PROBLEMY PRZEMIAN ŚRODOWISKA WYCHOWAWCZEGO
Wychowanie według Muszyńskiego, to wszelkie zamierzone działania w formie interakcji
społecznych mające na celu wywołanie trwałych poŜądanych zmian w osobowości ludzi.
Aby stwierdzić, jakie sš problemy środowisk wychowawczych, musimy dowiedzieć się,
czym s środowiska wychowawcze i środowiskowy system wychowania.
środowiskowy system wychowania wg. Muszyńskiego, to zintegrowana działalność instytucji
i komórek Ŝycia społecznego na jednym wspólnym terenie, dzięki czemu moŜliwe jest
bezpośrednie kontaktowanie się z osobą przedstawicieli tych wszystkich komórek, a ich
działania wychowawcze odnoszą się do tej samej zlokalizowanej populacji dzieci i
młodzieŜy.
środowisk wychowawczych współuczestniczących w procesie wychowawczym jest wiele,
ale zasadniczo zamyka się je w dwie grupy:
1. środowiska (instytucje) naturalne,
2. środowiska intencjonalne.
Szczególną rolę w kształtowaniu postaw dzieci i młodzieŜy odgrywajš rodzina i grupy
rówieśnicze. Stanowią one dwa środowiska wychowawcze, których wpływ daje znać o
sobie takŜe w zachowaniu wychowanków na terenie środowisk wychowania intencjonalnego.
1. środowiska naturalne:
RODZINA stanowi ona pierwotna i podstawową grupę społeczną. Rodzina spełnia kilka
funkcji, rozumianych jako pierwszoplanowe jej zadania na rzecz swych członków i
społeczeństwa. Klasyfikacja M. Ziemskiej wyróŜnia takie funkcje rodziny jak:
- - Funkcja prokreacyjna zapewnia społeczeństwu ciągłość biologiczną i
zaspokaja potrzeby seksualne małŜonków,
- - Funkcja zarobkowa decyduje o zaspokajaniu niezbędnych środków
utrzymania rodziny,
- - Funkcja usługowo-opiekuńcza w stosunku do członków rodziny,
- - Funkcja socjalizująca przekazywanie dzieciom języka, wzorców
kulturowych, norm moralnych i obyczajowych,
- - Funkcja psychologiczna wymiana emocjonalna lub ekspresja uczuć,
rozumienia i uznania, której celem jest zapewnienie członkom rodziny zdrowia
psychicznego.
Najbardziej optymalne warunki dla spełnienia swych funkcji ma rodzina pełna, składaj ca się
z dwojga rodziców i dzieci, połączonych ze sobą silną więzić emocjonalną, w której
przestrzega się społecznie uznawanych zasad, norm, wartości, ideałów.
Pozostałe rodziny majš mniej korzystne warunki dla sprawowania funkcji rodzinnych.
NaleŜš do nich = zgodnie z klasyfikacją przyjętą przez St. Kowalskiego i N. Han-Ilgiewicz:
- - Rodziny rozbite wskutek trwałej nieobecności kogoś z rodziców w
wyniku rozwodu, separacji, dezercji, a niekiedy z powodu śmierci albo
wyjazdu za granice;
- - Rodziny zrekonstruowane przez zawarcie po ich rozbiciu nowego lub
kolejnego małŜeństwa albo teŜ przez adoptowanie nowego dziecka;
- - Rodziny zdezorganizowane (rozbite wewnętrznymi niepowodzeniami),
których członkowie pozostają ze sobą niemal w permanentnych konfliktach;
przyczynš dezorganizacji moŜe być: alkoholizm, wzajemna niechęć,
podejrzliwość;
- - Rodziny zdemoralizowane, pozostające w konflikcie z prawem lub z
sądami, co nie wyklucza bliskich i serdecznych kontaktów między
poszczególnymi członkami rodziny;
- - Rodziny zastępcze, oparte na więzi współŜycia z dziećmi i stałej troski o
ich rozwój w warunkach braku więzi biologicznej z nimi, oraz rodziny
adopcyjne, których celem jest zapewnienie dziecku takich samych praw, jakie
przysługujš dzieciom z racji ich pokrewieństwa z rodzicami.
W wielu rodzinach mamy do czynienia z fatalnymi błędami wychowawczymi i postawami nie
sprzyjającymi prawidłowemu rozwojowi dzieci i młodzieŜy. Do postaw tych zgodnie z
typologią M. Ziemskiej naleŜą:
- - Postawa nadmiernie chroniąca dziecko,
- - Postawa przesadnej koncentracji uczuciowej na dziecku,
- - Postawa nadmiernego dystansu lub niechęci, a niekiedy jawnej
wrogości.
