Udział osoby najbliŜszej w postępowaniu karnym
Danuta Tarnowska
Udział osoby najbliŜszej w postępowaniu
karnym
I. Ustawową definicję osoby najbliŜszej podaje art. 115 § 11 kodeksu kar-
nego Zgodnie z tym przepisem osobą najbliŜszą jest małŜonek, wstępny,
zstępny, rodzeństwo, powinowaty w tej samej linii lub stopniu, osoba pozo-
stająca w stosunku przysposobienia oraz jej małŜonek, a takŜe osoba pozo-
stająca we wspólnym poŜyciu. Takim samym rozumieniem pojęcia osoby
najbliŜszej posługują się przepisy kodeksu postępowania karnego, przewidu-
jące udział tej osoby w procesie karnym. Przed wskazaniem przepisów nor-
mujących uprawnienia tej osoby naleŜy szerzej określić definicję, którą po-
sługuje się kodeks karny. Ogólnie moŜna stwierdzić, Ŝe normatywne pojęcie
osoby najbliŜszej nie sprowadza się tylko do spokrewnionych ze sobą, lecz
ma szerszy zakres1, obejmując takŜe osobę pozostającą we wspólnym po-
Ŝyciu.
MałŜonkiem jest osoba, która zawarła związek małŜeński waŜny w świe-
tle prawa cywilnego. MałŜeństwo jest to trwały, choć podlegający rozwiąza-
niu związek prawny dwóch osób przeciwnej płci, zawarty w odpowiedniej
formie przed uprawnionym do tego organem (kierownik urzędu stanu cywil-
nego, konsul). Na mocy umowy z dnia 28 lipca 1993 r., zawartej między RP
a Stolicą Apostolską (tzw. konkordat)2, wywołują skutki w sferze prawa cy-
wilnego związki zawarte w formie wyłącznie wyznaniowej, pod warunkiem
dopełnienia określonych formalności (zgłoszenia do urzędu stanu cywilnego
zawarcia takiego związku w terminie 3 dni)3.
Określenie „wstępni” oznacza stosunek pokrewieństwa pomiędzy bezpo-
średnimi krewnymi w linii prostej – od najmłodszego do najstarszego, np.
dziadkowie i rodzice są wstępnymi swoich dzieci i wnuków. Pokrewieństwo
jest to stosunek, jaki zachodzi pomiędzy osobami mającymi wspólnych natu-
ralnych przodków. Pokrewieństwo moŜe być: 1) w linii prostej i zachodzi
pomiędzy kolejnymi zstępnymi (np. dzieci są zstępnymi rodziców oraz
dziadków) oraz wstępnymi (odpowiednio: rodzice są wstępnymi dzieci oraz
wnuków, itd.), 2) w linii bocznej – rodzeństwo własne, zstępni i wstępni ro-
dzeństwa (wujowie, kuzyni itd.). Bliskość pokrewieństwa ustala się w stop-
niach; liczba stopni zaleŜy od liczby urodzeń, jakie dzielą określonych krew-
1 Encyklopedia prawa, pod red. U. K a l i n y - P r a s z n i c, Warszawa 2000, s. 622.
2 Dz. U. z 1998 r., Nr 51, poz. 318.
3 M. B u d y n - K u l i k, P. K o z ł ó w s k a - K a l i s z, M. K u l i k, M. M o z g a w a, Kodeks karny.
Praktyczny komentarz, Wydawnictwo Wolters Kluwer 2007, s. 233.
Prokuratura
i Prawo 12, 2008
127
nych od wspólnego przodka. Natomiast zstępni jest to stosunek, jaki zacho-
dzi pomiędzy osobami mającymi wspólnych naturalnych przodków w linii
„prostej” – od najstarszego do najmłodszego krewnego, np. dzieci i wnuki są
zstępnymi swoich rodziców i dziadków4. Rodzeństwo są to osoby pochodzą-
ce od wspólnych rodziców.
Przez powinowactwo naleŜy rozumieć stosunek, jaki powstaje w wyniku
zawarcia małŜeństwa pomiędzy małŜonkami a krewnymi współmałŜonków.
Bliskość powinowactwa, podobnie jak pokrewieństwa, ustala się w liniach
(prostej – wstępni współmałŜonka i bocznej – jego rodzeństwo) i stopniach.
Powinowactwo nie ustaje pomimo rozwiązania małŜeństwa (np. przez roz-
wód, śmierć współmałŜonka), natomiast ustaje w wypadku uniewaŜnienia
małŜeństwa5.
Przysposobienie (adopcja) jest regulowana przepisami kodeksu rodzin-
nego i opiekuńczego. Przysposobić moŜna jedynie osobę małoletnią w jej
interesie oraz wtedy, gdy kwalifikacje osobiste przysposabiającego uzasad-
niają przekonanie, Ŝe będzie naleŜycie wywiązywał się ze swoich obowiąz-
ków, a ponadto, jeśli istnieje pomiędzy zainteresowanymi odpowiednia róŜ-
nica wieku. Wspólnie adopcji dokonać mogą tylko małŜonkowie6.
