W ostatnim dziesięcioleciu uwaga społeczeństwa amerykańskiego została zwrócona na uszkodzenia
płodu wywołane w wyniku przyjmowania narkotyków i niedozwolonych leków przez kobiety cięŜarne.
Innym problem podobnego rodzaju, chociaŜ o bardziej powaŜnych skutkach i o wiele bardziej
powszechnym, choć mniej uświadomionym przez społeczeństwo - jest: alkoholowy zespół płodowy
Fetal Alcohol Syndrome (FAS) czyli zespół nieprawidłowości neurobehawioralnych wykazywanych
przez dzieci matek naduŜywających alkoholu podczas ciąŜy. Dziewiętnastowieczne obserwacje
wykazały, Ŝe dzieci alkoholiczek często umierały w dzieciństwie i miały wysoki odsetek przypadków
epilepsji, opóźnienia umysłowego oraz deformacji fizycznych. Ale zainteresowanie tematem zmalało
wraz z prowadzeniem prohibicji. Wielu naukowców wcześniejsze obserwacje uznało za stronnicze i
moralizujące. UwaŜali, Ŝe ówcześni badacze przypisali wpływ dziedziczności, ubóstwa, niedoŜywienia
oraz rodzinnych konfliktów wpływowi alkoholu na płód. Dopiero nowe odkrycia dotyczące leków i
toksyn pochodzących ze środowiska zachęciły do dalszych badań. Pierwsze naukowe, identyfikujące
syndrom zostały publikowane we Francji w 1968, a w 1973 amerykańscy naukowcy wprowadzili termin
FAS. Symptomy FAS : opóźniony rozwój wzrostu, fizyczne wady i deformacje, umysłowe opóźnienie i
inne anomalia w działaniu mózgu i zachowaniu. W niektórych przypadkach deformacje twarzy są
widoczne juŜ podczas narodzin lub w okresie wczesnego dzieciństwa: małe, szeroko rozstawione oczy,
opadające powieki, krótki, zadarty nos z niską nasadą, płaskie policzki, cienka górna warga, niskie -
często asymetryczne ustawienie uszu, cofnięty podbródek, wydatne czoło i niezwykle duŜy odstęp
między nosem a ustami pozbawiony charakterystycznego rowka w części centralnej. Dzieci z FAS są
małe i chude, z niezwykle małą głową. Rosną powoli, wykazując przy tym brak apetytu. Wiele z nich
ma takŜe źle ukształtowane serce, nerki, przewody moczowe, mają słabe mięśnie, zdeformowane stawy,
nienormalną krzywiznę kręgosłupa, ograniczone ruchy bioder, nierozwinięte linie papilarne palca, oraz
wiele innych fizyczne wad. WyŜej wymienione objawy są zwykle mniej powaŜne w skutkach niŜ
intelektualne i emocjonalne braki. Badania przeprowadzone na 61 młodych męŜczyzn z FAS, wykazały
poziom inteligencji mieszczący się w granicach normy tj. IQ 68 (2.5%ogólnej populacji ma IQ 70). W
teście na rozpoznawanie słów, średni wynik badanych mieścił się na czwartym poziomie, ale w testach
na czytanie ze zrozumieniem wypadali o wiele gorzej. Ich wyniki arytmetyczne osiągały przeciętnie
drugi poziom i w 95% przypadków nie potrafili osiągnąć lepszego wyniku. Rozwój społeczny i
intelektualny odpowiadał 7, 5- latkowi. Opóźnienia umysłowe, emocjonalne oraz niewłaściwe
zachowanie niemal zawsze towarzyszą osobom z FAS. Wiele spośród dzieci z syndromem rodzi się z
objawami "delirium tremens", co moŜe wskazywać na początki epilepsji i niewłaściwą elektrolityczne
funkcjonowanie mózgu. Objawy te często utrzymują się do dorosłości. Jako niemowlęta są niespokojne,
mają zaburzony odruch ssania i słabą koordynację. Źle śpią. Mają spowolnioną reakcję i małą rozpiętość
uwagi. Charakteryzują się trudnościami w odróŜnianiu kolorów, zapamiętywaniu imion i określaniu
czasu. Ich słownictwo jest ubogie, proste i słabo artykułowane. Trudności w nauce: ChociaŜ IQ u dzieci
z FAS sugeruje przeciętny, normalny poziom lub łagodne opóźnienie rozwoju umysłowego, ich
trudności w nauce są o wiele bardziej powaŜne niŜ wskazywały by na to testy na poziom inteligencji.
