Wykład 7

Odczytanie fragmentu Rdz 15,1-6

Ks. Michał Bednarz

Dzieje Pariarchów: Abrahama, Izaaka, Jakuba i Józefa

Prowadzący: Gdzie rozpoczęła się dziwna przygoda Abrahama – powołanie go przez Boga? Dlaczego

wędrował?

Wykładowca: W chwili, gdy Abraham pojawił się na arenie dziejowej, przebywał w Ur Chaldejskim

między Eufratem i Tygrysem. Jego ojciec, Terach, który był pasterzem małych stad (Rdz 29,9-10;

30,25-43), zabrawszy ze sobą rodzinę, udał się do Charanu, gdzie umarł.

W pierwszej połowie II tysiąclecia przed Chr. na Bliskim Wschodzie miały miejsce wędrówki ogrom-

nych grup ludności. RóŜne ludy powoli przechodziły z nomadyzmu do osiadłego trybu Ŝycia. Był to

okres niepokoju. Wędrówka rodziny Teracha dobrze mieści się w ramach ogólnej migracji ludów na

początku II tysiąclecia. Pociągnęła ją wspaniała cywilizacja Ur ale stało się ono centrum krwawych

walk. Przyczyny społeczno-polityczne mogły więc spowodować migrację szczepu Teracha.

W Charanie miało miejsce powołanie Abrama. Odłączył się od swojego szczepu i razem z bratankiem

Lotem udał się do Kanaanu. Zatrzymał się w Sychem, na terenie dzisiejszej Samarii, a następnie mię-

dzy Aj i Betel.

Pragnienie posiadania ziemi jest czymś, co towarzyszy wielu plemionom wędrującym po Bliskim

Wschodzie. Ludzie ci szukają urodzajnych terenów, ale w wypadku patriarchów dochodzi nowy

szczegół. Ta ziemia będzie specjalnie błogosławiona, gdyŜ na niej w sposób szczególny przebywał bę-

dzie Bóg.

W Kanaanie Abraham prowadził Ŝycie półkoczownicze. Przechodził przez obszar najmniej zamieszka-

ły, unikając wielkich miast. Następnie udał się do południowej części Palestyny, do tzw. Negebu, gdzie

były większe przestrzenie i więcej nie zajętych jeszcze pastwisk. Panująca w Negebie susza i głód, któ-

ry nastąpił po niej, skłoniły patriarchę do wybrania szlaku głodujących nomadów, którzy zawsze szu-

kali schronienia w Ŝyznej ziemi nad Nilem. W Egipcie piękność Saraj zwróciła uwagę Egipcjan i dla-

tego zabrano ją na dwór faraona. W następstwie kar, jakie spotykają władcę Egiptu, odesłał ją Abra-

hamowi.

Prowadzący: Jakie były dalsze dzieje Abrahama?

Wykładowca: Patriarcha przebywał bardzo krótko w Egipcie i wrócił do Kanaanu. W Betel rozstał się

ze swym bratankiem Lotem. Powodem rozdzielenia się był brak pastwisk dla stad. Lot udał się w doli-

nę Jordanu a Patriarcha do Mamre, koło późniejszego Hebronu.

Lot, po okresie pobytu w dolinie Jordanu, zamieszkał w Sodomie, mieście połoŜonym podobnie jak

Gomora, w dolinie Siddim. W tym czasie pięciu królów z okolic Morza Martwego (w tym władcy So-

domy i Gomory) zbuntowało się przeciw Kedorlaomerowi, królowi Elamu, którego byli lennikami. Lot

znalazł się w niebezpieczeństwie z powodu ekspedycji wojennej królów Wschodu. Znalazł się wśród

jeńców, których najeźdźcy uprowadzili, z całym dobytkiem. Abraham, dowiedziawszy się o tym, ze-

brał i uzbroił trzystu osiemnastu ludzi. Stosując właściwą Beduinom taktykę, szedł cierpliwie w ślad za

wrogiem aŜ do Dan. W nocy uderzył prawdopodobnie na tylne straŜe, które posuwały się wolniej z

1

powodu obciąŜenia zdobyczą i jeńcami. Zadał im klęskę i ścigając dalej na północ, uwolnił Lota wraz

z całym dobytkiem.