Osobą najbliŜszą w rozumieniu kodeksu karnego jest równieŜ małŜonek
przysposobionego.
Osoby pozostające ze sobą we wspólnym poŜyciu (tzw. konkubinat), to
osoby pozostające ze sobą w trwałym związku nieformalnym. Musi między
nimi zachodzić więź fizyczna, gospodarcza i uczuciowa. Nie uwaŜa się za
konkubinat związku o charakterze wyłącznie erotycznym7. Za istotne i ko-
nieczne elementy wspólnego poŜycia uznać naleŜy następujące: wspólne
poŜycie psychiczne i fizyczne, wspólnotę ekonomiczną i trwałość związku.
Te elementy bowiem wskazywać mogą, Ŝe pomiędzy dwiema osobami płci
odmiennej zachodzi taki związek, który od związku małŜeńskiego róŜni się
tylko brakiem prawnej legalizacji faktycznego związku małŜeńskiego8. Osoba
pozostająca we wspólnym poŜyciu, to osoba będąca w związku co do istoty
takim samym, jak związek małŜeński (zachowana więź uczuciowa, gospo-
darcza i finansowa), tyle tylko, Ŝe pozbawionym węzła prawnego, przewi-
dzianego przez kodeks rodzinny i opiekuńczy. Pozostawanie we wspólnym
poŜyciu naleŜy do sfery faktów, toteŜ sąd przed podjęciem decyzji o zwol-
4 Encyklopedia prawa…, s. 694 i 1292.
5 Ibidem, s. 731.
6 Ibidem, s. 825.
7 M. B u d y n - K u l i k, P. K o z ł o w s k a - K a l i s z, M. K u l i k, M. M o z g a w a, Kodeks karny…,
s. 233.
8 Wyrok SN z dnia 12 listopada 1975 r., V KR 203/75, OSPiKA 1976, nr 10, poz. 187; Kodeks
karny z orzecznictwem, pod red. K. J a n c z u k o w i c z a, Gdańsk 1996, s. 422–423;
K. T. B o r a t y ń s k a, A. G ó r s k i, A. S a k o w i c z, A. W a Ŝ n y, Kodeks postępowania karne-
go. Komentarz, Warszawa 2005, s. 148.
Prokuratura
i Prawo 12, 2008
128
Udział osoby najbliŜszej w postępowaniu karnym
nieniu określonej osoby od obowiązku złoŜenia zeznań jest zobligowany
dokonać ustaleń co do zakresu związku łączącego świadka z oskarŜonym9.
Pojęcie „wspólne poŜycie” odnoszone jest wyłącznie do konkubinatu,
a w szczególności do związku osób róŜnej płci, odpowiadającego od strony
faktycznej stosunkowi małŜeństwa (którym w myśl art. 18 Konstytucji jest
wyłącznie związek osób róŜnej płci)10.
II. Pojęciem osoby najbliŜszej posługuje się nie tylko kodeks karny, ale
równieŜ w kodeksie postępowania karnego spotykamy przepisy, które nor-
mują udział osoby najbliŜszej w procesie karnym. Przepisy k.p.k. posługują
się wyŜej wskazanym rozumieniem pojęcia „osoba najbliŜsza” dla określenia
jej uprawnień w postępowaniu karnym lub wskazania uprawnień innych osób
ze względu na istnienie osoby najbliŜszej.
Najbardziej znanym uprawnieniem osób najbliŜszych jest prawo regulo-
wane art. 52 k.p.k., mówiące o tym, Ŝe w razie śmierci pokrzywdzonego
prawa, które by mu przysługiwały, mogą wykonywać osoby najbliŜsze,
a w wypadku ich braku lub nieujawnienia – prokurator, działając z urzędu.
W wypadku, gdy organ prowadzący postępowanie dysponuje informacjami
o osobach najbliŜszych dla pokrzywdzonego, powinien pouczyć o przysługu-
jących uprawnieniach co najmniej jedną z nich. Przepis ten reguluje udział
w procesie karnym osoby najbliŜszej występującej (w zaleŜności od chwili
wstąpienia do procesu) w roli zastępczej lub strony nowej. Istotnym tu jest
moment wstąpienia osoby najbliŜszej do procesu karnego. JeŜeli czyni to
przed zawiązaniem się postępowania (przed jego wszczęciem), występuje
jako strona zastępcza. JeŜeli wstąpi do procesu po jego wszczęciu, wystę-
puje jako strona nowa. Wstąpienie osoby najbliŜszej w miejsce zmarłego
pokrzywdzonego powoduje moŜliwość wykonywania jego praw, wynikają-
cych z zasady kontradyktoryjności. Od przedstawicieli (równieŜ przedstawi-
cieli ustawowych) róŜnią się tym, Ŝe nie działają za kogoś innego, lecz we
własnym imieniu, gdyŜ zmarły, którego miejsce one zajęły, nie jest podmio-
tem prawnym. Ci, którzy działają za zmarłego, sami są stronami proceso-
wymi11. Zgodnie z poglądem SN osoba najbliŜsza – w razie śmierci po-
krzywdzonego – mo
12
Ŝe pojednać się ze sprawcą . Przepis art. 43 k.p.k.