NiezaleŜnie od tego, jakie niepoŜądane postawy okazują rodzice i jakie popełniajš oni błędy
wychowawcze, rodzina pozostanie najwaŜniejszym środowiskiem wychowawczym,
wywierającym na dziecko ogromny wpływ, którego konsekwencje ponosi ono przez całe
niemal Ŝycie. Dlatego potrzebna jest troska o to, aby rodzina funkcjonowała normalnie,
stwarzajš dobre warunki wielostronnego rozwoju dzieci i młodzieŜy.
GRUPY RÓWIE NICZE grupa taka stanowi niewielką liczbę osób pozostających ze sobą
w bezpośrednich kontaktach i mających poczucie odrębności grupowej oraz wspólne
podzielane wartości (Z. Skorny, 1987). Ponadto charakterystyczną cechš nieformalnych grup
rówieśniczych jest spontaniczny sposób ich powstawania, a więc nie sš one przez nikogo
świadomie i celowo organizowane. Powstają w wyniku wzajemnego poznania i
porozumienia się, czyli w warunkach interakcji (wzajemnych oddziaływań). Obejmujš
przewaŜnie osoby o podobnych upodobaniach i zainteresowaniach.
Nieformalne grupy rówieśnicze są złoŜone przewaŜnie z dzieci lub młodzieŜy
mieszkających w bliskim sąsiedztwie. Łączy ich przede wszystkim przebywanie razem i
moŜliwość przyjemnego spędzania czasu wolnego, który najczęściej przeznaczają na wspólne
zabawy.
Nieformalna grupa rówieśnicza podobnie jak kaŜda inna grupa społeczna stanowi
dynamiczny układ zachodzących w niej procesów i zjawisk grupowych powstających w
wyniku wzajemnych oddziaływań na siebie członków, ich kontaktów i porozumiewania się.
NaleŜš do nich: cele i normy grupowe, struktura społeczna, przywództwo i spoistość.
Cele nieformalnych grup rówieśniczych są wyrazem upodobań i zainteresowań zrzeszonych
w nich chłopców i dziewcząt. Przyświeca im najczęściej zamiar wspólnego bawienia się i
przebywania razem. Cele tych grup wynikajš z reguły z odczuwanych przez dzieci i młodzieŜ
potrzeb psychospołecznych i konkretnych sytuacji Ŝyciowych.
W toku interakcji, jaka ma miejsce w kaŜdej grupie, powstają z czasem normy grupowe. Sš
to pewne uznawane za własne przepisy, określające sposoby zachowania się.
W grupie rówieśniczej występuje struktura społeczna jest to zwykle układ w porządku
hierarchicznym. MoŜna w nim wyróŜnić pozycje i role zapewniające wysokie, średnie i
najniŜsze usytuowanie w grupie. NajwyŜsze miejsce pod względem wywierania wpływu na
zachowanie członków zajmuje jej przywódca (wyłoniony w sposób naturalny, to jest bez
wyznaczania przywódcy przez kogokolwiek).
Grupa rówieśnicza stanowi jeden z istotnych czynników wpływających na zachowanie
dzieci i młodzieŜy, z którą nie sposób nie liczyć się w toku poprawnie organizowanego
procesu wychowania.
DZIECIĘCE GRUPY ZABAWOWE są moŜliwe juŜ w 3-4 roku Ŝycia dzieci. SłuŜš
głównie do zaspokajania potrzeby wspólnego bawienie się.
Sš to grupy przewaŜnie 2-3 osobowe i początkowo mają charakter wyraźnie przelotny.
Dopiero w miarę gromadzenia doświadczeń związanych z zabawą kształtują się grupy
względnie stałe i trwałe (S. Kowalski, 1986).
Dzieci od dziesiątego roku Ŝycia tworzą grupy zabawowe o charakterze na ogół
niekonfliktowym w kontaktach z dorosłymi.
PACZKI zwane nieraz klikami, sš przewaŜnie grupami 4-5 osobowymi. Zrzeszajš uczniów
wyŜszych klas szkoły podstawowej lub uczniów szkół średnich, a nawet młodzieŜ jeszcze
starszą. Skupia na ogół osoby tej samej płci, które łączą podobne zainteresowania,
uzdolnienia, dąŜenia, poglądy i postawy.
Paczki znamionuje względna trwałość i silna więc grupowa, łącznie z głębokim poczuciem
solidarności.
Członkowie paczki są wyjątkowo lojalni, i to tym bardziej, im w większym stopniu uznawane
przez nich normy pozostają w konflikcie z normami powszechnie obowiązującymi.
GANG banda, jest grupš osób w tym samym wieku, co członkowie paczki. Jest najczęściej
grupą o cechach negatywnych. Składa się na ogół z chłopców zaniedbanych wychowawczo
przez rodziców i nie akceptowanych przez rówieśników w szkole. Członkostwo w gangu
rekompensuje brak zaspokojenia potrzeb bezpieczeństwa, przynaleŜności, miłości i uznania.
