ANALIZA I INTERPRETACJA FRAGMENTU PROZY
I AKAPIT PRACY: WSTĘP
Wstęp: wychodzimy od zaprzeczenia (w przypadku tekstu poświęconego problemowi miłości pracę rozpoczynamy refleksją na temat samotności człowieka i rodzącej się potrzebie uczucia), by nie zaczynać od poruszonego w dziele tematu.
Tą metodą unikniemy wadliwej kompozycji pracy:
- stosowania „metody powtórzeń” (wzmianka na temat miłości we wstępie, rozwinięcie tematu i powtórzenie powyŜszych treści w zakończeniu) oraz
- „odchudzenia” zakończenia („wszystko juŜ napisałem/am, co napisać w zakończeniu?”)
Wstęp kończy się tezą interpretacyjną (ma zawsze formę zdania z orzeczeniem (np. „Problem ten został podjęty przez Bolesława Prusa w jego powieści „Lalka”).
II AKAPIT: NARRATOR
Poświęcamy go nadawcy, fikcyjnej osobie opowiadającej o zdarzeniach, opisującej zachowania bohaterów czy przywołującej ich wypowiedzi. Przebieg narracji kształtuje świat przedstawiony, ciąg wydarzeń, sylwetki bohaterów i tło akcji. Badając konstrukcję narratora naleŜy uwzględnić kwestie:
- za pomocą jakich form gramatycznych wypowiada się narrator:
a) gdy uŜywa form trzecioosobowych ([on]„Wspiął się na szczyt...”) wskazuje, iŜ istnieje poza światem przedstawionym (jest wobec niego transcendentny). PoniewaŜ obserwuje rzeczywistość literacką z dystansu moŜe oceniać go obiektywnie („Wysoka góra śliską turnią opadała w dół”.) lub subiektywnie („Zatrzepotała zabawnie spuchniętymi od płaczu powiekami”.) – jest to narracja trzecioosobowa (autorska), a narrator trzecioosobowy. Z uwagi na stosunek narratora do świata i bohaterów rozróŜnia się
* narrację auktorialną: narrator nie tylko jest ukryty i nie uczestniczy w świecie, ale i wybiega w przyszłość (jest wszechwiedzący).
MoŜe równieŜ oceniać bohaterów i zdarzenia.
* narracja personalna: narrator przedstawia świat tak, jak widzi go bohater/owie (patrzy na rzeczywistość ich oczami).
b) gdy uŜywa form pierwszoosobowych ([ja] „Przeszłam na drugą stronę jezdni...” lub „Śmialiśmy się serdecznie”) ujawnia się jako „ja”, konkretna osoba, znajdująca się wewnątrz świata przedstawionego jako jeden z bohaterów (jest wobec niego immanentny). Z tego powodu ma ograniczoną wiedzę oraz postrzega inne postacie i ocenia zdarzenia subiektywnie – jest to narracja pierwszoosobowa (pamiętnikarska), a narrator pierwszoosobowy.
- z jakiego dystansu narrator się wypowiada (odległy, gdy stosuje czas przeszły, bliski – przy stosowaniu czasu teraźniejszego). Odległość czasowa narratora wobec opowiadanych zdarzeń moŜe mieć wpływ na to, czy oceny i komentarze narratora są subiektywne, czy obiektywne.
- czy wiedza narratora o świecie jest ograniczona, czy jest wszechwiedzący (zna myśli, przyszłość lub przeszłość bohaterów);
- w przypadku narratora pierwszoosobowego naleŜy określić jego płeć, rolę w świecie przedstawionym, cechy charakteru, w jakim stopniu kreuje świat, jak go ocenia (za pośrednictwem zdrobnień czy zgrubień, ironii, groteski) itd.;
III AKAPIT: ODBIORCA
Akapit ten stosujemy tylko w sytuacji, gdy w omawianym tekście zostały zastosowane apostrofy, czyli bezpośrednie zwroty do adresata, który jest jednostką1 lub reprezentuje zbiorowość: „I idziesz coraz głębiej...” czy „ I znów nie oszczędziliśmy sobie pomyłek” ”2. Odbiorca w dziele prozatorskim moŜe wystąpić jedynie w narracji pierwszoosobowej (np. „Cierpienia młodego Wertera” Goethego).
1 Odbiorcą jest tylko adresat wewnątrztekstowy, a więc wprowadzony do świata przedstawionego i przywołany apostrofami. Z tego powodu nie bierzemy pod uwagę czytelnika, chyba Ŝe dzieło jest adresowane do niego: „ ZwaŜ, czytelniku. ...”.
