Alvin i Heidi Toffler - Budowa Nowej Cywilizacji

SPIS TRE

Przedmowa 7

Wst

p: Przygotowanie do wieku XXI 11

1. Walna bitwa 17

Rewolucyjna przesłanka 18. Grzbiet fali 19. Fale przyszło

ci 21

2. Konflikt cywilizacji 25

Konflikt podstawowy 27. Odwrót od społecze

stwa masowego

3. Uniwersalny substytut 33

Alchemia informacji 34. Wiedza kontra kapitał 36

4. W jaki sposób tworzymy bogactwo 39

Czynniki wytwórcze 40. Nieuchwytne warto

ci 40. Koniec masowo

41. Praca 42. Innowacje 43. Skala produkcji 43. Organizacja 44.
Systemy integracji 44. Infrastruktura 45. Przyspieszenie 45

5. Materializm jurny 47

Nowy sens bezrobocia 49. Ró

norodno

ść

pracy umysłowej 52. Niskie

zintelektualizowanie kontra wysokie 54. Ideologia niskiego
zintelektualizowania 56. Ideologia wysokiego zintelektualizowania 57

6. Dziejowa kraksa: socjalizm i przyszło

ść

Maszyna przedcybernetyczna 62. Paradoks własno

ci 64. Ile

rub z

lewym gwintem? 67.

mietnik historii 68

7. Kolizja elektoratów 70

Rzecznicy przeszło

ci 71. Jutrzejszy elektorat 76

8. Trzecia fala: podstawowe problemy 81

Czy chodzi o co

w rodzaju fabryki? 81. Czy chodzi o wzmocnienie

masowo

ci społecze

stwa? 82. Ile jest jajek w koszyku? 83.

Masywno

ść

czy wirtualno

ść

? 84. Czy chodzi o wzmocnienie domu? 85

9. Demokracja XXI wieku 88

Pot

ga mniejszo

ci 91. Demokracja na pół bezpo

rednia 95. Podział

decyzji 99. Rozbudowuj

ce si

elity 102. Twórcza powinno

ść

104

PRZEDMOWA

Ameryka prze

ywa obecnie splot kryzysów, z jakim nie zetkn

ła

jeszcze od chwili swych narodzin. W kryzysie znalazła si

instytucja rodziny, system ochrony zdrowia, organizacji
przestrzeni, system warto

ci, a nade wszystko system

polityczny, który praktycznie rzecz bior

c, utracił zaufanie ludzi.

Dlaczego kryzysy te - a tak

e mnogo

ść

innych - pojawiły si

niemal w tym momencie naszych dziejów? Czy

by zapowiadały

one ostateczny upadek Ameryki? Czy

my wła

nie stan

li u

kresu historii?
Na kartach tej ksi

ąż

ki przedstawimy je inaczej. Kryzysy, które

nawiedziły Ameryk

, nie s

konsekwencj

jej pora

ki, lecz

wcze

niejszych sukcesów. Nie doszli

my do ko

ca historii, lecz

prehistorii.
Od

roku

1970,

kiedy

ksi

ąż

Szok

przyszło

wypracowali

my poj

cie „ogólnego kryzysu społecze

stwa

industrialnego", gał

zie przemysłu, których symbolem jest

komin

fabryczny,

przestały

zatrudnia

wielkie

rzesze

robotników. Zgodnie z wyra

onymi w naszej pracy prognozami,

rozpadła si

dawna struktura rodziny, mass media utraciły swój

masowy charakter, radykalnie zmieniły si

warto

ci i style

ycia.

Ameryka zdecydowanie zmieniła swoje oblicze.
To wyja

nia dlaczego nieskuteczne s

dawne kategorie analizy

politycznej. Takie terminy jak prawica, lewica, liberalizm czy
konserwatyzm utraciły tradycyjne znaczenia. W dzisiejszej Rosji
komunistów okre

lamy mianem konserwatystów, reformatorów

uznajemy za radykałów. W Stanach Zjednoczonych

ekonomiczni

liberałowie

mog

społecznymi

konserwatystami

i vice versa. Lewicowy Ralph Nader jednoczy si

z prawicowym

Patem Buchananem, aby wspólnie przeciwstawia

NAFTA

(Północnoameryka

skiemu Zrzeszeniu Wolnego Handlu).

Jednak bardziej znacz

ca i zadziwiaj

ca jest coraz wi

ksza

utrata władzy przez takie formalne ciała polityczne jak Kongres,
Biały Dom, agencje rz

dowe i partie na rzecz powstaj

cych

spontanicznie i powi

zanych ze sob

grup oraz mediów.

Wszystkich tych ogromnych przemian w ameryka

skim

yciu

politycznym nie mo

na wyja

jedynie w kategoriach

politycznych, zwi

zane s

one bowiem z równie gł

bokimi

przekształceniami w

yciu rodzinnym, ekonomii, technologii,

kulturze i warto

ciach. Aby odnale

źć

w tym okresie

błyskawicznych przemian, utraty złudze

i niemal bratobójczego

konfliktu społecznego, trzeba wypracowa

koherentn

wizj

XXI

wieku, której zarysy usiłujemy przedstawi

w niniejszej ksi

ąż

ce.

Na gruncie tego ogólnego nastawienia podj

ąć

na konkretne

działania, które wpłyn

na posta

kszych jeszcze przemian

w przyszło

ci, dzi

ki czemu b

dziemy nimi kierowa

, zamiast

stawa

tylko ich ofiarami.

Nader cz

sto si

zdarza,

e kiedy autorzy wprowadzaj

nowej ksi

ąż

ki fragmenty utworów wcze

niejszych, powstaje

cało

ść

zło

ona z elementów nie powi

zanych, nie maj

cych ze

sob

nic wspólnego. Nie odnosi si

to jednak do tej ksi

ąż

ki.

Rozdziały pierwszy i dziewi

ty były wcze

niej opublikowane w

roku 1980 w ksi

ąż

ce Trzecia fala. Rozdziały drugi i czwarty

zostały wzi

te z naszej najnowszej pracy War and AntiWar

(Wojna i antywojna), która ukazała si

w roku 1993. Rozdziały

trzeci, pi

ty i szósty pochodz

z tekstu Powershift (Przej

cie

władzy) z roku 1990. W postaci tu prezentowanej fragmenty te
zostały wła

ciwie powtórzone, a niewielkie modyfikacje

zapewni

miały logiczn

spójno

ść

. Natomiast rozdziały siódmy i

ósmy zostaj

przedstawione po raz pierwszy.

Chocia

w du

ej mierze cytujemy swoje dawniejsze teksty, nie

chodziło nam o stworzenie antologii. Jest to raczej zupełnie
nowa cało

ść

. Zawdzi

czamy to temu,

e prace nasze,

koncentruj

c si

za ka

dym razem na pewnej grupie

zagadnie

, odwołuj

zarazem do przemy

lanych wizji tego,

w jaki sposób przyspiesza

przemiany społeczne i polityczne.

Ksi

ąż

ka ta byłaby przeto czym

w rodzaju wst

pu: dawałaby

klucz do zrozumienia kompleksu naszych utworów.
Do pracy tej zainspirował nas Jeffrey A. Eisenach,
przewodnicz

waszyngto

skiej

Progress

Freedom

Foundation, przekonany o politycznej potrzebie syntezy.
Dostrzegał on,

e Amerykanie w ogóle, a ich polityczni

przywódcy w szczególno

ci maj

tendencj

do traktowania

dego nagłówka w gazecie, ka

dej wiadomo

ci telewizyjnej,

dej batalii w Kongresie i ka

dej rewolucji technologicznej

jako zdarze

oddzielnych i niezale

nych. Jego zdaniem

sko

czył si

czas polityki opartej na działaniach odruchowych.

Bior

c to pod uwag

, zaproponował nam napisanie poni

szego

tekstu.
To miejsce jest odpowiednie, by podzi

kowa

mu za t

płodn

sugesti

. Chcieli

my tak

e wyrazi

wdzi

czno

ść

za wielk

pomoc edytorsk

ze strony doktora Alberta S. Hansera z

Progress & Freedom Foundation, który przejrzał nasze
wcze

niejsze prace i starannie wybrał ich fragmenty, jak

równie

Ericowi Michaelowi, który zaopiekował si

stron

redakcyjn

Mamy nadziej

e nasza ksi

ąż

ka pomo

e czytelnikom w

fundamentalnym przewarto

ciowaniu ich pogl

dów, którego

wymaga rodz

ca si

cywilizacja dnia jutrzejszego.

Sierpie

1994

Alvin Toffler i Heidi Toffler

WST

Przygotowanie do wieku XXI

Lata

dziewi

ęć

dziesi

zapocz

tkowały

fal

przemian

ustrojowych

politycznych

historycznym

znaczeniu.

Pocz

wszy od rozpadu imperium sowieckiego, zawalenia si

ukształtowanej po drugiej wojnie struktury politycznej Włoch,
eliminacji w wyborach z 1993 roku kanadyjskiej partii rz

cej

(która ze stu pi

ęć

dziesi

ciu trzech miejsc w parlamencie

zachowała tylko dwa), dramatycznej pora

ki japo

skiej Partii

LiberalnoDemokratycznej po czterdziestu latach monopolu
władzy (i narodziny nowego ruchu reformatorskiego), do
pojawienia si

w Stanach Zjednoczonych Rossa Perota i ruchu

United We Stand.
Politycy, felietoni

ci i akademicy wszyscy wydaj

zaskoczeni skal

przemian. W sposób nieunikniony do głosu

dochodzi przede wszystkim

al i dezorientacja tych, którzy

utracili władz

. Agonia przeszło

ci przy

miewa nadziej

, któr

niesie przyszło

ść

. W odniesieniu do Renesansu to znane od lat

zjawisko wspaniale ukazał Huizinga w Jesieni

redniowiecza.

To co nam, patrz

cym wstecz, wydaje si

cudownym,

pasjonuj

cym

okresem

innowacji,

cym

ówcze

nie

ukazywało si

jako straszliwy rozpad istniej

cego porz

dku.

Podobnie wygl

dał upadek konfiicja

skich Chin w połowie XIX

stulecia. Uznawany był raczej za przera

cy rozkład ładu i

stabilno

ci, ni

za zapowied

wej

cia w epok

bardziej twórcz

i mniej skr

powan

Alvin i Heidi Tofflerowie pomagaj

nam umie

dzisiejszy

chaos wydarze

w ramach dynamicznej i fascynuj

cej wizji

przyszło

ci. Od

wier

wieku mówi

i pisz

o przyszło

ci. Tytuł

ich pierwszej pracy, Szok przyszło

ci, stał si

obiegowym

okre

leniem dotycz

cym skali i dramatyzmu przemian, które

prze

ywamy. (Był to bestseller wi

kszy w Japonii ni

w USA,

li liczb

sprzedanych egzemplarzy odnie

ść

do populacji

potencjalnych czytelników.) Szok przyszło

ci zwrócił uwag

przyspieszenie i mno

nikowy mechanizm zmian, które zewsz

zaskakuj

ludzi i najcz

ęś

ciej powoduj

dezorientacj

jednostek,

wspólnot, ciał politycznych i

ycia gospodarczego. Nawet gdyby

była to jedyna wypowied

Tofflerów, ju

dzi

ki niej znale

liby

w gronie wa

nych interpretatorów sytuacji człowieka

współczesnego. Tymczasem kolejna praca, Trzecia fala,
stanowiła jeszcze wa

niejszy przyczynek do rozumienia

naszych czasów.
W Trzeciej fali Tofflerowie od obserwacji przeszli do
przedstawienia

prognostycznej

wizji.

rewolucj

informatyczn

spojrzeli w perspektywie dziejowej, porównuj

z dwoma przełomami o podobnej wadze: rewolucj

rolnicz

przemysłow

. Czujemy, pisali, napór trzeciej fali dziejowych

przemian, za spraw

której uczestniczymy w procesie narodzin

nowej cywilizacji.
Tofflerowie słusznie uznali,

e przepływ i wymiana informacji

stały si

naczelnym czynnikiem wytwórczo

ci i władzy

człowieka. Gdziekolwiek spojrzymy: na

wiatowe rynki

finansowe, całodobowe przekazywanie na cały

wiat informacji

via CNN, biologiczn

rewolucj

oraz jej skutki dla ochrony

zdrowia i produkcji rolniczej, wsz

dzie widzimy, jak rewolucja

informatyczna zmienia rytm, struktur

i tre

ść

naszego

ycia.

Dzi

ki ukazaniu sensu tej przemiany, Trzecia fala wywarła

wielki wpływ na strategi

poczyna

wodzów gospodarki i

polityki poza Stanami Zjednoczonymi, w Chinach, Japonii,
Singapurze i innych dynamicznie rozwijaj

cych si

regionach,

gdzie poło

ono nacisk na najnowsz

technik

i informacj

Praca ta nie pozostała bez echa tak

e w USA i wielu strategów

gospodarczych zacz

ło przekształca

podległe im organizacje

tak, aby przygotowa

je do nadej

cia XXI wieku.

Znakomitym przykładem mo

e tu by

generał Donn Stany,

przeło

ony TRADOC (Dowództwa Szkolenia i Doktryny

Wojennej Armii L

dowej USA), który w pocz

tku lat

osiemdziesi

tych przeczytawszy Trzeci

fal

uznał,

Tofflerowie dokonali rzetelnej analizy przyszło

ci. Oboje

autorów zostało wi

c zaproszonych do kwatery TRADOC w

Fort Monroe, gdzie wizj

formułowan

w Trzeciej fali

skonfrontowali z pomysłami strategów wojskowych, co zostało
wspaniale opisane w niedawnej ksi

ąż

ce War and AntiWar

(Wojna i antywojna). Dobrze wiem, jak wielki wpływ miał
przedstawiony w Trzeciej fali obraz rewolucji informatycznej na
kształtowanie si

doktryny wojennej w latach 19791982, gdy

jako młody kongresman wiele czasu sp

dziłem z generałami

Starrym i Morellim (obecnie na emeryturze) przy konstruowaniu
tego,

przybrało

ostatecznie

nazw

modelu

bitwy

powietrznol

dowej.

Istot

nowej koncepcji wojennej stał si

system bardziej

elastyczny, dynamiczny i zdecentralizowany, oparty na
wymianie informacji; system, który wykorzystuje lokalne,
bezpo

rednio zwi

zane z polem bitwy zasoby i odwołuje si

decyzji

znakomicie

wyszkolonych,

stopniu

niezale

nych dowódców.

W roku 1991

wiat po raz pierwszy ujrzał starcie militarnego

systemu trzeciej fali z przestarzał

machin

wojskow

drugiej

fali.

Pustynna

burza

doprowadziła

jednostronnego

zniszczenia sił irackich przez Amerykanów i ich sojuszników w
du

ej mierze z tej prostej racji,

e systemy trzeciej fali ukazały

nieporównan

szo

ść

. Zbudowane na modł

drugiej fali,

skomplikowane systemy obrony przeciwlotniczej okazały si

bezu

yteczne w obliczu niewidocznych maszyn trzeciej fali.

Solidnie okopane armie drugiej fali zostały wymanewrowane i
unicestwione, kiedy przyszło im stawi

czoło komputerowym

systemom namiaru i logistyki. Efekt był równie druzgoc

cy jak w

roku 1898, kiedy naprzeciwko siebie stan

ły siły pierwszej fali

Mahdiego z Omdurmanu i angloegipskie wojska drugiej fali.
Chocia

jednak tak oczywiste jest to,

e dzieje si

zasadniczo nowego w polityce, ekonomii, sferze militarnej i
całym

yciu społecznym, w dalszym ci

gu zdecydowanie zbyt

mał

wag

przywi

zuje si

do znaczenia wizji Tofflerów. Wi

kszo

ść

ameryka

skich polityków, reporterów i recenzentów nie

dostrzegła wniosków, które płyn

z Trzeciej fali, a bardzo

niewielu jest takich, którzy poj

ciu trzeciej fali gotowi byliby

nada

ść

polityczn

. To wła

nie ów brak szerokiej,

tofflerowskiej wizji sprawił,

e nasza polityka ugrz

zła we

frustracji, negatywizmie, cynizmie i zniech

ceniu. Kontrast

pomi

dzy przemianami

wiata jako cało

ci a stagnacj

ycia

politycznego stanowi zagro

enie dla naszego systemu

społecznego. Je

li nie liczy

koncepcji trzeciej fali, nigdzie nie

wida

prób zrozumienia, sk

d bierze si

zniech

cenie i

rozgoryczenie, które, jak si

wydaje, opanowały polityków i

administracje rz

dowe w całym uprzemysłowionym

wiecie. Nie

powstał j

zyk, w którym mo

na by wyrazi

kaj

ce nas

problemy, nie ma wizji odsłaniaj

cej kształt przyszło

ci, ku

której zmierzamy, nie istnieje program, który miałby na celu
przyspieszenie i ułatwienie przej

cia do nowej epoki.

Nie jest to bynajmniej nowy problem. Na pocz

tku lat

siedemdziesi

tych zacz

łem współpracowa

z Tofflerami nad

koncepcj

, jak to nazwali

my, demokracji antycypuj

cej. Byłem

wtedy

wie

o upieczonym wykładowc

na West Georgia State

College. Szczególnie fascynowało mnie poł

czenie spojrzenia

historycznego i wybiegaj

cego w przyszło

ść

, które stanowi

istot

polityki w jej najlepszym wydaniu. Od ponad dwudziestu

lat zabiegamy wspólnie o polityk

wiadom

przyszło

ciowych

horyzontów i staramy si

pozyska

jak najwi

cej ludzi dla

lenia, które ułatwi Ameryce przej

cie od najwyra

niej

umieraj

cej cywilizacji drugiej fali do cywilizacji trzeciej fali. Ta

nowa posta

wiata, która nas czeka, zarysowuje si

, ci

gle

jednak jeszcze niewyra

nie i w sposób nie do ko

ca dla nas

zrozumiały.
Usiłowania te przyniosły znacznie wi

cej rozczarowa

znacznie

mniej

efektów,

spodziewałem

dwa

dziesi

ciolecia temu. Niezale

nie jednak od pora

ek, próby te

trzeba kontynuowa

, albowiem ustrój polityczny trzeciej fali ma

kluczowe znaczenie dla przyszło

ci wolno

ci i Ameryki. Jestem

wprawdzie przywódc

republikanów w Kongresie, nie uwa

jednak by

republikanie czy Kongres mieli monopol na rozwi

zywanie

problemów i przystosowywanie Ameryki do rewolucji trzeciej
fali,

rewolucji

informatycznej.

Burmistrze

ramienia

demokratów, jak na przykład Nor

uist w Milwaukee czy Rendel

w Filadelfii dokonuj

prawdziwego przełomu w

yciu

obywatelskim. Niektóre z przedsi

wzi

ęć

wiceprezydenta Gore

maj

cych na celu usprawnienie administracji zmierzaj

dobrym kierunku (chocia

podejmowane s

dora

nie i

niekonsekwentnie). Przede wszystkim chodzi o to,

e wielka

przemiana rozgrywa si

na co dzie

w sektorze prywatnym

za spraw

przedsi

biorców i obywateli, którzy dokonuj

wynalazków i znaj duj

nowatorskie rozwi

zania, w czym

biurokracja nie jest w stanie im przeszkodzi

. Głównym przeto

zadaniem tej ksi

ąż

ki jest zach

cenie czytelników, aby

zaczerpn

li oddechu, wzi

li rozbieg i sami zacz

li współtworzy

cywilizacj

trzeciej fali. Jestem pewien,

e kiedy zagł

bicie si

w rozwa

ania autorów, podkre

licie partie najbardziej dla was

istotne, rozejrzycie si

wokół siebie za pokrewnymi duszami i

wspólnie podejmiecie działania na mał

zrazu skal

, za kilka lat

dziecie zdumieni, jak wiele udało si

osi

ąć

Newt Gingrich

ROZDZIAŁ PIERWSZY

WALNA BITWA

Na naszych oczach, w naszym

yciu rodzi si

nowa cywilizacja,

lepcy usiłuj

mierci

. Ta nowa cywilizacja niesie ze

sob

nowy styl

ycia rodzinnego, zmiany w sposobie pracy,

odnoszenia si

do siebie i

ycia, nowy kształt

ycia

gospodarczego, nowe konflikty polityczne, a przede wszystkim:
now

wiadomo

ść

. Ludzko

ść

, która stan

ła w obliczu

najgł

bszego w swoich dziejach przewrotu społecznego i

naj

mielszej twórczej przebudowy, oczekuje teraz wielkiego

skoku kwantowego. Chocia

dostrzegamy tego, uczestniczymy

w budowie od podstaw zdecydowanie nowej cywilizacji. To
wła

nie mamy na my

li, kiedy mówimy o trzeciej fali.

Do czasów obecnych ludzko

ść

prze

yła dwie wielkie fale

przemian, z których ka

da unicestwiła dawne kultury i

cywilizacje, a na ich miejsce wprowadziła sposób

ycia, który

byłby niepoj

ty dla ludzi, którzy

yli wcze

niej. Pierwsza fala -

rewolucja rolnicza - rozci

ła si

na tysi

ce lat. Druga fala, w

trakcie której powstała cywilizacja przemysłowa, trwała ledwie
trzysta lat. Dzisiaj przemiany s

jeszcze bardziej gwałtowne,

dlatego nie sposób wykluczy

e trzecia fala przetoczy si

przez dzieje w ci

gu kilku dziesi

cioleci. Dlatego my wszyscy,

którzy zamieszkujemy dzi

Ziemi

, odczujemy na co dzie

impet trzeciej fali.
Nowy styl

ycia, który przynosi trzecia fala, za podstaw

mie

dzie zró

nicowane i odnawialne

ródła energii. Nowe metody

produkcji, które do lamusa ode

kszo

ść

produkcji

mowej i nowy typ rodziny, która nie b

dzie miała charakteru

zamkni

tej w sobie komórki. Pojawi

nowe instytucje, które

dzie mo

na nazwa

elektroniczn

wiosk

. Radykalnie

przekształcone zostan

szkoły i formy współdziałania. Rodz

cywilizacja spisuje dla nas nowy kodeks zachowa

. Usunie

standaryzacj

synchronizacj

centralizacj

usunie

koncentracj

energii, pieni

dzy i władzy. Ta nowa cywilizacja

ma swoj

własn

wizj

wiata, swoje własne podej

cie do

czasu, przestrzeni, logiki i przyczynowo

ci. Ma te

swoje

własne zasady polityki przyszło

ci.

Rewolucyjna przesłanka

ywe po

ród nas s

dwa wyra

nie odmienne sposoby my

lenia

o przyszło

ci. Wi

kszo

ść

ludzi, je

li w ogóle si

nad ni

zastanawia, uwa

wiat, który znaj

, trwa

dzie po wieki

wieków.

Osobom

takim

trudno

jest

sobie

wyobrazi

zdecydowan

odmian

własnego

ycia, a co dopiero mówi

zupełnie nowej cywilizacji. Dostrzegaj

one, oczywi

cie,

rzeczy si

zmieniaj

, na jakiej

osobliwej zasadzie przyjmuj

jednak,

e transformacje te jako

omin

ich samych, nie

naruszaj

c dobrze znanej struktury

ycia gospodarczego i

politycznego. Z ufno

oczekuj

od przyszło

ci,

e b

dzie

kontynuowa

tera

niejszo

ść

Jednak najnowsze wydarzenia powa

nie nadszarpn

ły ten

obraz przyszło

ci. Popularno

ść

zacz

ła przeto zdobywa

wizja

bardziej ponura. Wielu ludzi, wykarmionych na codziennej porcji
tragicznych

wiadomo

ci,

katastroficznych

filmów

oraz

złowieszczych scenariuszy, które snuj

szacowni autorzy,

doszło do wniosku,

e nie ma co mówi

o przyszło

ci ludzkiej

społeczno

ci, albowiem nie b

dzie

adnej przyszło

ci. Ich

zdaniem od Armageddonu dzieli nas kilka chwil. Ziemia gna w
kierunku ostatecznej zagłady.
U podstaw wszystkiego, o czym tu mówimy, le

y pewne

zało

enie,

które

nazywamy

rewolucyjn

przesłank

Przyjmujemy oto,

e chocia

najbli

sze dziesi

ciolecia mog

pełne zawieruch, wstrz

sów, mo

e nawet aktów

zorganizowanej

przemocy, to jednak nie dojdzie do samounicestwienia
ludzko

ci. Uznajemy,

e gwałtowne przemiany, których

jeste

wiadkami, nie s

chaotyczne, lecz układaj

pewien spójny i daj

cy si

odczyta

wzorzec, i

e co wi

cej,

przemiany te maj

charakter kumulatywny, przyczyniaj

c do wielkiej transformacji, której podlega nasze

ycie,

praca, rozrywka i my

lenie. To wszystko czyni mo

liw

pomy

i obiecuj

przyszło

ść

. Mówi

c krótko, wszystkie

nasze tezy wynikaj

z przesłanki,

e oto rozgrywa si

globalna

rewolucja, wielki przeskok kwantowy. Innymi słowy, z przesłanki
tej wynika,

e jeste

my ostatni

generacj

starej cywilizacji, a

zarazem pierwszym pokoleniem cywilizacji nowej. Dlatego wiele
naszych osobistych l

ków, niejasno

ci i uczu

zagubienia rodzi

z konfliktu, który rozgrywa si

w nas samych i w instytucjach

naszego

ycia. Jest to konflikt pomi

dzy umieraj

cywilizacj

drugiej fali a wynurzaj

cywilizacj

, która domaga si

dla

siebie miejsca.
Je

li raz to zrozumiemy, wtedy wiele z bezsensownych na

pierwszy rzut oka wydarze

uka

e sw

gł

bok

tre

ść

. Zaczn

odsłania

zarysy wielkiego wzorca przemian. Wraz z tym

walka o przetrwanie okazuje si

liwa i godna zachodu.