(obecnie 52 k.p.k.) nie pozostawia wątpliwości, Ŝe wykonywanie praw proce-
sowych osoby pokrzywdzonej przez przestępstwo nie ustaje z chwilą jej
śmierci, a prawa te mogą być podjęte lub kontynuowane przez: 1) małŜonka,
9 R. A. S t e f a ń s k i, Prawo odmowy zeznań w nowym kodeksie postępowania karnego, Prok.
i Pr. 1998, nr 7–8, s. 45.
10 Postanowienie SN z dnia 7 lipca 2004 r., II KK 176/04, LEX nr 121668.
11 J. G r a j e w s k i, L. K. P a p r z y c k i, S. S t e i n b o r n, Kodeks postępowania karnego. Ko-
mentarz, t. I, Kantor Wydawniczy Zakamycze, Kraków 2006, s. 216.
12 Uchwała SN z dnia 30 września 2003 r., I KZP 19/03, OSNKW 2003, nr 9–10, poz. 78.
Prokuratura
i Prawo 12, 2008
129
2) krewnych w linii prostej, rodzeństwo, 3) osoby związane węzłem przyspo-
sobienia. Poza enumeratywnym wyliczeniem podmiotów uprawnionych do
wykonywania praw pokrzywdzonego po jego śmierci ustawa nie przewiduje
Ŝadnych ograniczeń czy teŜ wyjątków dotyczących samych praw. Dlatego
teŜ kaŜda z osób wymienionych w art. 43 k.p.k. (obecnie 52 k.p.k.) moŜe
złoŜyć wniosek o ściganie13.
Nie tylko śmierć pokrzywdzonego powoduje prawo wstąpienia do procesu
osoby najbliŜszej, gdyŜ zgodnie z art. 58 § 1 i 2 k.p.k. takŜe śmierć w postę-
powaniu sądowym oskarŜyciela posiłkowego nie tamuje biegu postępowa-
nia. W takim wypadku osoby najbliŜsze mogą przystąpić do postępowania
w charakterze oskarŜyciela posiłkowego w kaŜdym jego stadium. W razie
śmierci oskarŜyciela posiłkowego, który samodzielnie popierał oskarŜenie
(oskarŜyciel posiłkowy subsydiarny), postępowanie zawiesza się, a osoby
najbliŜsze mogą wstąpić w prawa zmarłego. JeŜeli w terminie zawitym
3 miesięcy od dnia śmierci oskarŜyciela posiłkowego osoba uprawniona nie
wstąpi w prawa zmarłego, sąd umarza postępowanie (art. 58 § 2 w zw. z art.
61 k.p.k.). Wstępując do procesu karnego osoba najbliŜsza nabywa upraw-
nienia oskarŜyciela posiłkowego. NaleŜy podkreślić, Ŝe regulacja dotycząca
wstąpienia osoby najbliŜszej w miejsce zmarłego oskarŜyciela posiłkowego
jest róŜna w zaleŜności od tego, o którego oskarŜyciela posiłkowego chodzi.
O ile śmierć oskarŜyciela ubocznego nie tamuje biegu postępowania, a oso-
by najbliŜsze mogą wstąpić do procesu aŜ do jego prawomocnego zakoń-
czenia, o tyle w razie śmierci oskarŜyciela subsydiarnego postępowanie
zostaje z urzędu zawieszone, zaś osoby najbliŜsze, w terminie zawitym
3 miesięcy, mogą wstąpić w prawa zmarłego14. Prawa pokrzywdzonego,
o których mowa, nie mają charakteru hipotetycznego jako zespołu upraw-
nień przysługujących w modelowym procesie karnym potencjalnemu po-
krzywdzonemu, lecz naleŜy je rozumieć jako sumę uprawnień posiadanych
przez konkretnego pokrzywdzonego (oskarŜyciela posiłkowego) w procesie
karnym, w którym jest stroną procesową. Z tego względu, jeśli zmarły oskar-
Ŝyciel posiłkowy nie został dopuszczony do udziału w postępowaniu z przy-
czyn określonych w art. 56 k.p.k., równieŜ osoba najbliŜsza zostanie pozba-
wiona tego uprawnienia. Sąd w opisanej sytuacji powinien wydać postano-
wienie, na mocy którego wstępującą w prawa zmarłego oskarŜyciela posił-
kowego osobę najbliŜszą (która tym samym sama staje się oskarŜycielem
posiłkowym i stroną w procesie karnym) nie dopuści do udziału w postępo-
waniu na podstawie art. 56 § 1 w zw. z art. 58 k.p.k.15.
