plik

Katarzyna Kałwak*

1Ó2

PŁYNNE

CZASYZYGMU NTA BAUMANA

(Zygmunt Bauman, Płynne czasy, Warszawa:

Wydawnictwo Sic! 2007)

Z ygm unt B au m an n a k a rta c h sw oich licznych książek opisuje życie

w ponow oczesnym , p rzesyconym konsum pcjonizm em , n azn aczo n y m
p ię tn e m globalizacji św iecie. Często nie je st to w izja optym istyczna,

chociaż p o m o cn a w   zro zu m ien iu   czasów,  w  któ ry ch   żyjemy,  i nas  s a
mych. Książki takie, ja k  Zycie na przemiał, Płynna nowoczesność czy w ła ś
nie Płynne  czasy  są  an alizą  n ajbardziej  aktu aln y ch   p rz e m ia n   sp ołecz
nych,  ekonom icznych  i kulturow ych.

Płynne czasy p rze d sta w iają w izję ogólnośw iatow ych zm ian w o sta t

nich dziesięcioleciach,  obnażającą głów ne dolegliwości ponow oczesnej
rzeczyw istości.  O m aw ian e  p rz e m ia n y   stw orzyły  szereg   p ro b lem ó w
i  całkow icie  now e  w a ru n k i  życia.  O we w a ru n k i  s ą   d yktow ane  -  w e
dług a u to ra  -  p rzez p e rm a n e n tn ą  n iepew ność i lęk.  M asow e przekazy
m edialne b u d u ją  stałe poczucie zagrożenia -  jed n o stk a zostaje otoczo
na  sen sacy jną atm o sferą złych w iadom ości,  k tó re -  w edług p ra w  k o
niunk tu ry  -  zaw sze sp rzed ają  się lepiej.  Lęk społeczeństw a je st sztu cz
nie  p o d sy can y   ró w n ież  p rzez  polityków .  Jak   p isze  B a u m a n   (s.  27):
„W epoce,  w   której  w szystkie  id ee  u tra c iły  ju ż   sw o ją w iary g o d n o ść,
lęk p rzed  w idm ow ym  w rogiem  to wszystko,  co pozostało politykom, by
m ogli się utrzy m ać p rzy  w ład zy ”. Terroryzm  stał się n a aren ie m iędzy
narodow ej  tak im  w łaśn ie w idm ow ym  w rogiem .  Jest on bez w ątp ien ia
realn y m  zagrożeniem ,  chociaż w  dużej  m ierze p rzeszaco w an ym  i w y
olbrzym ionym  p rzez  polityków.  W tek ście p o jaw ia  się  sugestia,  że to
dzięki sta ra n io m  m ediów  i polityki,  dzięki n iesłab n ącem u  z ain tereso

w an iu społeczeństw a, organizacje terrorystyczne ro sn ą w siłę. W Polsce
w ro giem w ykreow anym przez część polityków była swego czasu U nia

E u ropejska, obecnie je st n im p rz e d e w szystkim Rosja.

M ożna zarzucić autorow i, że istnienie niepew ności w ludzkim życiu

nie je st niczym  nowym.  Los je st n a tyle nieprzew idyw alny,  że nigdy nie
istniało  żad n e całościow e „ubezpieczenie”  n a w ypadek niepow odzeń.
B au m a n  je d n a k  w yjaśnia,  że  c h a ra k te r tego  lęku je st  czym ś  now ym ,

+ K a ta r z y n a K a łw a k (nr. 1987), s tu d e n tk a tr z e c ie g o r o k u so c jo lo g ii (s p e c ja ln o ś ć d z ie n n ik a r

sk a ) w W yższej S z k o le E u ro p e js k ie j im . ks. J. T is c h n e r a w K ra k o w ie .