Krótko mówi

c, rewolucyjna przesłanka wyzwala nasz intelekt i

wol

Grzbiet fali

Nasze podej

cie

miało mo

na nazwa

„badaniem grzbietu

fali". Polega ono na obserwacji dziejów jako ci

wzbieraj

cych przemian i stawia pytanie, w jakim kierunku

niesie ludzi grzbiet ka

dej takiej fali. Koncentrujemy si

nie tyle

na w

tkach ci

gło

ci historycznej (sk

din

d bardzo wa

nych),

ile na elementach nieci

gło

ci, na innowacjach i przełomach.

Odnajduje zasadnicze wzorce przemian, pytaj

c zarazem, w

jaki sposób ludzie mog

na nie oddziaływa

Wychodzimy od bardzo prostej obserwacji stwierdzaj

cej,

pojawienie si

ycia osiadłego i rolnictwa było pierwszym

punktem zwrotnym w społecznym rozwoju ludzko

ci, drugi za

punkt przełomowy stanowiła rewolucja przemysłowa. Niechaj
jednak czytelnika nie zwiedzie słowo punkt; owe przemiany nie
miały charakteru jednorazowych, daj

cych si

wyra

nie

zlokalizowa

wydarze

, lecz przypominały wła

nie wzbieraj

fal

, która toczy si

z wła

ciw

sobie pr

dko

Zanim nast

piła pierwsza fala przemian, ludzie

yli na ogół w

małych, cz

sto w

drownych grupach, które utrzymywały si

dzi

ki zbieractwu, łowieniu ryb, polowaniu i pasterstwu. Jakie

dziesi

ęć

tysi

cy lat temu rozpocz

ła si

rewolucja rolnicza i

powoli obejmowała swym zasi

giem cał

planet

, daj

pocz

tek wioskom, osadom, uprawie roli i nowemu trybowi

ycia. Owa pierwsza fala nie opadła jeszcze całkiem pod koniec

siedemnastego stulecia, kiedy w Europie rozpocz

ła si

rewolucja przemysłowa, daj

c pocz

tek drugiej fali przemian w

skali całego globu. Ten nowy proces ze znacznie wi

ksz

gwałtowno

ogarn

ł narody i kontynenty. Teraz dwa

oddzielne i wyra

nie odmienne procesy zmian przetaczały si

przez Ziemi

z ró

szybko

Dzisiaj pierwsza fala osi

ła ju

wła

ciwie swój kres. Ju

tylko niewielkie wspólnoty plemienne w Ameryce Południowej
czy PapuiNowej Gwinei pozostaj

jeszcze nie tkni

te przez

rewolucj

rolnicz

. Je

li nie liczy

tych niewielkich obszarów,

na powiedzie

e siła pierwszej fali wyczerpała si

Tymczasem

druga

fala,

kilka

krótkich

stuleci

zrewolucjonizowawszy

ycie w Europie, Ameryce Północnej i

kilku innych miejscach globu, toczy si

dalej i widzimy, jak wiele

krajów - dot

d zdecydowanie rolniczych - z zapałem buduje

szosy, stalownie, zakłady samochodowe, fabryki tekstylne i
zakłady spo

ywcze. Ci

gle

ywy jest p

d do industrializacji.

Drugiej fali daleko jeszcze do wyczerpania swojej siły.
Chocia

jednak proces ten ci

gle jest w toku, obserwujemy ju

pocz

tki innego, jeszcze bardziej istotnego procesu. Kiedy

bowiem industrializacja osi

gała swój szczyt w dekadach po

drugiej wojnie

wiatowej, zacz

ła si

wznosi

trzecia fala, która

nie dostrzegana wprawdzie zbyt wyra

nie, odmieniała

wszystko, czego dotkn

ła. Wiele krajów odczuwa zatem napór

dwóch,

a nawet trzech fal przemian, o odmiennym charakterze, tempie
posuwania si

i odmiennej sile.

W naszych rozwa

aniach przyjmiemy,

e pierwsza fala

rozpocz

ła si

około roku 8000 p.n.e. i niepodzielnie

dominowała na

wiecie a

do lat 16501750 n.e. Wtedy

pierwsze

stwo wzi

ła druga fala. Teraz zrodzona przez ni

cywilizacja przemysłowa zapanowała w

wiecie, ale tak

e i ona

weszła w faz

przesilenia. W Stanach Zjednoczonych okres ten

rozpocz

ł si

około roku 1955, kiedy po raz pierwszy

pracownicy administracyjni przewy

szyli liczebnie robotników.

To owa dekada była te

wiadkiem coraz szerszego

wykorzystywania komputerów, komunikacji lotniczej, pojawienia
si

pigułki antykoncepcyjnej oraz wielu innych brzemiennych w

skutki innowacji. To wła

nie wtedy zacz

ła wzbiera

w USA

trzecia fala. Nieco pó

niej zacz

ła si

pojawia

tak

e w

yciu

innych

stw

uprzemysłowionych.

Dzisiaj

wszystkie

społeczno

ci, które wykorzystuj

najnowsz

technik

, s

wstrz

sane przez konflikty trzeciej fali z przestarzałymi,

zaskorupiałymi instytucjami drugiej fali.
Kiedy si

to zrozumie, wtedy mniej tajemnicze staj

konflikty

społeczne i polityczne, po

ród których przyszło nam

Fale przyszło

Kiedy w jakim

społecze

stwie dominuje jedna fala przemian,

niezbyt trudno jest wykry

wzorzec jego przyszłego rozwoju.

Pisarze, arty

ci, dziennikarze i inni odkrywaj

„fale

przyszło

ci". W dziewi

tnastowiecznej Europie wielu my

licieli,

przemysłowców, polityków i zwykłych ludzi miało jasny i
zasadniczo słuszny obraz przyszło

ci. Wyczuwali,

e dzieje

zmierzaj

w kierunku ostatecznego triumfu industrializacji nad

nie korzystaj

cym z maszyn rolnictwem i do

ść

dokładnie

potrafili przewidzie

wiele zmian, które niosła ze sob

druga

fala: pot

ęż

niejsze technologie, wi

ksze miasta, szybsza

komunikacja, powszechne szkolnictwo i inne.
Ta jasno

ść

wizji miała bezpo

rednie efekty polityczne. Partie

i ruchy polityczne

cierały si

ze sob

, nie trac

c z oczu

przyszło

ci. Siły broni

ce interesów przedindustrialnego

rolnictwa organizowały si

do obrony przed „wielkim biznesem",

„szefami zwi

zkowymi" i „grzesznymi miastami". Robotnicy i

mened

erowie usiłowali zdoby

kontrol

nad głównymi

wigniami rodz

cego si

społecze

stwa przemysłowego.

Mniejszo

ci etniczne i rasowe okre

lały swe interesy w

kategoriach udziału w nowym

wiecie i domagały si

miejsc

pracy, dost

pu do stanowisk kierowniczych, lepszych mieszka

lepszych płac i powszechnej edukacji. Owa industrialna wizja
miała te

swoje efekty psychologiczne. Wspólny obraz

przyszło

ci okre

lał równie

wybory

yciowe, sprawiał,

jednostki my

lały nie tylko o tym, kim lub czym były, lecz kim

mog

sta

. Dlatego nawet podczas najwi

kszego zam

przemian społecznych ludzie mieli poczucie pewnej stabilno

ci i

swojej to

samo

ci.

Kiedy natomiast przez społeczno

ść

przetaczaj

dwie lub

nawet trzy wielkie fale przemian i

adna z nich wyra

nie nie

dominuje, obraz przyszło

ci jest pop

kany. Nadzwyczaj trudne

staje si

wtedy uchwycenie sensu zmian i konfliktów. Kolizja

grzbietów fal rodzi kotłowanin

, w której

cieraj

ró

dy, powstaj

wiry i lokalne obszary bezruchu, przesłaniaj

gł

bsze i istotniejsze nurty dziejowe. W Stanach Zjednoczonych

- i w wielu innych krajach - zderzenie drugiej i trzeciej fali
przynosi w efekcie społeczne napi

cia, gro

ne konflikty i

zadziwiaj

nowe

postawy

polityczne,

które

burz

dotychczasowe podziały klasowe, rasowe, płciowe i partyjne.
Bezu

yteczne staj

tradycyjne słowniki polityczne i bardzo

trudno

jest

teraz

odró

zwolenników

post

reakcjonistów, przyjaciół od wrogów. Znikaj

dawne polaryzacje

i p

kaj

stare koalicje. Ów chaos w

yciu politycznym przekłada

na dezintegracj

ludzkich osobowo

ci. Psychoterapeuci i

najró

niejsi guru robi

kokosowe interesy; pacjenci bł

kaj

bezradnie po

ród rywalizuj

cych dobroczy

ców. Ratunku

szukaj

w najdziwaczniejszych kultach religijnych i na sabatach

czarownic albo te

uciekaj

w patologiczn

izolacj

prze

wiadczeni, i

rzeczywisto

ść

jest absurdalna, szalona, bezsensowna. Niewykluczone,

e w

jakim

globalnym, kosmicznym uj

ciu

ycie jest bezsensowne,

z tego jednak nie wynika,

e codzienne wydarzenia nie układaj

aden rozs

dny wzorzec. Tymczasem, je

li nauczymy si

odró

nia

przemiany, które niesie trzecia fala, od tych, które

zwi

zane s

z odpływaj

drug

fal

, mo

na dostrzec utajony

ład.
To z racji kolizji owych fal widzimy jak oto krzy

cieraj

odmienne pr

dy w sferze pracy,

ycia rodzinnego, postaw

seksualnych i jednostkowej moralno

ci. Ró

nice te przejawiaj

w stylu

ycia i postawach politycznych, albowiem w

yciu

osobistym i publicznym wi

kszo

ść

obywateli bogatych krajów to

albo ludzie drugiej fali, którzy staraj

podtrzyma

obumieraj

cy porz

dek, albo ludzie trzeciej fali, którzy buduj

jutro radykalnie odmienne, albo te

niepewn

mieszanin

jednego i drugiego. Konflikt pomi

dzy ugrupowaniami drugiej i

trzeciej fali decyduje w istocie o najpowa

niejszym napi

ciu

politycznym we współczesnej społeczno

ci. Jak zobaczymy

dalej, najwa

niejsze jest nie to, kto panuje nad ostatnimi dniami

społecze

stwa industrialnego, lecz to, kto kształtuje now

cywilizacj

, która w niebywałym tempie dojrzewa, aby zaj

ąć

miejsce tamtej. Po jednej stronie mamy przeto bojowników
przemysłowej przeszło

ci, po drugiej coraz liczniejsze miliony

tych, którzy pojmuj

, i

najbardziej pal

cych problemów nie da

rozstrzygn

ąć

w ramach porz

dku industrialnego.

Wydana zatem została walna bitwa o kształt przyszło

ci.

ycie

polityczne wszystkich narodów jest ju

teraz elektryzowane

przez owo starcie pomi

dzy zestarzałymi interesami drugiej fali

rzecznikami

trzeciej

fali.

Nawet

krajach

nieuprzemysłowionych nadpłyni

cie trzeciej fali gwałtownie

przekształciło fronty wszystkich dotychczasowych batalii
społecznych. Dawny spór pomi

dzy interesami - nierzadko

cz feudalnymi - grup rolniczych a elitami industrialnymi -

kapitalistycznymi czy socjalistycznymi - nabiera nowego sensu
z uwagi na to,

e sam industrializm ju

prze

ył. Czy teraz,

kiedy wznosi si

trzecia fala, gwałtowne uprzemysłowienie

oznacza wyzwolenie si

od neokolonializmu i ubóstwa, czy te

wprost przeciwnie, decyduje o stałym uzale

nieniu?

Tylko wtedy, kiedy

wiadomi jeste

my tego niesłychanie

istotnego i rozległego kontekstu współczesnych wydarze

potrafimy wskaza

priorytety, ustali

hierarchi

zagadnie

okre

rozs

dne strategie, dzi

ki którym mo

emy kontrolowa

przemiany w naszym

yciu. Samo zrozumienie faktu, i

oto

toczy si

arta walka pomi

dzy tymi, którzy chc

zachowa

industrializm, a tymi, którzy chc

go zmieni

, staje si

narz

dziem przekształcania

wiata. Aby jednak z niego

skorzysta

, trzeba umie

odró

nia

te zmiany, które stanowi

tylko przedłu

enie dawnej cywilizacji przemysłowej, od tych,

które s

zapowiedzi

nowej cywilizacji. Mówi

c krótko, musimy

rozumie

jednocze

nie dawny i nowy porz

dek, przemysłowy

system drugiej fali, w którym si

urodzili

my, i cywilizacj

trzeciej fali, w której zaczynamy

my i nasze dzieci.

ROZDZIAŁ DRUGI

KONFLIKT CYWILIZACJI

Ludzie z opó

nieniem zacz

li zdawa

sobie spraw

cywilizacja industrialna zbli

a si

do kresu. Jej schyłek -

widoczny ju

w roku 1970, kiedy w Szoku przyszło

ci pisali

o „ogólnym kryzysie industrializmu" - niesie ze sob

gro

nie

rzadszych, ale liczniejszych wojen i to wojen nowego typu.
Poniewa

wielkie transformacje społeczne nigdy nie mog

oby

bez konfliktów, uwa

amy,

e uj

cie dziejów jako fal

przemian jest bardziej dynamiczne i mówi

ce wi

cej od

dywagacji na temat przej

cia do postmodernizmu. Fale s

nieustannie w ruchu, a kiedy zderzaj

, powstaje w efekcie

wiele pot

ęż

nych, a zarazem niezgodnych pr

dów. Kolizja fal

historycznych oznacza konflikt cywilizacji, wiedza o tym
pozwala za

ze zrozumieniem spojrze

na wiele współczesnych

zdarze

, które sk

din

d wydaj

bezsensowne i chaotyczne.

Gdy konflikty b

dziemy ujmowa

w kategoriach fal przemian,

wtedy nie powiemy,

e główny konflikt dzisiaj toczy si

pomi

dzy

wiatem islamu a Zachodem, ani

e jest to starcie

„Zachodu z reszt

wiata" jak sugeruje Samuel Huntington. Ani

Ameryka nie chyli si

ku upadkowi, jak głosi Paul Kennedy, ani

nie stan

my w obliczu „ko

ca historii", który ogłosił Francis

Fukuyama. Najgł

bsze znaczenie ekonomiczne i strategiczne

ma zbli

cy si

podział

wiata na trzy wyra

nie odmienne i

potencjalnie wrogie wobec siebie cywilizacje, których granic nie
mo

na okre

, odwołuj

c si

do tradycyjnych definicji.

Cywilizacja pierwszej fali była i jest nierozerwalnie zwi

zana z

ziemi

. Bez wzgl

du na to, w jakiej postaci wyst

puje, jakiego

zyka u

ywaj

cy w jej ramach ludzie, jakie s

ich

przekonania religijne, jest ona wytworem rewolucji rolniczej.
Jeszcze dzisiaj całe rzesze ludzkie

i umieraj

, zmagaj

z nieurodzajn

gleb

, któr

uprawiaj

tak jak przed

stuleciami ich przodkowie.
Co do pocz

tków cywilizacji drugiej fali tocz

spory.

Niemniej dla wielkiej liczby ludzi

ycie zacz

ło si

zmienia

sposób wyra

ny i istotny dopiero jakie

trzysta lat temu. Wtedy

narodziła si

koncepcja Newtona, to wtedy na szersz

skal

zacz

to stosowa

maszyn

parow

, to wtedy zacz

ły wyrasta

pierwsze fabryki w Wielkiej Brytanii, Francji i Włoszech, chłopi
za

zacz

li si

przenosi

do miast. Pomi

dzy lud

mi zaczynały

szerzy

nowe idee: post

pu, praw jednostki, teoria umowy

społecznej Rousseau, przekonanie o potrzebie oddzielenia
ko

cioła od pa

stwa, a tak

e pogl

d, i

władcy winni by

wybierani przez naród, nie za

dzi

moc

ych wyroków.

Wiele z tych przemian wynikało z rozwoju nowego sposobu
tworzenia bogactwa: produkcji fabrycznej. Nie trzeba było
czeka

eby poszczególne elementy zacz

ły układa

zespolon

cało

ść

: masowa produkcja, masowa konsumpcja,

masowa edukacja, masowe

rodki komunikacji ł

czyły si

ze sob

, a dla ich potrzeb powstawały wyspecjalizowane

instytucje: szkoły, ugrupowania ekonomiczne, partie polityczne.
Zmieniła si

tak

e struktura rodziny i w miejsce du

ego

domostwa, w którym

yje wspólnie kilka pokole

, pojawiła si

niewielka

komórka

rodzinna

charakterystyczna

dla

społecze

stwa przemysłowego. Ludziom, którzy bezpo

rednio

wiadczali owych przeobra

, wydawało si

z pewno

wiat wpadł w chaotyczne konwulsje, niemniej wszystkie te

przemiany

le si

ze sob

zały. Były tylko kolejnymi

szczeblami w pełnym rozwoju

wiata modernistycznego, w

kształtowaniu si

masowego społecze

stwa przemysłowego,

które zrodziła cywilizacja drugiej fali. Nawet gdyby komu

w tym

kontek

cie słowo „cywilizacja" wydało si

nazbyt pompatyczne,

to trudno znale

źć

inne, równie pojemne, które obejmowałoby

sprawy tak odmienne jak technika,

ycie

rodzinne, religia, kultura, polityka, gospodarka, struktura
społeczna, hierarchie władzy, warto

ci, etyka seksualna i

epistemologia. Kiedy naraz zmienia si

tak wiele ró

nych

elementów,

mamy

czynienia

nie

powolnym

przekształcaniem jednych form w inne, lecz z transformacj

której produktem jest nie nowe społecze

stwo, lecz wła

nie

zupełnie nowa cywilizacja. Owa nowa cywilizacja z impetem
wkroczyła w dzieje Europy Zachodniej, na ka

dym kroku

napotykaj

c za

arty opór.

Konflikt podstawowy

W ka

dym kraju, który wkraczał na drog

uprzemysłowienia,

wybuchały zaci

te, cz

sto bardzo krwawe walki pomi

dzy

rzecznikami drugiej fali, lud

mi przemysłu i handlu a

rzecznikami pierwszej fali, wła

cicielami ziemskimi cz

sto

zjednoczonymi z Ko

ciołem, który te

posiadał wielkie maj

tki

ziemskie. Wielkie rzesze chłopów zostały wygnane ze wsi, by
jako siła robocza zasili

„szata

skie młyny": fabryki, które

wyrastały jak grzyby po deszczu.
Wraz z tym jak kolizja pierwszej i drugiej fali stawała si

konfliktem podstawowym, mno

yły si

strajki i niepokoje, wojny

domowe i powstania narodowe. To przekładanie si

centralnego napi

cia społecznego na mnogo

ść

sytuacji

zapalnych

emy

obserwowa

dym

uprzemysławiaj

cym si

kraju. W Stanach Zjednoczonych

trzeba było straszliwej wojny secesyjnej, aby interesy
industrialno-handlowej Północy wzi

ły gór

nad rolniczymi

elitami Południa. Ledwie kilka lat pó

niej w Japonii dochodzi do

rewolucji Meiji, w wyniku której znowu modernizatorzy drugiej
fali zwyci

ęż

tradycjonalistów pierwszej.

Rozprzestrzeniaj

cywilizacja

drugiej

fali

jej

nowatorskim sposobem mno

enia bogactwa zachwiała system

stosunków mi

dzy pa

stwami, ale tak

e spowodowała ogromne

przesuni

cia w strukturach władzy. Cywilizacja przemysłowa,

produkt wielkiej mnogo

ci przemian drugiej fali, najbardziej

zakorzeniała si

na północnych wybrze

ach ogromnego

basenu Atlantyku. Uprzemysłowienie wielkich pot

g tego

regionu zrodziło potrzeb

nowych, odległych rynków i

ródeł

tanich surowców, dlatego te

rzuciły si

one w wir wojen

kolonialnych, w wyniku których podporz

dkowały sobie

azjatyckie oraz afryka

skie pa

stwa i plemiona, w znacznej

ęś

ce jeszcze w strukturach zrodzonych przez pierwsz

fal

. Znowu przeto konfliktem podstawowym było starcie

przemysłowych pot

g drugiej fali z rolniczymi siłami pierwszej

fali. Tym razem jednak dokonywało si

ono w skali globalnej, a

jego skutki w du

ej mierze zadecydowały o kształcie

wiata

współczesnego

wytyczyły

fronty

kszo

wojen.

Oczywi

cie, tak jak przez całe tysi

clecia, dalej toczyły si

walki

dzy plemionami i społeczno

ciami rolniczymi, znaczenie ich

jednak było ju

teraz niewielkie, a nader cz

sto w efekcie

wykrwawienia si

obu stron, padały one jeszcze łatwiejszym

łupem kolonizacyjnych sił cywilizacji industrialnej. Tak na
przykład stało si

w południowej Afryce, gdzie na skutek

artych wojen plemiennych Cecil Rhodes i jego uzbrojeni

agenci podporz

dkowali sobie ogromne terytoria. Tak

e i w

całej reszcie

wiata mnóstwo na pozór nie powi

zanych wojen

było w istocie wyrazem podstawowego konfliktu, w którym

cierały si

ostatecznie nie pa

stwa, lecz rywalizuj

cywilizacje. Do najwi

kszych i najbardziej morderczych wojen

dochodziło mi

dzy krajami uprzemysłowionymi, takimi jak

Niemcy i Wielka Brytania, które zmagały si

o dominacj

nad

wiatem, podczas gdy ludom

cym jeszcze na grzbiecie

pierwszej fali z góry ju

wyznaczona była rola drugoplanowa i

podporz

dkowana. Ostatecznie doszło do nader wyra

nego

podziału

wiata. Era industrialna przeciwstawiła cywilizacji

drugiej fali mnogo

ść

zniewolonych kolonii pierwszej fali. Wielu z

nas wzrastało w tym wła

nie

wiecie dwóch cywilizacji, gdzie

nie ulegało najmniejszej w

tpliwo

ci, która wiedzie prym.

Dzisiaj owe linie podziału układaj

odmiennie. Szybko

zmierzamy w kierunku zupełnie nowego układu zale

ci, w

ramach którego

wiat podzielony b

dzie nie mi

dzy dwie, lecz

trzy

rywalizuj

ce cywilizacje; jedn

, ci

gle symbolizowan

przez

motyk

; drug

, której symbolem jest ta

ma produkcyjna, i

trzeci

, której uosobieniem jest komputer.

W owym trójdzielnym

wiecie sektor pierwszej fali dostarcza

produktów rolniczych i surowców, sektor drugiej fali jest

ródłem

taniej siły roboczej oraz produkcji masowej, natomiast
intensywnie rozwijaj

cy si

sektor trzeciej fali dominacj

zawdzi

cza nowym sposobom pozyskiwania i wykorzystywania

wiedzy. Narody trzeciej fali sprzedaj

wiatu informacje i

innowacje, kultur

wyrafinowan

i masow

, zaawansowane

technologie,

oprogramowanie

komputerów,

edukacj

umiej

tno

ci, opiek

medyczn

oraz mnogo

ść

ró

norakich

usług. Na ich li

cie znale

źć

e tak

e ochrona wojskowa,

która korzysta

dzie z elitarnych sił zbrojnych trzeciej fali. (Z

tak

wła

nie ochron

Kuwejtu i Arabii Saudyjskiej wysoko

rozwini

te pa

stwa wyst

piły podczas wojny w Zatoce.)

Odwrót od społecze

stwa masowego

Druga fala stworzyła społecze

stwa masowe, których wymaga i

potrzebuje produkcja masowa. W krajach trzeciej fali, których
gospodarka odwołuje si

przede wszystkim do zasobów

umysłowych, produkcja masowa (któr

miało mo

na by uzna

ze cech

charakterystyczn

społecze

stw industrialnych) staje

prze

ytkiem. Współczesna wytwórczo

ść

odchodzi od

zunifikowanych przedsi

wzi

ęć

na wielk

skal

, gdy

teraz jej

strategi

staj

krótkie serie produktów dostosowanych do

le okre

lonych potrzeb. Masowy marketing ust

puje miejsca

segmentacji rynku i wybiórczym akcjom promocyjnym
odpowiadaj

cym zmianom w produkcji. Wielkie kolosy ery

industrialnej padaj

z powodu inercji pod własnym ci

ęż

arem.

ywaj

swych dni zwi

zki zawodowe w sektorach produkcji

masowej, masowe

rodki przekazu przestaj

wła

nie

masowe, gdy

wielkie sieci informacyjne napotykaj

gro

konkurencj

ze strony lokalnych i wyspecjalizowanych

współzawodników. Zmienia si

tak

e i przestaje

dominowa

wzorzec

ycia rodzinnego: niewielka komórka

rodzinna, która była ongi

form

wzorcow

, ginie powoli w

natłoku innych rozwi

, takich jak rodziny z jednym tylko z

rodziców, pary ponownie wst

puj

ce w zwi

zki mał

skie,

rodziny bezdzietne czy osoby samotne. Radykalnej przemianie
ulega przeto cała struktura społeczna wraz z tym, jak
homogeniczne społecze

stwa drugiej fali zast

powane s

przez heterogeniczn

cywilizacj

trzeciej fali. Masowo

ść

staje

znakiem przeszło

ci. Z kolei jednak zło

ono

ść

nowych

układów domaga si

zwi

kszonej wymiany informacji pomi

dzy

poszczególnymi jednostkami

ycia społecznego: spółkami,

agencjami rz

dowymi, szpitalami, zrzeszeniami, a tak

pojedynczymi lud

mi. W ten sposób jeszcze bardziej pogł

bia

zapotrzebowanie na komputery, sieci telekomunikacyjne i

informatyczne oraz nowe formy porozumiewania si

. W efekcie

tych

ąż

nieustannie

przyspiesza

rytm

zmian

technologicznych, zawierania najró

niejszego typu transakcji

oraz

ycia codziennego. Gospodarka trzeciej fali działa w takim

tempie,

cy w dawnych warunkach dostawcy z trudem

mog

nad

ąż

za jej zapotrzebowaniami. Na dodatek, w coraz

kszym stopniu informacja staje si

substytutem surowców,

siły roboczej i innych zasobów. Kraje pierwszej i drugiej fali
coraz bardziej przypominaj

rynki zbytu pot

g trzeciej fali, które

współpracuj

przede wszystkim mi

dzy sob

. Ostatecznie

technika oparta na wielkim kapitale informacyjnym przejmie
wiele zada

, które dzi

realizowane s

przez kraje o taniej sile

roboczej, a zadania te b

wykonywane szybciej, lepiej i

taniej. Mówi

c inaczej, przemiany, o których mówimy, gro

żą

zerwaniem

istniej

cych

ekonomicznych

pomi

dzy

wiatem bogactwa i biedy.