13 Wyrok SN z dnia 1 października 1997 r., II KKN 300/97, Prok. i Prawo 1998, dodatek „Orze-
cznictwo”, nr 5, s. 11.
14 J. G r a j e w s k i, L. K. P a p r z y c k i, S. S t e i n b o r n, Kodeks… (t. I), s. 240–241.
15 K. D u d k a, Ograniczenie liczby oskarŜycieli posiłkowych w procesie karnym, Prok. i Pr.
2004, nr 7–8, s. 99 i n.
Prokuratura
i Prawo 12, 2008
130
Udział osoby najbliŜszej w postępowaniu karnym
Podobne konsekwencje wywołuje śmierć oskarŜyciela prywatnego, tj.
zawieszenie postępowania, ewentualne wstąpienie osoby najbliŜszej do
procesu karnego w charakterze strony zastępczej lub strony nowej i korzy-
stanie z praw zmarłego oskarŜyciela prywatnego. Tak samo jak w odniesie-
niu do oskarŜyciela posiłkowego nie wstąpienie w prawa zmarłego powoduje
umorzenie postępowania przez sąd (art. 61 k.p.k.). Przypomnieć trzeba, Ŝe
generalną moŜliwość wykonywania praw zmarłego pokrzywdzonego przez
osoby najbliŜsze przewiduje art. 52 k.p.k., zaś przepis art. 61 k.p.k. precyzu-
je warunki wstąpienia osób najbliŜszych w prawa zmarłego oskarŜyciela
prywatnego. Podobnie jak śmierć oskarŜyciela subsydiarnego, śmierć oskar-
Ŝyciela prywatnego obliguje sąd do zawieszenia postępowania po to, aby
osoby najbliŜsze mogły wstąpić w jego prawa. Postępowanie zawiesza się
takŜe wtedy, gdy zmarł jeden z kilku występujących w sprawie oskarŜycieli
prywatnych. JeŜeli osoby najbliŜsze nie wstąpią w prawa oskarŜyciela, sąd
umarza postępowanie. JednakŜe zawieszenie to nie jest toŜsame z zawie-
szeniem uregulowanym w art. 22 § 1 k.p.k. Po pierwsze, ustawodawca
w art. 61 § 2 k.p.k. wskazuje konkretny termin zawieszenia – 3 miesiące. Po
drugie, najczęściej zawieszenie następuje z powodu przeszkód po stronie
oskarŜonego, podczas gdy tutaj przeszkoda przyczyniająca się do zawie-
szenia leŜy po stronie czynnej16. Podstawa zawieszenia postępowania okre-
ślona w art. 61 § 1 k.p.k. jest o tyle szczególna w stosunku do określonej
w art. 22 § 1 k.p.k., Ŝe w sytuacji wskazanej w art. 61 § 2 k.p.k., postępowa-
nie podlega umorzeniu bez uprzedniego jego podjęcia17.