PŁYNNE CZASY

Z Y G M U N T A B A U M A N A

to b ezp re ced en so w a zm ian a. A utor w skazuje n a p o stęp jak o głów ny

czynnik tej zmiany. O kreśla go jak o niegdysiejszą, u to p ijn ą w iarę, op

tym istycznie p o d zielan ą p rzez ludzi, k tó ra obecnie zm ieniła się w syn

d ro m zagrożenia. Owo zagrożenie objaw ia się ciąg łą zm ianą, b rak iem

w ytchnienia, w alk ą i konkurencją. N ieum iejętność p rzystosow ania się

do  zm ieniającej  się  b ezlito śn ie  rzeczyw istości je st  k a ra n a   w yklucze
niem .  I  au tom aty czn ie -  tem p o   zm ian  w ym usza  w iele  m ach in aln y ch
zachow ań,  gorliw ie p ro m ow an ych  p rzez  reklam odaw ców ,  tak ich  jak:
kon trolo w an ie po ziom u  cholesterolu,  niew dychanie  dym u tytoniow e
go,  w ystrzeganie się  „złych b ak terii”,  przyjm ow anie  „dobrych”,  u n ik a
nie p ro m ien i słonecznych,  zak ład an ie strzeżonych osiedli,  kupow anie
o pancerzo n y ch  sam ochodów  etc.  Owe predykcyjne zach o w an ia s ą  ro
dzajem  zabezpieczenia,  „m ateraca bezpieczeństw a”,  osłabiającego nie

przew idyw alne p ułapki życia. B au m an dodatkow o zauw aża, że miasta,
będące niegdyś schronieniem , obecnie stają się zagrożeniem . To w łaś

nie w o b szarach n ajbardziej zu rb an izo w an y ch sytuuje się źródło n ie

b ezp ieczeń stw a . L udzie n ie tw o rz ą w sp ólno ty ze sw oim i sąsiadam i,

m iejsce  zam ieszkania  tra k tu ją  jako  sch ro n ien ie  p rz e d   „złem  św iata”.
Z an ikan ie ubezp ieczen ia (opartego  n a w spólnotow ości)  od indyw idu
alnego  niep ow o dzen ia  d eprecjo n u je pojęcie so lid arn o ści  i kolektyw i
zm u.  Społeczeństw o staje się siecią przypadkow ych połączeń i blokad.

Strzeżone budynki, nieprzejezdne drogi, budki strażn ik ó w - w szystko

po to, by odgrodzić się od niebezpiecznych obcych.  Lęk p rz e d  obcym i
w zm óg ł  się  do  tego  sto p n ia ,  że  d ew elo p erzy   re k la m u ją   n o w e  k o m
pleksy m ieszkalne jak o   „alternatyw ne jak o ści życia”, p o d k reślając od

cięcie się przyszłych m ieszkańców od rzeczyw istego św iata.

B au m an określa nasze czasy „płynnym i”, czyli charakteryzującym i

się  zan ik an iem  w szelkich  form  społecznych,  k tóre  o g ran iczając  indy
w id ualne w ybory jednostek,  d o starcz ają w zory zachow ań.  Owe form y
p rzek ształcają się  zbyt  dynam icznie,  by u trw alić  ram y  d łu g o term in o
w ych  d ziałań  jednostek.  Płynność w   ro zu m ien iu   B au m an a to  stałość
przejściow ości.  Płynna now oczesność spow odow ała u p ad ek  dłu g o ter
m inow ego  m yślenia.  B iografia jed n o stki stała się szeregiem  k ró tk oter
m in ow ych  p ro jek tó w   i  epizodów ,  n ie łączący ch   się  w   sp ó jn ą   całość.
K ażde celowe działanie jednostki je st reakcją n a bogaty zasób oferow a
nych  m ożliw ości,  rea k c ją w y m ag ającą  now ych  um iejętności.  Już  N i
klas  L u h m an n   w sp o m in ał  o  ro snącej  k o m pleksow ości  w spółczesnej
rzeczywistości i jej konsekw encjach dla ludzi.  Kom pleksowość wyjaśnił

jak o w ięk szą niż je d n o stk a je st w sta n ie zrealizo w ać liczbę różn y ch

m ożliw ości działania. Owa w ielość opcji w iąże się ze w zro stem ryzyka
n iesk uteczneg o lub n iezro zu m iałeg o dla o to czen ia d ziałan ia, a w ięc

w zro stem ryzyka ro zczaro w an ia, co L u h m an n n azw ał kontyngencją.