- kim jest odbiorca liryczny (pleć, zawód, cechy charakteru, wyglądu itd.) i za pomocą jakich zabiegów został uobecniony w świecie przedstawionym (naleŜy zbadać apostrofy i określić liczbę odbiorców);
- czy odbiorca tkwi w świecie przedstawionym (np. ukochana), czy jest wobec niego zewnętrzny, transcendentny (np. Bóg);
- co łączy narratora z odbiorcą (np. uczucie przyjaźni, nadawca jest mentorem dla odbiorcy, podlega mu);
- jaką funkcję pełni odbiorca w świecie przedstawionym lub jakie relacje łączą go z narratorem;
IV AKAPIT: UKSZTAŁTOWANIE WYPOWIEDZI
Badając organizację wypowiedzi poetyckiej określamy:
- rodzaj (epika) i gatunek literacki (nowela, opowiadanie, powieść, powieść epistolarna, legenda, baśń itd., krótko uzasadniając wybór) reprezentowany przez dany tekst;
- osadzamy omawiany fragment prozy w kontekście całości dzieła (określamy, jakie wydarzenia poprzedzają daną scenę, lub jakie po niej następują, np. „PowyŜsza scena poprzedza wesele Macieja Boryny z Jagną”.) oraz badamy, czy interpretowany fragment jest
* opisem wyglądu, ulicy, parku (brak upływu czasu, niczym w zatrzymanym kadrze filmowym), np. „Fragment ten stanowi opis dworku w Nawłoci.”
* opowiadania o zdarzeniu/ach (zdarzenia rozwijają się dynamicznie), np. „Fragment ten opowiada o przebiegu rewolucji w Baku”.
* dialogu, np. „Fragment ten jest dialogiem prowadzonym przez ....”.
* monologu bohatera
NaleŜy pamiętać, by za kaŜdym razem nazwać sytuację, w jakiej znajdują się bohaterowie (np. sytuacja rozstania, narodzin uczuć itd.).
2 Czasami narrator stosuje transpozycję: uŜywa gramatycznej formy „ty” mówiąc o sobie: „I idziesz coraz głębiej i wciąŜ cię zachwyca”. Zabieg ten nie jest nam obcy: często w monologu wewnętrznym, myśląc o swoim zachowaniu lub komentując swoje marzenia (czyli patrząc na siebie z innej perspektywy), uŜywamy tej samej metody:
„I coś ty, głupcze, myślał?” , „C hciałeś zrobić niespodziankę. I co?”). Następuje tu utoŜsamienie nadawcy i odbiorcy.
- określamy czas fizyczny fragmentu (czyli czas, w jakim rozwijają się zdarzenia, opis czy dialogi): np. wzmianka o zachodzącym słońcu wskazuje na zmierzch, o śniegu – na zimę. O ile w poezji czas fizyczny jest czasem formułowania monologu (wieczna teraźniejszość), zaś w dramacie to czas przedstawiania scen, o tyle w prozie to czas, w którym dane zdarzenia się rozgrywają. Jest to tak zwany czas fabuły (świata przedstawionego) (np. czas historyczny powstania warszawskiego, wczesnej wiosny czy wiek XIX). RozróŜnia się jeszcze czas opowiadania o zdarzeniach, nazywany czasem narracji. Porównaj:
czas fabuły: „ Pojawiła się w moim Ŝyciu w niedzielny kwietniowy poranek. Weszła do sali....” (kwiecień, niedziela, poranek) czas narracji: „ Patrzę na sczerniałe rokiciny, zniŜające się ku ziemi pod naporem jesiennych podmuchów wiatru”. (jesień)
- badamy czas metaforyczny, mentalny, czyli czas przywołany we wspomnieniach, marzeniach, planach bohatera czy pierwszoosobowego narratora. Na przykład, kiedy czytamy „Jeszcze wczoraj była samotna, a juŜ dziś wie, Ŝe jutro będą razem” dowiadujemy się, Ŝe bohaterka oscyluje między wspomnieniami a myślami o przyszłości. O godzinie dziesiątej w sensie fizycznym bohater moŜe znajdować się w klasie (czas i przestrzeń fizyczna), jednak, znudzony lekcją, wspomina ostatni wieczór spędzony przed komputerem (czas mentalny –
wczoraj, przestrzeń mentalna – dom, pokój z komputerem) lub planuje, co będzie robił po południu z kolegami w siłowni (czas mentalny –
popołudnie, przestrzeń mentalna – siłownia). NaleŜy określić funkcję wspomnień czy wycieczek w przyszłość (dlaczego bohater ucieka od rzeczywistości);