Osoby, które opiekują się dziećmi z FAS zauwaŜyły u nich brak umiejętności osądzania sytuacji i
przewidywania konsekwencji zachowania. Wydają się mieć słabą wizję przyszłości, nie umieją uczyć
się na błędach. Ignorują ostrzeŜenia i potrzebują ciągłego powtarzania raz wypowiedzianej instrukcji.
Mają ograniczoną zdolność wyboru właściwych zachowań. Wydają się obojętni wobec wysuwanych
wobec nich oskarŜeń, a ich brak wdzięczności zniechęca ludzi którzy próbują udzielić im pomocy.
Dzieci z FAS domagają się ciągłego kontaktu ciała. W rezultacie, mają tendencję obejmowania całkiem
obcych im ludzi. ChociaŜ to pragnienie fizycznego i emocjonalnego kontaktu moŜe być ujmujące, kiedy
są bardzo młode, to później staje się niepoŜądane i irytujące, co powoduje stałe odrzucanie osób z FAS.
W konsekwencji zostają odseparowane i stają się podatne na manipulację. Dają się wciągnąć w drobne
przestępstwa, w nieodpowiednie zachowania seksualne oraz naduŜywanie narkotyków i alkoholu.
Dlatego kobiety z FAS wykazują duŜe prawdopodobieństwo urodzenia dziecka z tym syndromem (FAS
nie jest chorobą dziedziczną, wywołuje go tylko i wyłącznie spoŜywanie alkoholu przez kobietę
cięŜarną) .Dzieci z FAS mogą wydawać się bardziej zdolne niŜ są w rzeczywistości. Często mówią:
"Nie zaleŜy mi", lub "Nie wiem dlaczego to zrobiłem", co moŜe sprawiać wraŜenie, Ŝe są one
nieostroŜne, leniwe, uparte, pasywne, a alkoholizm ich matek jest uŜywany jako wytłumaczenie dla ich
złego i denerwującego zachowania. Jednolitość tego wzoru zachowania sugeruje, Ŝe ma ono biologiczne
korzenie. Nawet potomstwo szczurów karmione wysokimi dawkami alkoholu podczas ciąŜy zachowują
się w podobny sposób; np.: trudno wyeliminować ich wrodzone skłonności do przebywania w
ciemności do tego stopnia, Ŝe nawet elektryczne wstrząsy ustawione na drodze ciemnej prowadzącej do
jedzenia nie są w stanie zmusić ich do obrania drogi jasnej, bez przeszkód, wiodącej do pokarmu (są one
powolne w uczeniu się). Nie wszystkie dzieci poddane wpływowi alkoholu w łonie matki wykazują
pełno objawowy FAS. Jeśli picie matki jest tylko sporadyczne, objawy fizycznych i umysłowych
anormalności mogą być subtelniejsze. Kiedy szczury i myszy są karmione podczas ciąŜy posiłkami
zawierającymi umiarkowanie wysoki poziom alkoholu, ich, wydawało by się normalne, potomstwo
popełnia te same błędy w próbie z dwoma labiryntami wiodącymi do jedzenia. Tak samo dzieci matek
pijących okazjonalnie alkohol w ciąŜy mogą wykazywać normalny poziom intelektualny w raz z
powaŜnymi trudnościami w nauce. Ten niepełnoobjawowy symptom, został określony mianem Efektu
Alkoholowego Płodu- Efekt Alkoholowy Płodu (FAE) Postępowanie z dziećmi z FAS/FAE
Postępowanie z dziećmi z FAS/FAE jest skomplikowane, a właściwie opracowany sposób pracy
przypomina projekty postępowania z osobami wykazującymi inny rodzaj opóźnienia rozwojowego.
Przepisy prawne w Stanach Zjednoczonych gwarantują osobom z syndromem FAS specjalną edukację,
przygotowanie do zawodu, rehabilitację oraz terapię mowy, medyczną opiekę i inne usługi. Naturalni
rodzice dzieci z FAS często są nie zdolni do opieki nad dzieckiem, staje się do przyczyną pozbawienia
ich praw rodzicielskich. Dzieci natomiast trafiają do odpowiednich ośrodków opiekuńczo-
wychowawczych lub rodzin adopcyjnych. Opieka nad dziećmi z FAS/FAE wymaga duŜo cierpliwości.