Tymczasem obietnice BoŜe nie spełniały się. Abraham był w dalszym ciągu bezdzietny. Podczas no-

wego objawienia Bóg potwierdził obietnicę. Saraj, Ŝona Abrahama, nie podzielała jednak jego wiary w

obietnicę licznego potomstwa i oddała mu swoją niewolnicę, Hagar, jako nałoŜnicę, aby zrodzone z

niej dziecko zostało prawnie uznane za potomstwo jej pani. Gdy zaszła ona w ciąŜę, uniosła się dumą i

zaczęła okazywać pogardę pani. Wtedy Saraj zdegradowała ją do rzędu zwyczajnej niewolnicy. Upo-

korzona Hagar zbuntowała się i uciekła na pustynię. JednakŜe upomniana przez anioła, wysłanego

przez Boga, wróciła do właścicieli, aby urodzić syna, Izmaela. Na znak potwierdzenia tej zapowiedzi

Bóg zmienia patriarsze dotychczasowe imię oraz imię jego Ŝony. Dotychczasowe imię jego brzmiało

Abram (= ojciec jest wywyŜszony), a nowe Abraham (= ojciec mnóstwa narodów). Bóg zmienił takŜe

imię jego Ŝony i nazwał ją Sara (= księŜna). W obozie pod Mamre Bóg w towarzystwie dwóch anio-

łów (trzech podróŜnych) odwiedził Abrahama. Obiecał mu, Ŝe za rok jego Ŝona urodzi syna.

Chcąc pogrzebać zmarłą Ŝonę, Sarę, Abraham, zakupił od osiedlonych tam Chetytów połoŜoną w po-

bliŜu Mamre grotę Makpela wraz z przyległym terenem.

Prowadzący: Co niezwykłego uczynili następni patriarchowie?

Wykładowca: Abraham postanowił wyszukać Izaakowi Ŝonę. JednakŜe Kananejczycy byli mu zupeł-

nie obcy, tak gdy chodzi o przynaleŜność szczepową, jak i religię. Doszedł zatem do wniosku, Ŝe Ŝona

syna powinna być kobietą pochodzącą z jego rodzinnego kraju. Pomyślał o dzieciach swego brata Na-

chora w Charanie. Wysyłał sługę do Charanu i ten przywiózł kobietę, którą spotkał przy źródle – Re-

bekę, córkę Betuela, wnuczkę Nachora. Ona teŜ została Ŝoną Izaaka. Gdy Abraham umarł, został po-

chowany obok Sary w grocie Makpela.

Rebeka urodziła bliźniaki. Jednego nazwano Ezawem a drugiego Jakubem. Pierwszy z nich był myśli-

wym Ŝyjącym w stepie, a drugi „ człowiekiem spokojnym, mieszkającym w namiocie” (Rdz 25,27).

Pierworodnym z racji swego narodzenia był Ezaw. Powróciwszy pewnego dnia z polowania, wyczer-

pany i niemal bliski śmierci, poprosił Jakuba o potrawę z soczewicy. Jakub oddał mu ją, ale pod wa-

runkiem, Ŝe Ezaw zrezygnuje z prawa pierworództwa, z którym zawiązane było błogosławieństwo ojca

oraz dziedziczenie większej części majątku. Ezaw przyjął ten warunek. Jakub w porozumieniu z matką

zdobył podstępnie błogosławieństwo ojca. Bóg pobłogosławił mu nie dlatego, Ŝe oszukał, ale mimo

tego, iŜ zgrzeszył. Jest jednak rzeczą zrozumiałą, Ŝe z tego powodu wzrosło napięcie pomiędzy braćmi.

Ezaw nie ukrywał przed matką planów zemsty. Rebeka postanowiła więc zapobiec nieszczęściu wysy-

łając Jakuba do swego brata Labana, mieszkającego w Charanie. W Charanie Jakub pozostał 20 lat. Z

powodu podstępu teścia poślubił Leę, mimo iŜ pragnął małŜeństwa z Rachelą. Lea i Rachel, zostały

Ŝonami Jakuba, podczas gdy Zilpa i Bilha, słuŜące Racheli, stały się jego legalnymi nałoŜnicami.

Dwunastu synów zrodzonych przez te cztery kobiety dało początek 12 pokoleniom izraelskim. W tym

czasie Jakub dzięki zapobiegliwości stał się właścicielem wielkiego stada bydła. Wzbudziło to za-

zdrość Labana. PoniewaŜ zazdrość stopniowo przeobraŜała się w otwarty antagonizm między dwoma

rodzinami, Jakub porozumiawszy się z Ŝonami, wyruszył potajemnie, by powrócić do swego ojca. W

nocnym osamotnieniu nad Jabbokiem przeŜył niemal stan agonii. W czasie nocnej walki otrzymał no-

we imię – Izrael.