Gang charakteryzuje się znacznym stopniem spoistości i jeszcze silniejszą więzić między
członkami i głębszym poczuciem solidarności, niŜ ma to miejsce w przypadku paczki.
Poza tym gang pozostaje w stałym konflikcie z dorosłymi. Wykazuje zazwyczaj wrogi
stosunek wobec innych grup rówieśniczych. Z czasem wkracza na drogę przestępczą i tym
samym stanowi dla rodziców i nauczycieli powaŜny problem wychowawczy.
2.
środowiska intencjonalne:
SZKOŁA I INTERNAT SZKOLNY w szkole młodzieŜ zdobywa ciągle nowy i bogatszy
zasób wiedzy, rozwija przydatne w Ŝyciu umiejętności, zdobywa doświadczenia, uczy się
współŜycia i współdziałania z innymi. Szkoła ułatwia rozwijanie i pogłębianie przekonań i
postaw w sferze społecznej, moralnej, ideowej i religijnej.
Szkoła spełnia trzy podstawowe funkcje:
- - Dydaktyczną (przekazywanie wiedzy z róŜnych dziedzin),
- - Wychowawczą (kształtowanie postaw społeczno-moralnych i
ideowych),
- - Opiekuńczą (zaspokajanie potrzeb niezbędnych dla prawidłowego
rozwoju fizycznego i psychicznego uczniów).
Głównych przyczyn nieprawidłowego funkcjonowania szkół upatruje się:
- - w preferowaniu funkcji kształcącej kosztem niedoceniania funkcji
wychowawczej,
- - w przeładowanych programach nauczania,
- - w stosowaniu w nadmiarze tradycyjnych metod nauczania,
- - w przestarzałej organizacji procesu nauczania,
- - w brakach naleŜytego przygotowania kadry nauczycielskiej.
Szkoły są najbardziej liczącą się dziś instytucją wychowania intencjonalnego, ale szkoła
wymaga reformy, usunięcia niedostatków charakteryzujących obecnie jej pracę (Cz.
Kupisiewicz, 1984).
INTERNAT SZKOLNY jest to inny rodzaj wychowania intencjalnego. Stanowi on miejsce
zamieszkania, wyŜywienia, pracy i wypoczynku młodzieŜy uczącej się w szkołach (por. Z.
Węgierski, 1984).
Modele funkcjonowania internatów:
- - Pierwszy model przeciwstawia wychowanie internatowe wychowaniu w
rodzinie. Zakłada całkowitą izolację wychowanków od wpływów rodziny.
Internat powinien funkcjonować na wzór szkół kadeckich z pewną namiastką
wojskowej dyscypliny, musztry pieszej i ćwiczeń polowych.
- - Drugi model docenia rolę wpływów rodziny na kształtowanie
osobowości dzieci i młodzieŜy. Zgodnie z załoŜeniami owego modelu
wychowanie w internacie naleŜy zbliŜyć do warunków Ŝycia i pracy w domu
rodzinnym.
- - Trzeci model wychowania internatowego stanowi próbę pogodzenia ze
sobą zarysowanych orientacji wychowania koszarowego i rodzinnego.
Obok internatów istniejš takŜe świetlice szkolne. Majš one na celu przede wszystkim
zapewnienie uczniom godziwego spędzania czasu wolnego między zakończeniem zajęć
lekcyjnych a ich powrotem do domu lub między wcześniejszym przyjęciem do szkoły a
rozpoczęciem lekcji. Podczas przebywania w świetlicy umoŜliwia się uczniom odrabianie
lekcji, udział w zajęciach relaksacyjnych i korzystanie z poŜywienia.
Do świetlicy uczęszczają w szczególności uczniowie w młodszym wieku szkolnym, których
oboje rodzice pracujš, oraz sieroty i półsieroty, a takŜe dzieci rodziców znajdujących się w
trudnej sytuacji Ŝyciowej i materialnej.
DOMY DZIECKA zapewniajš one całkowitą opiekę i wychowanie dzieciom i młodzieŜy
pozbawionym trwale lub okresowo własnej rodziny (J. Raczkowska, 1983).
W domach tych przebywajš na ogół wychowankowie w wieku od 3 lat do usamodzielnienia
się, ale nie dłuŜej niŜ do ukończenia 25 lat.
Podstawowym celem pracy opiekuńczej i wychowawczej z wychowankami domu dziecka
jest przygotowanie ich do samodzielnego Ŝycia, w tym takŜe w rodzinie. Cel taki pragnie się
osiągnąć zwłaszcza w wyniku nieustannej troski wychowawców o stan zdrowia i rozwój
fizyczny wychowanków, umoŜliwia im spełniania obowiązków szkolnych, aktywizowania ich
w konkretnej działalności.