RównieŜ śmierć powoda cywilnego powoduje prawo wystąpienia w po-
stępowaniu karnym osoby najbliŜszej. Na podstawie art. 63 § 1 k.p.k. w razie
śmierci pokrzywdzonego osoby najbliŜsze mogą aŜ do rozpoczęcia przewo-
du sądowego (art. 62 k.p.k.) wytoczyć powództwo cywilne o przysługujące
im roszczenia majątkowe wynikające z popełnienia przestępstwa. W razie
śmierci powoda cywilnego osoby najbliŜsze mogą wstąpić w prawa zmarłego
i dochodzić przysługujących im roszczeń. Inna jest jednak konsekwencja nie
wstąpienia tych osób do procesu, gdyŜ ich niewstąpienie nie tamuje biegu
postępowania, a sąd, wydając orzeczenie kończące postępowanie, pozo-
stawia wówczas powództwo cywilne bez rozpoznania. Śmierć pokrzywdzo-
nego nie stanowi przeszkody dla wszczęcia i toczenia się procesu adhezyj-
nego, o ile z powództwem cywilnym wystąpi osoba najbliŜsza. Osoby te mo-
gą wytoczyć powództwo cywilne lub wstąpić w prawa zmarłego pokrzywdzo-
nego o przysługujące im roszczenia majątkowe wynikające z popełnienia
przestępstwa. „Przysługujące im roszczenia” to te roszczenia majątkowe,
które wynikają bezpośrednio z przestępstwa dla osób najbliŜszych, a nie te,
16 K. T. B o r a t y ń s k a, A. G ó r s k i, A. S a k o w i c z, A. W a Ŝ n y, Kodeks…, s. 155.
17 Postanowienie SN z dnia 9 listopada 2006 r., WZ 27/06, OSNKW 2007, nr 1, poz. 6.
Prokuratura
i Prawo 12, 2008
131
które na podstawie prawa cywilnego (spadkowego), z chwilą śmierci po-
krzywdzonego podlegają dziedziczeniu, jakich moŜna dochodzić tylko przed
sądem cywilnym. Zaznaczyć trzeba, Ŝe w razie śmierci pokrzywdzonego
(powoda cywilnego) sąd nie poszukuje osób mu najbliŜszych ani w sytuacji,
gdy te osoby znane są sądowi, ani nie zawiadamia ich o moŜliwości wstą-
pienia w prawa zmarłego18. Roszczenia majątkowe wynikające z przestęp-
stwa, o dochodzeniu których mówi art. 66 § 2 k.p.k., sprowadzają się, zgod-
nie z brzmieniem art. 446 § 3 kodeksu cywilnego, do odszkodowania dla
najbliŜszych członków rodziny zmarłego, ale tylko w tych wypadkach, gdy
wskutek jego śmierci nastąpiło znaczne pogorszenie sytuacji Ŝyciowej tych
osób. Zadośćuczynienie pienięŜne za doznaną krzywdę, w myśl art. 445 k.c.
przysługuje jedynie samemu pokrzywdzonemu w określonych wypadkach
(art. 444 k.c.). Z przepisu art. 446 k.c. wynika więc, Ŝe w odniesieniu do naj-
bliŜszych członków rodziny zmarłego zmieniony został charakter odszkodo-
wania z zadośćuczynienia za krzywdę moralną na wynagrodzenie za szkody
majątkowe19.
Osoba najbliŜsza posiada teŜ uprawnienia w postępowaniu o wznowie-
nie. Śmierć oskarŜonego powoduje konsekwencje w postępowaniu o wzno-
wienie postępowania zakończonego prawomocnym orzeczeniem sądu.
Przepis art. 542 § 2 k.p.k. stanowi, iŜ wniosek o wznowienie na korzyść zło-
Ŝyć moŜe w razie śmierci skazanego osoba najbliŜsza. RównieŜ w postępo-
waniu z rozdziału 56 obowiązuje art. 51 i 78 k.p.k. TakŜe w postępowaniu
o ułaskawienie (choć ustawa nie posługuje się tu pojęciem „osoba najbliŜ-
sza”, wyliczając krąg uprawnionych) przewidziano (art. 560 § 1 k.p.k.), iŜ
prośbę o ułaskawienie skazanego moŜe wnieść on sam, osoba uprawniona
do składania na jego korzyść środków odwoławczych, krewni w linii prostej,
przysposabiający lub przysposobiony, rodzeństwo, małŜonek i osoba pozo-
stająca ze skazanym we wspólnym poŜyciu. Wskazać trzeba, Ŝe przepis art.
560 § 1 k.p.k. określa katalog osób uprawnionych do wniesienia prośby
o ułaskawienie. Wyliczenie to jest taksatywne i nie jest identyczne z kodek-
sowym pojęciem „osoby najbliŜszej”. Oprócz skazanego, osobami uprawnio-
nymi do złoŜenia wniosku o ułaskawienie są: 1) osoba uprawniona do skła-
dania na jego korzyść środków odwoławczych (obrońca, przedstawiciel
ustawowy, osoba pod której pieczą skazany pozostaje, oraz prokurator dzia-
łający w oparciu o art. 425 § 4 k.p.k.), 2) krewni w linii prostej, przysposabia-
jący lub przysposobiony, rodzeństwo, małŜonek i osoba pozostająca ze ska-
zanym we wspólnym poŜyciu20.
18 J. G r a j e w s k i, L. K. P a p r z y c k i, S. S t e i n b o r n, Kodeks… (t. I), s. 258–259.
19 Wyrok SN z dnia 13 maja 1969 r., V KRN 727/68, LEX nr 21295.
20 J. G r a j e w s k i, L. K. P a p r z y c k i, S. S t e i n b o r n, Kodeks... (t. II), s. 427−428; J. G r a -
j e w s k i, L. K. P a p r z y c k i, M. P ł a c h t a, Kodeks postępowania karnego. Komentarz,
Kantor Wydawniczy Zakamycze, Kraków 2003, s. 407–408.
Prokuratura
i Prawo 12, 2008
132
Udział osoby najbliŜszej w postępowaniu karnym
III. Pojęciem osoby najbliŜszej posługuje się ustawodawca nie tylko dla
określenia jej uprawnień do wystąpienia jako strona zastępcza lub strona
nowa bądź do wnoszenia środków odwoławczych, ale równieŜ dla wskaza-
nia przysługujących jej uprawnień w prawie dowodowym, ochrony świadków
ze względu na niebezpieczeństwo groŜące osobie bliskiej, a takŜe obowiąz-
ku zawiadomienia osoby najbliŜszej o fakcie zatrzymania lub tymczasowego
aresztowania.