Niemo

liwe jest całkowite wyga

cie tych powi

. Nie da

tak uszczelni

granic

wiata trzeciej fali, aby nie

przedostawały si

przez nie efekty ska

enia

rodowiska,

choroby i imigranci. Bogate narody nie mogłyby prze

, gdyby

dzarze wydali im wojn

ekologiczn

, w której efekcie

zniszczeniu musiałoby ulec wszystko. Z tej przyczyny napi

cie

pomi

dzy

cywilizacj

trzeciej fali a dwiema starszymi formami cywilizacji

dzie wzrasta

, a owa nowa forma

ycia społecznego

najpewniej walczy

dzie o uzyskanie podobnej globalnej

dominacji, jak

modernizatorzy drugiej fali uzyskali w minionych

stuleciach nad tradycjonalistami fali pierwszej. Wystarczy
zrozumie

e mamy do czynienia z konfliktem cywilizacji, aby

dojrze

ukryty sens w ró

nych zdumiewaj

cych na pozór

zjawiskach,

jak

przykład

współczesny

rozkwit

nacjonalizmów.

Nacjonalizm

jest

ideologi

stwa

narodowego, które samo zrodziło si

w efekcie rewolucji

przemysłowej. Kiedy wi

c społeczno

ci pierwszej fali, rolnicze

w swej istocie, zaczynaj

uprzemysławia

lub chc

industrializacji, odwołuj

do haseł niezale

ci narodowej.

Dawne sowieckie republiki, jak Ukraina, Estonia czy Gruzja, z
pasj

ążą

do uniezale

nienia i zabiegaj

o wczorajsze oznaki

nowoczesno

ci: własn

flag

, armi

, walut

, czyli to, co

okre

lało pa

stwa narodowe w epoce drugiej fali. W

wiecie

wysoko rozwini

tej techniki z trudem pojmuje si

motywy

ultranacjonalizmu.

Rozbuchany

patriotyzm

wydaje

zdumiewaj

cy i przywodzi na my

l Freedoni

z Kaczej zupy

braci Marx wykpiwaj

cej d

ąż

enia do wyniesienia narodu nad

wszystkie inne warto

ci. Z kolei nacjonali

ci nie potrafi

poj

ąć

w jaki sposób mo

na si

godzi

na pogwałcenie przez innych

conej

niepodległo

ci.

Niemniej

globalizacja,

której

domaga si

gospodarka trzeciej fali, nieustannie kruszy

narodow

suwerenno

ść

, tak drog

sercu nacjonalistów.

Ekonomiczne przeobra

enia trzeciej fali sprawiaj

e trzeba

przysta

na rezygnacj

z cz

ęś

ci niezale

ci i zaakceptowa

ekonomiczne i kulturowe oddziaływania z zewn

trz. St

d te

widzimy, jak poeci i intelektuali

ci w zacofanych ekonomicznie

regionach oddaj

pisaniu narodowych hymnów, podczas

gdy poeci i intelektuali

ci pa

stw trzeciej fali opiewaj

„

wiat

bez granic" i „

wiadomo

ść

planetarn

". W obliczu tak

zdecydowanie

ró

nych

potrzeb

dwóch

zdecydowanie

odmiennych cywilizacji pojawi

mog

sprzeczno

ci, które

mog

doprowadzi

w niedalekiej przyszło

ci do niesłychanie

krwawych konfliktów.

li ów podział

wiata nie na dwie, lecz na trzy cz

ęś

ci nie

wydaje si

dzi

jeszcze nazbyt oczywisty, to wynika z faktu,

przej

cie od opartej na sile gospodarki drugiej fali do opartej na

zasobach umysłowych gospodarki trzeciej fali nigdzie jeszcze
nie dotarło do ko

ca. Nawet w Stanach Zjednoczonych, Japonii

i Europie wojna domowa pomi

dzy elitami drugiej i trzeciej fali

nie doczekała si

jeszcze rozstrzygni

cia. Ci

gle jeszcze trwaj

instytucje i sektory produkcyjne drugiej fali i nie utraciły władzy
zwi

zane z ni

polityczne grupy nacisku. Ta mieszanina

elementów drugiej i trzeciej fali ma w przypadku ka

dego z

wysoko rozwini

tych krajów swoj

własn

specyfik

, niemniej

ogólna trajektoria rozwojowa jest całkiem klarowna. W ogólnym
współzawodnictwie zwyci

ężą

te kraje, które przeobra

trzeciej fali dokonaj

przy najmniejszych wewn

trznych

niepokojach i kosztach społecznych. Wielkie historyczne
przej

cie od

wiata dwudzielnego do trójdzielnego doprowadzi

do walk mi

dzy społeczno

ciami o zapewnienie sobie

najkorzystniejszego usytuowania w nowym układzie władzy. U
podstaw za

tych monumentalnych politycznych transformacji

y przemiana roli, znaczenia i natury wiedzy.

ROZDZIAŁ TRZECI

UNIWERSALNY SUBSTYTUT

czytelników

tej

ksi

ąż

rozporz

dza

pewn

umiej

tno

, która mo

e wydawa

tak oczywista, i

pewnym zdziwieniem u

wiadamiamy sobie,

e nasi przodkowie

nie potrafili czyta

. Nie byli głupcami, ani ignorantami, jednak

byli analfabetami. Zreszt

nie potrafili nie tylko czyta

: nie umieli

przeprowadza

najprostszych

oblicze

Ci,

którzy

rozporz

dzali tak

umiej

tno

, wydawali si

niebezpieczni.

Zdaje si

e to

w. Augustyn ostrzegał chrze

cijan, aby

trzymali si

z dala od ludzi znaj

cych tajniki dodawania i

odejmowania, ci bowiem „zawarli pakt z diabłem". Dopiero w
tysi

c lat po Augustynie widzimy, jak rachmistrze wprowadzaj

swoich uczniów w tajniki tego, co uznane jest za nieodzowne w
karierze zawodowej. Wiele umiej

tno

ci, które współcze

nie

wydaj

oczywiste w

yciu codziennym, jest skumulowanym

produktem rozwoju kulturalnego trwaj

cego przez wieki i

tysi

clecia. Dzisiaj ludzie interesu na całym

wiecie s

najcz

ęś

ciej nie

wiadomymi dziedzicami wiedzy, która rozwijała

w Chinach, Indiach, po

ród Arabów, fenickich kupców, a

tak

e w

ród ludzi Zachodu. Kolejne pokolenia przyswajały

sobie te wiadomo

ci, przekazywały dalej i stopniowo

rozbudowywały.
Podstaw

wszystkich systemów ekonomicznych jest wiedza, a

wszelkie przedsi

wzi

cia gospodarcze zale

żą

od jej społecznie

zgromadzonych

zasobów.

Ekonomi

przedsi

biorcy

najcz

ęś

ciej pomijaj

ten składnik w swoich rachunkach

kosztów, w przeciwie

stwie do kapitału, siły roboczej i ziemi.

Tymczasem ten wła

nie element staje si

dzi

najwa

niejszy ze

wszystkich.

Współcze

nie

yjemy w jednym z tych przełomowych

momentów dziejowych, kiedy cała struktura ludzkiej wiedzy dr

w podstawach, gdy

padaj

dawne granice. Dzisiaj nie

gromadzimy ju

tylko faktów. Wraz z tym, jak przebudowujemy

dzi

struktur

przedsi

biorstw i całych działów gospodarki,

dokonujemy te

totalnego przekształcenia produkcji i dystrybucji

wiedzy oraz symboli, które słu

żą

do jej przekazywania.

Co to wła

ciwie znaczy? Otó

znaczy tyle,

e tworzymy nowe

sieci upowszechniania wiedzy... w zaskakuj

cy sposób ł

czymy

sob

poj

cia...

budujemy

zdumiewaj

hierachie

oddziaływania... krzewimy nowe teorie, hipotezy i wyobra

enia,

dla których przesłankami s

nowe zało

enia, j

zyki, kody i

systemy logiczne. Jeszcze wa

niejsze jest to,

e na mnóstwo

sposobów kojarzymy dane, ł

c je z wielorakimi kontekstami i

w ten sposób tworzymy z nich informacj

, jej fragmenty za

wbudowujemy w coraz rozleglejsze modele i uporz

dkowane

konstrukcje. Nie zawsze jest to wiedza powszechnie uznana i
wypowiadana. Gdy mówimy tutaj o wiedzy, mamy na my

tak

e prze

wiadczenia nie do ko

ca u

wiadamiane, odwołuj

do przesłanek, które same oparte s

na przesłankach,

fragmentarycznych modelach, nie zauwa

anych analogiach.

Mamy na my

li cało

ść

zło

nie tylko z logicznych i na pozór

beznami

tnych danych, ale tak

e z emocji, wyobra

przeczu

. To ów ogromny wstrz

s w społecznym fundamencie

wiedzy, a nie komputerowy szok czy wpływ pieni

dza, tłumaczy

narodziny super-symbolicznej ekonomiki trzeciej fali.

Alchemia informacji

Zmiany w społecznym systemie wiedzy s

na ogół natychmiast

przekładane na j

zyk przedsi

wzi

ęć

ekonomicznych. To

wła

nie system w i e d z y jest dla współczesnych firm

rodowiskiem bardziej nawet istotnym ni

system bankowy,

polityczny i energetyczny. Obok oczywistego faktu,

e bez

zyka, kultury,

danych,

informacji

nie

mogłoby

narodzi

adne

przedsi

wzi

cie, ogromne znaczenie ma to,

e najbardziej

wszechstronnym ze wszystkich zasobów, które pozwalaj

tworzy

bogactwo, jest wiedza.

Zastanówmy si

dla przykładu nad masow

produkcj

drugiej

fali. W wi

kszo

ci tradycyjnych fabryk ka

da zmiana produktu

była niezwykle kosztowna. Trzeba było zatrudni

budowniczych

nowych narz

dzi i maszyn, specjalistów od organizacji cyklu

produkcyjnego oraz wielu innych ekspertów. W trakcie za

zmiany profilu produkcji maszyny stały bezczynnie, a
zamro

ony w nich kapitał nie przynosił zysków. To dlatego

jednostkowe koszty wytwarzania zmniejszały si

wraz z

wydłu

aniem serii identycznych produktów, co dało pocz

tek

teorii ekonomii skali. Tymczasem nowe technologie stawiaj

głowie teorie, które powstały w epoce drugiej fali. Produkcja
traci charakter masowy; wytwory i usługi dostosowuj

specyficznych zamówie

i potrzeb. Współczesne techniki

produkcyjne, korzystaj

ce ze sterowania komputerowego,

niskim

kosztem

umo

liwiaj

nieograniczon

niemal

ró

norodno

ść

efektów. Dzi

ki informatyce koszt wielorako

redukowany jest do zera, co oznacza kres ekonomii skali.
Sprawa przedstawia si

podobnie, kiedy oceni

od strony

materiałów. Tokarka zaopatrzona w niewielki program
komputerowy potrafi wyci

ąć

z tego samego kawałka stali wi

cej

elementów ni

najsprawniejsi ludzcy operatorzy. Dzi

miniaturyzacji powstaj

rzeczy mniejsze i l

ejsze, co mi

dzy

innymi prowadzi do obni

enia kosztów magazynowania i

transportu, a te ostatnie s

na dodatek powa

nie zmniejszane

dzi

ki optymalizacji przewozów. Dostawy w systemie just-in-

time - czyli lepsza informacja - oznaczaj

oszcz

dno

ci na

transporcie. Za spraw

współczesnej wiedzy powstaj

nie

znane dot

d materiały, poczynaj

c od powłok samolotowych, a

na nowych gatunkach ro

lin i szczepach bakteryjnych ko

Zwi

ksza to mo

liwo

ść

korzystania z nowych, mniej

kosztownych surowców. Dlatego te

nie ma przesady w stwierdzeniu,

e informacja jest substytutem

zasobów materiałowych i transportowych, dzi

ki niej bowiem

radykalnie mo

na zoptymalizowa

ich wykorzystanie.

Podobnie rzecz przedstawia si

z energi

. Najdobitniejszym

tego dowodem s

rewolucyjne osi

gni

cia w dziedzinie

nadprzewodnictwa,

które

pozwalaj

niebywałe

zredukowanie ilo

ci energii zu

ywanej na jednostkowy wyrób.

Wiedza pozwala jednak oszcz

dza

nie tylko materiały,

rodki

transportu i energi

, ale równie

czas. Jest on jednym z

najwa

niejszych zasobów, chocia

nigdzie nie znajdzie si

go w

rachunku kosztów powstaj

cym w przedsi

biorstwach drugiej

fali. Tam jednak, gdzie dokonuj

ce si

zmiany pozwalaj

oszcz

dno

ść

czasu - dzi

ki szybszej komunikacji b

sprawniejszej dostawie - nader cz

sto decyduje on o zysku albo

stracie.
Wiedza pozwala równie

oszcz

dza

i zdobywa

przestrze

Oddział transportowy General Electrics zajmuje si

dzy

innymi produkcj

lokomotyw. Kiedy dla potrzeb ł

czno

ci z

dostawcami

wykorzystano

zaawansowane

systemy

informatyczne, czas wykorzystania zapasów udało si

skróci

dwunastokrotnie, przestrze

magazynow

zredukowa

cały jeden akr.
Oszcz

dno

ść

kosztów daleko wykracza poza miniaturyzacj

produktów i ograniczenia powierzchni składowania. Nowe
techniki porozumiewania si

, które wykorzystuj

liwo

komputerów i innych urz

dze

, pozwalaj

lokalizowa

zakłady

poza zatłoczonymi centrami miejskimi, co równie

wpływa na

obni

enie kosztów energii i transportu.

Wiedza kontra kapitał

Tak wiele napisano o zast

powaniu ludzkiej pracy przez

skomputeryzowane systemy,

e cz

sto zapomina si

o tym, i

staj

one tak

e substytutami kapitału. W istocie, wiedza i

informacja na dłu

met

stanowi

dla pot

g finansowych o

wiele wi

ksze zagro

enie ni

organizacje pracownicze czy

antykapitalistyczne partie polityczne. Jednym z istotnych

efektów rewolucji informatycznej jest to, i

relatywnie rzecz

bior

c, zmniejsza ona nakłady kapitału na jednostkowy produkt,

co z pewno

jest czynnikiem rewolucyjnym w ustroju

kapitalistycznym. Nie ma rzeczy, która byłaby bardziej
radykalna.
Yittorio Merloni jest sze

ść

dziesi

ciojednoletnim włoskim

businessmanem. Dziesi

ęć

procent wszystkich sprzedawanych

w Europie pralek, lodówek i innych sprz

tów gospodarstwa

domowego wytwarzanych jest przez przedsi

biorstwa nale

żą

do Merloniego, którego głównymi konkurentami s

szwedzki

Electrolux i holenderski Philips. Jak powiada Merloni: „Obecnie
potrzeba mniej kapitana na wytworzenie tej samej rzeczy i
dlatego biedniejsze kraje mog

osi

ksze korzy

ci z tego

samego kapitału ni

ęć

czy dziesi

ęć

lat temu". Powodem jest

to - tłumaczy Merloni -

e technologie oparte na najnowszej

wiedzy i osi

gni

ciach informatyki pozwalaj

na sprawniejsze

wytwarzanie zmywarek do naczy

, kuchenek i odkurzaczy.

Szybka i natychmiastowa informacja pozwala na zredukowanie
kosztownych

zapasów.

Dzi

szybszemu

reagowaniu

wytwórców na zapotrzebowanie rynku, a tak

e dzi

ki skróceniu

serii produkcyjnych, bardzo powa

nie mo

na zmniejszy

ilo

ść

żą

cych w magazynach surowców, półproduktów oraz

gotowych wyrobów. W jednym z przypadków Merloniemu udało
si

zmniejszy

koszty magazynowe a

o sze

ść

dziesi

t procent.

Przykład Merloniego jest powielany wsz

dzie: w Stanach

Zjednoczonych, Japonii i Niemczech, gdzie mo

liwa dzi

komputerowej informacji dostawa bezpo

rednio na zamówienie

pozwala rezygnowa

z uci

ąż

liwego i kosztownego składowania.

Umo

liwia to nie tylko lepsze, bardziej efektywne wykorzystanie

przestrzeni magazynowej, ale równie

obni

a stawki podatków i

ubezpiecze

. Chocia

c wst

pny koszt komputerów,

oprogramowania i sieci ł

czno

ci jest sam w sobie wysoki, to

jednak szybko okazuje si

e dla utrzymania produkcji na tym

samym poziomie potrzeba teraz mniej kapitału.
Michael Milken, prawdziwy specjalista je

li chodzi o problemy

inwestycji, zamkn

ł cał

kwesti

w siedmiu słowach:

ROZDZIAŁ CZWARTY

W JAKI SPOSÓB TWORZYMY BOGACTWO

W roku 1956 przywódca ZSRR Nikita Chruszczow oznajmił
chełpliwie: „Pogrzebiemy was". Miał na my

li to,

e komunizm

w najbli

szych latach całkowicie pogr

ąż

y gospodarczo

kapitalizm. Mi

dzy wierszami kryła si

pogró

ka zwyci

stwa

militarnego. Słowa Chruszczowa odbiły si

wiecie gło

nym

echem.
Wtedy niewielu ludzi miało niejasne chocia

by podejrzenia, w

jakim stopniu rewolucja w zachodnim systemie tworzenia
bogactwa

zmieni

układ

sił

militarnych,

radykalnie

przekształcaj

c przy tym natur

samych działa

wojennych. Nie

tylko Chruszczow, ale tak

e i wi

kszo

ść

Amerykanów nie

wiadamiała sobie,

e rok 1956 był pierwszym rokiem, w

którym liczba urz

dników i osób zatrudnionych w sferze usług

przewy

szyła w Stanach Zjednoczonych liczb

robotników

fabrycznych, co było pierwsz

oznak

, i

ekonomika drugiej fali

wchodzi w faz

schyłkow

, a rodzi si

nowa gospodarka

trzeciej fali.
Aby zrozumie

sens niezwykłych przemian, które nast

piły od

tego czasu, a tak

e bardziej jeszcze dramatycznych

przeobra

, które nas czekaj

, musimy zaj

ąć

teraz

głównymi cechami owej nowej ekonomiki trzeciej fali. Trzeba
b

dzie przy tym powtórzy

niektóre z wygłoszonych ju

stwierdze

. Rzecz jednak w tym,

e rozwa

ane poni

ej kwestie

stanowi

klucz nie tylko do efektywno

ci przedsi

wzi

ęć

gospodarczych i ich konkurencyjno

ci, ale równie

do ekonomii

politycznej XXI wieku.

Czynniki wytwórcze

O  ile  głównymi  czynnikami  wytwórczymi  w  ekonomice  drugiej
fali były ziemia, siła robocza, surowce i kapitał, o tyle głównym
zasobem  ekonomiki  trzeciej  fali  jest  wiedza.  Termin  ten  trzeba
jednak  potraktowa

na tyle szeroko, aby obj

ł informacj

obrazy, symbole, kultur

, ideologi

i warto

ci.

Jak widzieli

my ju

wcze

niej, odpowiedni zasób danych i

informacji pozwala zredukowa

nakład innych czynników, które

potrzebne s

do wytwarzania bogactw. Ci

gle jednak wiedza

nie jest powszechnie rozpoznawana jako „uniwersalny
substytut". Wi

kszo

ść

ekonomistów i strategów gospodarczych

boczy si

na to poj

cie, gdy

z trudem poddaje si

ono

kwantyfikacji.
Tym, co decyduje o rewolucyjno

ci ekonomiki trzeciej fali, jest

fakt,

e o ile ziemia, siła robocza, surowce, a tak

e kapitał

uzna

trzeba za ograniczone zasoby, o tyle wiedza jest

bogactwem niewyczerpywalnym. W przeciwie

stwie do pieca

hutniczego czy ta

my produkcyjnej wiedza mo

e by

wykorzystywana jednocze

nie przez ró

nych u

ytkowników,

którzy na dodatek po

ytkuj

c j

, mog

przyczynia

do jej

pomno

enia. Z tej przyczyny teorie ekonomiczne drugiej fali,

które odwołuj

do ograniczonych, wyczerpywalnych

zasobów, nie stosuj

do gospodarki trzeciej fali.

Nieuchwytne warto

Warto

ść

firm niesionych przez drug

fal

okre

na na

podstawie ich trwałego dobytku: budynków, maszyn, akcji,
zapasów, natomiast warto

ść

skutecznych firm, które rodzi

trzecia fala, w coraz wi

kszym stopniu zwi

zana jest z ich

strategiczn

operacyjn

umiej

tno

pozyskiwania,

tworzenia, dystrybucji oraz stosowania wiedzy. Prawdziwa
warto

ść

takich korporacji jak Compaq, Kodak, Hitachi czy

Simens w o wiele wi

kszym stopniu opiera si

na pomysłach,

wizjach i informacjach, które maj

w głowach ich pracownicy,

oraz na posiadanych przez te

firmy bazach danych i patentach, ni

na liczbie ci

ęż

arówek, linii

produkcyjnych i innych elementów fizycznego dobytku. Kapitał
tych firm w coraz wi

kszym stopniu staje si

nienamacalny i

dlatego z punktu widzenia drugiej fali nieuchwytny.

Koniec masowo

Wraz z tym jak współczesne przedsi

biorstwa instaluj

systemy, które dzi

ki skutecznemu wykorzystaniu informacji, a

nader cz

sto i robotyzacji, zdolne s

do stałej i mało kosztownej

zmiany profilu produkcji, ko

czy si

czas produkcji masowej,

tak charakterystycznej dla gospodarki drugiej fali. Dzi

wykorzystaniu owych „gi

tkich technologii" mo

liwe staje si

takie zró

nicowanie propozycji dla konsumentów,

e w

sklepach Wal-Mart mo

na wybiera

spo

ród stu dziesi

ciu

tysi

cy towarów o najró

niejszych rozmiarach, modelach i

kolorach. Sam Wal-Mart nale

y jednak do masowych kolosów

handlowych, a rynek masowy rozpada si

na silnie

zró

nicowane sektory, gdy

dzi

ki doskonalszej informacji

kupcy lepiej mog

rozpoznawa

zró

nicowane potrzeby

klientów i odpowiednio do nich kształtowa

mikro-rynki.

Wyspecjalizowane

sklepy,

butiki,

system

zakupów

rednictwem telewizji, sieci komputerowych, bezpo

redniej

dostawy pocztowej: wszystko to ró

nicuje i wzbogaca sposoby,

dzi

ki którym producenci dostarcza

mog

swoje produkty

klientom na rynku, który jest w coraz mniejszym stopniu
masowy. Kiedy pisali

my Szok przyszło

ci, najwi

ksi handlowi

wizjonerzy zaczynali rozprawia

o segmentacji rynku. Dzi

uwaga skupia si

nie na segmentach, lecz na niszach czy

cz pojedynczych konsumentach.

Poniewa

równolegle rozwija si

proces, w którym masowego

charakteru wyzbywaj

tak

rodki przekazu, wi

c tak

e i

reklama koncentruje si

na coraz mniejszych niszach

rynkowych. Temu rozpadowi masowej publiczno

ci towarzyszy

kryzys pot

ęż

nych ongi

sieci telewizyjnych, takich jak ABC,

CBS i NBC i to w czasie gdy Tele-Communications Inc. z
Denver

proponuje sie

z włókien optycznych, która potrafi pomie

ęć

set działaj

cych jednocze

nie, interaktywnych kanałów

telewizyjnych. Jaka

to mo

liwo

ść

bezpo

redniego dotarcia do

klienta! To jednoczesne wyzbycie si

masowego charakteru

przez produkcj

, dystrybucj

i ł

czno

ść

rewolucjonizuje cał

gospodark

, decyduj

c ojej radykalnej heterogeniczno

ci.

Praca

Zdecydowanemu przeobra

eniu ulega równie

sama praca. W

wiecie drugiej fali chodziło przede wszystkim o nisko

wykwalifikowan

sił

robocz

, któr

na było przenosi

jednych stanowisk na inne. Tymczasem w epoce trzeciej fali
wymagania, je

li chodzi o kwalifikacje, wzrastaj

tak ogromnie,

e coraz trudniej jest mówi

o mo

liwo

ci zast

powania jednych

pracowników innymi.
Siła fizyczna jest z istoty swej anonimowa, dlatego te

miejsce

jednego nisko wykwalifikowanego robotnika bez trudu i niskim
kosztem mo

e zaj

ąć

inny. Tymczasem w ekonomice trzeciej fali

wymaga si

tak

le okre

lonych umiej

tno

ci,

e wyszukanie

odpowiedniej osoby staje si

coraz trudniejsze i coraz bardziej

kosztowne. Dozorcy, którego zwalniaj

z przedsi

biorstwa

zbrojeniowego, w podj

ciu zbli

onej pracy w szkole czy firmie

ubezpieczeniowej przeszkodzi

e tylko konkurencja ze

strony innych kandydatów. Tymczasem umiej

tno

ci in

yniera

elektronika, który całe lata sp

dził przy budowie satelitów, nie

musz

przydatne w konsorcjum, które zajmuje si

ochron

rodowiska. Ginekolog nie b

dzie potrafił przeprowadzi

operacji mózgu. Zaw

ęż

enie specjalizacji i wzrost wymaga

dotycz

cych

le okre

lonych umiej

tno

ci bardzo ogranicza

uniwersalno

ść

siły roboczej.

W rozwini

tej ekonomice proporcjonalnie coraz wi

ksza rola

przypada pracy po

redniej, nie za

bezpo

redniej. Przez prac

bezpo

redni

albo produkcyjn

, tradycyjnie rozumiano t

, która

wykonywana na stanowisku, bezpo

rednio zwi

zana jest z

powstawaniem

produktu. To wła

nie dzi

ki pracownikom produkcyjnym

powstawała warto

ść

dodana, do czego wszyscy inni -

pracownicy nieprodukcyjni - przyczyniali si

tylko po

rednio.

