Starozytne Indie

"Najwcześniejsza, historyczna kultura Indii powstała w III

tysiącleciu p.n.e. na rozległych obszarach doliny Indusu. Do dziś

trwają spory o to, kto był rzeczywistym twórcą wielkich ośrodków

miejskich, które około 2500 lat p.n.e. powstały w północno-

zachodniej części dzisiejszych Indii i we wschodnim Pakistanie.

Prawdopodobnie była nią ciemnoskóra ludność drawidyjska, która

pojawiła się jeszcze w górnym paleolicie jako efekt wymieszania się

ludności typu śródziemnomorskiego z przedstawicielami

czarnoskórych plemion Munda. Również nie jest jasne, co skłoniło

pierwotną ludność Indii do porzucenia części osad typu wiejskiego

i podjęcia się realizacji ambitnych zamierzeń urbanistycznych,

jakimi miały się okazać niektóre miasta, m.in.: Harappa,

Mohendżo Daro, Kot Didżi, Lothal czy Kalibangan. Ruiny dwóch

pierwszych metropolii do tego stopnia zachwyciły archeologów, że

do dziś określają oni kulturę Indusu nazwami: kultura

harappańska i - nieco rzadziej - kultura Mohendżo Daro.

Jedna z hipotez zakłada, że w okresie poprzedzającym powstanie

miast społeczeństwo kultury Indusu uległo rozwarstwieniu. Stało

się tak na skutek zgromadzenia w rękach nielicznej grupy

znacznych nadwyżek produkcji rolnej i rzemieślniczej.

Równocześnie opanowanie wytopu i obróbki: miedzi, złota, srebra,

cyny, ołowiu i brązu, w 1. połowie III tysiąclecia p.n.e.

spowodowało, że metalurdzy stali się monopolistami w zakresie

produkcji przedmiotów metalowych, a kupcy wyłącznymi

pośrednikami w ich obrocie.

Wszystkie osady miejskie, zaklasyfikowane do kultury Indusu (a

odkopano ich przeszło 70), opierały się na niemal identycznych

założeniach urbanistycznych; różniły się pomiędzy sobą jedynie

wielkością. Ulice, przecinające się pod kątem prostym, tworzyły

regularną sieć miejską. W wytyczonych przez nie prostokątnych

kwartałach mieściły się prawie jednakowe domy z wypalanej cegły,

zapewne różniące się wysokością. Brakuje natomiast innych

przesłanek, umożliwiających ich identyfikację z daną grupą

społeczną. System kanalizacyjny, łazienki, miejskie latryny i

kanały ściekowe stawiały Harappę i Mohendżo Daro w gronie

najwspanialszych miast swojej epoki, porównywalnych jedynie z

miastami kultury minojskiej bądź niektórymi metropoliami

Mezopotamii i Egiptu. Zadziwiał nie tylko porządek zabudowy, ale i

zewnętrzny wystrój domów. Ściany budynków bowiem pozbawione

były dekoracji, choć nie można wykluczyć, że w czasach świetności

Indusu istniały one, lecz wykonane zostały z bardzo nietrwałych

materiałów. Jednocześnie nie spotykane gdzie indziej zamiłowanie

1

do geometrycznej prostoty nasuwa niepokojące skojarzenie z

utopijnym, całkowicie zunifikowanym społeczeństwem.

Odnalezione w miastach harappańskich sztuczne zbiorniki wodne,

do których wiodły szerokie schody, pozwalają się w nich domyślać

obiektów kultowych, przeznaczonych do zbiorowych ablucji.