Osoby te potrzebują jasno wytyczonych granic postępowania (to wolno, tego nie wolno) z
natychmiastowym wyciąganiem konsekwencji w momencie przekroczenia reguł. Powoli powinny być
uczone takich umiejętności jak: robienie zakupów, pranie, gotowanie, wypełnianie kwestionariuszy,
dokonywanie zmian, czy jazda autobusem.. Osoby z FAS/FAE zazwyczaj mogą pracować jedynie pod
ścisłym nadzorem. Muszą być stale kontrolowane i potrzebują ciągłego przypominania o tym co
powinni zrobić. Zapobieganie Trudno powiedzieć jaki jest zakres skutków syndromu alkoholowego.
Najbardziej wiarygodne badania wykazują, Ŝe co roku w USA rodzi się od 5 tys. do 10 tys. dzieci z
FAS. Poród przeŜywa jedno na 500 do jednego na 1000 porodów. Pomiędzy dziećmi chronicznych
alkoholiczek, proporcja FAS moŜe być tak wysoka jak 2.5 % lub nawet wyŜej. Szansa, Ŝe brat lub
siostra dziecka z FAS teŜ ma FAS wynosi od 100 do 400 razy więcej niŜ w ogólnej populacji. W
Stanach Zjednoczonych, FAS jest wiodącą, najbardziej znaną przyczyna opóźnienia umysłowego, poza
Zespołem Downa (większość wrodzonych deformacji i opóźnienień umysłowych jest nieznanego
pochodzenia). Alkohol moŜe wyjaśnić 8% wszystkich przypadków łagodnego opóźnienia umysłowego i
10% opóźnionych mentalnie w rozwoju ludzi w Stanach Zjednoczonych . FAE jest przynajmniej w
pięciu lub dziesięciu przypadkach zdiagnozowane jako FAS; na 70,000 przypadków w ciągu roku. W
rezerwatach Indian gdzie alkoholizm jest epidemią, 25 % dzieci moŜe posiadać niektóre z objawów
FAE. Koszty łoŜone, w Stanach Zjednoczonych, tylko na ostre przypadki FAS wynoszą
prawdopodobnie do 100 mil dolarów rocznie, natomiast wydatki na dzieci z łagodniejszymi objawami
alkoholowymi mogą być określone jako wysokie. Sytuacja będzie ulegała pogorszeniu jeśli na kobiety
pijące w czasie ciąŜy nie zostaną nałoŜone społeczne sankcje oraz w przypadku gdy kobiety z FAS/FAE
staną się matkami. Jak ilość wypitego alkoholu stanowi zagroŜenie dla płodu? Ilość wypitego alkoholu
mogąca uszkodzić płód jest dyskutowana z powodu dwuznaczności definicji uszkodzenia,
niewystarczających informacji, i indywidualnej podatności na wpływ alkoholu. Według jednej z ocen,
30 do 45 % kobiet wypijających trzy uncje czystego alkoholu (6 drinków) w ciągu dnia przez całą ciąŜę
urodziło dzieci z pełnym FAS. Badania nad zwierzętami sugerują, Ŝe skutki dla ciąŜy są bardziej
powaŜne kiedy dana ilość alkoholu jest podawana w duŜych jednorazowych dawkach a niŜeli małych.
Badania te sugerują równieŜ, iŜ okres ciąŜy w momencie spoŜycia alkoholu nie jest teŜ bez znaczenia
dla przyszłego stanu zdrowia dziecka; spoŜyty alkohol w początkowym okresie ciąŜy prowadzi do
nieodwracalnych skutków nawet jeśli dalsze jego spoŜywanie zostanie całkowicie zaprzestane. Nikt nie
wie jaka ilość spoŜytego alkoholu, jeśli istnieje taka, jest całkowicie bezpieczna. Dlatego kobietą w
ciąŜy zaleca się całkowitą abstynencję. Ogromna ilość symptomów stanowi dowód na to, Ŝe
uszkodzenia płodu jakie wywołuje alkohol są bardzo rozległe, chociaŜ jego mechanizmy działania są
trudne do zidentyfikowania. Alkohol przeszkadza w metabolizmie cynku i magnezu, redukuj ilość
przenoszonego tlenu i składników pokarmowych do łoŜyska w konsekwencji zmieniając poziom
poszczególnych hormonów. NajpowaŜniejszym skutkiem spoŜywania alkoholu w czasie ciąŜy jest
zmiana w cząsteczkowej strukturze komórki, przejawiającej się zamianą ich wielkość i kształtu,
opóźnieniem ich wzrost i róŜnicowania. KaŜda struktura w organizmie człowieka w momencie swojego
intensywnego rozwoju jest najbardziej podatna na uszkodzenie. I tak alkohol stanowi największe
zagroŜenie dla mózgu we wczesnych stadiach jego rozwoju, kiedy nerwy komórek migrują ku
powierzchni ciała aby sformować korę mózgową. I tak u dzieci z FAS obserwuje się m.in. ścieńczenie
lub całkowity zanik ciała modzelowatego, zmniejszenie zwojów podstawy, oraz ogólne zmniejszenie
rozmiarów mózgu. W jednych z przeprowadzonych badań na zwierzętach, alkohol był podawany
małpom od pierwszego lub piątego tygodnia ciąŜy aŜ do momentu rozwiązania. Większość dzieci małp
wykazywało następujące symptomy FAS: powolny wzrost, deformacje twarzy, problemy z
zachowaniem. Te, które były wystawione na działanie alkoholu juŜ we wczesnych stadiach ciąŜy miały
bardziej ostre i jednolite symptomy, nawet w porównaniu z tymi dziećmi małp, którym podawane były
wyŜsze dawki alkoholu w końcowych etapach ciąŜy. Trudności z ustaleniem ilości kobiet pijących w
czasie ciąŜy. Istnieją powaŜne trudności z ustaleniem prawdziwej liczby kobiet pijących w czasie ciąŜy.