Takie rozró

nienie staje si

dzi

coraz bardziej niejasne, jako

e w powstaniu wytworu coraz wi

kszy udział - i to nawet w

samej hali produkcyjnej - maj

osoby zwi

zane z nadzorem i

projektowaniem, a warto

ść

w co najmniej tym samym stopniu

powstaje dzi

ki sile fizycznej, jak i dzi

ki poczynaniom, które si

bez niej obywaj

Innowacje

Gdy Japonia i Europa zacz

ły gospodarczo od

ywa

po drugiej

wojnie

wiatowej, zwi

kszała si

ich konkurencyjno

ść

wobec przedsi

biorstw ameryka

skich, co zmusiło te ostatnie

do  nieustannej  pogoni  za  innowacjami:  nowymi  produktami,
technologiami,  procesami  produkcyjnymi,  marketingiem  i
finansowaniem.  W  ameryka

skich supermarketach co miesi

pojawia si

około tysi

ca nowych produktów. Zanim komputer z

procesorem 486 zast

pił model 386, gotowy ju

był procesor

586. W tej sytuacji najbardziej rzutkie firmy zdecydowanie
zach

caj

swoich pracowników, aby zgłaszali si

z nowymi,

cho

najbardziej

nieszablonowymi,

obrazoburczymi

pomysłami.

Skala produkcji

Zmniejsza si

wielko

ść

jednostek produkcyjnych. Miniaturyzacji

ulegaj

nie tylko wyroby, ale tak

e i same poczynania

wytwórcze. Miejsce rzeszy robotników wykonuj

cych t

sam

prac

fizyczn

zajmuj

niewielkie, wyspecjalizowane zespoły.

Rozpadaj

molochy wytwórcze, stale za

wzrasta liczba

małych firm. Dla IBM, który zatrudnia trzysta siedemdziesi

tysi

cy pracowników, ogromnym wyzwaniem s

tysi

niewielkich, rozsianych po całym

wiecie producentów. Aby

prze

, kolos musiał zredukowa

zatrudnienie, a tak

podzieli

na trzyna

cie zró

nicowanych produkcyjnie cz

ęś

ci.

wiecie trzeciej fali korzy

ci płyn

ce z wielkiej skali produkcji

zostaj

unicestwione przez straty wynikaj

ce z zawiło

struktury. Im bardziej skomplikowana konstrukcja firmy, tym
mniej prawa r

ka wie o poczynaniach lewej. Pojawiaj

ce si

szczeliny i p

kni

cia powoduj

coraz wi

ksze straty, które

zjadaj

zyski płyn

ce z produkcji masowej. Do lamusa odchodzi

hasło,

e wi

ksze jest lepsze.

Organizacja

Aby

przystosowa

dynamicznych

przemian,

przedsi

biorstwa

pospiesznie

zmieniaj

struktury

biurokratyczne, które powstały w warunkach drugiej fali. Firmy z
epoki industrialnej miały bardzo podobn

piramidaln

monolityczn

i biurokratyczn

organizacj

. Współczesne

przemiany na rynku, w technologiach i w upodobaniach
konsumentów dokonuj

tak szybko,

e biurokratyczna

uniformizacja staje si

tylko przeszkod

. Zaczyna si

przeto

poszukiwa

zupełnie nowych form organizacyjnych. Obecnie na

przykład wielk

popularno

ród ekspertów do spraw

zarz

dzania cieszy si

taka przebudowa firm, aby ich struktura

dostosowana była do procesów produkcyjnych, nie za

rynku czy specjalno

ci pracowniczych. Widzimy przeto jak

bli

niacze struktury ust

puj

miejsca powstaj

cym dora

nie

zespołom i grupom, wspólnym przedsi

wzi

ciom i konsorcjom,

bardzo cz

sto ponadpa

stwowym, których celem jest realizacja

pewnego konkretnego zamierzenia. Przy nieustannych i
radykalnych zmianach rynku, mniejsze znaczenie zaczyna
odgrywa

pozycja, a znacznie wi

ksze - elastyczno

ść

zdolno

ść

manewru.

Systemy integracji

Coraz wi

ksza zło

ono

ść

problemów gospodarczych wymaga

coraz bardziej subtelnych form integracji i zarz

dzania. Niech

przykładem typowej sytuacji b

dzie Nabisco, wielka firma

spo

ywcza, która codziennie wystawi

musi ponad pi

ęć

set

zamówie

na setki tysi

cy produktów dostarczanych z

czterdziestu dziewi

ciu zakładów i trzynastu hurtowni, a

zarazem odby

około trzydziestu tysi

cy promocyjnych spotka

z klientami. Kierowanie tak skomplikowan

cało

wymaga

nowych form zarz

dzania i niezwykle sprawnych powi

integracyjnych. To z kolei czyni koniecznym nasycanie całej
organizacji coraz wi

ksz

ilo

informacji.

Infrastruktura

Aby zapewni

swobodny przepływ składników i produktów,

skoordynowa

dostawy, uzgodni

poczynania in

ynierów i

specjalistów od zbytu, informowa

pracowników zajmuj

cych

planowaniem

rozwojem

potrzebach

działów

produkcyjnych, a nade wszystko: aby zapewni

kierownictwu

wierny i wyra

ny obraz tego, co dzieje si

w firmie i z firm

wydaje si

miliardy dolarów na najnowocze

niejsze sieci, które

gromadz

, przetwarzaj

i przesyłaj

informacje. Ogromna

struktura elektroniczna, nader cz

sto korzystaj

ca z poł

cze

satelitarnych, wi

ąż

e rozrzucone po

wiecie firmy, przy czym z

tych samych sieci korzystaj

na ogół dostawcy i odbiorcy.

Powstaje cała struktura sieci ró

nych rozmiarów i zasi

gów.

Japonia przeznaczy dwie

cie pi

ęć

dziesi

t miliardów dolarów na

stworzenie w najbli

szym

wier

wieczu lepszych i szybszych

sieci; Biały Dom zaanga

ował si

w kontrowersyjny plan

„autostrady informacyjnej". Cokolwiek mo

na s

dzi

o tym czy

innym konkretnym rozwi

zaniu, nie ulega w

tpliwo

ci,

elektroniczna magistrala informacyjna b

dzie podstawow

infrastruktur

trzeciej fali.

Przyspieszenie

Zmiany te, nakładaj

c si

na siebie i wzajemnie warunkuj

zwi

kszaj

jeszcze szybko

ść

poczyna

i uzgodnie

. Ekonomika

wielkiej skali wypierana jest przez ekonomik

tempa. Wymogi

konkurencyjne s

tak ostre, a wymagana szybko

ść

reakcji tak

wielka,

e dawne hasło: „Czas to pieni

dz" zast

trzeba

nowym: „Ka

da nast

pna chwila jest warta wi

cej od tej, która

poprzedza".

To wła

nie czas staje si

czynnikiem najbardziej krytycznym, o

czym

wiadczy rozwój dostaw just-in-time, z omini

ciem

magazynu, czy te

naciski na skracanie procedur decyzyjnych.

Powolne,

stateczne,

dokonuj

krok

kroku

rozwi

zywanie problemów zast

powane jest przez „strategie

symultaniczne", za

tre

współzawodnictwa coraz cz

ęś

ciej

staje

sam

czas.

Du-Wayne

Peterson,

jeden

zarz

dzaj

cych Merrill Lynch, wyraził to w słowach: „Pieni

dze

poruszaj

z szybko

wiatła. Informacja musi rozchodzi

jeszcze szybciej".

Omówione wy

ej podstawowe cechy ekonomiki trzeciej fali,

wraz z ogromn

mnogo

innych, bardziej szczegółowych,

decyduj

o gigantycznej przemianie, je

li chodzi o wytwarzanie

bogactwa. Przestawienie si

Stanów Zjednoczonych, Japonii i

Europy na ten nowy system ci

gle jeszcze trwa. Niemniej ju

teraz mo

na powiedzie

e jest to najwa

niejsze wydarzenie w

wiatowej gospodarce od czasu, gdy rewolucja przemysłowa

pokryła cały glob sieci

fabryk. Ta ogromna transformacja

dziejowa, która tempo swe znacznie przyspieszyła ju

w latach

siedemdziesi

tych, w latach dziewi

ęć

dziesi

tych jest ju

znacznie bardziej rozwini

ta. Niestety, ekonomiczne my

lenie

Amerykanów pozostaje jeszcze w tyle za owym procesem.

ROZDZIAŁ PI

MATERIALIZM JURNY

Kiedy w Białym Domu urz

dował jeszcze Ronald Reagan,

pewnego dnia w Jadalni Rodzinnej przy stole zebrała si

grupka osób dyskutuj

cych o przyszło

ci Ameryki. Do o

miorga

znanych futurologów i prezydenta doł

czyli wiceprezydent oraz

trzech bezpo

rednich doradców Reagana, w

ród których

znajdował si

tak

e Donald Regan,

wie

o mianowany szef

kancelarii.
Spotkanie rozpocz

ło si

od stwierdzenia,

e chocia

futurologowie ró

w ocenie wielu kwestii techniczych,

politycznych i społecznych, to jednak zgodnie uznaj

, i

gospodarka znajduje si

w trakcie gł

bokiej transformacji.

Natychmiast wtr

cił si

Donald Regan: „Wi

c waszym zdaniem

odt

d ju

wszyscy zajmiemy si

tylko strzy

eniem włosów i

sprzeda

żą

hamburgerów? Czy Stany Zjednoczone nigdy ju

nie

wielk

pot

produkcyjn

Prezydent i wiceprezydent spojrzeli pytaj

co po zebranych.

kszo

ść

ęż

czyzn siedz

cych przy stole wydawała si

zdziwiona bezpo

rednio

i ostro

ataku. Wtedy Heidi

Toffler odparła spokojnie: „USA dalej b

wielk

pot

produkcyjn

, tyle

e zmniejszy si

udział osób pracuj

cych w

fabrykach". Pó

niej, pokazuj

c ró

nic

pomi

dzy tradycyjnymi

sposobami produkcji a ówczesnymi metodami wytwarzania
komputerów Macintosh, Toffler zwróciła tak

e uwag

na to,

Stany Zjednoczone nale

żą

do grona najwi

kszych na

wiecie

producentów

ywno

ci, chocia

tylko dwa procent zdolnych do

pracy zatrudnionych jest w rolnictwie. W istocie przez cały wiek
XIX im bardziej

malało statystyczne znaczenie grupy pracuj

cych na farmach,

tym wi

ksz

- nie za

mniejsz

- pot

rolnicz

stawały si

Stany Zjednoczone. Dlaczego nie miałoby by

podobnie z

produkcj

przemysłow

Jest rzecz

zastanawiaj

e niezale

nie od waha

w gór

w dół, liczba osób zatrudnionych w przemy

le ameryka

skim w

roku 1988 jest niemal taka sama jak w roku 1968 i wynosi
odrobin

ponad dziewi

tna

cie milionów. Nie zmienił si

tym okresie udział przemyski w całkowitym produkcie
narodowym, natomiast pracownicy przemysłowi stanowi

dzi

znacznie mniejsz

ęść

ludno

ci czynnej zawodowo ni

dwadzie

cia lat temu. Wida

wyra

nie, jakie b

perspektywy: zatrudnieni w fabrykach stanowi

coraz

mniejszy fragment ogółu pracuj

cych, z jednej bowiem strony

nieustannie wzrasta ludno

ść

USA i liczba osób w wieku

produkcyjnym, z drugiej za

- w latach osiemdziesi

tych

kszo

ść

ameryka

skich przedsi

biorstw przemysłowych

automatyzowała si

i przechodziła bardzo powa

ne przemiany

organizacyjne. Je

li zgodnie z niektórymi ocenami w ci

najbli

szej dekady w USA b

dzie powstawa

dziesi

ęć

tysi

nowych miejsc pracy dziennie, tylko bardzo nieliczne spo

ród

nich pojawi

w sektorze przemysłowym. Podobny proces

zmienia obecnie gospodark

Japonii i Europy. Jednak wci

ąż

jeszcze cz

sto z ust marnych kierowników ameryka

skich firm,

przywódców karlej

cych zwi

zków zawodowych, ekonomistów i

historyków usłysze

na słowa bardzo podobne do tych,

których u

ył Donald Regan. Owa obrona wielkiego przemyski

wyrasta z przekonania,

e przej

cie od pracy fizycznej do usług

i pracy umysłowej jest w pewien sposób szkodliwe dla
gospodarki i

e drobn

przedsi

biorczo

ść

z uwagi na liczb

zatrudnionych nale

y uzna

za rodzaj „upustu zdrowej krwi".

Jest

sposób my

lenia,

który

przywodzi

osiemnastowiecznych fizjokratów francuskich, którzy z zasady
wrodzy ekonomice przemysłowej, za jedyn

prawdziwie

wytwórcz

gał

ąź

uznawali rolnictwo.

Nowy sens bezrobocia

Wiele lamentów nad spadkiem" przemysłu wyrasta z nostalgii
za

wiatem drugiej fali oraz odwołuje si

do całkowicie ju

przestarzałych poj

ęć

bogactwa, produkcji i bezrobocia.

Poczynaj

c od lat sze

ść

dziesi

tych, dokonuje si

rozległy,

dramatyczny i nieodwracalny proces przechodzenia od
charakterystycznej dla drugiej fali pracy fizycznej do zwi

zanej

z trzeci

fal

działalno

ci w sferze usług i symboli. Dzi

Stanach

Zjednoczonych

ten

rodzaj

poczyna

zaanga

owanych jest ponad trzy czwarte zdolnych do pracy

Amerykanów. Ta wielka przemiana znajduje nader znamienny
wyraz w zadziwiaj

cym fakcie,

wiatowy eksport usług i

„własno

ci intelektualnej" jest dzi

równy ł

cznemu eksportowi

produktów elektronicznych i samochodów lub ł

cznemu

eksportowi

ywno

ci i paliw.

Autorzy niniejszej ksi

ąż

ki oraz inni futurologowie ju

w latach

sze

ść

dziesi

tych zapowiadali dokonanie si

takiej ogromnej

transformacji, poniewa

jednak powszechnie zlekcewa

ono te

wczesne ostrze

enia, zmiana dokonała si

z gwałtowno

burzliwo

, których mo

na było unikn

ąć

. Nast

piły masowe

zwolnienia z pracy, pojawiły si

bankructwa i pora

ki, gdy

wszyscy, którzy oci

gali si

z instalacj

komputerów, robotów i

systemów informacyjnych, a tak

e z przebudow

niewydolnych

struktur, nie potrafili dotrzyma

kroku bardziej rzutkim rywalom.

Wielu win

za swe niepowodzenia obarczało zagraniczn

konkurencj

, zbyt wysokie lub zbyt niskie oprocentowanie w

bankach, uci

ąż

liwe regulacje prawne i tysi

ce innych

czynników.
Niektóre z tych elementów rzeczywi

cie wpływały mniej lub

bardziej niekorzystnie na sytuacj

gospodarcz

, przede

wszystkim jednak win

za bolesno

ść

przemian nale

y obarcza

arogancj

wielkich kolosów przemysłowych: producentów

samochodów,

stalowni,

stoczni,

wielkich

producentów

odzie

owych,

które

dawna

dominowały

yciu

gospodarczym. Za ow

mened

ersk

but

płaci

przyszło

osobom, które maj

niewielki

wpływ na industrialne zacofanie, a zarazem s

najbardziej

bezbronne: robotnikom.
Z faktu,

e ł

czna liczba zatrudnionych w fabrykach jest w roku

1988 taka sama jak dwadzie

cia lat wcze

niej, nie nale

wnosi

e ludzie uprzednio zwolnieni powrócili potem do

swoich zaj

ęć

. Wraz z tym, jak rozprzestrzeniały si

technologie

trzeciej fali, tak

e korporacje wielkoprzemysłowe zacz

ły

potrzebowa

pracowników zupełnie nowego typu.

Stare fabryki drugiej fali zatrudniały robotników, których łatwo
było zast

innymi. Natomiast przedsi

wzi

cia trzeciej fali

wymagaj

umiej

tno

ci coraz bardziej wyspecjalizowanych, co

sprawia,

e ludzi nimi dysponuj

cych trudno jest zast

, to

w zupełnie nowym

wietle stawia problem bezrobocia. W

fabrycznych społeczno

ciach drugiej fali, zastrzyk w postaci

kapitałów inwestycyjnych czy zakupów konsumenckich mógł
o

ywi

gospodark

i rodzi

nowe miejsca pracy. Je

li było,

powiedzmy, dwa miliony bezrobotnych, to w zasadzie problem
polegał na tym,

eby za pomoc

bod

ców ekonomicznych

stworzy

dwa miliony nowych stanowisk. Poniewa

kwalifikacje

do zaj

ęć

produkcyjnych były nieskomplikowane i mo

na si

było

ich nauczy

w ci

gu kilku godzin, wi

c ka

dy niemal bezrobotny

nadawał si

do ka

dej niemal pracy.

Zupełnie inaczej przedstawia si

sprawa we współczesnej

super-symbolicznej gospodarce. Dlatego nie bardzo wiadomo,
co zrobi

z wielk

ęś

bezrobotnych, a tradycyjne

rodki

zaradcze, autorstwa Keynesa i monetarystów, okazuj

tutaj

nieskuteczne. W obliczu Wielkiego Kryzysu John Maynard
Keynes zalecał jako lekarstwo deficyt bud

etowy: wydatki

dowe płyn

ły do kieszeni konsumentów, ci zwi

kszali swoje

zakupy, wi

kszy za

popyt skłaniał przedsi

biorców do

rozszerzania produkcji i zatrudniania nowych pracowników.
Dzi

ki temu znikało bezrobocie. Monetary

ci z kolei zalecaj

manewrowanie stawkami procentowymi i poda

żą

pieni

dza,

aby w ten sposób zgodnie z potrzebami regulowa

sił

nabywcz

ludno

ci.

W warunkach dzisiejszej globalnej ekonomiki wlewanie
pieni

dzy

do kieszeni konsumentów mo

e pozosta

bez

adnego wpływu

na wewn

trzn

sytuacj

gospodarcz

, je

li strumie

pieni

dza

popłynie za granic

. Je

li Amerykanin kupuje nowy telewizor

czy odtwarzacz płyt kompaktowych, po prostu wysyła dolary do
Japonii, Korei czy Malezji i nie przybywa przez to w kraju

adnego nowego miejsca pracy.

Jednak bł

d dawnych strategii polega jeszcze na czym

innym:

uparcie koncentruj

one na obiegu pieni

dza, nie za

wiedzy. Tymczasem dzisiaj nie mo

na ju

zredukowa

bezrobocia przez samo tylko stworzenie nowych miejsc pracy,
cały problem nie daje si

bowiem rozwi

czysto liczbowo.

Bezrobocie nabrało obecnie charakteru jako

ciowego, a nie

ilo

ciowego. Ludzie pozostawieni bez pracy rozpaczliwie

potrzebuj

pieni

dzy, aby mogli wy

oni sami oraz ich

rodziny. Z ekonomicznego, psychologicznego i moralnego
punktu widzenia wskazane jest, aby społecze

stwo nie

pozostawiało  ich  samym  sobie.  Jednak  w  super-symbolicznej
gospodarce  efektywna  strategia  walki  z  bezrobociem  w
mniejszym  stopniu  musi  polega

na alokacji bogactwa, a w

znacznie wi

kszym na alokacji wiedzy. Poniewa

coraz rzadziej

dzie mo

na znale

źć

zaj

cie w tradycyjnie pojmowanym

przemy

le, trzeba ludzi przygotowywa

poprzez szkolenia,

wiczenia praktyczne i obserwacje uczestnicz

ce do podj

cia

pracy w coraz szybciej rozwijaj

cej si

sferze usług. Mo

na tu

wspomnie

o opiece nad tworz

cymi coraz liczniejsz

grup

lud

mi w podeszłym wieku, opiece nad dzie

mi, słu

bie

zdrowia,

ochronie

własno

ci,

tak

zapewnieniu

bezpiecze

stwa, rozrywce, turystyce i mnóstwie innych

dziedzin. Do tego potrzebne jest jednak traktowanie pracy w
szeroko rozumianym sektorze usług z tak

sam

powag

takim samym szacunkiem jak pracy w fabryce, nie za

zbywanie  jej  pogardliwymi  wzmiankami  o  „fryzjerach  i
sprzedawcach  hamburgerów".  McDonald's  -  przy  całym  dla
niego  szacunku  -  nie  mo

e wyst

powa

jako symbol

reprezentuj

cy ogromn

ró

norodno

ść

zaj

ęć

, która od

nauczania, poprzez słu

gromadzenia informacji, si

ga a

szpitalnego o

rodka radiologicznego. Je

li za

płace w

usługach s

gle

niskie, to trzeba zatroszczy

o wzrost efektywno

ci tych

zaj

ęć

, a tak

e o nowe formy obrony interesów ludzi

zatrudnionych w tej sferze. Zwi

zki zawodowe, które powstały,

aby walczy

o sprawy robotników wielkoprzemysłowych, musz

zdecydowanie

przekształci

albo

ust

miejsca

organizacjom nowego typu, bardziej dostosowanym do
charakteru gospodarki super-symbolicznej. Aby przetrwa

musz

zacz

ąć

wspiera

takie rozwi

zania jak praca w domu,

ruchomy czas pracy i wspólne rozwi

zywanie zada

, nie za

arcie si

im sprzeciwia

Mówi

c krótko, powstanie ekonomiki super-symbolicznej

wymaga od nas przemy

lenia problemu bezrobocia od samych

podstaw. Tyle

e wyst

pienie przeciw zastarzałym przesłankom

jest zarazem wyst

pieniem przeciw tym, którzy czerpi

z nich

korzy

ci. Tworzony przez trzeci

fal

system wytwarzania

bogactwa zagra

a przeto utrwalonym układom władzy i

wpływów

korporacjach,

zwi

zkach

zawodowych

administracji rz

dowej.

Ró

norodno

ść

pracy umysłowej

W warunkach ekonomiki super-symbolicznej przestarzałe staje
si

nie tylko dawne poj

cie bezrobocia, ale w ogóle pracy. Aby

urobi

sobie nowe, trzeba dokona

jeszcze bardziej

radykalnych zmian w naszym słowniku.
Zacznijmy od tego,

e tradycyjny podział gospodarki na

rolnictwo, przemysł i usługi wi

cej zaciemnia ni

wyja

nia.

Gwałtowne zmiany zachodz

ce w

wiecie sprawiaj

rozmywaj

podziały ongi

wyraziste i klarowne. Zamiast

c trzyma

starych klasyfikacji, zapytajmy lepiej, czym

ludzie zajmuj

w konkretnych firmach, aby wytworzy

bogactwo, a wtedy oka

e si

, i

we wszystkich tych trzech

sektorach praca w coraz wi

kszym stopniu polega na

przetwarzaniu symboli, jest przeto prac

umysłow

Farmerzy wyliczaj

dzi

na komputerach, jakie trzeba b

dzie

zrobi

zasiewy; pracownicy stalowni czuwaj

przy konsoletach

i monitorach; bankierzy na przeno

nych komputerach modeluj

rynki finansowe. W tej sytuacji zupełnie bez znaczenia jest, czy
ekonomi

ci wpisz

te poczynania do rubryki rolnictwo, przemysł

czy usługi. Bezu

yteczne staj

dawne okre

lenia zawodów.

Niewiele w istocie nam to mówi, kiedy dowiadujemy si

e kto

jest magazynierem, tokarzem czy agentem handlowym. O wiele
lepiej jest grupowa

pracowników wedle tego, jak wiele z ich

czynno

polega

przetwarzaniu

symboli,

zupełnie

niezale

nie od kwestii, czy czynno

ci owe wykonuj

magazynie, ci

ęż

arówce, fabryce, szpitalu czy urz

dzie. W

grupie pracowników umysłowych znajd

badacz naukowy,

analityk finansów, programista komputerowy, ale tak

e na

przykład archiwista. Dlaczego archiwista znalazł si

obok

naukowca? Gdy

ich praca - sk

din

d nader ró

na i tocz

ca si

na ró

nych poziomach abstrakcji - polega na przekazywaniu

informacji i ich mno

eniu. Jest to działalno

ść

dotycz

całkowicie sfery symboli. Do pracowników umysłowych
przyjdzie jednak zaliczy

tak

e najró

niejsze przypadki

„mieszane", to znaczy takie zaj

cia, przy których u

ywa si

wprawdzie siły fizycznej, ale zarazem korzysta si

informacji. Dzisiaj nawet ludzie zajmuj

cy si

przyjmowaniem,

segregowaniem,

wysyłaniem

dostarczaniem

przesyłek

ekspresowych musz

na co dzie

korzysta

z komputera. W

nowoczesnej fabryce robotnikowi obsługuj

cemu maszyn

nie

mog

obce arkana informatyki. Recepcjonista hotelowy,

piel

gniarka i wiele, wiele innych osób o zbli

onych zawodach,

wiele czasu sp

dzaj

wprawdzie w

ród ludzi, zarazem jednak

tworz

, gromadz

i rozprowadzaj

informacje. Mechanicy

samochodowi na stacjach remontowych Forda maj

jak dawniej

zabrudzone smarem r

ce, ale musz

umie

korzysta

komputerów Hewlett-Packard, które pozwalaj

im na szybkie

zlokalizowanie usterki, a tak

e zapewniaj

dost

p do setek

megabitów rysunków i danych technicznych zarejestrowanych
na CD-ROMach. Program pyta o uszkodzenie samochodu, a
nast

pnie udost

pnia

żą

dane informacje, ale tak

e podsuwa

sugestie i opracowuje kolejno

ść

czynno

ci naprawczych. Czy

ten, kto

w ten sposób konsultuje si

z komputerem, jest mechanikiem

czy pracownikiem umysłowym?
Zanikaj

bezpowrotnie te zaj

cia, które maj

charakter

czysto fizyczny. Im mniej jest pracy r

cznej, tym bardziej kurczy

proletariat, jego miejsce za

zajmuje intelektuariat, czy

lej: wraz z rozwojem super-symbolicznej ekonomiki

proletariat przekształca si

w intelektuariat. Kiedy współcze

nie

chcemy scharakteryzowa

czyj

ąś

prac

, kluczowe staj

nast

puj

ce pytania: Jak wielk

jej cz

ęść

stanowi przetwarzanie

informacji? Jak wielka jej cz

ęść

ma charakter rutynowy,

powtarzalny? Na jakim poziomie abstrakcji si

rozgrywa? Jaki

dost

p ma pracownik do centralnego banku danych i systemu

informacyjnego kierownictwa? Jak wielka jest autonomia i
odpowiedzialno

ść

Niskie zintelektualizowanie kontra wysokie

Tak powa

ne przemiany nie mog

dokonywa

bez walki, a

li chcemy przewidzie

, kto w niej wygra, kto za

poniesie

pora

, po

yteczne mo

e si

okaza

spojrzenie na ró

przedsi

biorstwa wła

nie z punktu widzenia pracy umysłowej.