Uprawnienia dla osób najbliŜszych przewidziane są w prawie dowodo-
wym ze względu na ich ochronę przed składaniem zeznań ze względu na to,
ze pozostają z oskarŜonym w stosunkach rodzinnych. NajwaŜniejszym
uprawnieniem jest prawo wynikające z art. 182 § 1 i 2 k.p.k., zgodnie z któ-
rym osoba najbliŜsza dla oskarŜonego moŜe odmówić zeznań. Prawo od-
mowy zeznań trwa mimo ustania małŜeństwa lub przysposobienia. Zazna-
czyć trzeba, Ŝe osoba najbliŜsza nie ma obowiązku uzasadniać swego sta-
nowiska, a sąd nie ma prawa ustalać lub oceniać motywy takiej decyzji
świadka. Odmowa zeznań dotyczy całości zeznań, co oznacza, Ŝe osoba
najbliŜsza w ogóle nie występuje w sprawie w charakterze świadka, jeŜeli
zeznania dotyczyć mogą tylko okoliczności istotnych dla odpowiedzialności
karnej osoby najbliŜszej albo tylko części zeznań dotyczących właśnie tej
osoby, gdy jednocześnie świadkowi znane są inne fakty istotne dla toczące-
go się postępowania, ale w ogóle niedotyczące kwestii odpowiedzialności
karnej osoby najbliŜszej21. Stosunek bliskości powinien istnieć w chwili skła-
dania zeznań, nie później jednak niŜ w chwili przed rozpoczęciem pierwsze-
go zeznania na rozprawie przed sądem pierwszej instancji22. Skorzystanie
przez świadka z prawa odmowy zeznań moŜe nastąpić takŜe przez złoŜenie
oświadczenia na piśmie23. Istota gwarancji płynących z prawa do odmowy
zeznań związana jest przede wszystkim z uwolnieniem świadka od dylema-
tu, czy składać zeznania w sprawie toczącej się przeciwko osobie najbliŜ-
szej, czy te
24
Ŝ zeznań takich nie składać .
Podobne uprawnienie, ale co do odmowy udzielenia odpowiedzi na pyta-
nie, przysługuje świadkowi na zasadzie art. 183 § 1 k.p.k. Zgodnie z tym
przepisem świadek moŜe uchylić się od odpowiedzi na pytanie, jeŜeli udzie-
lenie odpowiedzi mogłoby narazić jego lub osobę dla niego najbliŜszą na
odpowiedzialność za przestępstwo lub przestępstwo skarbowe. Organ pro-
wadzący postępowanie ma obowiązek (art. 16 § 1 k.p.k.) pouczenia świadka
o przysługującym mu uprawnieniu do uchylenia się od odpowiedzi na pyta-
nie, tylko gdy świadkowi lub osobie najbliŜszej grozi odpowiedzialność kar-
na, a nie odpowiedzialność cywilna lub dyscyplinarna, czy teŜ za wykrocze-
21 J. G r a j e w s k i, L. K. P a p r z y c k i, S. S t e i n b o r n, Kodeks… (t. II), s. 502–503.
22 W. G r z e s z c z y k, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, Warszawa 2005, s. 159.
23 Uchwała SN z dnia 26 października 2006 r., I KZP 22/06, OSNKW 2006, nr 11, poz. 98.
24 Postanowienie SN z dnia 25 czerwca 2004 r., V KK 68/04, OSNwSK 2004, nr 1, poz. 1190.
Prokuratura
i Prawo 12, 2008
133
nie. Trafnie przyjmuje się, Ŝe świadek ma takŜe prawo do przemilczenia
związanych z tym okoliczności w fazie zeznań spontanicznych. Organ pro-
cesowy nie jest uprawniony do kontroli występowania przesłanek, na które
powołuje się świadek, gdyŜ decyzja o uchyleniu się od odpowiedzi na pyta-
nie naleŜy tylko do świadka25. W sytuacji określonej w tym przepisie świadek
nie ma obowiązku wyjaśniania, dlaczego odmawia odpowiedzi26. Świadek
nie ma bowiem obowiązku podawania motywów odmowy odpowiedzi na
pytanie, wystarczy, Ŝe powoła się na przepis art. 183 § 1 k.p.k., i tym samym
moŜe uchylić się od odpowiedzi na pytanie. Organ procesowy nie moŜe więc
Ŝądać od świadka, aby ujawnił, dlaczego uchyla się od odpowiedzi na okre-
ślone pytanie27. W związku z tym uprawnieniem pozostaje prawo do Ŝądania
przez świadka, aby przesłuchano go na rozprawie z wyłączeniem jawności,
jeŜeli treść zeznań mogłaby narazić na hańbę jego lub osobę dla niego naj-
bliŜszą (art. 183 § 2 k.p.k.). Pojęcie „hańby” winno być rozumiane tak, jak
określenie to jest odbierane społecznie, chodzi więc w szczególności o oko-
liczności drastyczne, dotyczące spraw osobistych, intymnych, które w od-
czuciu społecznym „poniŜają” osobę zachowującą się w dany sposób28.