NajwaŜniejszym synem Jakuba był Józef. PoniewaŜ był synem umiłowanej Ŝony, Racheli, stał się ulu-

bieńcem ojca. Wzbudzało to wśród braci zazdrość, która stopniowo przerodziła się w nienawiść. Bra-

cia zastanawiali się więc jakby się go pozbyć. Sprzedali go przejeŜdŜającym kupcom. Ci zaś sprzedali

go urzędnikowi faraona, dowódcy straŜy przybocznej, Potifarowi. W nowych warunkach Józef pozo-

2

stał jednak wierny zasadom. Dzięki temu zyskał zaufanie swego pana. W czasie głodu przybyli do

Egiptu jego bracia wysłani przez Jakuba a następnie takŜe ojciec.

Przed śmiercią Jakub prosił Józefa, aby pochował go w Makpela. Syn spełnił obietnicę daną ojcu.

Umarł takŜe i Józef w wieku 110 lat. Został zabalsamowany na sposób egipski (Rdz 50,26). Mumia

pozostała jednak w Egipcie. Zabrali ją z sobą Izraelici, kiedy opuszczali kraj nad Nilem.

Ks. Piotr Łabuda

Nauka Kościoła o natchnieniu biblijnym

Prowadzący: W czasie ostatniego spotkanie powiedzieliśmy, Ŝe ojcowie Kościoła zajmowali się biblij-

nym opisem zagadnienia natchnienia.

Wykładowca: W epoce patrystycznej moŜna znaleźć pogłębioną juŜ refleksję nad zagadnieniem na-

tchnienia Pisma Świętego. Niektórzy wskazują, iŜ stało się to częściowo pod wpływem poglądów juda-

izmu. Ojcowie Kościoła, próbowali bliŜej wyjaśnić na czym to natchnienie polega. Przypominali

przede wszystkim, iŜ Bóg jest autorem obydwu Testamentów, zaś działanie Boga określali jako „dyk-

towanie” (św. Augustyn, św. Grzegorz Wielki). Niektórzy z nich przyrównywali hagiografów do in-

strumentów, na których gra Duch BoŜy (św. Justyn), natomiast same księgi biblijne do „listu Boga”

(św. Augustyn). Chcieli w ten sposób powiedzieć, Ŝe autor natchniony jest narzędziem w ręku Boga,

który swoje słowo objawione przekazuje ludzkości. W nauczaniu ojców Kościoła moŜna więc wyod-

rębnić następujące idee:

Człowiek jest narzędziem Boga – pogląd ten rozwiną się pod wpływem rozwoju sekt i ruchów religij-

nych w II wieku. Stąd teŜ św. Hieronim czy Grzegorz Wielki podkreślali świadomy udział człowieka

jako narzędzia w powstawaniu ksiąg świętych. Według tych komentatorów, Pismo Święte powstaje na

wskutek współpracy Boga z człowiekiem, przy czym ta współpraca nie zaleŜy jedynie od działania

BoŜego, ale równieŜ od właściwego przygotowania człowieka. Św. Grzegorz pisze, iŜ „autorem Księgi

jest Duch Święty. On zatem podyktował, aby zostało napisane. On napisał jako Ten, kto poruszył do

takiego działania. Znając zatem dzieło i uznając Ducha Świętego za Autora, cóŜ innego czynimy szu-

kając ludzkiego autora, niŜ zamiast czytać, liczymy litery, które wyszły spod pióra”. Takie ujęcie na-

tchnienia, podkreślające znaczenie Boga, który posługuje się człowiekiem jako narzędziem, uwydatnia

takŜe znaczenie współdziałania człowieka z Bogiem. Człowiek staje się instrumentem współpracują-

cym z Bogiem.

RównieŜ św. Hieronim mówiąc o natchnieniu stwierdza, Ŝe Pismo Święte jest dyktandem Boga. We-

dług niego, sam Duch Święty był tym, który „podyktował” św. Pawłowi wszystko, co ten napisał w

swoich listach. Podobnie i dla św. Augustyna, Pismo Święte zostało napisane przez ludzi, którzy zosta-

ją nazwani przez niego „członkami Wcielonego Słowa”. Autor natchniony zapisał to, „co poznał za

pośrednictwem dyktowania Głowy”. Bóg zatem podyktował człowiekowi to wszystko, co pragnął, aby

ten zapisał. UŜywając określenia „dyktando”, ojcowie staroŜytni nie umniejszali jednak wkładu czło-

wieka. Ich celem było jedynie podkreślić pierwszorzędność działania Boga w akcie natchnienia.