Spróbujmy je przeto klasyfikowa

nie ze wzgl

du na to, czy

działaj

w przemy

le, rolnictwie czy w usługach, lecz z uwagi

na rzeczywisty charakter wykonywanej w nich pracy.
CSX, na przykład, jest firm

, która zajmuje si

komunikacj

kolejow

we wschodniej cz

ęś

ci USA, a tak

e prowadzi jeden z

najwi

kszych na

wiecie systemów kontenerowych w

egludze

oceanicznej. Niemniej CSX uwa

e w coraz wi

kszym

stopniu przedmiotem jej poczyna

jest informacja. Alex Mandl z

CSX ujmuje to tak: „Coraz wi

ksz

ęść

naszej oferty zajmuj

usługi informacyjne. Nie wystarczy ju

sama dostawa towarów.

Konsumenci domagaj

informacji. Chc

wiedzie

, kiedy ich

towary zostan

umieszczone w kontenerach i z nich

wyładowane, gdzie b

w jakiej chwili, chc

zna

ceny, opłaty

celne i mnóstwo innych szczegółów. Nasze poczynania karmi

informacj

i s

z ni

le zwi

zane". Znaczy to tyle,

ród

pracowników CSX coraz wi

cej jest takich, których zaj

cia maj

charakter umysłowy czy głównie umysłowy.
Dlatego

byliby

skłonni

grubsza

podzieli

przedsi

biorstwa

wysoko,

rednio

nisko

zintelektualizowane. Niektóre firmy i niektóre typy potrzebuj

kszej ilo

ci informacji od innych, i dlatego, podobnie jak

jednostkowe zaj

cia, mo

na je uszeregowa

zgodnie z ilo

stopniem

skomplikowania

wykonywanej

nich

pracy

umysłowej.
W przedsi

biorstwach nisko zintelektualizowanych prac

umysłow

wykonuje kilka osób ulokowanych na szczycie,

reszcie za

zatrudnionych pozostawiona jest praca fizyczna czy

taka, która nie wymaga

adnego wysiłku my

lowego.

Działanie takich firm opiera si

na prze

wiadczeniu,

pracownicy s

ignorantami albo te

e ich wiedza nie jest

istotna

dla

produkcji.

Nawet

sektorach

wysoko

zintelektualizowanych mo

na znale

źć

jeszcze zaj

cia nie

wymagaj

adnych kwalifikacji, ogłupiaj

ce, które ze swych

wykonawców czyni

trybiki wielkiej maszyny. Takie jednak

próby obstawania przy metodach, które zalecał Frederick Taylor
w pocz

tkach naszego stulecia, s

tylko reliktami

bezmy

lnej przeszło

ci, nie za

elementami przyszło

przepojonej my

leniem. Czynno

ci monotonne i tak proste,

na je wykonywa

bez

adnego wysiłku umysłowego,

dzej czy pó

niej zostan

przekazane robotom. Gospodarka

jest w trakcie przestawiania si

na produkcj

trzeciej fali, a

wszystkie firmy musz

gruntownie zastanowi

nad

znaczeniem wiedzy. Najbardziej rzutkie z tych, które działaj

sektorach wysoko zintelektualizowanych, ju

to zrobiły i

odpowiednio zreorganizowały swoje poczynania. Ich działanie
opiera si

na przekonaniu,

e efektywno

ść

i zyski b

gwałtownie rosn

ąć

, gdy do minimum zredukuje si

ilo

ść

pracy

bezmy

lnej (albo te

przeka

e si

automatom), do

maksimum za

wykorzysta potencjał intelektualny pracowników.

Celem jest zbudowanie lepiej opłacanego, ale za to mniejszego
i bardziej sprawnego zespołu pracowników.
W dziedzinach

rednio zintelektualizowanych, w których

gle spor

rol

odgrywa praca fizyczna, obserwujemy, jak

wzrasta rola informacji i pracy umysłowej. Firmy wysoko
zintelektualizowane

nie

bynajmniej

instytucjami

charytatywnymi. Chocia

praca w nich jest mniej wyczerpuj

fizycznie i przebiega w znacznie wygodniejszych warunkach, to
przecie

wymagania, jakie si

tutaj stawia zatrudnionym, s

znacznie wy

sze. Oczekuje si

od nich,

e w pracy

wykorzystywa

nie tylko swe zdolno

ci umysłowe, ale

tak

e uczucia, intuicj

i wyobra

. To dlatego krytycy ze

szkoły Marcusego podnosz

larum,

e oto pojawiła si

bardziej

złowroga ni

dot

d forma wyzysku.

Ideologia niskiego zintelektualizowania

W nisko zintelektualizowanych ekonomikach przemysłowych
maj

tek mierzyło si

po prostu ilo

posiadanych dóbr, ich

wytwarzanie za

uznawano za zasadniczy cel gospodarki. Z

kolei działania w sferze symboli i usług, poniewa

nie przynosiły

materialnych efektów były traktowane lekcewa

żą

co jako

nieproduktywne.  Wytwarzanie  przedmiotów  -  samochodów,
odbiorników  radiowych  i  telewizyjnych,  traktorów  -  uznawane
było  za  czynno

ść

dowodz

siły i pr

ęż

ci gospodarki, w

której z lubo

posługiwano si

takimi słowami jak konkretny,

praktyczny czy realistyczny. O wytwarzaniu wiedzy czy
wymianie informacji mówiono z kolei pogardliwie, i

jest to tylko

robota papierkowa. Postawa taka miała mnóstwo zwykle nie
dotrzeganych konsekwencji. Produkcja, działalno

ść

wytwórcza,

miała rodzi

ze skojarzenia materialnych surowców, maszyn

i mi

ęś

ni... O warto

ci firmy decydował jej maj

tek rzeczowy...

Narodowe bogactwo rodziło si

z nadwy

ki w wymianie dóbr

materialnych...

Znaczenie

usług

polegało

jedynie

usprawnianiu procesów rzeczowych... Edukacja oznaczała
strat

czasu, je

li nie słu

yła przygotowaniu do konkretnego

zawodu... Badania naukowe, to zawracanie głowy... Wiedza
humanistyczna nie pomagała w interesach, a nawet w nich
przeszkadzała. Mówi

c krótko, liczyło si

to, co przeliczalne.

Postawa taka nie ograniczała si

jednak tylko do kapitalizmu i

jego Babbittów, jako

e dominowała tak

e w

wiecie

komunistycznym. Marksistowscy ekonomi

ci wiele musieli si

napoci

eby umie

gdzie

w swoich schematach prac

umysłow

, za

realizm socjalistyczny w tysi

cznych odmianach

sportretował

szcz

ęś

liwych

robotników,

którzy

stylu

Schwarzeneggera pr

ężą

muskuły na tle kół z

batych, kominów

fabrycznych i lokomotyw parowych. Gloryfikacja proletariatu,
teza,

e to on jest sił

nap

dow

dziejowych przemian,

wyrastała

istocie

przesłanek

ideologii

niskiego

zintelektualizowania. W ten sposób nie powstawały bynajmniej
tylko lu

ne opinie, prze

wiadczenia i zachowania. Wprost

przeciwnie, tworzył si

zwarty system samoodtwarzania i

samouzasadnienia, ideologiczny system jurnego i triumfalnego
materializmu. Ów jurny materializm był w istocie ideologi

masowej produkcji przemysłowej drugiej fali. Kiedy

miał on

niew

tpliwie swoje racje i swój sens. Dzisiaj, kiedy prawdziwa

warto

ść

kszo

ci produktów wi

ąż

e si

z ilo

zawartej w

nich wiedzy, ideologia taka jest reakcyjna i głupia. Ka

dy kraj,

który z rozmysłem wybiera drog

jurnego materializmu, skazuje

sam siebie na rol

Bangladeszu dwudziestego pierwszego

stulecia.

Ideologia wysokiego zintelektualizowania

Firmy, instytucje i ludzie, którzy ju

mocno si

zaanga

owali w

ekonomik

trzeciej fali nie stworzyli jeszcze własnej ideologii,

niemniej zaczynaj

pojawia

jej zasadnicze elementy.

Zapowiedzi tej nowej ideologii mo

na znale

źć

w ci

gle

niedocenianych pracach takich pisarzy jak Eugene Loebl, który
przez jedena

cie lat sp

dzonych w czechosłowackim wi

zieniu

gruntownie przemy

lał podstawy ekonomiki marksistowskiej i

zachodniej; Henry K.H. Woo z Hongkongu, który badał
„niewidoczne wymiary bogactwa"; Orio Giarini z Genewy, który
w rozwa

aniach nad usługami w przyszło

ci odwołuje si

poj

ęć

ryzyka i nieoznaczono

ci, czy Amerykanin Walter

Weisskopf,

który zastanawia si

nad znaczeniem nierównowagi w rozwoju

gospodarczym.
Nauki przyrodnicze zastanawiaj

dzi

, jak ró

ne układy

zachowuj

w warunkach zakłóce

, w jaki sposób z chaosu

wyłania si

porz

dek i jak rozbudowane systemy wznosz

na wy

szy stopie

zró

nicowania. S

to kwestie niesłychanie

podobne do tych, z którymi mamy do czynienia we
współczesnej ekonomii i

yciu gospodarczym. Podr

czniki

zarz

dzania mówi

o „karmieniu si

chaosem". Ekonomi

ci na

nowo odkrywaj

prac

Josepha Schumpetera, który mówił o

„twórczej destrukcji" jako warunku rozwoju. W bezliku
bankructw,

zmian

wła

cicieli,

reorganizacji,

wspólnych

przedsi

wzi

ęć

, efektownych startów współczesna gospodarka

jest bez porównania bardziej zró

nicowana, dynamiczna i

zło

ona ni

stateczna ekonomika produkcji fabrycznej. Ów

przeskok na wy

szy szczebel zró

nicowania, szybko

ci i

komplikacji wymaga te

przej

cia do wy

szych, bardziej

wyszukanych form integracji, a temu z kolei musi towarzyszy

wiele doskonalsze przetwarzanie wiedzy. Wzoruj

c si

koncepcji

siedemnastowiecznego

liciela

Kartezjusza,

kultura industrializmu ceniła tych ludzi, którzy potrafili rozkłada

problemy na najdrobniejsze elementy składowe. W ekonomii
efektem takiego analitycznego podej

cia jest traktowanie

procesu produkcyjnego jako ci

gu niezale

nych poczyna

Tymczasem model produkcji, który rodzi si

w warunkach

ekonomiki super-symbolicznej, jest zdecydowanie odmienny.
Mamy tu do czynienia z postaw

systemow

, integruj

, która

e widzie

produkcj

jako zespół czynno

ci jednoczesnych i

zsyntetyzowanych.

adna z cz

ęś

ci tego procesu nie jest w

sobie zamkni

ta i nie mo

e by

rozpatrywana niezale

nie od

innych. Zaczynamy dostrzega

e w gruncie rzeczy działalno

ść

fabryki nie ogranicza si

tylko do produkcji. We współczesnych

modelach działania firmy zostaj

rozci

gni

te daleko poza

czynno

ci czysto wytwórcze, czego przejawem s

chocia

naprawy gwarancyjne czy serwis usług, które zapewniaj

swoim nabywcom wytwórcy komputerów. Niedługo te

powszechnie b

dzie si

rozwa

takie

kwestie, jak przyjazne dla

rodowiska pozbycie si

ytych

produktów, co sprawi,

e wytwórcy b

musieli na innych

zasadach oprze

projektowanie nowych modeli, rachunek

kosztów, metody produkcyjne i wiele, wiele innych elementów.
Jeszcze bardziej rozszerzy si

skala usług poprodukcyjnych,

które jeszcze wi

ksz

rol

odgrywa

w maj

tku firmy. W

efekcie, poj

cie produkcji rozszerzy si

tak, aby obejmowa

wszystkie te funkcje. Wszystkie, a nie tylko te, które pojawiaj

po powstaniu wyrobu. Firmy musz

zatroszczy

szkolenie swoich pracowników, opiek

nad ich dzie

mi i inne

codzienne

ułatwienia.

Niezadowolonego,

przygn

bionego

robotnika fizycznego mo

na było uznawa

za tak czy inaczej

„produktywnego". Tam, gdzie chodzi o poczynania w sferze
symboli, zadowoleni pracownicy s

bardziej twórczy, problem

ich u

yteczno

ci zatem zaczyna si

dla firmy długo przed ich

przyjazdem do pracy. Ludziom starej daty takie rozszerzone
poj

cie produkcji mo

e si

wydawa

dziwaczne i nonsensowne.

Jest ono natomiast zupełnie naturalne dla kierowników nowego
typu, którzy przywykli do my

lenia systemowego, nie za

rozwi

zywania zagadnie

krok po kroku. Produkcja okazuje si

przeto procesem o wiele bardziej rozległym i wszechstronnym,
ni

dzili ekonomi

ci i ideologowie gospodarki niskiego

zintelektualizowania. Z ka

dym kolejnym dniem wida

, jak

coraz powszechniej uciele

nieniem i

ródłem warto

ci staje si

wiedza, a nie tani mozół, symbole i surowce.
Takie gruntowne przewarto

ciowanie opinii na temat warto

podwa

a wszystkie fundamentalne zało

enia teorii wolnego

rynku, marksizmu i jurnego materializmu. Niezale

nie od tego,

czy materializm ów b

dzie głosił,

e warto

ść

rodzi si

w pocie

robotniczej harówki, czy te

e wytwarza j

dziarski

przedsi

biorca kapitalistyczny. W obu przypadkach jest to fałsz

szkodliwy i politycznie, i ekonomicznie. Zgodnie z pogl

dami

nowej ekonomii, do powstania warto

ci przyczyniaj

sekretarka i bankowiec, sprzedawca i ksi

gowy, programista i

specjalista od telekomunikacji. Wi

cej nawet: przyczynia si

niej klient.

Warto

ść

rodzi si

w zbiorowym wysiłku, nie za

w kolejnych,

odizolowanych posuni

ciach.

Temu wzrostowi znaczenia pracy umysłowej w

aden sposób

nie potrafi

zaszkodzi

panikarskie artykuły, które przedstawia

straszliwe

konsekwencje

zaniku

przemysłowych

fundamentów i wyszydza

poj

cie gospodarki informacyjnej.

Nie powstrzymaj

one tak

e narodzin nowego pogl

du na

powstawanie warto

ci. Na naszych bowiem oczach nakładaj

na siebie i wzmacniaj

zmiany niesione przez trzeci

fal

przekształcaniu si

produkcji

towarzysz

przeobra

enia

kapitana i pieni

dza. Wszystko to razem prowadzi do powstania

rewolucyjnie nowego systemu tworzenia bogactwa na Ziemi.

ROZDZIAŁ SZÓSTY

DZIEJOWA KRAKSA: SOCJALIZM I PRZYSZŁO

ŚĆ

Dramatyczna

mier

stwowego socjalizmu w Europie

Wschodniej, jego krwawa agonia od Bukaresztu przez Baku po
Pekin, nie jest czym

przypadkowym. Socjalizm zderzył si

przyszło

. Rz

dy socjalistyczne upadły nie za spraw

spisków CIA, okr

ąż

enia przez kapitalizm czy zewn

trznych

restrykcji. Komunistycze rz

dy w Europie Wschodniej zacz

ły

wali

jak domki z klocków, ledwie tylko Moskwa dała do

zrozumienia,

e nie b

dzie ju

cej wysyłała swoich wojsk,

aby broni

tych re

imów przed ich obywatelami. Jednak kryzys

ustroju socjalistycznego w ZSRR, Chinach i we wszystkich
innych krajach ma o wiele gł

bsze podstawy. Podobnie jak

wynalezienie przez Gutenberga w połowie XV wieku ruchomej
czcionki

umo

liwiło

rozprzestrzenianie

reformacji

protestanckiej, tak pojawienie si

w drugiej połowie XX wieku

komputera i nowych

rodków ł

czno

ci podminowało władz

Moskwy nad umysłami w krajach, które podbiła lub sobie
podporz

dkowała. Marksistowscy ekonomi

ci (podobnie jak

bardzo wielu rzeczników klasycznej ekonomii politycznej)
traktowali pracowników umysłowych z lekcewa

eniem jako

nieproduktywnych. Tymczasem najprawdopodobniej to bardziej
oni ni

jakakolwiek inna grupa stali si

w połowie lat

sze

ść

dziesi

tych dla ekonomiki Zachodu tym, czym adrenalina

jest dla układu krwiono

nego. Dzisiaj, przy ci

głym trwaniu

nierozwi

zalnych pono

sprzeczno

ci, wysoko zaawansowane

technologicznie kraje Zachodu daleko wyprzedziły

pod wzgl

dem ekonomicznym cał

reszt

wiata. To kapitalizm

korzystaj

cy z komputera, nie za

fabryczny socjalizm

zrealizował zapowiadany przez Marksa skok jako

ciowy.

Podczas gdy w krajach Zachodu dokonywała si

prawdziwa

rewolucja, pa

stwa socjalistyczne tworzyły blok prawdziwie

reakcyjny, w którym władza nale

ała do starców gor

wierz

cych w ideologi

dziewi

tnastego wieku. Pierwszym

sowieckim przywódc

, który zrozumiał ten fakt, był Michaił

Gorbaczow. W roku 1989, trzydzie

ci lat po tym, jak zacz

ł si

wyłania

nowy system tworzenia bogactwa, Gorbaczow

oznajmił w jednym z przemówie

: „Jako jedni z ostatnich

wiadomili

my sobie,

e w wieku informatyki najcenniejsza

jest wiedza".
Marks sformułował klasyczn

definicj

sytuacji rewolucyjnej.

Pojawia si

ona wtedy, gdy „społeczne stosunki produkcji" (czyli

stosunki własno

ci i nadzoru) przeszkadzaj

w dalszym rozwoju

„sił wytwórczych" (z grubsza rzecz bior

c: technologii). Formuła

ta znakomicie opisuje kryzys

wiatowego socjalizmu: tak jak

feudalne stosunki społeczne hamowały ongi

rozwój przemyski,

tak współczesne socjalistyczne stosunki produkcji zupełnie nie
pozwalały krajom socjalistycznym skorzysta

z nowego

systemu tworzenia bogactwa, który za przesłanki ma
komputery, ł

czno

ść

, a nade wszystko: otwarty obieg

informacji. Zasadniczym przeto bł

dem wielkiego eksperymentu

XX wieku, którym był pa

stwowy socjalizm, były przestarzałe

pogl

dy na znaczenie wiedzy.

Maszyna przedcybernetyczna

Pa

stwowy socjalizm, z nielicznymi wyj

tkami, nie prowadził do

dobrobytu,

równo

wolno

ci,

lecz

systemu

jednopartyjnego, pot

ęż

nej biurokracji, wszechobecnej tajnej

policji, pa

stwowej kontroli nad publikatorami, ogranicze

represji w sferze wolno

ci intelektualnej oraz artystycznej.

Pomi

my kwesti

oceanów krwi, któr

trzeba było rozla

, aby

utrzyma

ustrój przy

yciu; dla nas wa

ne jest tutaj to,

e ka

z elementów

tego systemu słu

ył nie tylko organizowaniu mas ludzkich, ale

tak

e organizowaniu, kanalizowaniu i kontroli wiedzy.

Jednopartyjny ustrój ma na celu panowanie nad komunikacj

polityczn

, poniewa

jednak nie istniej

adne rywalizuj

ce siły

polityczne, wi

c ograniczony zostaje przepływ informacji

politycznej przez społecze

stwo, blokuj

tle sprz

ęż

enia

zwrotnego, a w efekcie ludzie u władzy przestaj

zdawa

sobie

spraw

ze zło

ono

ci problemów, z którymi maj

upora

Kiedy z dołu do góry płyn

- i to tylko limitowanymi kanałami -

bardzo w

sko okre

lone informacje, z góry za

spływaj

polecenia, wykrywanie bł

dów i ich naprawa staj

ogromnie

trudne. W istocie, w krajach socjalistycznych informacja
dopływaj

ca do rz

cych oparta była w wielkim stopniu na

przekłamaniach i półprawdach, jako

e przekazywanie

niepomy

lnych wiadomo

ci bywało ryzykowne. Tak wi

decyzja o budowie systemu jednopartyjnego jest jednocze

nie

decyzj

o wiedzy i informacji.

Wszechwładna biurokracja, która w socjalizmie kontrolowała
wszystkie sfery

ycia, tak

e ograniczała przepływ informacji,

albowiem wtłaczała je do gotowych rubryk, a komunikowanie
si

ograniczała do „oficjalnych kanałów", zarazem delegalizuj

organizacje i kanały nieformalne. Do tego samego celu słu

yły:

aparat policyjny, pa

stwowa kontrola

rodków ł

czno

ci,

zamykanie ust intelektualistom i dławienie swobody wypowiedzi
artystycznej. Za wszystkimi tymi kwestiami kryje si

jedna

podstawowa przesłanka: arogancka pewno

ść

e ludzie

pełni

cy władz

- funkcjonariusze partyjni lub urz

dnicy

stwowi - powinni decydowa

o tym, co inni mog

wiedzie

Te cechy charakterystyczne dla wszystkich pa

stw socjalizmu

stwowego gwarantowały idiotyzmy ekonomiczne, a były

efektem zastosowania do społecze

stwa i

ycia społecznego

przed-cybernetycznego poj

cia maszyny. Maszyny drugiej fali

obchodziły si

najcz

ęś

ciej bez jakichkolwiek elementów

sprz

ęż

enia zwrotnego. Wł

czało sieje do sieci, uruchamiało

silnik, one za

zaczynały działa

bez wzgl

du na to, co poza

tym działo si

dookoła.

Natomiast

trzecia

fala

przynosi

maszyny

inteligentne,

zaopatrzone

w czujniki, które wchłaniaj

informacj

z otoczenia, wykrywaj

zmiany i do nich dostosowuj

funkcjonowanie cało

ci. Maszyny

te dokonuj

samoregulacji i jest to rewolucyjna zmiana

techniczna.
Tymczasem teoretycy marksistowscy ugrz

ęź

li w industrialnej

przeszło

ci, co znalazło swój wyraz tak

e w ich słowniku. Dla

marksistowskich socjologów walka klasowa była lokomotyw

historii, a zasadniczym jej celem było przej

cie machiny

stwowej. Poniewa

samo społecze

stwo uznawano za

maszyn

, wi

c głównym problemem politycznym wydawało si

takie jej wyregulowanie, aby produkowała dobrobyt i wolno

ść

Lenin, przej

wszy w 1917 roku władz

w Rosji, został

Naczelnym Mechanikiem. Ten bystry intelektualista pojmował
wprawdzie znaczenie idei, był jednak przekonany,

e produkcj

symboli - i sam umysł - mo

na zaprogramowa

. Marks pisał o

wolno

ci, Lenin natomiast przez przej

cie władzy postanowił

sterowa

wiedz

. Dlatego domagał si

, aby sztuka, kultura,

nauka, dziennikarstwo, wszelka w ogóle działalno

ść

w sferze

symboli, były słu

ebne wobec generalnego planu społecznego.

Z czasem wszystkie gał

zie nauki zostan

schludnie

zorganizowane w ramach akademii, z wydziałami i rangami
urz

dniczymi, a wszystko poddane

cisłemu nadzorowi partii i

stwa. Pracownicy kulturalni b

zatrudniani w instytucjach

dogl

danych przez Ministerstwo Kultury. Wydawnictwa, stacje

radiowe, stacje telewizyjne nale

wył

cznie do pa

stwa.

Sama wiedza została przeto z czasem uczyniona cz

ęś

machiny pa

stwowej. Takie bazuj

ce na ograniczeniach

podej

cie

wiedzy

utrudniało

rozwój

nawet

nisko

zintelektualizowanej gospodarki fabrycznej, natomiast zupełnie
go uniemo

liwia w epoce komputera.

Paradoks własno

Powstaj

cy w warunkach trzeciej fali system tworzenia

bogactwa

stanowi

zaprzeczenie

trzech

podstawowych

pewników socjalistycznej wizji społecze

stwa. Zacznijmy od

własno

ci.

Od samych swych pocz

tków socjalizm win

za ubóstwo,

depresje ekonomiczne, bezrobocie i wszystkie pozostałe
grzechy industrializmu obci

ąż

ał prywatn

własno

ść

rodków

produkcji. Wszystkie te negatywy znikn

ąć

miały dzi

ki przej

ciu

przez robotników fabryk na własno

ść

: za po

rednictwem

stwa lub kolektywów. Kiedy to nast

pi, wszystko stanie si

proste. Miejsce zabójczej konkurencji zajmie racjonalne
planowanie. Produkowa

dzie si

nie dla zysku, lecz dla

ytku konsumentów. Rozumnie b

dzie si

wykorzystywa

społeczny potencjał, aby zagwarantowa

nieustanny rozwój. Po

raz pierwszy w dziejach zi

ci si

sen o powszechnym

dobrobycie.
W XIX wieku, kiedy formułowano t

wizj

, mogło si

wydawa

e odzwierciedla najnowsze ustalenia nauki. Marksi

ci z dum

powiadali o sobie,

e opu

cili krain

mglistych utopii i wst

pili

na twardy grunt naukowego socjalizmu. Utopi

nili o

samorz

dnych wspólnotach wiejskich. Naukowi socjali

wiedzieli ju

e w warunkach rozwijaj

cego si

społecze

stwa

przemysłowego s

to pomysły niepraktyczne. Utopi

ci w

rodzaju Charlesa Fouriera spogl

dali w kierunku rolniczej

przeszło

ci. Naukowi socjali

ci wpatrywali si

w industrialn

przyszło

ść

. Chocia

potem socjali

ci mieli eksperymentowa

komunami, spółdzielniami i samorz

dami robotniczymi, to

jednak

całym

socjalistycznym

wiecie

dominowała

stwowa forma własno

ci. To pa

stwo, nie za

robotnicy,

czerpało korzy

ci z rewolucji socjalistycznej.