Zwraca się uwagę, aby dostarczać dzieciom radosnych przeŜyć i głębokich wzruszeń,
koniecznych dla prawidłowego kształtowania ich postaw, a takŜe wyrabiać umiejętności
współŜycia i współdziałania, opartego na wzajemnym zaufaniu, serdeczności i przyjaźni.
Funkcjonujące obecnie domy dziecka sš dalekie do doskonałości, poniewaŜ Ŝycie
zakładowe jest nadmiernie skoszarowane i występujš niedomagania w zakresie kadry
pedagogicznej domów dziecka.
INNE INSTYTUCJE WYCHOWAWCZE:
- - Sanatoria dla dzieci i młodzieŜy
- - Poradnie wychowawczo-zawodowe (A. Kargulowa, 1979),
- - Pogotowia opiekuńcze (por. A. Krupiński, 1990),
- - Orodki szkolno-wychowawcze (I. Leparczyk, B. Burtymowicz, 1981),
- - Zakłady wychowawcze i poprawcze (A. Strzembosz, 1985),
- - Domy kultury (por. Dom kultury (...),1990),
- - Kościół.
Tak, więc zapoznawszy się ze środowiskami wychowawczymi moŜemy stwierdzić, jakie
sš problemy przemian tych środowisk.
W środowisku naturalnym, jakim jest rodzina zasadniczo nie powinna występować
jakakolwiek groźba destrukcji, jednakŜe (załóŜmy), kiedy jedno z rodziców umrze lub
odejdzie z rodziny to w procesie wychowawczym dziecka mogę zająć nieodwracalne zmiany.
Poczucie bezpieczeństwa i harmonii gdzie zanika, a w ich miejsce pojawia się nienawiść,
niemoŜność poradzenia sobie w konkretnych sytuacjach, czy teŜ brak oparcia i pomocy ze
strony rodziców (najczęściej przybranych).
Na przykład w rodzinach zrekonstruowanych dochodzi często do zaburzeń w stosunkach
interpersonalnych między naturalnymi i przybranymi rodzicami a dziećmi, a takŜe między
rodzeństwem pochodzącym z pierwszego i drugiego małŜeństwa.
W przypadku rodzin zdezorganizowanych powstaje klimat wzajemnej nieufności i wrogości,
niekiedy zawiści i odwetu. Z rodzin tych rekrutuje się duŜa liczba uczniów drugorocznych.
JednakŜe najgroźniejsze skutki dla wychowania powodujš rodziny zdemoralizowane.
Sš one powaŜną przyczyną niedostosowania społecznego dzieci i młodzieŜy.
Tym samym najmniej kłopotów wychowawczych sprawiajš rodziny zastępcze i adopcyjne.
Kompensujš one braki, na jakie były naraŜone dzieci w domach dziecka.
Kompensacja tego rodzaju jest moŜliwa takŜe we wszystkich pozostałych rodzinach
niepełnych, zwłaszcza dzięki okazywaniu dzieciom poŜądanych z wychowawczego punktu
widzenia postaw rodzicielskich i unikaniu przez rodziców błędów wychowawczych.
Zmiana grupy rówieśniczej przez dziecko moŜe wywrzeć na nim wpływ zarówno
negatywny, jak i pozytywny. W przypadku dziecięcych grup zabawowych i paczek mamy do
czynienia ze zdecydowaną przewagą oddziaływań konstruktywnych. Grupy te wyrównujš
niedosyt zaspokajania potrzeb psychospołecznych w domu i w szkole. Sš terenem
zdobywania nowych doświadczeń społecznych, umiejętności współdziałania, okazywania
innym swego szacunku i ograniczania nastawień egocentrycznych. Dzięki uczestnictwu w
grupie dziecko zdobywa większą pewno siebie, odporność i równowagę emocjonalną.
Wpływ negatywny takich grup objawia się niechętnym i opornym niekiedy stosunkiem do
otoczenia członków tych grup. Spowodowane to jest wzrostem pewności siebie i związanym
z tym poczuciem niezaleŜności, a takŜe zbyt silnym przywiązaniem do grupy i zawierzeniem
jej bez reszty.
Ogółem udział dzieci i młodzieŜy w nieformalnych grupach rówieśniczych przynosi im
zdecydowanie więcej korzyści niŜ strat.
KaŜde środowisko wychowawcze (szkoła, dom dziecka lub rodzina) dąŜy do dobrego
wychowania dzieci, zapewnienia im bezpieczeństwa i nauczenia ich samodzielności.
Oczywiście potrzebna jest tu współpraca rodziców, szkoły a takŜe instytucji
wychowawczych.
Bibliografia:
Zarys teorii wychowania Heliodor Muszyński, wydanie czwarte PWN. Warszawa 1977.
ABC Wychowania Mieczysław Łobocki, WSiP. Warszawa 1992.