Pośród określeń natchnienia, ujmujących róŜne aspekty oddziaływania Boga na piszącego autora, nale-

Ŝy równieŜ wspomnieć, o określeniu mającym charakter pastoralno-homiletyczny. Takie określenie

podaje św. Augustyn pisząc, iŜ „z tego miasta, do którego pielgrzymujemy, przyszły ku nam listy: są

to Święte Pisma”. W takim ujęciu autor natchniony zostaje porównany do posłańca przekazującego

orędzie. Orędzie to było równocześnie przez niego przekazywane, ale teŜ wyjaśniane, gdy tego wyma-

gały okoliczności.

3

Nawiązując do wypowiedzi św. Augustyna, Sobór Watykański II stwierdził, iŜ „W księgach świętych, Oj-

ciec, który jest w niebie, spotyka się miłościwie ze swymi dziećmi i prowadzi z nimi rozmowę” (DV 21).

Prowadzący: Czy kolejne wieki dziejów Kościoła przyniosły zmianę w patrzeniu na tajemnicę na-

tchnienia?

Prowadzący: Teologowie średniowieczni, podobnie jak ojcowie Kościoła, zasadniczo podkreślali dzia-

łanie BoŜe i współpracę człowieka. Do znanej im nauki dodali jednak analizę relacji między Bogiem –

będącym Autorem głównym Pisma Świętego, a człowiekiem – który jest autorem narzędnym tegoŜ

dzieła. Zasadniczo uczynił to św. Tomasz, który do nauki o natchnieniu włączył arystotelesowskie po-

jęcia przyczyny głównej i przyczyny narzędnej. UwaŜał on, Ŝe prorok mówi o czymś, co poznał w spo-

sób naturalny, jednakŜe dopiero światło nadnaturalne ( lumen intellectuale) pozwala mu nieomylnie

osądzić ów przedmiot poznania. W ten sposób św. Tomasz dokonał bardzo waŜnego rozróŜnienia po-

między treściami poznawanymi ( res acceptae), które mogą być osiągnięte zarówno w sposób natural-

ny, jak i nadnaturalny, a sądem o treściach ( iudicium de rebus acceptis), który nie moŜe się dokonać

inaczej, jak tylko pod wpływem światła nadprzyrodzonego, gwarantującego słuszność osądu. Zdaniem

św. Tomasza, ludzkiemu poznaniu prawdy towarzyszy oświecenie BoŜe, które rozciąga się zarówno na

sam proces poznania danej prawdy, jak i na osąd nad poznaną prawdą. Dzięki temu oświeceniu, praw-

dy wyraŜone przez proroków mają walor nieomylnej prawdy BoŜej. Mówiąc o nauce św. Tomasza na-

leŜy jednak pamiętać, iŜ nie odróŜniał on natchnienia i objawienia, czym się zresztą nie róŜni od swych

poprzedników. RozróŜnienie to zostanie dokonane w późniejszych wiekach.

Dla św. Tomasza człowiek, to narzędzie BoŜego działania: homo fit instrumentum Dei. Na kaŜdym

etapie , Bóg jest Autorem głównym lub nadrzędnym w dziele powstania Biblii, poniewaŜ działa On swą

własną mocą. Człowiek zaś jest autorem drugorzędnym lub narzędnym , gdyŜ zostaje pobudzony do

działania przez Boga. Zatem według nauki św. Tomasza, natchnienie moŜna zdefiniować jako „Nad-

przyrodzony i charyzmatyczny wpływ Boga, jako autora głównego, na władze człowieka, jako autora

narzędnego, aby w sposób wolny od błędów, przekazał poznaną w świetle BoŜym prawdę Boga”.

Prowadzący: Czy reformacja kończąca okres średniowiecza zajęła się kwestią natchnienia?