Socjalizm nie spełnił swych obietnic radykalnego polepszenia
materialnych warunków

ycia. Kiedy po rewolucji stopa

yciowa

w Zwi

zku Radzieckim spadła, odpowiedzialno

ść

za to

składano - cz

ęś

ciowo słusznie - na pierwsz

wojn

wiatow

kontrrewolucj

. Potem niedostatki tłumaczono obl

ęż

eniem

kapitalistycznym, jeszcze pó

niej - drug

wojn

wiatow

Tymczasem nawet w czterdzie

ci lat po wojnie brakowało w

Moskwie takich rarytasów jak kawa czy pomara

cze. Rzecz

jednak osobliwa,

e chocia

znacznie ju

ubyło ortodoksyjnych

socjalistów, ci

gle słyszy si

ich na całym

wiecie, jak wzywaj

do nacjonalizacji

przemysłu i finansów. Od Brazylii i Peru po Afryk

Południow

wł

cznie nawet z uprzemysłowionymi pa

stwami Zachodu,

wsz

dzie ostali si

wierni wyznawcy, którzy na przekór

wszelkim

wiadectwom historycznym własno

ść

publiczn

uznaj

za post

pow

i gło

no sprzeciwiaj

wszelkim

próbom prywatyzacji sektorów pa

stwowych. To prawda,

nader zliberalizowana gospodarka

wiatowa, bezkrytycznie

wychwalana przez wielkie, ponadnarodowe korporacje, jest
dosy

niestabilna. Jest te

niestety prawd

e sama

liberalizacja gospodarki nie powoduje automatycznej poprawy
losu biednych. Z drugiej jednak strony niepodwa

alne dowody

wiadcz

o tym,

e pa

stwowe przedsi

biorstwa wyzyskuj

pracowników, niszcz

rodowisko i naci

gaj

społecze

stwo co

najmniej równie efektywnie jak firmy prywatne. Wiele z nich
staje si

gniazdami nieefektywno

ci, korupcji i chciwo

ci. Ich

nieudolno

ść

bardzo cz

sto staje si

bod

cem do rozkwitu

czarnego rynku, który zawsze stanowi zagro

enie dla trwało

stwa. Jednak na prawdziw

ironi

zakrawa fakt,

e zamiast

zgodnie

obietnicami

przodowa

technicznym

technologicznym post

pie, znacjonalizowane przedsi

biorstwa

najcz

ęś

ciej

najbardziej

zachowawcze:

najbardziej

zbiurokratyzowane, najwolniej si

reorganizuj

ce, najmniej

tne, aby dostosowa

do zmiany potrzeb konsumentów,

najbardziej oporne, gdy chodzi o informowanie obywateli,
ostatnie w kolejce do nowinek technicznych.
Przez ponad stulecie socjali

ci oraz zwolennicy kapitalizmu

toczyli za

art

walk

w imi

powszechnej b

prywatnej

własno

ci. Stawk

w tym starciu bywało nierzadko ludzkie

ycie. Tymczasem

adna ze stron nawet nie przypu

ciła, i

powstanie nowego sytemu tworzenia warto

ci niemal wszystkie

ich argumenty uczyni przestarzałymi. Tak si

wła

nie stało,

albowiem

najwa

niejsza

dzi

posta

własno

jest

nienamacalna. Jest super-symboliczna, a stanowi j

wiedza. T

sam

wiedz

wielu ludzi mo

e jednocze

nie wykorzystywa

tworzenia bogactwa i pomna

ania samej wiedzy. W

przeciwie

stwie

fabryk

pól

wiedza

jest

niewyczerpywalna.

Ile

rub z lewym gwintem?

Drugim z filarów katedry socjalizmu było centralne planowanie.
Rozumne planowanie przez centrum decyzyjne miało zast

chaos gospodarki rynkowej, koncentruj

c społeczne zasoby w

kluczowych sektorach i przyspieszaj

c w ten sposób rozwój

technologiczny. Tyle

e centralne planowanie wymaga wiedzy,

a ju

w latach dwudziestych obecnego stulecia austriacki

ekonomista Ludwig von Mises wykazał,

e wła

nie brak wiedzy

czy, jak on to okre

lił, problem rachunkowy stanowi pi

achillesow

socjalizmu. Ile butów i jakich rozmiarów powinna

wytwarza

fabryka w Irkucku? Ile potrzebujemy

rub z lewym

gwintem albo arkuszy papieru w kratk

? Jak

ustali

relacj

cen pomi

dzy karburatorami a kartoflami? Ile złotych, rubli czy

jenów nale

y zainwestowa

w ka

de z dziesi

tków tysi

stanowisk, linii produkcyjnych i zakładów?
Całe pokolenia sumiennych planistów socjalistycznych zmagały
si

desperacko z podobnymi pytaniami. Potrzebowali coraz

cej danych i otrzymywali coraz wi

cej kłamstw. Dyrektorzy

bowiem nie kwapili si

z informacjami o zawaleniu zada

planowych, faszerowali wi

c biurokratów łgarstwami. Przy

braku sygnałów rynkowych dostarczanych przez poda

i popyt,

ekonomi

usiłowali

szacowa

gospodark

roboczogodzinach i liczy

rzeczy raczej na sztuki, ni

wyra

je w pieni

dzu; szukali pomocy w modelach ekonometrycznych;

chwytali si

analizy nakładów i wyników. Nic jednak nie

pomagało. Im wi

cej gromadzili informacji, tym bardziej

rozpadała si

gospodarka. Całe trzy czwarte wieku po rosyjskiej

rewolucji prawdziwym symbolem ZSRR były nie sierp i młot, ale
kolejki przed sklepami.
Dzisiaj wszystkie kraje socjalistyczne i postsocjalistyczne
wprowadza

chc

gospodark

rynkow

. Ró

ne s

strategie

oraz próby stworzenia „siatki bezpiecze

stwa" dla zwalnianych

pracowników, ale niemal uniwersalnym uznaniem cieszy si

prawda,

e kiedy poda

i popyt okre

laj

ceny (przynajmniej w

pewnym zakresie), uzyskana zostaje informacja, której

brakowało centralnemu plani

cie, gdy

to ceny wyra

nie

wskazuj

, co jest, a co nie jest potrzebne.

Niemniej w całej tej dyskusji nad nieodzownymi sygnałami
ekonomi

przeoczaj

niesłychanie

rzecz:

wprowadzanie zmiany zakłada fundamentaln

zmian

strukturze kanałów komunikacyjnych, te za

powoduj

ogromne

transformacje w układzie władzy. Najwa

niejsza ró

nica

pomi

dzy gospodark

centralnie planowan

a gospodark

rynkow

polega na tym,

e w pierwszej informacja przepływa

pionowo, podczas gdy w drugiej o wiele wi

cej informacji

przemieszcza si

poziomo i po przek

tnych, gdy

na ka

dym

szczeblu nast

puje jej wymiana pomi

dzy nabywcami i

sprzedawcami. Zmiana ta stanowi zagro

enie nie tylko dla

biurokratów w ministerstwach i najwy

szych instytucjach, ale

tak

e dla wielomilionowej rzeszy minibiurokratów, dla których

jedynym

ródłem władzy była kontrola nad kanałami

informacyjnymi. Nowe metody tworzenia bogactwa wymagaj

tak wiele wiedzy, tak ró

norodnej informacji, tak bogatych form

komunikacji,

e absolutnie niemo

liwe jest ich uzyskanie przy

centralnym planowaniu gospodarki. Tak oto powstanie
ekonomiki

super-symbolicznej

burzy

drugi

filarów

socjalistycznej ortodoksji.

mietnik historii

Trzecim z owych krusz

cych si

filarów socjalizmu jest jego

całkowita koncentracja na sprz

cie i przedmiotach materialnych

oraz pogarda dla rolnictwa i pracy umysłowej.
Po roku 1917 w ZSRR brakło kapitału, aby budowa

stalownie,

tamy i fabryki samochodów. Przywódcy sowieccy ukuli przeto
teori

„socjalistycznej akumulacji pierwotnej", któr

ostatecznie

sformułował E. A. Prieobra

enskij. Głosiła ona,

e konieczny

kapitał wycisn

ąć

trzeba z chłopów, obni

c standard ich

ycia

do egzystencjalnego minimum i odbieraj

c wszystkie nadwy

ki.

Zebrane w ten sposób

rodki posłu

miały budowie

przemysłu ci

ęż

kiego. W efekcie rolnictwo stało si

miejscem

ski wszystkich gospodarek socjalistycznych, w których

strategi

drugiej fali realizowano kosztem ludzi fali pierwszej.

Oprócz tego w socjalizmie nader cz

sto poniewierano tymi,

którzy trudnili si

usługami i prac

umysłow

. Poniewa

celem

socjalizmu była wsz

dzie burzliwa industrializacja, pod niebiosa

wychwalana była praca fizyczna, czemu towarzyszyło skupienie
wszystkich zainteresowa

na produkcji, nie za

na spo

yciu, na

wytwarzaniu dóbr produkcyjnych, nie za

konsumpcyjnych.

Ortodoksyjni marksi

ci głosili z reguły materiał i styczn

tez

idee, informacje, sztuka, kultura, prawo, ogółem wszystkie
nienamacalne produkty umysłu składaj

na nadbudow

która nało

ona jest na ekonomiczn

baz

ycia społecznego.

Chocia

zgadzano si

e istnieje mi

dzy nimi jaki

rodzaj

sprz

ęż

enia zwrotnego, to jednak baza okre

lała nadbudow

nie za

odwrotnie. Głosicieli odmiennych w tym wzgl

dzie

pogl

dów okre

lano mianem idealistów, który to epitet bywał

czasami nader niebezpieczny. Dla marksistów sprz

t i

przedmiot były wa

niejsze od teorii i symbolu; rewolucja

komputerowa pokazuje nam dzisiaj,

e jest odwrotnie. Je

li w

ogóle zdecydowa

na tego typu stwierdzenia, to raczej

nale

ałoby powiedzie

, i

to informacja okre

ycie

gospodarcze, nie za

odwrotnie.

Społecze

stwa nie s

jednak ani maszynami, ani komputerami;

nie sposób zredukowa

ich do bazy i nadbudowy, sprz

tu i

oprogramowania. Trzeba raczej powiedzie

e s

cało

ciami

zło

onymi z wielkiej mnogo

ci elementów, które ł

zawiłe i

liczne p

tle sprz

ęż

enia zwrotnego, co tworzy niesłychanie

skomplikowany układ wzajemnego oddziaływania. Im bardziej
wzrasta zło

ono

ść

tych cało

ci, tym wi

ksza staje si

rola

wiedzy,

która

zapewnia

liwo

ść

ekonomicznego

ekologicznego trwania.
Tak przeto

wiat socjalistyczny okazał si

kompletnie nie

przygotowany do nadej

cia ekonomiki trzeciej fali, której

podstawowy surowiec jest w istocie niewidzialny, nienamacalny.
Zderzenie si

socjalizmu z wymogami przyszło

ci doprowadziło

do dziejowej kraksy.

ROZDZIAŁ SIÓDMY

KOLIZJA ELEKTORATÓW

Niesko

czona jest lista problemów, przed którymi staje nasze

społecze

stwo. Otacza nas zapach

miertelnej zgnilizny, który

roztacza wokół siebie umieraj

ca cywilizacja industrialna;

widzimy, jak na skutek nieefektywno

ci i korupcji jedna po

drugiej

wal

najró

niejsze

szacowne

instytucje.

Powszechne i dr

ce staje si

poczucie potrzeby

radykalnych zmian. Pojawiaj

tysi

ce inicjatyw, z których

da twierdzi,

e jest fundamentalna i rewolucyjna.

Tymczasem nowe ustawy, regulacje, plany i przedsi

wzi

cia,

które miały za zadanie rozwi

trudno

ci, powracaj

do nas

niczym bumerang i pogarszaj

sytuacj

oraz przyczyniaj

do pogł

bienia uczucia,

e nic ju

nie da si

zrobi

W takiej sytuacji pojawia si

niesłychanie gro

na dla ka

dej

demokracji t

sknota za „zbawc

na białym koniu". Je

li my

sami nie wyka

emy

miało

ci i wyobra

ni, tak

e nasza

cywilizacja znale

źć

e na „

mietniku historii".

Publikatory

niezmiennie

pokazuj

ameryka

skie

ycie

polityczne

jako

nieprzerwanych

zmaga

dwóch

gladiatorów:

partii

demokratycznej

republika

skiej.

Tymczasem przeci

tni Amerykanie stopniowo zaczynaj

odczuwa

znu

enie i irytacj

dziennikarzami i politykami. Coraz

cej ludzi partyjne zmagania uwa

a za rodzaj maskarady:

kosztownej, nierzetelnej i nieuczciwej. Coraz cz

ęś

ciej pojawia

pytanie: „Czy to kto wygra ma jakie

znaczenie?"

Odpowied

brzmi: „Tak!", ale jej racje s

zupełnie inne od tych,

którymi si

nas faszeruje.

W roku 1980 pisali

my w Trzeciej fali: „Najwa

niejszym

współcze

nie wydarzeniem politycznym jest pojawienie si

naszych oczach dwóch wrogich obozów: tego, który zwi

zany

jest z cywilizacj

drugiej fali i tego, który jest rzecznikiem

trzeciej fali. Pierwszy za wszelk

cen

stara si

ochroni

podstawowe

instytucje

masowego

społecze

stwa

industrialnego: społeczn

komórk

rodziny, system masowej

edukacji, wielkie korporacje, masowe zwi

zki zawodowe,

scentralizowane pa

stwo narodowe oraz ustrój rz

dów

pseudoprzedstawicielskich.
Obóz przeciwny uwa

aden z pal

cych problemów

współczesno

ci, poczynaj

c od kwestii energii, wojen i n

dzy, a

na zagro

eniu ekologicznym i rozpadzie

ycia rodzinnego

c, nie mo

e znale

źć

rozwi

zania w ramach cywilizacji

przemysłowej. Granica pomi

dzy dwoma obozami nie jest

ostra. Wi

kszo

ść

z nas jest wewn

trznie rozdarta, wyznaj

oba przekonania naraz. Ci

gle jeszcze codzienne wydarzenia

wydaj

nam mroczne i zagadkowe. Na dodatek, w ka

dym

stronnictwie widzimy wiele grup, z których ka

da ma na uwadze

jedynie swój w

sko okre

lony interes i nie zabiega o

adn

bardziej uniwersaln

wizj

adna ze stron nie ma monopolu na

moralno

ść

: ludzie szlachetni i uczciwi znajduj

po obu

stronach. Tak czy owak, ró

nice pomi

dzy tymi dwiema

politycznymi formacjami s

ogromne".

Rzecznicy przeszło

Fakt,

e nawet dzisiaj nie dostrzega si

powszechnie istotno

tego starcia, daje si

wyja

tym, i

prasa koncentruje si

rzeczywisto

ci na tradycyjnych konfliktach politycznych, które

walk

grup drugiej fali o resztki starego systemu. Jakkolwiek

jednak za

arte byłyby ich boje, grupy te natychmiast zwieraj

szeregi, kiedy pojawiaj

inicjatywy wyrastaj

ce z ducha

trzeciej fali. To wła

nie dlatego w roku 1984 (a wi

c trzy lata

przed tym, jak jego

ycie prywatne stało si

politycznym

problemem), kiedy Gary Hart ubiegał si

o nominacj

prezydenck

z ramienia Partii Demokratów i wygrał prawybory

w New Hampshire pod hasłem nowego my

lenia, wierni

kategoriom

drugiej fali baronowie Partii Demokratycznej zjednoczyli si

dokonali wyboru statecznego, bezpiecznego rzecznika drugiej
fali, jakim był Walter Mondale. To wła

nie dlatego w czasach

jeszcze nam bli

szych zwolennicy Nadera i Buchanana

wspólnie zwalczaj

NAFTA. To wła

nie dlatego, gdy w roku

1991

Kongres

decydował

rozdziale

funduszy

infrastruktur

, sto pi

ęć

dziesi

t miliardów dolarów przeznaczone

zostało na szosy, autostrady, mosty i likwidacj

wybojów - co

zagwarantowało zyski konsorcjom drugiej fali i prac

dla

działaczy zwi

zkowych spod jej znaku - podczas gdy na

budow

autostrady elektronicznej wydzielono marny jeden

miliard dolarów. Nikt nie b

dzie polemizował z tym,

e potrzeba

nam autostrad i mostów, ale nale

żą

one do infrastruktury

drugiej fali, podczas gdy sieci cyfrowe stanowi

serce

infrastruktury trzeciej fali. Nie chodzi nam tutaj o problem, czy
rz

d powinien subsydiowa

sieci informacyjne, lecz o widoczn

dysproporcj

sił w Waszyngtonie: wyra

nie na korzy

ść

drugiej,

a na niekorzy

ść

trzeciej fali. Z racji owej dysproporcji

wiceprezydent Gore - który jedn

nog

stoi w obozie

rzeczników cywilizacji super-symbolicznej - pomimo wszystkich
wysiłków nie zdołał zreorganizowa

administracji rz

dowej

zgodnie z wymogami trzeciej fali. Scentralizowana biurokracja
jest jedn

z naczelnych form społecze

stw drugiej fali. W

czasach, gdy współzawodnictwo zmusza najwi

ksze korporacje

do rozpaczliwych prób pozbycia si

własnego garbu

urz

dniczego i poszukiwania zgodnych z potrzebami trzeciej fali

form zarz

dzania, agencjom rz

dowym, wspieranym przez

protesty urz

dniczych zwi

zków zawodowych, udało si

oprze

wszelkim próbom odmiany i zachowa

dawn

nieruchaw

posta

, struktur

wytworzon

i umocnion

przez cywilizacj

drugiej fali. Elity drugiej fali walcz

o zachowanie przeszło

ci,

gdy

to dzi

ki dawnym zasadom doszły do znaczenia i

bogactwa, którym zagra

wszelkie reformatorskie pomysły.

Nie chodzi jednak tylko o elity. Miliony Amerykanów,
nale

żą

cych do warstw biednych i do klasy

redniej tak

przeciwstawiaj

transformacjom trzeciej fali, albowiem

ywi

- cz

sto niebezpodstawne - obawy,

utrac

prac

, a pozostawieni samym sobie b

skazani na

stoczenie si

na społeczne dno.

Wszelako aby poj

ąć

ogromn

, bezwładn

pot

sił drugiej fali

w Ameryce, trzeba zwróci

uwag

nie tylko na stare przemysły

fabryczne, ich robotników i działaczy zwi

zkowych. Sektory

drugiej fali wspierane s

przez te grupy z Wall Street, które je

obsługuj

, a tak

e przez tych wszystkich intelektualistów i

nauczycieli akademickich, którzy otrzymuj

e, stypendia

fundusze badawcze od ró

norakich instytucji zwi

zanych

z cywilizacj

industrialn

. Ich zadaniem jest dobór korzystnych

dla tej cywilizacji danych oraz wykuwanie ideologicznych
argumentów i sloganów głosz

cych - na przykład -

e sektory

usług i przetwarzania informacji s

nieproduktywne,

symbolem wszystkich zaj

ęć

usługowych jest budka z

hamburgerami, czy

e zdrowym j

drem gospodarki jest

przemysł fabryczny. Trudno si

dziwi

e pod takim

zmasowanym ostrzałem obie partie polityczne uciele

niaj

lenie w kategoriach drugiej fali. Nadzieja, jak

demokraci

pokładaj

w biurokracji i rozwi

zaniach centralistycznych, gdy

chodzi o takie problemy jak chocia

by kryzys ubezpiecze

leczniczych, wyrasta bezpo

rednio z industrialnych teorii

efektywno

ci. Je

li nie liczy

pojedynczych polityków, takich jak

wiceprezydent Gore, który rozumie znaczenie najnowszej
techniki

pełnił

przez

pewien

czas

funkcj

współprzewodnicz

cego komitetu kongresowego do bada

nad

przyszło

, demokraci tak silnie uzale

nieni s

od swoich

ywianych duchem drugiej fali popleczników w przemy

le,

zwi

zkach zawodowych i urz

dach,

e jako partia s

ogromnym stopniu bezradni wobec wyzwa

XXI wieku. Czy

byłby to Hart w latach osiemdziesi

tych, czy Gore w

dziewi

ęć

dziesi

tych, najwa

niejsze odłamy elektoratu Partii

Demokratycznej uniemo

liwiaj

jej podj

cie działa

zgodnych z

tym, co mówi

najbardziej post

powi przywódcy. Po

ród

demokratów niezmiennie dominuje urz

dnicza wizja

wiata. W

sytuacji, gdy demokraci nie potrafi

sta

parti

przyszło

(jak

kiedy

rzeczywi

cie stanowili), otwiera si

szansa przed

ich adwersarzami. Republikanie, którzy maj

mniejsze poparcie w starych, przemysłowych stanach
północnowschodnich, mogliby zaj

ąć

pozycj

rzeczników trzeciej

fali, chocia

jest rzecz

charakterystyczn

e dwaj ich ostatni

prezydenci zmarnowali t

sposobno

ść

. Ostatecznie, tak

e i

republikanie odruchowo trzymaj

retoryki drugiej fali. Maj

oni zasadniczo racj

, kiedy nastaj

na rozlu

nienie gorsetów

prawnych, w sferze gospodarki potrzeba teraz jak najwi

kszej

elastyczno

ci i mobilno

ci, aby sprosta

wymogom konkurencji.

Maj

oni tak

e racj

, kiedy nastaj

na prywatyzacj

przedsi

wzi

ęć

stwowych,

gdy

stwo

racji

zasadniczego braku kompetencji na ogół

le przeprowadza

swoje zamierzenia. Maj

oni równie

racj

, kiedy nawołuj

, aby

robi

jak najwi

kszy u

ytek z dynamizmu i twórczej wyobra

ni,

których wyzwalaniu sprzyja gospodarka rynkowa. Przecie

tak

e i oni pozostaj

niewolnikami ekonomiki drugiej fali. Dla

przykładu, nawet ci wolnorynkowi ekonomi

ci, którzy s

wyroczniami dla republikanów, nie potrafili, jak na razie, poj

ąć

nowej roli wiedzy i jej niewyczerpywalno

ci. Tak

e republikanie

zwi

zani s

z pewnymi przemysłowymi dinozaurami drugiej fali,

a w konsekwencji ulegaj

wpływowi ich zwi

zkowców, grup

nacisku i „okr

głych stołów". Co wi

cej, republikanie

najwyra

niej lekcewa

żą

skal

społecznych przemieszcze

które musz

wynikn

ąć

z przeobra

tak ogromnych jak te,

które niesie ze sob

trzecia fala. Dla przykładu, skoro pewne

umiej

tno

ci z dnia na dzie

staj

przestarzałe, du

a grupa

ludzi z klasy

redniej, wł

cznie z wysoko wyszkolonymi

specjalistami, mo

e nagle znale

źć

bez pracy. Wyrazistym

tego przykładem mog

naukowcy i in

ynierowie z

kalifornijskich firm zbrojeniowych. Je

li hasło wolnego rynku i

kropelkowego spływania dobrobytu w dół traktowa

jak

teologiczne

dogmaty,

przestaj

one

skutecznymi

rozwi

zaniami. Partia otwarta na przyszło

ść

powinna uprzedza

o zbli

cych si

problemach i proponowa

antycypuj

zmiany. Załó

my przykładowo,

e dzisiejsza rewolucja w

rodkach przekazu oka

e si

niesłychanie zyskowna dla

rodz

cej si

ekonomiki trzeciej fali, zarazem jednak z uwagi na

zakupy przy pomocy telewizji i inne

usługi elektroniczne, ogromnie zredukowana mo

e zosta

liczba  stanowisk  sprzedawców  i  pomocników,  które  tradycyjnie
były  miejscem  startu  dla  młodych  ludzi  o  niewielkich
kwalifikacjach.  Je

li wolny rynek i demokracja maj

przetrwa

nawałnic

ogromnych przemian, polityka musi nabra

charakteru antycypuj

cego i prewencyjnego. Ju

teraz trzeba

wzywa

nasze partie polityczne, aby my

lały w perspektywie

gaj

cej dalej ni

najbli

sze wybory. Jest to bardzo trudne i

niewdzi

czne zadanie.

