniejsza forma bez okien skroniowych czaszki
+ KAPTORYNOMORFY
ŻÓŁWIE
* mają anapsydową budowę czaszki
* znane od późnego triasu
* ich pozycja systematyczna i pokrewieństwo z anapsydami budzi wiele wątpliwości
* wykształciły formy lądowe (w tym pustynne), słodkowodne i morskie DIAPSYDY
* diapsydowa budowa czaszki
* gady właściwe znane od środkowego karbonu
* żyły od wczesnego triasu do połowy kredy
RYBOJASZCZURY
* rybokształtne
* żyworodne, dzięki czemu mogły całkowicie zerwać ze środowiskiem lądowym
* najpospolitsze w morzach jurajskich, gdzie polowały głównie na głowonogi (np. belemnity)
* miały olbrzymie oczy, które pomagały im wypatrywać ofiar w głębinach
* musiały wypływać na powierzchnię dla zaczerpnięcia oddechu
* sylwetka przypominająca rekina lub delfina z pionową płetwą ogonową, płetwą grzbietową i dwiema parami płetw parzystych to klasyczny przykład konwergencji, związanej z przystosowaniem do określonego trybu życia
+ TEKODONTY
* wczesne, triasowe owodniowce
* zęby osadzone w zębodołach (tekach)
KROKODYLE
* współcześnie nieliczne formy słodkowodne
* długopyskie, azjatyckie GAWIALE, amerykańskie ALIGATORY, KAJMANY
* w mezozoiku przystosowały się do życia na lądach i w morzach
+ PTEROZAURY
* gady latające
* kończyny tylne rozstawione na boki
* prawdopodobnie uczestniczyły w napinaniu błony lotnej na bardzo wydłużonym czwartym palcu kończyny przedniej
* były to pierwsze i największe kręgowce aktywnie latające
* PTERODAKTYLOWCE z kredy osiągały rozpiętość do 12m (np. Quetzalcoatlus nazwany na cześć azjatyckiego boga Kecalkoatla – Pierzastego Węża)
* były stałocieplne i mogły mieć okrywę izolacyjną podobną do włosów DINOZAURY
* dominujące kręgowce lądowe mezozoiku
* wywodzą się z nich ptaki
GADZIOMIEDNICZE I
* występowały od późnego triasu do końca kredy na wszystkich kontynentach (dzięki temu, że w triasie PTASIOMIEDNICZE
lądy połączone były w jeden superkontynent Pangen)
* w Polsce znane są jedynie z jurajskich tropów z Gór Świętokrzyskich i nielicznych triasowych kości z Opolszczyzny
* osiągały największe rozmiary spośród wszystkich zwierząt lądowych w dziejach Ziemi
* gadziomiednicowe, długoszyje i roślinożerne ZAUROPODY (SEJSMOZAUR, ARGENTYNOZAUR) osiągały około 100t i 50m
* niektóre TEROPODY (dinozaury drapieżne) ważyły zaledwie 1kg
* większość dinozaurów była jednak dużymi zwierzętami
* przodkowie dinozaurów byli dwunożnymi drapieżnikami, ale większość (z wyjątkiem teropodów) wtórnie przystosowała się do roślinożerności
* ZAUROPODY rozcierały paszę w żołądku połykanymi kamieniami (gastrolitami), a ptasiomiednicze DINOZAURY
ROGATE/CERATOPSY i KACZODZIOBE wykształciły skomplikowane uzębienie umożliwiające szatkowanie i żucie pokarmu
* wiele dużych roślinożernych dinozaurów przeszło wtórnie do czworonożnego trybu życia
* kończyny były ustawione pionowo pod tułowiem, a nie rozstawione szeroko na boki, jak u większości gadów usprawniało to lokomocję i umożliwiało utrzymanie ciężkiego ciała nad ziemią stosunkowo niewielkim wysiłkiem
* mózg był mały w stosunku do wielkości ciała
* wiele dinozaurów tworzyło duże stada, z których mogły się porozumiewać dźwiękiem (zwłaszcza KACZODZIOBE miały komory rezonansowe w kostnych grzebieniach na głowie)
* duże dinozaury mogły być stałocieplne
* niektóre dinozaury drapieżne były upierzone