Do najczęstszych przyczyn tego stanu naleŜy między innymi: obwinianie się i wstyd kobiety
spoŜywającej alkohol, lub obawa przed represjami ze strony środowiska. Jednak istnieje duŜe
prawdopodobieństwo, Ŝe kobieta w ciąŜy przyzna się do ilości wypijanego alkoholu ze względu na
związek tej informacji z przyszłym stanem zdrowia jej dziecka. Niemniej jednak, prawdopodobnie będą
miały kłopoty z udzielaniem odpowiedzi na ogólne pytania dotyczące picia, i mogą pominąć informację
dotyczącą okolicznościowego picia kiedy spytamy wyłącznie o średnią ilość spoŜywanego alkoholu.
60% kobiet w USA pije i być moŜe 3% ma problem alkoholowy; od 5% do 7% przyznaje się do
okazjonalnego picia ok. 5 drinków dziennie. Liczba kobiet cięŜarnych spoŜywających dwa lub więcej
drinków dzienne sięga od 0,5% do 10% w zaleŜności od przeprowadzanych badań. Od 15% do 20 %
cięŜarnych podejrzewa, Ŝe ich picie moŜe być ryzykowne. ZagroŜenia związane z piciem alkoholu w
czasie ciąŜy zostały w USA szeroko rozpropagowane przez masmedia. Na tablicach informacyjnych w
klinikach i w gabinetach lekarskich czy na etykietach napojów alkoholowych spotykamy się z
informacją mówiącą o szkodliwym wpływie alkoholu dla płodu. Obserwacje pokazują, Ŝe obecnie
większość ludzi zdaje sobie sprawę z niebezpieczeństwa picia podczas ciąŜy i chociaŜ publiczna
kampania edukacyjna moŜe zniechęcić umiarkowanie pijące kobiety, to badania pokazują, Ŝe odnosi ona
marny rezultat w stosunku do alkoholiczkach czy pijących w sposób ryzykowny. Osoby te potrzebują
raczej porady a najlepszą drogą dotarcia do nich są lekarze przyjmujący ich w swoich gabinetach, czy
klinikach zajmujących się opieką nad kobietami cięŜarnymi. Niestety, zarówno jedni jak i drudzy często
czują się skrępowani kiedy przychodzi im wypytywać swoje pacjentki o naduŜycia alkoholowe,
podejrzewają, Ŝe tego rodzaju pytaniami odstraszą je. W rzeczywistości, kobiety pragną zdobyć w tej
kwestii informacje ale boją się poruszyć ten temat. Jedne z badań pokazały, Ŝe dopiero po
szczegółowych pytaniach zadawanych kobietą w ciąŜy (w czterech do pięciu przypadkach na grupę
kobiet cięŜarnych) wyszedł problem z alkoholem. Dlatego waŜne jest aby osoby czy instytucje
zajmujące się opieką nad kobietami cięŜarnymi stawiali ściśle określone, systematyczne pytania o ilości
spoŜywanego alkoholu. Informacje te powinny zostać zawarte w karci pacjentki. Konsultacje ze
specjalistami Profesjonaliści od doradztwa kobietą w ciąŜy podkreślają by w rozmowie z przyszłymi
matkami eksponować bardziej nadzieje a niŜeli strach, zdrowie niŜ chorobę, dumę niŜ winę. Powinno
się rozmawiać o korzyściach płynących z trzeźwości dla matki i dziecka a poprzez wzbudzanie sympatii
i zaufania wobec siebie zdobyć zaufanie pacjentki. Wyolbrzymianie ryzyka moŜe powodować urazy i
desperacje. Większość kobiet cięŜarnych, które piją tylko z powodu samotność, nudy lub społecznego
zwyczaju z reguły odpowiada szybko na niezobowiązujące pytania dotyczące ich picia. Kobiety, które