Podobnie jest z rozległymi placami, mogącymi pełnić funkcję

zarówno miejsc zgromadzeń wszystkich pełnoprawnych obywateli

danych ośrodków, jak też być odpowiednikami okręgów

kultowych, w których odbywały się obchody ogólnopaństwowych

uroczystości religijnych. Inne budowle o charakterze publicznym,

jak platformy do młocki, ogromne spichlerze czy przypominające

koszary budynki mieszkalne, również wskazują na wysoką

dyscyplinę społeczną w miastach doliny Indusu. Znajdujące się

nieopodal zabudowy miejskiej cytadele są jedynymi śladami po

hipotetycznych ośrodkach władzy. Położone zazwyczaj na

wzniesieniach, miały dość skomplikowany układ pomieszczeń,

wyraźnie odbiegający od powszechnie przyjętej, miejskiej

zabudowy mieszkalnej. Harappę, a zapewne i niektóre inne miasta

kultury Indusu, otaczały ceglane mury warowne. Poza ich

obrębem tylko cytadele miały własne umocnienia wzniesione z

cegieł, a zatem były jedynymi fortyfikacjami, jakie pozostawiła po

sobie kultura Indusu. Prawdopodobnie pełniły one zarówno

funkcję siedzib władców, jak i centrów życia religijnego dla

terenów podległych danemu ośrodkowi miejskiemu.

Nie udało się dotąd odtworzyć struktury społeczeństwa kultury

harappańskiej. Być może na jego czele stali kapłani lub władza

świecka i sakralna spoczywała w jednym ręku. Niewykluczone

także, iż w miastach kultury Indusu zarząd sprawowały kolegia,

których członkowie rekrutowali się spośród miejscowej oligarchii.

Nie ulega natomiast wątpliwości, że społeczeństwo to było

zróżnicowane. Oprócz kapłanów i warstwy wojowników istnieli w

nim zapewne kupcy, rzemieślnicy, pisarze, przewodnicy karawan i

cała rzesza służb komunalnych, jak zamiatacze ulic,

konserwatorzy urządzeń sanitarnych czy pracownicy

odpowiedzialni za stan dróg i przepraw. Na wsi dominowali rolnicy.

W tym czasie jednak zaczęła ona przyjmować pewne elementy

życia miejskiego, choćby w zakresie administracji i służb

porządkowych, których pieczy podlegały między innymi kanały

irygacyjne. Uprawiano wówczas pszenicę, jęczmień, proso, groch,

soczewicę i len, a w niektórych okolicach ryż. Do wysokich plonów

przyczyniały się, oprócz systemu kanałów nawadniających, także

obfite opady. Ważną rolę odgrywała wymiana dalekosiężna, której

dowodem mogą być liczne pieczęcie gliniane i odważniki

odnalezione w Mohendżo Daro. Główne szlaki handlowe łączyły

dolinę Indusu z Iranem, skąd sprowadzano srebro, i z Majsurem -

2

najważniejszym eksporterem złota. Przez Zatokę Perską

utrzymywano stałe kontakty z Mezopotamią, o czym wspominają

teksty zarówno sumeryjskie, akadyjskie, jak i starobabilońskie. O

istnieniu floty świadczyć może również odkryty w Lothal

starożytny dok, wyłożony cegłą, o długości prawie 250 metrów.

Mógł zatem przyjmować nie tylko łodzie z okolicznych wiosek, ale i

statki dalekomorskie. Ikonografia pieczęci odnalezionych w

Mohendżo Daro, na których poczesne miejsce zajmują

wyobrażenia okrętów, również dowodzi, jak wielkie znaczenie dla

doliny Indusu miał handel międzynarodowy. Innym ciekawym

znaleziskiem o tematyce marynistycznej jest unikatowy terakotowy

model okrętu z Lothal, pozwalający odtworzyć jego prawdziwy

wygląd i proporcje.