Wykładowca: Reformacja (1518-1521 r.) nie podała jednolitej nauki o natchnieniu. W protestantyzmie

ortodoksyjnym przyjęta przez Lutra zasada toŜsamości natchnienia z objawieniem doprowadziła do

odrzucenia tradycji. Jedynym źródłem objawienia jest Pismo Święte, którego treść jest objawiona, stąd

teŜ księgi, z których wynikało, Ŝe treść ich jest zaczerpnięta z innych źródeł, odrzucono jako niena-

tchnione. W księgach Pisma Świętego, podkreślając zasadę dyktowania przez Boga Pisma Świętego,

protestanci uwaŜali, Ŝe równieŜ znaki przestankowe i samogłoskowe są natchnione. Obecnie, wskutek

postępu wiedzy historycznej i krytyki tekstów biblijnych, zmienił się równieŜ pogląd protestantów na

kwestię natchnienia Pisma Świętego. Dawna ortodoksja stała na stanowisku „werbalnej inspiracji”, tj.

dosłownego natchnienia autorów biblijnych. Według tej opinii, autorzy pisali pod dosłownym dykta-

tem Ducha Świętego. Obecnie miejsce „inspiracji werbalnej” zajmuje „inspiracja realna”, mówiąca o

natchnieniu rzeczowym – treściowym. Stąd teŜ, według protestantów, świętym pisarzom została poda-

na przez Ducha Świętego ogólna treść ksiąg biblijnych.

Prowadzący: Czy wspólnota Kościoła podjęła dyskusję z poglądami protestantów?

Wykładowca: Prawda o natchnieniu po raz pierwszy została zdefiniowana na Soborze Florenckim w

1441 roku jako przeciwstawienie się Jakobitom. Później zostaje ona uzupełniona przez Sobór Try-

dencki w 1546 roku, który orzekł, iŜ: „Stary i Nowy Zakon, posiada jednego i tego samego Boga za

autora, poniewaŜ pod natchnieniem Tego samego Ducha Świętego w obydwu Testamentach mówili

święci męŜowie” (EB 47). „Księgi Starego i Nowego Testamentu cieszą się jednakową powagą i sza-

cunkiem, poniewaŜ jeden jest autor obydwu Testamentów oraz zostały przekazane Kościołowi bądź

4

przez ustne nauczanie Chrystusa, bądź to podyktowane przez Ducha Świętego (Spiritu Sancto dicta-

tas)” (EB 57).

Sobór Trydencki nie zajął stanowiska wobec błędów dotyczących Boskiego pochodzenia i autorytetu

ksiąg świętych (szczególnie przeciw protestantom). Ojcowie soborowi ograniczyli się do stwierdzenia

wiary Kościoła w księgi święte Starego i Nowego Testamentu, „poniewaŜ sam Bóg jest autorem oby-

dwóch”. „Zostały one podyktowane przez Ducha Świętego”. W centrum uwagi ojców soborowych

znalazła się sprawa kanonu ksiąg. Stało się to na skutek odrzucenia niektórych ksiąg przez protestan-

tów. Stąd teŜ po podaniu spisu ksiąg natchnionych dokumenty soborowe dodają, iŜ: „jeśliby ktoś nie

uznawał wszystkich tych ksiąg ze wszystkimi ich częściami za święte i kanoniczne, niech będzie wyłą-

czony” (EB 60).

Kluczowym stwierdzeniem dla prawdy o natchnieniu w nauczaniu soborowym, jest stwierdzenie, iŜ

„natchnione są wszystkie części wszystkich ksiąg”. Ojcowie soborowi w ten sposób jasno wyrazili, Ŝe

nie ma znaczenia, czy jakaś część księgi natchnionej ma charakter religijny, czy teŜ nie, czy jest zwią-

zana z jakimiś prawdami wiary. Określenie Soboru Trydenckiego mówiące o natchnieniu wszystkich

części wszystkich ksiąg zostało powtórzone przez Sobór Watykański I oraz II.

Prowadzący: Do nauki kolejnych soborów powrócimy za tydzień, na kolejnym spotkaniu z tajemnicą

natchnienia. A poniewaŜ dziś tak duŜo usłyszeliśmy o natchnieniu, to dzisiejsze pytanie będzie z nim

związane. Pytanie konkursowe brzmi: Co oznacza, Ŝe Bóg jest przyczyną główną – nadrzędną, w dzie-

le powstawania Pisma Świętego? Odpowiedzi prosimy tradycyjnie przesyłać listownie bądź drogą

emailową, bądź dzwoniąc na numer radia RDN.

Prawidłową odpowiedź z konkursu przedświątecznego, jak równieŜ imię i nazwisko osoby, która wy-

losowała nagrodę ksiąŜkową moŜna znaleźć na stronie internetowej naszego Studium Biblijnego.

Wszystkie informacje, jak równieŜ poprzednie audycje, moŜna znaleźć na stronie internetowej:

www.studiumbiblijne.diecezja.tarnow.pl Do zobaczenia za tydzień.

5