KATA R ZY N A K A ŁW A K

Przeszłe dośw iadczenia w m niejszym stopniu służą budow aniu przy

szłych  decyzji  niż  w cześniej.  U m iejętność  d o sto so w an ia  się  do  nowej
sytuacji  staje  się  kluczow ą,  je śli  n ie  n ajw aż n iejszą  c e c h ą   człow ieka
sukcesu.  D odatkow o odpow iedzialnością za rozw iązyw anie dylem atów

p o w stały c h n a sk u tek zm ien iający ch się o k o liczno ści s ą o b arcz o n e

sam e jednostki. M usim y być w p ełn i św iad o m i sw oich w yborów. N ie
istn ieją żad n e pew ne, o d g ó rn e recep ty n a życie - sam i o d pow iadam y
za sw oje decyzje i ponosim y ich konsekw encje.

S tw ierd zen ia B au m an a w w iększym lub m niejszym sto p n iu łatw o

p rzen ieść n a g ru n t osobistych obserw acji n a te m a t św iata i w łasnego

d ośw iad czen ia.  Myślę,  że p ro b le m   zaczyna  się  w   m iejscu,  w   k tó ry m
B au m an  p o ru sza zagad nienie „ludzkich o d p ad ó w ”,  a zw łaszcza zw ią
zanej  z  nim i  ro li  o rg an izacji  h u m a n itarn y c h .  Owe  „ludzkie  o d p ad y ”

w ro zu m ien iu a u to ra to ludzie, którzy stali się zbyteczni w skutek g lo
balnego zw ycięstwa kapitalizm u. Ich liczba niep rzerw anie rośnie, zbli

żając  się  do  g ra n ic   m ożliw ości  św iata.  O wa  nadw yżka  p o p u lacji je st
spo łecznie nieużyteczna,  nie m o żn a jej  p rzy w ró cić tak że do  „n o rm al
ny ch”  w zorów   życia.  B aum an,  opisując p ro b lem   „odpadów ”,  zajm uje
się szerzej  zjawiskiem  uchodźstw a.  Krytykuje rządy zachodnich krajów,
k tó re w ychw alając  neo lib eralizm  i  elastyczność  zatru d n ien ia, je d n o
cześnie otw arcie p o tę p iają uchodźców .  Z w raca u w agę n a o rg anizacje
h u m a n ita rn e .  I  tu   p a d a   k o n tro w ersy jn e  p y tan ie:  „Czy je d n a k   fig u ra

p o m o cy h u m a n ita rn e j [...] n ie je s t p rzy p ad k iem isto tn y m o g n iw em
w ła ń c u c h u w ykluczenia? M ożna m ieć w ątpliw ości, czy o rg an izacje

zajm u jące się ta k ą p o m o c ą nieu m y śln ie n ie w sp ie ra ją w te n sposób

w atażków prow adzących etniczne czystki” (s. 59). N ie jest łatw o przyjąć

do w iado m o ści w ytłum aczenie,  że tak ie o rgan izacje ja k  ONZ, w  ro zu
m ien iu  B au m an a,  słu żą tylko  zag łuszen iu  su m ien ia  obyw ateli krajów
z a c h o d n ic h .  P o n ad to   w rę c z   p o g łę b ia ją   o n e  p ro b le m   u c h o d ź stw a ,

w sp ierają c w ykluczenie tych ludzi p rzez zam ykanie ich w obozach.

Książka B au m an a pokazuje, że św iat jest n a tyle skomplikowany, iż

do jego  zrozu m ien ia nie w y starcza je d n a  perspektyw a. Płynne czasy są
k o n ty n u a cją p rzem y śleń   a u to ra   dotyczących  po no w o czesności,  z n a
nych  czytelnikow i  z jeg o   w cześniejszych  p u b lik acji  -   k siążka  ta   nie

w yróżnia się n a tle jego p o p rzed n ich p rac. Dzięki aktualności, niew y

godnym  pytaniom , które staw ia,  i w ykorzystaniu idei „pożytku niep ew
n o ści” je st to  ciekaw a  lektura,  a w łasn e  zd an ie  n a jej  te m a t  m oże  się
stać p u n k tem  w yjścia do ro zw ażań  n ad  n aszą skom plikow aną,  ale ja k
że in te re su ją c ą  rzeczyw istością.

K a ta rzy n a K a łw a k (1 9 8 7 ) is a s tu d e n t o f so c io lo g y o f T is c h n e r E u r o p e a n U n iv e rs ity (K ra

k o w ). S h e s p e c ia liz e s i n jo u r n a lis m .