Ludność kultury Indusu posługiwała się pismem prawdopodobnie

fonolograficznym (czyli takim, w którym poszczególne znaki

odpowiadają w przybliżeniu głoskom), składającym się z

abstrakcyjnych symboli i przedstawień figuralnych. Początkowo

sądzono, iż jest ono najstarszą formą zapisu któregoś z języków

drawidyjskich. Dotąd jednak nie odnaleziono żadnych tekstów

dwujęzycznych umożliwiających jego odczytanie, a zatem

przynależność tego pisma do jakiejś grupy językowej nadal

pozostaje tajemnicą. Niewiele również wiadomo o pierwotnej religii

ludności przedaryjskiej. Dość rozpowszechnione w znaleziskach

symbole męskości, figurki kobiece, a zwłaszcza przedstawienia

kobiet ciężarnych, pozwalają domniemywać, że ludy kultury

Indusu wyznawały kult płodności.

Cywilizacja Indusu upadła pomiędzy rokiem 1750 a 1500 p.n.e.

Prawdopodobne przyczyny to najazd obcych plemion,

przypuszczalnie Ariów, przesunięcie się koryta niektórych rzek lub

wyczerpanie się możliwości twórczych w skostniałym ideologicznie

społeczeństwie. Za pierwszą hipotezą przemawia fakt odnalezienia

bezładnie rozrzuconych, nie pogrzebanych szczątków ludzkich na

ulicach Mohendżo Daro. Za drugą - pewne uchwytne zmiany w

przebiegu łożysk rzecznych, natomiast trzecia wynika z analizy

porównawczej z przebiegiem rozwoju innych kultur, których

upadek został, przynajmniej do pewnego stopnia,

udokumentowany. Istnieje także koncepcja upatrująca zanik

kultury Indusu w niekontrolowanej trzebieży lasów. To właśnie

miało być przyczyną osuszenia klimatu, co z kolei doprowadziło

żyzną niegdyś dolinę Indusu najpierw do stanu suchego stepu, a

następnie pustyni. Najpewniej jednak upadek kultury Indusu

nastąpił wskutek nałożenia się na siebie wielu czynników, pośród

których pojawienie się plemion aryjskich i zmiana warunków

ekologicznych mogły odegrać decydującą rolę.

3

Około roku 1500 p.n.e. na tereny doliny Indusu napłynęła

pierwsza fala plemion, nazwanych przez późniejszych uczonych

aryjskimi. Ariowie przywędrowali do Indii z północy, choć jak

dotąd brak jest danych pozwalających na dokładniejszą lokalizację

ich pierwotnej ojczyzny. Najczęściej przyjmuje się, że Ariowie

zamieszkiwali wielkie połacie stepów w środkowej Azji, posługiwali

się językiem praindoeuropejskim (lub archaiczną formą

późniejszego sanskrytu i innych języków indoeuropejskich), a

podstawą ich gospodarki było pasterstwo. Nie wiadomo, czym

spowodowane zostały migracje tych plemion na południe. Być

może wzrost liczby ludności i rabunkowa eksploatacja pastwisk

doprowadziły do sytuacji, w której poszukiwanie nowych terenów

pasterskich stało się koniecznością. Niewykluczone też, że w

wyniku walk pomiędzy plemionami aryjskimi niektóre z nich

zmuszone zostały do opuszczenia pierwotnych siedzib. Pewne jest

natomiast, że napływ Ariów dokonywał się stopniowo i miał raczej

charakter pokojowego osadnictwa, a nie podboju i zniszczenia

miejscowej cywilizacji. Odkryte w Mohendżo Daro porzucone

zwłoki nie są wystarczającym dowodem inwazji, a jedynie świadczą

o dużym prawdopodobieństwie lokalnych konfliktów z

przybyszami. Dominacja Ariów stała się jednak możliwa nie z

powodu ich przewagi militarnej, ale dzięki wprowadzeniu nowych

treści do życia mieszkańców doliny Indusu, co ożywiło ich

zamierającą kulturę.