Jednak zamiast tego obie partie podtrzymuj

ród swych

wyborców nostalgi

za przeszło

. Demokraci jeszcze do

niedawna rozprawiali na temat reindustrializacji i przywrócenia
ameryka

skiemu przemysłowi pot

gi z lat pi

ęć

dziesi

tych, co

musiałoby oznacza

niemo

liwy powrót do ekonomiki produkcji

masowej. Republikanie z kolei t

sknie rozwodz

nad

tradycyjn

kultur

i dawnymi warto

ciami, jak gdyby mo

na było

powróci

do moralno

ci lat pi

ęć

dziesi

tych, epoki, która nie

znała  jeszcze  powszechnej  telewizji,  pigułki  antykoncepcyjnej,
taniej  komunikacji  samolotowej,  satelitów  i  komputerów
osobistych.  Z  jednej  strony  marzenia  o  River  Rouge,  z  drugiej
sny  o  Ozzie  i  Harriet.  Religijny  odłam  Partii  Republika

skiej,

wzywaj

c do powrotu do tradycyjnych zasad, oskar

a liberałów,

humanistów i demokratów o spowodowanie upadku moralnego.
Zupełnie nie potrafi

c dostrzec,

e kryzys naszego systemu

warto

ci jest odzwierciedleniem znacznie rozleglejszego

kryzysu całej cywilizacji drugiej fali, i to nie tylko w Stanach
Zjednoczonych. Zamiast pyta

, jak zadba

o prawo

ść

moralno

ść

i demokracj

w Ameryce trzeciej fali, przywódcy

tradycjonalistów chcieliby wróci

do przeszło

ci. Zamiast

zastanowi

, jak chroni

warto

ci w społecze

stwie, w

którym wal

struktury masowo

ci, oni raczej chcieliby

uczyni

z Amerykanów jedn

, niezró

nicowan

, ale za to

pot

ęż

mas

Istotna ró

nica pomi

dzy obu partiami polega jednak na tym,

o ile nostalgiczni piewcy drugiej fali stanowi

najwa

niejsz

ęść

elektoratu demokratów, o tyle ich odpowiednicy u

republikanów znale

li si

na hała

liwych marginesach, co

sprawia,

centrum partii, gdyby starczyło mu wyobra

ni i odwagi, mogłoby

wzi

ąć

za bary z przyszło

. To wła

nie, na razie bez

specjalnych sukcesów, usiłuje unaoczni

swojej partii Newt

Gingrich, odpowiedzialny w Izbie Reprezentantów za dyscyplin

ród republikanów. Je

li jego próby si

powiod

, demokraci

na długo mog

znale

źć

na politycznym bocznym torze. Lee

Atwater był w roku 1980 jednym z najwa

niejszych politycznych

doradców

prezydenta

Reagana,

potem

towarzyszył

prezydentowi Bushowi w codziennym bieganiu i organizował
mu kampani

wyborcz

. Wkrótce po elekcji Reagana, Atwater

rozprowadził po

ród urz

dników Białego Domu egzemplarze

naszej ksi

ąż

ki Trzecia fala. Poinformował nas o tym, a w ci

nast

pnych lat zdarzały si

okazje do wymiany pogl

dów i

dyskusji. Ostatni raz widzieli

my si

z Atwaterem w roku 1989,

niedługo przed jego

mierci

. Podczas tej ostatniej kolacji

powiedzieli

my,

naszym

zdaniem

prawdziwym

nieszcz

ęś

ciem dla kraju jest to, i

demokraci nie maj

adnej

pozytywnej wizji Stanów Zjednoczonych trzeciej fali. Lee
przytakn

ł, ale ku naszemu zdziwieniu szybko dodał: „Nie maj

jej równie

republikanie".

adna z partii, powiedział, nie ma

pozytywnego obrazu przyszło

ci i „dlatego kampanie wyborcze

maj

przede wszystkim charakter negatywny". Cała Ameryka

cierpi z powodu krótkowzroczno

ci obu partii.

Jutrzejszy elektorat

Jakkolwiek jednak pot

ęż

ne byłyby siły drugiej fali, w przyszło

musz

one osłabn

ąć

. U progu rewolucji przemysłowej siły

pierwszej fali dominowały w

yciu społecznym i politycznym.

Wydawało si

e elity ziemia

skie zawsze b

gór

. Jednak

tak si

nie stało. Gdyby nie utraciły one swoich wpływów,

rewolucji przemysłowej nie udałoby si

zmieni

oblicza

wiata.

Dzisiaj

wiat znowu znalazł si

w procesie wielkiej przemiany, a

Amerykanie w przytłaczaj

cej wi

kszo

ci nie s

ani farmerami,

ani robotnikami fabrycznymi, lecz w ten czy inny sposób

zwi

zani s

z prac

umysłow

. W Stanach Zjednoczonych

obecnie najszybciej si

rozwijaj

i maj

najwi

ksze znaczenie

te gał

zie wytwórczo

ci, które szeroko wykorzystuj

informacj

Sektory trzeciej fali nie ograniczaj

bynajmniej do

producentów

komputerów,

firm

elektronicznych

czy

zaczynaj

cych

dopiero

raczkowa

przedsi

wzi

ęć

biotechnicznych. Tak naprawd

rzeczników trzeciej fali

znajdziemy w ka

dej gał

zi gospodarki, gdy

w ka

dej z nich

znajduj

firmy nowoczesne, potrafi

ce korzysta

dobrodziejstw rewolucji informacyjnej. Naturalni zwolennicy
nowych przemian, to ludzie zatrudnieni w coraz bardziej
nasycaj

cej si

informacj

sferze usług, wsz

dzie tam, gdzie

praca umysłowa dominuje nad fizyczn

: w finansach,

programowaniu, rozrywce, mediach, opiece zdrowotnej,
doradztwie, szkoleniu, edukacji i mnóstwie innych sfer. Ci
wła

nie ludzie niedługo b

stanowi

w USA najpowa

niejsz

grup

wyborców. W przeciwie

stwie do mas, które tworzyła

rewolucja drugiej fali, rodz

cy si

elektorat trzeciej fali jest silnie

zró

nicowany. Składaj

na niego jednostki, które bardzo

sobie ceni

odmienno

ść

i niezale

ść

. Z racji owej

heterogeniczno

ci brak im politycznej

wiadomo

ci i o wiele

trudniej ich zjednoczy

dawne rzesze wyborców. Tak wi

elektorat trzeciej fali musi dopiero stworzy

ideologi

polityczn

i kategorie poj

ciowe. Nie uzyskuje stałego wsparcia

z kr

gów akademickich. Ró

ne jego stowarzyszenia oraz grupy

nacisku w Waszyngtonie s

nader

wie

ej daty i dlatego słabo

ze sob

powi

zane. Jedynym wyj

tkiem jest tu NAFTA. Kiedy

zwolennicy drugiej fali ponie

li pora

, ów nowy elektorat nie

odniósł

adnego znacz

cego zwyci

stwa w sferze legislacyjnej.

Niemniej istnieje pewna liczba kwestii, co do których ów
powstaj

cy dopiero elektorat mo

e si

zgodzi

. Po pierwsze:

oswobodzenie.  Oswobodzenie  od  wszystkich  starych  reguł
drugiej  fali,  od  wszystkich  starych  podatków,  regulacji  i  ustaw,
które  słu

maj

tylko baronom wielkiego przemysłu i

biurokratom. Wszystkie one były zapewne zasadne w czasach,
gdy

przemysł

drugiej

fali

stanowił

serce

gospodarki

ameryka

skiej, dzi

jednak

jest ju

tylko przeszkod

na drodze trzeciej fali przemian. Dla

przykładu, stawki podatkowych odlicze

amortyzacyjnych,

wywalczone przez grupy nacisku zwi

zane ze starym

przemysłem fabrycznym, zakładaj

długotrwało

ść

maszyn i

produktów,

podczas

gdy

gał

ziach

nowoczesnych

technologii, a zwłaszcza w bran

y komputerowej, narz

dzia i

wytwory trac

yteczno

ść

w przeci

gu miesi

cy, a nawet

tygodni. Przyj

te rozwi

zanie jest niekorzystne dla tych, którzy

korzystaj

ze zdobyczy techniki. Podobnie te

potr

cenia

podatkowe z tytułu bada

rozwojowych faworyzuj

wielkie,

stare korporacje, nie za

młode, dynamiczne firmy, które

stanowi

trzon sektorów trzeciej fali. Sposób, w jaki regulacje

podatkowe traktuj

maj

tek nienamacalny, sprawia,

e firma z

żą

liczb

przestarzałych maszyn do szycia zostanie

potraktowana łaskawiej ni

wytwarzaj

ca oprogramowanie

firma, w której stosunkowo niewiele jest materialnych dóbr.
(Nawet normy rachunkowo

ci, ustalane nie przez rz

d, lecz

przez Financial Accounting Board, faworyzuj

inwestowanie w

sprz

t, nie za

w informacj

, ludzk

wiedz

i inne składniki

maj

tku niematerialnego, tak istotnego dla przedsi

biorstw

trzeciej fali.) Zmiana tych wszystkich ustale

wymaga stoczenia

najpierw zaciekłej walki ze stronnikami drugiej fali, którzy
czerpi

korzy

ci z obecnej sytuacji.

Firmy trzeciej fali maj

pewne cechy charakterystyczne. Na

ogół s

młode, zarówno je

li chodzi o czas ich powstania, jak i

wiek pracowników. Zespoły pracownicze s

najcz

ęś

ciej

niewielkie w zestawieniu ze swymi odpowiednikami w
korporacjach drugiej fali. Znacznie powy

ej przeci

tnej krajowej

kształtuj

ich inwestycje w badania rozwojowe, szkolenie,

edukacj

i osobowo

ść

pracowników. Zaciekła konkurencja

zmusza je do nieustannego wprowadzania innowacji, co
oznacza szybkie cykle produkcyjne, a tak

e gwałtown

wymian

personelu, narz

dzi i procedur zarz

dzania. Ich

główny maj

tek stanowi wiedza zgromadzona w głowach

pracowników. Czy mo

na oczekiwa

e firmy te i całe gał

zie

wytwórcze b

chciały dostosowa

do reguł gry, które

karz

je za te wła

nie cechy?

Czy

nie wygl

da to tak, jak gdyby do walki z wyzwaniami

przyszło

ci kr

powano Ameryce r

ce na plecach? Ogromna

liczba przedsi

wzi

ęć

trzeciej fali wi

ąż

e si

wiadczeniem

niesłychanie rozbudowanych i ci

gle zmieniaj

cych si

usług.

Czy

zatem zamiast ubolewa

nad rozwojem tego sektora,

atakowa

go za nisk

produktywno

ść

, niskie płace i marne

osi

gni

cia, nie nale

ałoby zdecydowanie go wesprze

, a

przynajmniej

oswobodzi

dawnych

kajdan?

Stanom

Zjednoczonym potrzeba nie mniej, lecz wi

cej osób

zajmuj

cych si

usługami, aby podwy

szy

stop

yciow

całego narodu. Dzi

ki rozwojowi tego sektora pojawi si

liwo

ść

pracy dla ka

dego: przy naprawie sprz

elektronicznego, usuwaniu odpadów, produkcji ekologicznej

ywno

ci, opiece nad osobami starszymi, w policji, stra

arnej a tak

e - co jest spraw

ogromnie wa

- przy opiece

nad dzie

mi, która staje si

coraz wi

kszym kłopotem w

milionach rodzin, w których pracuje oboje mał

onków. Polityka

gospodarcza trzeciej fali powinna polega

nie na typowaniu

zwyci

zców i przegranych, lecz na usuwaniu wszystkich tych

przeszkód, które ograniczaj

liwo

ść

profesjonalizacji i

rozbudowy sfery usług. Dzi

ki temu za

rozwojowi

ycie

Amerykanów stanie si

mniej bezosobowe, frustruj

ce i

denerwuj

ce. Z przykro

trzeba stwierdzi

adna z partii

politycznych nie zacz

ła jeszcze my

w ten sposób.

Chocia

politycznie niedojrzały, niemniej elektorat trzeciej fali

dego dnia wzbiera na sile, co znajduje wyraz poza oficjaln

aren

ycia politycznego, albowiem

adna z partii nie

wiadomiła sobie dot

d istnienia tej grupy wyborców. W

efekcie to ludzie trzeciej fali napływaj

w szeregi coraz

liczniejszych i coraz pot

ęż

niejszych nieformalnych organizacji,

które powstaj

jak kraj długi i szeroki. To oni stanowi

kszo

ść

elektronicznych kół towarzyskich, które zawi

zuj

w Internecie. To wła

nie oni przede wszystkim wzi

li si

destrukcj

masowego przekazu drugiej fali i tworzenie ich

interaktywnych konkurentów. Tradycyjni politycy partyjni, którzy
b

ignorowa

takie zjawiska, zostan

odrzuceni na margines,

jak ci posłowie angielskiego

ROZDZIAŁ ÓSMY

TRZECIA FALA: PODSTAWOWE PROBLEMY

Kiedy rozgrywaj

wokół nas pot

ęż

ne przemiany, które

wymagaj

błyskawicznych reakcji, nader cz

sto mamy

poczucie, jakby

my ze wszystkich sił zmagali si

z pot

ęż

nym,

nieposkromionym przypływem. Niestety, wiele razy nie jest to
wcale złudzenie. Tymczasem gdyby

my wzorem zr

cznego

surfisty wykorzystali impet fali, bez pró

nych wysiłków

znale

liby

my si

o wiele dalej. Trzecia fala, któr

tutaj

opisujemy, mogłaby ponie

ść

Ameryk

ku lepszej, bardziej

zgodnej, prawej i demokratycznej przyszło

ci. B

dzie to jednak

liwe dopiero wtedy, kiedy nauczymy si

rozró

nia

pomi

dzy ekonomik

, polityk

oraz poczynaniami społecznymi

drugiej i trzeciej fali. Ta nieumiej

tno

ść

dokonania owego

krytycznego

rozró

nienia

sprawia,

wiele

innowacji

przeprowadzanych w najlepszej wierze tylko pogarsza stan
rzeczy.

yjemy w epoce boli porodowych nowej cywilizacji,

której instytucje jeszcze si

nie uformowały. Podstawow

umiej

tno

polityków i czynnych politycznie obywateli, którzy

chc

post

powa

sensownie, jest wi

c dzi

zdolno

ść

oddzielenia tych propozycji, które maj

na celu utrzymanie przy

yciu obumieraj

cego systemu drugiej fali, od tych, które maj

ułatwi

narodziny nowej cywilizacji trzeciej fali.

Oto kilka porad.

Czy chodzi o co

w rodzaju fabryki?

Fabryka

stała

jednym

podstawowych

symboli

społecze

stwa

industrialnego, a nawet wi

cej: stała si

modelem wi

kszo

instytucji powstałych w warunkach drugiej fali. Widzieli

my ju

jednak,

e czas fabryk si

czy, albowiem stanowi

one

uciele

nienie takich zasad jak standaryzacja, centralizacja,

maksymalizacja, koncentracja i biurokratyzacja. Wytwórczo

ść

trzeciej fali opiera si

na innych zasadach, a rozwija si

miejscach mało podobnych do fabryk. Coraz wi

cej produktów

trzeciej fali rodzi si

w domach, urz

dach, samochodach czy

samolotach.
Najłatwiejszym sposobem na ustalenie, czy jaka

inicjatywa -

oboj

tne, w Kongresie czy w korporacji - nale

y do

wiata

drugiej fali, jest zadanie sobie pytania, czy nie odwołuje si

ona

do modelu fabryki. Przykładowo wi

c, ameryka

skie szkoły

gle poczynaj

sobie jak fabryki, w których surowiec

(uczniowie) poddawany jest standardowej obróbce oraz
rutynowej kontroli. Ilekro

przeto spotykamy si

z jak

ąś

inicjatyw

edukacyjn

, wystarczy zapyta

: Czy jej celem jest

usprawnienie działania fabryki, czy te

zamierza ona uwolni

od systemu fabrycznego, aby zast

go kształceniem

bardziej zindywidualizowanym, bardziej dostosowanym do
osobowo

ci uczniów? Podobne pytania stawia

trzeba tam,

gdzie chodzi o ochron

zdrowia, zasiłki społeczne czy

reorganizacj

biurokracji federalnej. Ameryce potrzebne s

nowe

instytucje,

których

podstaw

modele

postbiurokratyczne, postfabryczne. Propozycji, których intencj

jest usprawnienie b

rozbudowanie poczyna

fabrycznych

e by

bardzo du

o, niemniej zawsze b

mie

ze sob

wspólnego: nie b

nale

ały do cywilizacji trzeciej fali.

Czy chodzi o wzmocnienie masowo

ci społecze

stwa?

Ludzie, którzy kierowali fabrykami w siłowej ekonomice
przeszło

ci, cenili sobie wielkie rzesze przewidywalnych,

wymiennych, nie zadaj

cych zb

dnych pyta

robotników. Wraz

z tym, jak całe społecze

stwo było poddawane masowej

produkcji, masowej dystrybucji, masowej edukacji, masowemu
przekazowi i masowej rozrywce, tak

e ono samo stawało si

masowe.

W gospodarce trzeciej fali poszukiwani i cenieni b

innego

typu pracownicy: my

cy, krytyczni, twórczy i gotowi do

podj

cia ryzyka. Takich ludzi nie mo

na dowolnie zast

powa

gdy

o ich warto

ci decyduje indywidualno

ść

(która nie jest

bynajmniej tym samym co indywidualizm post

powa

). Nowa

zintelektualizowana gospodarka rodzi społeczne odmienno

ci.

Skomputeryzowana,

dostosowana

wymaga

klienta

produkcja umo

liwia niezwykłe materialne zró

nicowanie stylów

ycia. Zajrzyjcie tylko do najbli

szego sklepu Wal-Mart z jego

stu dziesi

cioma tysi

cami artykułów. Porównajcie liczb

odmian kawy oferowanych przez Starbucks z tym, co mo

było dosta

w USA ledwie kilka lat temu. Nie chodzi jednak

tylko o zmian

przedmiotów. O wiele wa

niejsze jest to,

e pod

wpływem trzeciej fali masowy charakter trac

kultura, warto

ci i

moralno

ść

. Nowego typu media wnosz

do kultury ogromnie

zró

nicowane i cz

sto konkurencyjne informacje. Pojawiło si

nie tylko wiele nowych form pracy, ale tak

e wypoczynku, dzieł

sztuki, działa

politycznych, a nawet systemów religijnych. W

wieloetnicznej za

Ameryce mamy teraz znacznie wi

cej ni

dawniej ró

nych grup narodowo

ciowych, j

zykowych i

rasowych. Bojownicy drugiej fali pragn

zachowa

lub

przywróci

społecze

stwo masowe. Zwolennicy trzeciej fali

zastanawiaj

nad tym, jak z korzy

dla nas spo

ytkowa

utrat

charakteru masowego przez zasadnicze elementy

ycia

społecznego.

Ile jest jajek w koszyku?

Zró

nicowanie

zło

ono

ść

społecze

stwa

trzeciej

fali

rozsadzaj

scentralizowane organizacje. Koncentracja władzy

samym

szczycie

była

gle

jeszcze

jest

charakterystycznym dla drugiej fali sposobem zmagania si

problemami. Chocia

centralizacja bywa niekiedy po

yteczna,

to jednak jej przerosty sprawiaj

e zbyt wiele decyzyjnych

jajek zostaje wło

onych do koszyka jednej kwoki. W efekcie

decydenci znajduj

w stanie permanentnego przeci

ąż

enia.

W Waszyngtonie Kongres i Biały

Dom na wy

cigi usiłuj

podejmowa

zbyt wiele decyzji na

temat

zbyt

wielu

raptownie

zmieniaj

cych

skomplikowanych rzeczy, o których politycy maj

coraz

mniejsze poj

cie. Natomiast organizacje trzeciej fali usiłuj

liwie jak najwi

cej decyzji przekaza

w dół i na peryferie.

Kierownicy

sceduj

prawo

podejmowania

decyzji

szeregowych pracowników nie z racji altruizmu czy w imi

wzniosłych ideałów, lecz z tego prostego powodu,

e ludzie na

dole maj

ęś

ciej znacznie lepsze informacje i znacznie

szybciej potrafi

reagowa

na zagro

enia oraz wykorzystywa

okazje ni

zasiadaj

ce w gabinetach szychy.

Rozkładanie jaj do ró

nych koszyków, aby zatrudni

kilka

kokoszek nie jest oczywi

cie nowym pomysłem, a jednak jest

jednym z tych, których ludzie drugiej fali nie mog

cierpie

Masywno

ść

czy wirtualno

ść

Organizacje drugiej fali przejmuj

na siebie z czasem coraz

cej funkcji i obrastaj

tłuszczem. Organizacje trzeciej fali

zamiast dodawa

sobie funkcji, redukuj

ich liczb

i dzi

ki temu

staj

smuklejsze i bardziej zwinne. U progu ery lodowcowej

maj

zdecydowan

przewag

nad dinozaurami. Te pierwsze

nie mog

przeciwstawi

pokusie integracji poziomej: je

chcesz produkowa

samochody, to musisz wydoby

rud

dostarczy

do huty, wytopi

stal i t

dostarczy

do fabryki aut.

Natomiast przedsi

biorstwa trzeciej fali mo

liwie jak najwi

cej

zada

zlecaj

na zewn

trz, czasami niniejszym i bardziej

wyspecjalizowanym

firmom,

czy

pojedynczym

wykonawcom, którzy potrafi

upora

z danym problemem

szybciej, lepiej i taniej. Wielko

ść

przedsi

biorstwa jest wi

c z

rozmysłem zredukowana do granic mo

liwo

ci, jego personel

zminimalizowany, zadania realizowane w ró

nych miejscach, co

sprawia,

e sama instytucja staje si

, jak to nazwał Oliver

Williamson z Berkeley, „centrum kontraktowym". Charles Handy
z London Business School dowodzi,

e owe „mikroskopijne,

niemal niewidzialne organizacje" stanowi

„sól współczesnego

wiata". Chocia

wielu z nas

nie ma z nimi bezpo

redniego kontaktu, to jednak im wła

nie

dziemy sprzedawali swoje usługi i to od nich „zale

dzie

dobrobyt naszych społecze

stw". Handy i Williamson nie s

bynajmniej jedynymi, którzy podkre

laj

e owa radykalnie

nowa rola organizacji wirtualnych stała si

liwa dzi

technikom informacyjnym i ł

czno

ciowym trzeciej fali.

Heidi Toffler, współautorka tej ksi

ąż

ki i wszystkich prac, które tu

wykorzystano, wprowadziła bardzo wa

ne poj

cie pokrewno

ci;

chodzi o to,

e sektor prywatny i sektor publiczny musz

siebie przystawa

w okre

lonym stopniu, je

li nie maj

nawzajem si

zadusi

. Dzi

sektor prywatny gna do przodu z

szybko

nadd

kow

. Sektor publiczny nawet jeszcze nie

zacz

ł ładowa

baga

y na pokład samolotu.

Ilekro

przeto oceni

macie warto

ść

jakiego

pomysłu czy

programu politycznego, tylekro

sprawd

cie, kto za nimi stoi:

rzecznicy form masywnych i opasłych czy te

wirtualnych, a

natychmiast

otrzymacie

odpowied

czy

chodzi

podtrzymywanie na sił

dogorywaj

cych molochów przeszło

czy o narodziny pr

ęż

nych organizmów przyszło

ci.

Czy chodzi o wzmocnienie domu?

Przed rewolucj

przemysłow

rodziny były du

e, a

ycie

koncentrowało si

wokół wspólnego domu. Tutaj si

pracowało,

tutaj piel

gnowało chorego, tutaj wychowywało si

dzieci. To

było miejsce rodzinnych rozrywek i opieki nad starszymi. W
społeczno

ciach pierwszej fali du

e, rozbudowane rodziny

stanowiły centrum społecznego uniwersum. Upadek rodziny
jako pot

ęż

nej instytucji nie zacz

ł si

ani od doktora Spocka,

ani od „Playboya": zapocz

tkowała go rewolucja przemysłowa,

która odebrała rodzinie wi

kszo

ść

jej dawnych funkcji. Praca

przeniosła si

do fabryki lub urz

du. Chorzy w

drowali do

szpitala, dzieci do szkoły, narzeczeni do kina. Osoby wiekowe
umieszczano w domach dla starców. Kiedy wszystkie te funkcje
ulokowały si

na zewn

trz, pozostała ju

tylko „komórka

rodzinna", w mniejszym

stopniu spajana przez czynno

ci członków, a w wi

kszym przez

o wiele bardziej nietrwałe wi

zi psychiczne.

Trzecia fala przywraca znaczenie rodzinie i domowi, znowu
wi

ążą

c je z wieloma utraconymi funkcjami, które ongi

odgrywały centraln

rol

yciu społecznym. Ocenia si

około trzydzie

ci milionów Amerykanów przynajmniej cz

ęść

swej pracy wykonuje dzi

w domu, korzystaj

c z pomocy

komputerów, faksów i innych technologii trzeciej fali. Wielu
rodziców skłania si

dzi

do uczenia dzieci w domu, ale

prawdziwa rewolucja nast

pi dopiero wtedy, gdy do domowego

procesu edukacyjnego wł

komputery i telewizja. A co

dzie z chorymi? Wiele z czynno

ci medycznych, które

dawniej wykonywano tylko w szpitalu lub gabinecie lekarskim,
dzi

z powodzeniem mo

na spełnia

w domu. Wszystkie tego

typu zmiany zwiastuj

nie spadek, lecz zwi

kszenie si

roli

domu i rodziny, ale rodziny wyst

puj

cej w ró

norodnych

formach: komórkowej, wielopokoleniowej, tworzonej przez ludzi,
których mał

stwa wcze

niej si

rozpadły, rodziny bezdzietne,

powi

kszaj

ce si

natychmiast lub odkładaj

ce decyzj

potomstwie do odpowiedniej chwili. Te zró

nicowane postacie

ycia rodzinnego odzwierciedlaj

ró

norodno

ść

ekonomiczn

kulturow

społecze

stw, które wyzbywa

swego

masowego charakteru.
Jest paradoksem,

e wielu obro

ców „warto

ci rodzinnych"

nie

wiadomie przeciwstawia si

umocnieniu rodziny, gdy

nawołuj

c do powrotu modelu rodziny komórkowej, usiłuj

broni

rozwi

zania, które okazywało si

skuteczne w czasach

drugiej fali, ale dzi

jest ju

przestarzałe. Je

li naprawd

chcemy wesprze

rodzin

, a dom znowu uczyni

instytucj

kluczowym znaczeniu, przesta

my zajmowa

kwestiami

marginalnymi, a opowiedzmy si

za zró

nicowaniem i

powrotem w domowe pielesze wielu wa

nych funkcji

yciowych,

co, oczywi

cie, sprawi,

e rodzice baczniej b

musieli

przygl

dzieciom.