nie zmniejszają ilości wypijanego alkoholu mogą być odsyłane do psychiatry, psychologa, lub poradni
alkoholowych. Istnieje małe prawdopodobieństwo, Ŝe cięŜarne które piją bardzo duŜo (alkoholiczki)
zostaną objęte opieką począwszy od początku ciąŜy, poniewaŜ z reguły nie udają się do lekarza aŜ do
momentu rozwiązania. Zdarza się i tak, Ŝe w ogóle nie trafiają na porodówki, poniewaŜ zaprzeczają o
istnieniu problemu lub są niezdolne zająć się same sobą. Pierwszy ich kontakt z fachową opieka moŜe
mieć miejsce w więzieniach, w miejscach pierwszej pomocy (pogotowie, izby wytrzeźwień itp.). Często
potrzebują medycznej pomocy, troski, i skierowania do ośrodków zajmujących się alkoholikami np.:
AA, a takŜe placówek opiekuńczo- wychowawczych, które zajmą się dzieckiem. Sankcje Alkoholiczka
w USA moŜe zachować opiekę nad swoim dzieckiem jeśli będzie wykazywała chęć współpracy poprzez
dostosowanie się do poleceń i ograniczeń jej narzuconych. Czasami pyta się taką kobietę czy chce
podpisać zobowiązanie (umowę), które będzie mówiło jak ma postępować jeśli chce otrzymać z
powrotem dziecko. Jeśli kobieta odmawia, odchodzi, lub uczęszcza sporadycznie do ośrodka, jej
opiekun moŜe poinformować o tym odpowiednie instytucje zajmującej się dzieckiem. Jeśli opuszcza
ośrodek i odmawia stosowanie się do poleceń, dziecko moŜe być umieszczone w domu dziecka. Kilka
stanów i Indiański Rząd Szczepowy Navajo, klasyfikują cięŜkie picie lub uŜycie narkotyków podczas
ciąŜy jako formę naduŜycia wobec dziecka; na tej podstawie rząd moŜe odebrać matce dziecko zaraz po
narodzinach?. Niektórzy z pośród obserwatorów dewastacji powodowanych przez FAS uwaŜają, Ŝe
kroki podejmowane wobec kobiet pijących w czasie ciąŜy powinny być znaczniej bardziej surowe i
podejmowane jeszcze w czasie ciąŜy, ale do końca nie wiadomo czy prawnie moŜna ingerować w Ŝycie
kobiety cięŜarnej. Sąd NajwyŜszy w USA zadeklarował, Ŝe prywatność i cielesna integralność kobiety
w ciąŜy moŜe być naruszana tylko wtedy, kiedy wykazuje brak jakiejkolwiek troski o Ŝycie
nienarodzonego dziecka lub kiedy kobieta wykazuje choć minimalną zgodę i tylko przy uŜyciu
najbardziej oszczędnych środków spośród moŜliwych. Kobiety zaŜywające narkotyki podczas ciąŜy są
więzione za dostarczanie narkotyków nienarodzonym dzieciom. Trudno to prawo zastosować do
cięŜarnych alkoholiczek poniewaŜ w świetle prawa jest to uznawane tylko za wykroczenie. Niektórzy, z
pośród zwolenników radykalnych rozwiązań proponowali odciąć kobietom pijącym czy uŜywającym
środków odurzających źródło dochodu. Zgodność z Konstytucją tych sposobów postępowania jest
niepewna. Osoby, które na co dzień zajmują się takimi przypadkami twierdzą, Ŝe te metody (groźba
więzienia, utrata korzyści, czy opieki) mogą jedynie odstraszać kobiety od uczęszczania do róŜnego
rodzaju
placówek
pomocy.
© President i Fallows Harvard College, 1990 Opracowanie i tłumaczenie Jadwiga Cholewa
ze strony: http://www.fas.edu.pl/