Z późniejszych hymnów, pieśni i zbiorów mantr (magicznych

zaklęć i modlitewnych wersetów), zawartych w najstarszych

świętych księgach indyjskich - Wedach, wyłania się obraz

społeczeństwa, które w 2. połowie II tysiąclecia p.n.e. powoli

traciło swój pierwotny bezpaństwowy charakter i zaczęło tworzyć

organizmy państwowe. Rolę czynnika sprawczego odegrali tu

niewątpliwie Ariowie. Pod ich wpływem dawni mieszkańcy Indii

zaakceptowali również podział społeczny, który nieprzerwanie

trwał aż do połowy XX wieku. Początkowo na obszarach

podporządkowanych Ariom, a więc w dolinie Indusu i Gangesu,

funkcjonowały cztery warstwy społeczne (warny), będące

rozbudowaniem wcześniejszego podziału na Ariów i rdzennych

mieszkańców Indii. Najważniejsi byli kapłani, aryjska religia

bowiem miała mocno rozbudowaną stronę rytualną. Jej pierwotni

bogowie, jak bóg ognia - Agni, Słońca - Surja, czy wiatru - Waju,

domagali się wielu ofiar i skomplikowanych ceremonii, aby okazać

przychylność adorującym ich. Z biegiem czasu z warstwy

kapłańskiej wykształcili się bramini, którzy oprócz posług

religijnych, zajmowali się nauczaniem oraz rozstrzyganiem sporów

w społecznościach lokalnych. Drugą uprzywilejowaną warną byli

władcy i wojownicy (kasztrjowie). Następną, najliczniejszą warnę

4

stanowił szeroko rozumiany stan wytwórców (wajśjowie), który

obejmował rolników, rzemieślników, hodowców bydła i kupców.

Owe trzy warny posiadały przywilej studiowania Wed i mogły na

równi uczestniczyć w obrzędach ofiarnych. Czwarta warna

(śudrowie) bywa określana jako warstwa służebna, ponieważ

wchodzili do niej wszyscy ci, którzy byli służącymi w domach

przedstawicieli warstw wyższych bądź pełnili niższe funkcje w

służbach publicznych. Śudrowie nie mieli możliwości czytania

świętych ksiąg, nauki oraz kariery w administracji i wojsku.

Jedynie niedotykalni, którzy parali się nieczystymi zawodami, jak

choćby palenie zwłok, znajdowali się od nich na jeszcze niższym

szczeblu drabiny społecznej. W społeczeństwie indyjskim istnieli

również niewolnicy, ale nie stali się oni nigdy podstawową siłą

produkcyjną. Warny nie objęły wszystkich plemiennych i

rodowych wspólnot w pierwszym pięćsetleciu koegzystencji

indoaryjskiej. Wśród wielu plemion podstawową jednostką

podziału nadal pozostawały klany (gotra), których członkowie, bez

względu na wykonywane zajęcie, mieli pełnię praw politycznych.

Uznawały one za najwyższą władzę wiec plemienny (wiś).

Państwa plemienne, które pojawiły się na początku XI wieku

p.n.e., często określa się mianem cywilizacji doabu (rozległych

dolin rzecznych Gangesu i Jamuny). Najstarszym była zapewne

federacja Bharatów, największego plemienia aryjskiego, która

opanowała doab w latach 1100-800 p.n.e. Właśnie od niej

pochodzi sanskrycka nazwa dzisiejszych Indii - Bharat. W okresie

od VIII do VI wieku p.n.e. źródła wymieniają wiele królestw

usytuowanych wzdłuż Gangesu. Najważniejsze z nich to: Kośala -

we wschodniej części doabu, Kaśi - skupione wokół późniejszego

świętego miasta Benares, Wideha - na północ od Gangesu,

Magadha - na południowym wschodzie doabu, i najdalej wysunięte

w kierunku delty Gangesu - Anga. W dolinie Jamuny z kolei żyli

Jadawowie, na północny zachód od delty Gangesu - Laććhawowie,

a w północnej części wyżyny Dekan powstało silne królestwo

Awanti, ze stolicą w Udźdźajnie. Wszystkie przejęły aryjską

koncepcję monarchii. Według niej desygnowany przez kolegium

(złożone z członków rodu królewskiego) władca uosabia boskie

cechy i taką cześć winni oddawać mu poddani. Wokół królów

gromadziła się arystokracja (sabha), a ogół poddanych,

przynajmniej początkowo, mógł wyrażać swoją wolę na

zgromadzeniach. Wieloczłonowa tytulatura władców świadczy o

rozbudowanym ceremoniale dworskim. Wszyscy królowie (zwani:

samrat na wschodzie Indii, radża w centrum, swarat na zachodzie,

wirat na północy, bhodża na południu) aspirowali jednak do

bardziej wyszukanych tytułów jak radżawiśwadżanina (władca

Ziemi) czy ekarat (jedyny pan od morza do morza), które w dobie

5

częstych wojen mogłyby uzasadnić ich pretensje do ziem sąsiadów.

Liczne wojny, prowadzone w tym okresie, wzmocniły warstwę

zawodowych wojskowych. Zmianie uległa również technika

wojenna. Choć nadal używano wprowadzonych przez Ariów

rydwanów bojowych, w VIII wieku p.n.e. pojawiła się jazda konna

uzbrojona w żelazne miecze. Znaczenia zaczęły nabierać także

słonie bojowe, stanowiące same w sobie żywe machiny wojenne z

kilkuosobową załogą na grzbiecie. W tym czasie tradycyjne warny

uległy podziałom na liczne kasty (dźati), które stały się

podstawową jednostką organizacji indyjskich społeczeństw. Do

dźati wchodziło się przez urodzenie, a zachowanie przynależności

kastowej było możliwe tylko poprzez małżeństwo z osobą z tej

samej kasty, spożywanie posiłków w gronie ludzi z tej samej dźati

(wspólnota stołu) i wykonywanie zajęcia zgodnego z kastowym

porządkiem. W odróżnieniu od warn kasty były z reguły związane z

określonym terytorium i tworzyły wspólnotę obrzędową.

Respektowały również określone obyczaje. Stąd w krótkim czasie

pojawiło się na obszarze Indii kilka tysięcy dźati.

W VI wieku p.n.e. w Indiach zaznaczyły się pierwsze tendencje

zjednoczeniowe. Władca Magadhy - Bimbisara, podbił kolejno

królestwa Angę oraz Kośalę, jednocząc większą część północno-

środkowych Indii. Agresywna polityka Magadhy nie zahamowała

jednak rozwoju indyjskiej myśli filozoficznej. W tym okresie

pierwotna religia aryjska ustąpiła miejsca braminizmowi. W

północnych Indiach prowadzili ożywioną działalność dwaj

najwięksi reformatorzy religijni Indii: Wardhamana Mahawira

(Dźina) i Budda. Po raz pierwszy został przez nich

zakwestionowany kastowy porządek społeczny. Jednocześnie około

518 roku p.n.e. król perski, Dariusz I Wielki, opanował całą dolinę

Indusu.

Mniej więcej w 343 roku p.n.e. władzę w północnych Indiach

objęła dynastia magadhyjskich Nandów. Pierwszym jej królem był,

wywodzący się według tradycji z najniższej warny, Mahapadma. W

327 roku p.n.e. Nandowie pierwsi skutecznie stawili czoło armii

Aleksandra Wielkiego. Jednak najazd Aleksandra spowodował

zamęt w państwie Nandów. Przeciwko ostatniemu władcy tej

dynastii, Dhanie, zbuntował się jeden z lokalnych dowódców

wojskowych - Ćandragupta Maurja, który około 320 roku p.n.e.

zajął Pendżab, a następnie całą dolinę Gangesu i Indusu.

Rozpoczął się imperialny okres pod rządami dynastii Maurjów.

Miejscowe dynastie zachowały swą władzę jedynie na południu."

6