Treść zeznania moŜe narazić świadka lub dla niego osobę najbliŜszą na
hańbę, co uzasadnia Ŝądanie wyłączenia jawności na czas jego przesłucha-
nia, gdy wynikające z nich fakty tak właśnie mogą zostać ocenione przez
osoby postronne – jako dyskredytujące czy teŜ dyskwalifikujące w ocenie
społecznej. śądania świadka nie moŜna nie uwzględnić, jeŜeli wskaŜe on
okoliczności, które mogą narazić osoby najbliŜsze na hańbę. Zaznaczyć przy
tym trzeba, Ŝe osoby korzystające z tych uprawnień nie mogą być biegłymi
(art. 196 k.p.k.).
Wspomnieć teŜ naleŜy o osobie najbliŜszej jako przyczynie ustanowienia
świadka świadkiem anonimowym. Zgodnie z art. 184 § 1 k.p.k., jeŜeli zacho-
dzi uzasadniona obawa niebezpieczeństwa dla Ŝycia, zdrowia, wolności albo
mienia w znacznych rozmiarach świadka lub osoby dla niego najbliŜszej,
sąd, a w postępowaniu przygotowawczym prokurator, moŜe wydać posta-
nowienie o zachowaniu w tajemnicy okoliczności umoŜliwiających ujawnienie
toŜsamości świadka, w tym danych osobowych, jeŜeli nie mają znaczenia
dla rozstrzygnięcia w sprawie. Przesłanką anonimizacji jest istnienie uza-
sadnionej obawy niebezpieczeństwa dla Ŝycia, zdrowia, wolności albo mie-
nia w znacznych rozmiarach świadka lub osób dla niego najbliŜszych. Nie
wydaje się, by pojęciu „osoba najbliŜsza” moŜna nadawać szerszy zakres,
25 W. G r z e s z c z y k, Kodeks…, s. 160.
26 J. G r a j e w s k i, L. K. P a p r z y c k i, M. P ł a c h t a, Kodeks… (t. I), s. 445, J. G r a j e w s k i,
L. K. P a p r z y c k i, S. S t e i n b o r n, Kodeks… (t. I), s. 506–507.
27 Postanowienie SN z dnia 8 lutego 2006 r., IV KK 294/05, OSNwSK 2006, nr 1, poz. 306.
28 T. G r z e g o r c z y k, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, Kantor Wydawniczy Zaka-
mycze, Kraków 2005, s. 462.
Prokuratura
i Prawo 12, 2008
134
Udział osoby najbliŜszej w postępowaniu karnym
niŜ przewiduje to przepis art. 115 § 11 k.k. Skoro bowiem ustawa posługuje
się tym pojęciem, nie formułując jego odmiennego zakresu, przeto takŜe
w ramach art. 184 § 1 k.p.k. naleŜy przez „osobę najbliŜszą” rozumieć osoby
wymienione w art. 115 § 11 k.k.29.
Dla ochrony świadka podobne znaczenie ma art. 191 § 3 k.p.k., zgodnie
z którym, jeŜeli zachodzi uzasadniona obawa uŜycia przemocy lub groźby
bezprawnej wobec świadka lub osoby najbliŜszej w związku z jego czynno-
ściami, moŜe on zastrzec dane dotyczące miejsca zamieszkania do wyłącz-
nej wiadomości prokuratora lub sądu. Pisma procesowe doręcza się wów-
czas do instytucji, w której świadek jest zatrudniony, lub na inny wskazany
przez niego adres. ZastrzeŜenie danych dotyczących miejsca zamieszkania
następuje nie z urzędu, lecz wyłącznie na Ŝądanie świadka, które nie moŜe
zostać nieuwzględnione, o ile okoliczności tego rodzaju zostaną ujawnione.
Decyzja ta naleŜy do samego świadka. Organ procesowy jest obowiązany
uwzględnić Ŝądanie świadka.
IV. Osoba najbliŜsza posiada takŜe uprawnienia w związku ze stosowa-
niem wobec osoby podejrzanej lub podejrzanego (oskarŜonego) środków
przymusu. Zgodnie z art. 245 § 2 k.p.k. na Ŝądanie zatrzymanego naleŜy
o fakcie zatrzymania zawiadomić bezzwłocznie osobę dla niego najbliŜszą
lub inną przez niego wskazaną. Zaznaczyć trzeba, Ŝe w odniesieniu do za-
trzymania zawiadomienie następuje tylko na Ŝądanie zatrzymanego, w za-
kresie określonym w art. 261 § 1 i 3 k.p.k., które to przepisy dotyczą tymcza-
sowego aresztowania Przez odpowiednie zastosowanie organ stosujący
zatrzymanie dokonuje zawiadomienia osób najbliŜszych. Natomiast zawia-
domienie o zastosowaniu tymczasowego aresztowania stanowi obowiązek
sądu, który musi być zrealizowany tak szybko, jak to jest moŜliwe z tech-
nicznego punktu widzenia, wobec sformułowania ustawowego, Ŝe ma to
nastąpić bezzwłocznie30. Z przepisu wynika, Ŝe obowiązek zawiadomienia
dotyczy tylko jednego członka rodziny.