* znosiły jaja o budowie skorupy podobnej do ptasiej i niektóre opiekowały się potomstwem
+ ZAUROPTERYGIE
* formy przystosowane do środowiska morskiego
* w jurze i kredzie reprezentowane m.in. przez pełnomorskie drapieżniki: PLEZJOZAURY osiągające kilkanaście metrów długości
* większość z plezjozaurów miała długą wężowatą szyję i małą główkę (ELASMOZAUR)
* plezjozaurem ma być także potwór z Loch Ness, chociaż kryptozoolodzy (poszukiwacze tajemniczych, często legendarnych zwierząt) nadali mu legendarną nazwę, jego istnienie należy włożyć między bajki
* zauropterygie używały swych płetwiastych kończyn jako dwóch par „podwodnych skrzydeł”, umożliwiających im sprawne poruszanie się w wodzie
RYNCHOCEFALE
* dziś reprezentowane przez reliktową HATTERIĘ zamieszkującą kilka wysepek u brzegów Nowej Zelandii
* ma jaszczurkowaty pokrój ciała i mocną czaszkę (bez ruchomych połączeń typowych dla łuskoskośnych)
* dobrze rozwinięte oko ciemieniowe
* pierwotnie reprezentowane przez niezbyt duże lądowe JASZCZURKI
* podzieliły się na kilka grup, np.
- południowoamerykańskie LEGWANY
- pospolite w tropikach Afryki, Azji i Australii GEKONY, SCYNKI, AGAMY, afrykańskie KAMELEONY, beznogie PADALCE
* GEKONY wykształciły na palcach przylgi umożliwiające im poruszanie się po pionowych powierzchniach (skałach, pniach drzew), radzą sobie nawet z chodzeniem po suficie
* KAMELEONY
- również prowadzą nadrzewny tryb życia, ale gałęzi chwytają się przeciwstawnymi palcami rąk i stóp (po dwa i trzy) oraz chwytnym ogonem
- ich osobliwością są niezależnie poruszające się wyłupiaste oczy okryte zrośniętymi powiekami
- dzięki stereoskopowemu widzeniu celnie trafiają ofiary językiem
- poruszają się bardzo powoli ale drapieżnikom trudno je dostrzec z racji mistrzowskiego kamuflażu barwnego
* WARANY stały się drapieżnikami swych ekosystemów (WARAN z Komodo przekracza 3m)
* pod koniec mezozoiku żyły olbrzymie morskie jaszczurki, spokrewnione z waranami – MOZAZAURY, przekraczające 10m długości
WĘŻE
- ich pochodzenie jest niejasne
- wczesne formy wykazują wiele podobieństw z prymitywnymi MOZAZAURAMI ale zmiany w narządach zmysłów (zanik bębenków i powiek) przemawiają za ryjącym trybem życia przodków węży i ich pokrewieństwem z żyjącymi pod ziemią ŚLEPUCHAMI (AMFISBENAMI)
GADY
* ze względu na dość chłodny klimat są nieliczne
W POLSCE
* jedyny żółw krajowy to słodkowodny drapieżnik ŻÓŁW BŁOTNY
* żyją u nas cztery gatunki jaszczurek: ZWINKA, ŻYWORÓDKA, ZIELONA, PADALEC
* węże w naszym kraju to: jadowita ŻMIJA ZYGZAKOWATA, GNIEWOSZ PLAMISTY, WĄŻ ESKULAPA, ZASKRONIEC
(najpospolitszy spotykany w pobliżu zbiorników wodnych, gdzie poluje na żaby i ryby
* żmija zygzakowata
- występuje w różnych odmianach barwnych (całkiem czarnej, szarej lub brązowej z czarnym zygzakiem na grzbiecie
- najłatwiej rozpoznać ją po tym, że z powodu obecności gruczołów jadowych głowa jest z tyłu rozszerzona, wyraźnie szersza niż szyja
- żmije niesprowokowane nie atakuje ludzi, więc należy je omijać
- w razie ukąszenia (które powoduje bolesny obrzęk, nudności i inne objawy, ale rzadko bywa śmiertelne) należy założyć opaskę uciskową powyżej miejsca ukąszenia, aby zahamować rozprzestrzenianie się jadu i jak najszybciej podać surowicę przeciwjadową
* wszystkie gady krajowe objęte są ochroną