- określamy przestrzeń fizyczną (konkretną), w jakiej znajduje się bohater lub pierwszoosobowy narrator (opis wnętrza, krajobrazu) i funkcję jej opisu (związek z sytuacją bohatera lub narratora pierwszoosobowego). Trzeba zwrócić uwagę na to, czy przestrzeń ta jest a) otwarta, np. łąka, pole (zawiera w sobie potencjał zmiany sytuacji bohatera, sugeruje moŜliwość podjęcia decyzji, a więc wolności postaci i jej wpływu na bieg zdarzeń);
b) zamknięta, np. pokój, skały, mury miasta (sugeruje niezmienność sytuacji, świadczy o zdeterminowaniu losu bohatera, niemającego wpływu na swoje Ŝycie). Czasem przestrzeń jest pozornie zamknięta (np. w zawilgoconym i zaniedbanym pokoju jest otwarte okno);
- opisujemy przestrzeń metaforyczną, badając o jakich miejscach myśli lub mówi bohater lub narrator. Ujawniają one tęsknoty postaci, jej stosunek do świata, który go otacza, obnaŜają uczucia:
a) przestrzeń wertykalna typowa dla modlitwy: nadawca lub bohater kieruje swoją wypowiedź do Boga, świętych, Matki Boskiej, lecz jest to wypowiedź jednokierunkowa, gdyŜ odbiorca nie odpowiada. Bohater tkwi w tej przestrzeni takŜe poprzez swoje czyny (np. kiedy działa z myślą o Bogu – Pieśń o Rolandzie);
b) przestrzeń horyzontalna typowa dla bohatera koncentrującego się sprawach doczesnych, na wartościach będących w zasięgu ręki (tj. na horyzoncie) – na miłości, przyjaźni, walce, pieniądzach, sławie;
c) przestrzeń diagonalna pojawiająca się wówczas, gdy bohater jest rozdarty między pragnieniem miłości Boga czy Ŝycia wiecznego a wartościami doczesnymi;
- nazywamy styl (np. biblijny, publicystyczny), stylizację (np. stylizacja biblijna, archaizująca, gwarowa, na język publicystyczny) lub poetykę (sentymentalna, naturalistyczna, impresjonistyczna, symboliczna, realistyczna, ekspresjonistyczna, behawiorystyczna, futurystyczna czy surrealistyczna) i posługując się kilkoma przykładami udowadniamy wybór;
V AKAPIT: INTERPRETACJA TEKSTU
Interpretujemy tekst biorąc pod uwagę:
- stosunek bohatera/narratora pierwszoosobowego do świata przedstawionego;
- jego emocje i uczucia;
- ocenę rzeczywistości, w której się znajduje;
- marzenia, plany, oczekiwania;
- cechy charakteru.
Zwracamy uwagę na tropy i środki stylistyczne, mające wpływ na kreację bohatera lub pierwszoosobowego narratora.
- omawiamy dostrzeŜone motywy literackie (np. Edenu, niezawinionego cierpienia, wanitatywny, akwatyczny, świata teatru itd.), określamy ich funkcję i przywołujemy dzieło, w którym ten motyw się juŜ pojawił;
- omawiając świat przedstawiony zwracamy uwagę na funkcję tropów stylistycznych i kolorów w jego kreacji. Badamy tu nastrój dominujący w omawianym fragmencie dzieła i jego związek z uczuciami, emocjami bohatera/narratora pierwszoosobowego.
- zwracamy uwagę na to, czy w tekście są słowa klucze (pisane pogrubioną czcionką, powtarzające się wyrazy, wyraŜenia lub frazy.
NaleŜy określić ich rolę w odniesieniu do tematu fragmentu.
Winno obejmować kilka obszarów:
- określenie problematyki fragmentu i jej związku z całością tekstu (naleŜy wskazać inne fragmenty w dziele, które w jakimś stopniu wyjaśniają omawiany fragment lub go dopełniają);
- odniesienie poruszonego problemu do innych dzieł omawianego autora, innych autorów jego czasów;
- osadzenie tekstu w filozofii i ideologii epoki, z której pochodzi (naleŜy tu omówić, które z załoŜeń epoki tekst realizuje bądź sposób, w jaki dzieło to ujawnia, iŜ narodziło się w danej epoce).
KONSTRUKCJA INTERPRETACJI PORÓWNAWCZEJ PROZY
AKAPITY
FRAGMENT A
FRAGMENT B
wstęp
wspólny dla obu tekstów
nadawca
omówienie nadawcy tekstu A
omówienie nadawcy tekstu B
omówienie podobieństw i róŜnic w kreacji narratora
odbiorca
omówienie odbiorcy tekstu A
omówienie odbiorcy tekstu B
podobieństwa i róŜnice odbiorcy wewnątrztekstowego
ukształtowanie wypowiedzi
w tekście A
w tekście B
podobieństwa i róŜnice w organizacji dzieł
interpretacja tekstu
tekstu A
tekstu B
podobieństwa i róŜnice między tekstami A i B
wnioski
wspólne dla obu tekstów