NaleŜy więc przypuszczać, Ŝe w wypadku wskazania przez aresztowa-
nego kilku z nich, prokurator moŜe zaŜądać, aby podał swoje preferencje.
W razie odmowy prokurator powinien taka decyzję podjąć samodzielnie.
Wydaje się, Ŝe w takim wypadku głównym kryterium wyboru powinien być
fakt pozostawania danej osoby we wspólnym gospodarstwie domowym
z aresztowanym31. Przy braku osób najbliŜszych i podejrzliwości organu
ścigania prawdopodobna jest sytuacja, w której nikt nie zostanie zawiado-
miony o fakcie aresztowania. NaleŜałoby więc wstępnie zaŜądać od podej-
29 J. G r a j e w s k i, L. K. P a p r z y c k i, S. S t e i n b o r n, Kodeks… (t. I), s. 514–515.
30 W. G r z e s z c z y k, Kodeks…, s. 234–235.
31 H. G a j e w s k a - K r a c z k o w s k a, Tajność postępowania przygotowawczego a prawo do
informacji o jego przebiegu, St. Prawn. 1990, nr 3, s. 11.
Prokuratura
i Prawo 12, 2008
135
rzanego motywów, dla których wnioskuje o zawiadomienie osoby obcej,
w razie podejrzenia o próbę matactwa. Jeśli przypuszczenia prokuratora się
potwierdzą, a brak jest osób najbliŜszych, celowe wydaje się zawiadomienie
albo dalszej rodziny, albo zwrócenie się do zespołu adwokackiego w celu
nawiązania kontaktu podejrzanego z ewentualnym obrońcą. W kaŜdym razie
absolutnie nie wolno dopuszczać do sytuacji, w której aresztowany, z powo-
du formalizmu organu ścigania, przepada bez wieści32.
O zastosowaniu tymczasowego aresztowania sąd jest obowiązany bez-
zwłocznie zawiadomić osobę najbliŜszą dla oskarŜonego; moŜe to być oso-
ba wskazana przez oskarŜonego (art. 261 § 1 k.p.k.). Na wniosek oskarŜo-
nego moŜna równieŜ zawiadomić inną osobę zamiast lub obok osoby naj-
bliŜszej (art. 261 § 2 k.p.k.).
V. PowyŜsze uwagi wskazują, iŜ osoba najbliŜsza odgrywa istotną rolę
w postępowaniu karnym. Jej udział idzie w kilku kierunkach. Po pierwsze,
osoba ta ma prawo wstąpienia do procesu w związku ze śmiercią pokrzyw-
dzonego jako strona zastępcza lub strona nowa. Po drugie, osobie najbliŜ-
szej dla oskarŜonego przysługuje prawo odmowy zeznań. Po trzecie, osoba
najbliŜsza (jeŜeli zachodzi uzasadniona obawa o jej Ŝycie, zdrowie, wolność
lub mienie w znacznych rozmiarach) ma wpływ na ustanowienie świadka
świadkiem anonimowym lub ochronę danych adresowych. Ponadto, jeŜeli
zatrzymano osobę podejrzaną lub tymczasowo aresztowano podejrzanego
(oskarŜonego) w odniesieniu do zatrzymanego na jego wniosek, a w stosun-
ku do tymczasowo aresztowanego obligatoryjnie zawiadamia się o zastoso-
waniu tych środków przymusu osobę najbliŜszą.
NaleŜy teŜ podkreślić, Ŝe niewstąpienie osoby najbliŜszej w prawa po-
krzywdzonego w razie jego śmierci powoduje umorzenie postępowania,
a w przypadku powoda cywilnego pozostawienie pozwu cywilnego bez roz-
poznania.
Omawiając udział osób najbliŜszych w procesie karnym, naleŜy wspo-
mnieć teŜ o tym, Ŝe k.p.k. posługuje się równieŜ terminem „przedstawiciel
ustawowy” i „osoba pozostająca z oskarŜonym w szczególnie bliskim sto-
sunku osobistym”, które to osoby równieŜ wywierają wpływ na postępowanie
karne. JednakŜe z uwagi na to, Ŝe przedmiotem analizy była „osoba najbliŜ-
sza” i jej wpływ na proces karny, udział tych innych osób winien być przed-
miotem odrębnego opracowania.
32 Ibidem, s. 11.
Prokuratura
i Prawo 12, 2008
136