Ameryka jest miejscem, w którym najcz

ęś

ciej

wita przyszło

ść

li wi

c nawet w bólach prze

ywamy walenie si

dawnych

instytucji, to jeste

my tak

e pionierami nowej cywilizacji, a to

oznacza

ycie w stanie wielkiej niepewno

ci. Czekaj

nas

czasy nierównowagi i niepokojów. W takich czasach nikt nie
zna ostatecznej i jedynej odpowiedzi na pytanie o cel, do
którego zmierzamy, czy nawet o kierunek. Musimy wyszukiwa

drog

i nie wolno nam zostawi

z tyłu

adnej grupy, gdy tak we

mgle tworzymy przyszło

ść

. Tych kilka wymienionych powy

kwestii powinno pomóc tam, gdzie chodzi o odró

nienie polityki

zakorzenionej w przeszło

ci drugiej fali od tej, która pomaga

torowa

drog

dla trzeciej fali. Zarazem ilekro

formułuje si

pewne kryteria, natychmiast pojawia si

niebezpiecze

stwo,

kto

dzie chciał je traktowa

z mechaniczn

dosłowno

, a

chodzi przecie

o podej

cie zupełnie przeciwne. Wyrozumiało

ść

dla

bł

dów,

wieloznaczno

ci,

przede

wszystkim

ró

norodno

ci, wspierana przez poczucie humoru i umiej

tno

ść

widzenia wszystkiego we wła

ciwych proporcjach - oto co

trzeba wzi

ąć

ze sob

na zdumiewaj

wypraw

w nowe

tysi

clecie. Gotujcie si

do podró

y, która mo

e si

okaza

najbardziej fascynuj

w naszych dziejach.

ROZDZIAŁ DZIEWI

DEMOKRACJA XXI WIEKU

Do Ojców i Matek Stanów Zjednoczonych Ameryki!
Jeste

cie rewolucjonistami, którzy odeszli. M

ęż

czy

ni i kobiety,

chłopi, kupcy, rzemie

lnicy, adwokaci, drukarze, dziennikarze,

sklepikarze i

ołnierze: to wy stworzyli

cie razem nowy naród

na odległych wybrze

ach Ameryki. Było po

ród was owych

ęć

dziesi

ciu pi

ciu, którzy zeszli si

, aby w upalne lato 1787

roku stworzy

w Filadelfii zdumiewaj

cy dokument zwany

Konstytucj

Stanów Zjednoczonych. Wsłuchuj

c si

w odległe

ki dnia jutrzejszego rozumieli

cie,

e oto umiera jedna

cywilizacja, a rodzi si

druga. Dokument ten, uzupełniony w

roku 1791 o Kart

Praw, jest jednym z najwi

kszych osi

gni

ęć

w ludzkich dziejach. Wiemy,

e w pewnym sensie został wam

narzucony, został na was wymuszony przebojow

fal

wydarze

; obawiali

cie si

rychłego upadku rz

dów, które dalej

odwoływałyby si

do przebrzmiałych zasad i skostniałych

struktur.
Wasze zasady daj

nam sił

po dzi

dzie

, podobnie jak

niezliczonym rzeszom ludzi na całym

wiecie. S

takie

fragmenty u Jeffersona i Paine 'a, których pi

kno i doniosło

ść

sprawiaj

e nie potrafimy ich czyta

bez łez w oczach.

Dzi

kujemy wam, dawni rewolucjoni

ci, za to,

e umo

liwili

cie

nam, ameryka

skim obywatelom,

ycie pod rz

dami prawa, a

nie ludzi. Szczególnie wdzi

czni jeste

my za Kart

Praw, która

pozwoliła nam my

i wypowiada

rzeczy niepopularne,

chocia

by nawet były głupie czy bł

dne; tak

e niniejsze słowa

piszemy bez strachu przed jakimikolwiek szykanami. Wła

nie z

tego wzgl

du,

yli

cie pomi

dzy dwiema cywilizacjami,

starym

wiatem rolniczym

oraz przyszłym

wiatem przemysłu, którego zapowiedzi wła

nie

zacz

ły si

pojawia

, dobrze rozumieli

cie,

e tak

e urz

dzenia

polityczne maj

swój rytm wzrastania i starzenia si

Zrozumieliby

cie,

dlaczego

nawet

Konstytucja

Stanów

Zjednoczonych wymaga ponownego przemy

lenia i zmian: nie

po to, aby przycina

bud

et federalny czy te

przeformułowa

czy inn

zasad

, lecz po to, by rozszerzy

Kart

Praw, bior

pod uwag

zagro

enia dla wolno

ci, których ongi

nie sposób

było sobie wyobrazi

. Chodzi nam o zupełnie nowy system

dzenia, który umo

liwiłby rozumne i demokratyczne decyzje,

konieczne, aby na grzbiecie trzeciej fali Ameryka bezpiecznie
wpłyn

ła w XXI stulecie.

Nie mamy gotowego projektu przyszłej konstytucji. Nie
dowierzamy tym, którzy chełpi

posiadaniem odpowiedzi,

podczas gdy my dopiero usiłujemy formułowa

pytania.

Nadeszła jednak pora, aby przedstawi

sobie zupełnie nowe

alternatywy, aby w dyskusji, debacie, sporach od podstaw
zaprojektowa

budowl

jutrzejszej demokracji.

Z pewno

zrozumieliby

cie t

potrzeb

. To przecie

jeden z

was - Jefferson - sformułował roztropn

uwag

: „ S

ludzie,

którzy spogl

daj

na konstytucj

z nabo

czci

zupełnie

jakby była Ark

Przemierza, nazbyt

aby wolno było j

tkn

ąć

. Ludziom ubiegłych wieków przyznaj

dro

ść

nadludzk

skoro zakładaj

e w niczym nie mo

na ulepszy

ich

dokona

... Nie nawołujemy bynajmniej do cz

stych i

nieprzemy

lanych zmian praw i konstytucji... wiemy jednak

e, i

ustawy oraz instytucje musz

zgodne z post

pami

ludzkiego umysłu... Skoro wraz ze zmian

warunków, dokonuje

nowych odkry

, pojawiaj

nowe prawdy oraz odmieniaj

opinie, tak

e i instytucje musz

rozwija

i dotrzymywa

kroku czasowi".
Za t

dro

ść

jeste

my ogromnie wdzi

czni Thomasowi

Jejfersonowi, jednemu z twórców ustroju, który tak długo dobrze
nam słu

ył, a który teraz, zgodnie ze swym losem, musi

obumrze

i ust

miejsca nast

pnemu.

Alvin Toffler i Heidi Toffler

Taki list wyobrazili

my sobie... Z pewno

w wielu krajach

znale

liby si

ludzie, którzy skłonni byliby da

wyraz podobnym

uczuciom. Anachroniczno

ść

dzisiejszych ustrojów nie jest

wszak naszym wył

cznym odkryciem i nie jest to bynamniej

choroba, która dotkn

ła jedynie Ameryk

Budowa cywilizacji trzeciej fali na szcz

tkach instytucji drugiej

fali wymaga bowiem zaprowadzenia nowych, bardziej
adekwatnych porz

dków politycznych w wielu krajach naraz.

Jest to straszliwie trudne, ale konieczne zadanie, którego
ogrom sprawia,

e b

dzie z pewno

rozwi

zywane przez

całe

dekady.

Wedle

wszelkiego

prawdopodobie

stwa

nieodzowna b

dzie radykalna przebudowa Kongresu Stanów

Zjednoczonych, Izby Gmin i Izby Lordów Wielkiej Brytanii,
Parlamentu Francji, Bundestagu Niemiec, rosyjskiej Dumy,
ogromnych

ministerstw

zaskorupiałych

systemów

urz

dniczych ró

nych narodów. Konieczna b

dzie zmiana

konstytucji i s

downictwa, konieczne b

dzie, mówi

c krótko,

radykalne przeobra

enie wi

kszo

ci tego nieruchawego i coraz

bardziej bezpłodnego systemu, który tworz

współczesne rz

przedstawicielskie.
Owa fala politycznych przewrotów nie zatrzyma si

bynajmniej

na szczeblu narodów. W ci

gu nadchodz

cych dekad cała

wiatowa

machina

prawna,

Organizacji

Narodów

Zjednoczonych pocz

wszy, a na radzie miejskiej czy gminnej

sko

czywszy, stanie wobec pot

ęż

niej

cej i nieodpartej potrzeby

przeobra

enia.

Wszystkie stare struktury musz

zosta

całkowicie zast

pione

nie dlatego,

e s

one całkowicie złe, czy dlatego,

e s

kontrolowane przez t

czy inn

klas

lub grup

, ale dlatego,

niewydolne i zupełnie nie pasuj

do radykalnie zmienionej

rzeczywisto

ci.

Aby zbudowa

od podstaw sprawne systemy rz

dzenia - co

dzie, by

e, najwa

niejszym zadaniem politycznym

naszego

ycia - b

dziemy musieli pozby

nagromadzonych i

zaskorupiałych form my

lowych drugiej fali, a problemy

ycia

politycznego przyjdzie nam przeformułowa

w zgodzie z trzema

podstawowymi zasadami. Niewykluczone,

e to one stan

pryncypiami jutrzejszych ustrojów trzeciej fali.

Pot

ga mniejszo

Pierwsza z heretyckich zasad trzeciej fali w sferze polityki głosi
pot

mniejszo

ci. Zasada wi

kszo

ci, podstawowa reguła,

która legitymizowała instytucje drugiej fali, jest coraz wyra

niej

anachroniczna. To mniejszo

ci b

zyskiwały na znaczeniu i

ustrój polityczny musi znale

źć

sposób na odzwierciedlenie tego

faktu.
Wyra

c pogl

dy swego pokolenia rewolucjonistów, Jefferson

twierdził,

e rz

d musi post

powa

„w całkowitej zgodzie z

decyzjami wi

kszo

ci". W chwili, kiedy te słowa były

wypowiadane, Stany Zjednoczone i Europa stały u progu epoki
drugiej fali: dopiero rozpoczynały długi pochód, który miał nada

ostatecznie

charakter

masowych

społecze

stw

industrialnych. Zasada: „wi

kszo

ść

decyduje" znakomicie

odpowiadała potrzebom tych społecze

stw. Istniej

ca obecnie

masowa

demokracja

politycznie

odzwierciedla

masow

produkcj

, masow

konsumpcj

, masow

edukacj

, masow

komunikacj

. Widzieli

my ju

jednak,

e zarazem zaczynamy

wykracza

poza industrializm,

ycie społeczne za

w szybkim

tempie traci charakter masowy. W efekcie widzimy, jak coraz
trudniejsze jest zmobilizowanie wi

kszo

ci, czy chocia

zmontowanie rz

dowej koalicji. Walter Dean Burnham, politolog

z Massachusetts Institute of Technology, wyznaje: „Nie widz

dzi

w Stanach Zjednoczonych

adnej kwestii, wokół której

mogłaby si

zorganizowa

pozytywna wi

kszo

ść

Miejsce społecze

stwa o wyra

nej budowie warstwowej, w

którym zawsze istniała mo

liwo

ść

, by które

z kilku wielkich

ugrupowa

poł

czyły si

, tworz

kszo

ść

, zajmuje

wspólnota zło

ona z tysi

cznych cz

sto dora

nych mniejszo

ci,

które w nieustannym wirze przemian tworz

zmieniaj

ce si

układy relacji i napi

ęć

, z rzadka tylko mog

c doj

ść

do zgodnej

decyzji w kluczowych

kwestiach. Nadpływaj

ca trzecia fala podmywa przeto same

prawne podstawy wi

kszo

ci funkcjonuj

cych dzi

dów.

Trzecia fala niesie te

ze sob

wyzwanie wobec naszych

konwencjonalnych prze

wiadcze

w sprawie zwi

zku, który

czy zasad

kszo

ci ze sprawiedliwo

społeczn

. W

cywilizacji drugiej fali walka o ustanowienie zasady wi

kszo

miała charakter humanistyczny i wyzwalaj

cy, ma go zreszt

nadal w krajach, które ci

gle jeszcze s

w trakcie

uprzemysłowienia, jak chocia

by Afryka Południowa. W

społecze

stwach drugiej fali panowanie reguły wi

kszo

niemal zawsze oznaczało uczciwsze potraktowanie mas
biedoty, bowiem stanowiły one wi

kszo

ść

Wszelako w krajach wstrz

sanych przemianami trzeciej fali

rzecz ma si

dokładnie odwrotnie. Ludzie prawdziwie biedni

wcale nie musz

w wi

kszo

ci. W bardzo wielu krajach oni i

wszystkie inne grupy stanowi

mniejszo

ść

. Dzieje si

tak nie

tylko z zasad

kszo

ci, która przestaje by

postrzegana jako

ródło uprawnie

decyzyjnych; w społecze

stwach porywanych

przez trzeci

fal

wcale nie musi ona mie

charakteru

humanitarnego czy demokratycznego.
Ideologowie drugiej fali a

do znudzenia biadaj

nad rozpadem

społecze

stwa masowego. W powstaj

cym zró

nicowaniu nie

potrafi

dostrzec okazji do rozwoju ludzkiego, a wprost

przeciwnie - pomstuj

na fragmentaryzacj

, bałkanizacj

wywodz

c ów proces heterogenizacji ze wzrastaj

cego

sobkostwa mniejszo

ci. W wywodach takich skutek pomylony

zostaje z przyczyn

. Aktywizacja mniejszo

ci nie jest

bynajmniej skutkiem nagłej epidemii egoizmu; to potrzeby
nowego systemu produkcji s

w cz

ęś

ci odpowiedzialne za

kształtowanie si

społecze

stwa bardziej zró

nicowanego,

wieloaspektowego i otwartego. Mamy do wyboru: albo mo

emy

wyst

do walki z ró

norodno

, staj

c si

w ten sposób

obro

cami ostatnich politycznych redut drugiej fali, albo

zaakceptowa

zró

nicowanie jako niezbywaln

cech

wiata

współczesnego i do niej dostosowywa

rozwi

zania polityczne.

Jednak pierwsz

z tych strategii mo

na zrealizowa

tylko przy u

yciu

rodków totalitarnych, w efekcie uzyskuj

jedynie ekonomiczn

i kulturow

stagnacj

; druga strategia

wspomaga rozwój społeczny i prowadzi do demokracji
XXI wieku, której podstaw

mniejszo

ci.

lenie o demokracji w kategoriach trzeciej fali wymaga

odrzucenia fałszywej, a budz

cej l

k przesłanki,

e bogatsza

ró

norodno

ść

automatycznie prowadzi do wzrostu napi

ęć

konfliktów społecznych. Tymczasem słuszno

ść

e by

stronie tezy przeciwstawnej. Po pierwsze, społeczne konflikty
s

nie tylko nieuniknione, ale w pewnych granicach równie

żą

dane. Po drugie, je

li, powiedzmy, stu m

ęż

czyzn ubiega

zaciekle o t

sam

zow

bransolet

, najpewniej b

musieli stoczy

walk

. Je

li jednak ka

dy z tej setki zabiega o

co innego, o wiele bardziej ni

walka popłatne s

dla nich

umowa, współpraca i jaki

system symbiozy. Je

li tylko

zaistniej

odpowiednie społeczne warunki, zró

nicowanie

prowadzi

e do bezpiecze

stwa społecznego i stabilno

ci.

Brak odpowiednich instytucji politycznych sprawia,

e konflikt

dzy mniejszo

ciami bez potrzeby nabiera charakteru wr

brutalnego. Wła

nie brak owych instytucji decyduje o

bezkompromisowo

ci mniejszo

ci. To wła

nie brak owych

instytucji coraz bardziej utrudnia znalezienie jakiejkolwiek
wi

kszo

ci.

Odpowiedzi

na te problemy nie mo

e by

zduszenie

odmienno

ci czy oskar

anie mniejszo

ci o egoizm (zupełnie jak

gdyby obecne elity i ich or

downicy nie post

powali w sposób

sobkowski). Odpowiedzi

musi by

wyobra

enie sobie takich

rozwi

które

uprawniałyby

wykorzystywały

heterogeniczno

ść

instytucji,

które

wra

liwe

dynamicznie si

przekształcaj

ce potrzeby zmiennych i stale

czkuj

cych mniejszo

ci. Przyszli historycy b

e na

nasze dzisiejsze mechanizmy głosowania i poszukiwania
wi

kszo

ci spogl

jak na archaiczne rytuały ludzi, którzy

porozumiewaj

w sposób nader prymitywny. Atoli w pełnym

niebezpiecze

stw

wiecie współczesnym nie mo

emy sobie

pozwoli

na to, by cał

władz

odda

w przypadkowe r

ce, nie

emy zlekcewa

głosu opinii

publicznej, jakkolwiek byłby on nikły i niewyra

ny w ramach

systemów wi

kszo

ciowych, niepodobna by

my pozwolili

drobnym

mniejszo

ciom

tyranizowa

swymi

decyzjami

wszystkie inne grupy. Wła

nie dlatego musimy radykalnie

przekształci

prostackie metody drugiej fali, które po dzi

dzie

słu

żą

do kreowania rzekomej wi

kszo

ci. Potrzebne nam s

nowe pomysły przeznaczone dla demokracji mniejszo

ci;

pomysły, które pomog

ujawnia

odmienno

ci, nie za

maskowa

je przy u

yciu siły czy za spraw

fałszywych

kszo

ci montowanych dzi

ki komplikowaniu procedur

głosowania i zasad ustalania wyników. Mówi

c krótko, musimy

tak

zmodyfikowa

cały

system,

aby

wzmocni

rol

rozproszonych mniejszo

ci, i umo

liwi

im wykreowanie

rzetelnej wi

kszo

ci.

W społeczno

ciach drugiej fali wybory jako wyraz głosu ogółu

były dla elit rz

cych wa

nym mechanizmem sprz

ęż

enia

zwrotnego. Kiedy wi

kszo

ść

przestawała akceptowa

istniej

warunki i odzwierciedliło si

to w głosach co najmniej

ęć

dziesi

ciu jeden procent wyborców, elity rz

ce musiały

wymieni

partie u władzy, zmieni

koalicje, programy polityczne

czy te

dokona

jakich

innych zmian. Nawet w masowych

społecze

stwach

dnia

wczorajszego,

owa

zasada

ęć

dziesi

ciu jeden procent stanowiła instrument toporny,

czysto ilo

ciowy. Wyznaczanie wi

kszo

ci na mocy decyzji

wyborców niczego w istocie nam nie mówi o jako

ci ludzkich

pogl

dów. Mo

emy si

w ten sposób dowiedzie

, jak wielu ludzi

w danym momencie chce X, ale nie b

dziemy wiedzieli nic o

tym jak bardzo. Zupełnie ju

nie wiadomo, co byliby gotowi

ofiarowa

za X, co jest informacj

o kluczowym znaczeniu w

społeczno

ciach zbudowanych z mniejszo

ci. Podobnie te

mechanizm wyborczy nie potrafi przekaza

ostrze

enia,

jaka

mniejszo

ść

czuje si

tak zagro

ona, albo

e jaka

kwestia

jest dla niej w takim stopniu spraw

ycia lub

mierci, i

pogl

dom owej mniejszo

ci nale

y si

ksza ni

normalnie

uwaga.
Owe dobrze znane niedostatki zasady wi

kszo

ci były

tolerowane w społecze

stwach masowych z tej mi

dzy innymi

racji,

e mniejszo

ciom brak było z reguły siły, która pozwoliłaby

stawi

czoło funkcjonuj

cemu systemowi. W dzisiejszym

społecze

stwie, w którym powstały niesłychanie bogate

systemy poł

cze

, w którym jednocze

nie wszyscy nale

ymy

do grup mniejszo

ciowych, nie jest to ju

prawd

. W odartym z

masowo

ci społecze

stwie trzeciej fali systemy sprz

ęż

zwrotnych pochodz

ce z industrialnej przeszło

ci staj

całkowicie niewydolne, co sprawia,

e z takich form jak wybory

czy badania opinii publicznej trzeba b

dzie korzysta

zupełnie nowe sposoby. Na szcz

ęś

cie technologie trzeciej fali

toruj

drog

demokracji trzeciej fali. W zdumiewaj

co nowym

kontek

cie raz jeszcze stawiaj

one na porz

dku dnia kwestie,

które zaprz

tały twórców Stanów Zjednoczonych dwie

cie lat

temu. Owe technologie umo

liwiaj

pojawienie si

nowych,

dot

d nierzeczywistych form demokracji.

Demokracja na pół bezpo

rednia

Drugim kamieniem w

gielnym jutrzejszego ustroju politycznego

musi sta

zasada „demokracji na pół bezpo

redniej", która

oznacza

dzie,

e zamiast zdawania si

na reprezentantów

dziemy w wi

kszym stopniu reprezentowa

sami siebie.

Poł

czenie tych dwóch rozwi

daje wła

nie demokracj

pół bezpo

redni

Widzieli

my ju

e rozpadni

cie si

jednogło

nej, wspólnej

opinii podwa

a samo poj

cie reprezentacji. Je

li po powrocie

od urn ginie te

jedno

ść

wyborców, to kogo wła

ciwie

reprezentuje poseł? Z drugiej za

strony, członkowie ciał

prawodawczych w coraz wi

kszym stopniu polega

musz

zawodowych urz

dnikach i odwoływa

do pomocy

ekspertów z zewn

trz. W Wielkiej Brytanii członkowie

parlamentu z racji braku kompetencji w poszczególnych
sprawach notorycznie okazuj

bezsilni wobec biurokracji z

Whitehall, co sprawia,

e władza w du

ej mierze nale

y do

nieobieralnych urz

dników.

W Stanach Zjednoczonych Kongres postanowił zrównowa

wpływy władzy wykonawczej, ale w efekcie stworzył tylko
własn

biurokracj

: Kongresowe Biuro Bud

etowe, Biuro

Rzeczoznawców Technicznych i wiele innych agencji oraz
instytucji doradczych, przenosz

c w ten sposób problem z

zewn

trz na sam Kapitol. Nasi wybieralni reprezentanci wiedz

coraz mniej o wielu kwestiach, które przychodzi im rozstrzyga

musz

c w coraz wi

kszym stopniu polega

na opinii innych.

Nasi przedstawiciele przestali ju

nawet reprezentowa

samych

siebie.
Ró

nego typu zgromadzenia ustawodawcze teoretycznie miały

miejscami, w których dochodziłoby do pogodzenia

konkurencyjnych

żą

ró

nych mniejszo

ci. Przedstawiciele

mieli w ich imieniu dobija

kompromisowych targów. Przy

dzisiejszych topornych narz

dziach politycznych rodem z epoki

drugiej fali,

aden z posłów nie jest w stanie dotrze

niezliczonych grupek, których interesy ma reprezentowa

, a có

dopiero mówi

o efektywnej obronie ich interesów. Wszystko

wygl

da tym gorzej, im bardziej ugina si

pod ci

ęż

arem prac

Kongres w USA, Bundestag w Niemczech czy Storting w
Norwegii.

pozwala

zrozumie

bierze

bezkompromisowo

ść

grup nacisku, które zawi

zuj

wokół

jednej,

konkretnej

sprawy.

Nie

widz

liwo

wyrafinowanych uzgodnie

czy targów, grupy te ani my

wchodzi

w jakiekolwiek ugody z istniej

cym systemem. W

efekcie upada tak

e teoria rz

du przedstawicielskiego jako

najwy

szego mediatora.

Załamanie

systemu

negocjacji,

parali

instytucji

przedstawicielskich oznaczaj

e w długim okresie wiele z

decyzji, które obecnie podejmowane s

przez niewielk

liczb

pseudoreprezentantów, b

dzie musiało by

przekazanych

samym wyborcom. Skoro wybierani przez nas rozjemcy nie
potrafi

zawiera

umów w naszym imieniu, musimy to robi

sami. Je

li prawa przez nich stanowione coraz bardziej

odbiegaj

od naszych potrzeb i nie daj

im wyrazu, to musimy

sprawy przej

ąć

we własne r

ce, do tego jednak potrzeba nam

nowych instytucji i nowych technologii.
Rewolucjoni

ci drugiej fali, którzy zaprojektowali najwa

niejsze

dzisiaj instytucje, dobrze orientowali si

w mo

liwo

ciach

demokracji bezpo

redniej: znali do

wiadczenia rad miejskich z

Nowej Anglii i organicznego formowania si

wspólnej opinii w

niewielkich grupach. Wi

ksze jednak wydawały si

wówczas

ograniczenia takiej formy demokracji. McCauley, Rood i
Johnson, którzy wyst

pili z propozycj

wprowadzenia w USA

instytucji referendum ogólnonarodowego pisz

: „W «The

Federalist» podnoszono dwa zastrze

enia wobec takiego

rozwi

zania. Po pierwsze, bezzwłocznie przekłada ono na j

zyk

polityki dora

ne i emocjonalne reakcje publiczne. Po drugie,

istniej

podówczas

rodki

czno

czyniły

pomysł

niemo

liwym do zrealizowania".

Problemy te nie straciły na znaczeniu. Czy sfrustrowana i
podekscytowana publiczno

ść

ameryka

ska głosowałaby w

połowie lat sze

ść

dziesi

tych za zrzuceniem na Hanoi bomby

nuklearnej czy te

przeciw? Czy ludzie w Niemczech

Zachodnich oburzeni na terrorystów z grupy Baader-Meinhof
opowiedzieliby si

za stworzeniem obozów dla organizatorów

zamachów i ich zwolenników? Jakiemu stanowisku daliby wyraz
Kanadyjczycy w plebiscycie na temat Quebecu w tydzie

przej

ciu władzy przez Ren

Levesque'a? Przyjmuje si

wybierani przedstawiciele reagowa

w sposób mniej

emocjonalny i bardziej rozwa

ny ni

ich elektorat.

Niemniej z problemem nadmiernie emocjonalnych reakcji
mo

na stara

upora

na ró

ne sposoby: ogłaszaj

referendum z pewnym opó

nieniem, które pozwoliłoby na

ochłoni

cie nastrojów, albo te

przeprowadzaj

c powtórne

głosowanie dla potwierdzenia rozstrzygni

cia, które zapadło w

pierwszym.

sobie

poradzi

tak

innymi

zastrze

eniami. Dawne ograniczenia, je

li chodzi o charakter

rodków ł

czno

ci, nie stanowi

przeszkody dla rozwijania

form

demokracji

bezpo

redniej.

Wspaniałe

osi

gni

cia

współczesnej techniki komputerowej otwieraj

zawrotne wr

liwo

ci, je

li chodzi o powszechny udział obywateli w

podejmowaniu decyzji politycznych.
Kilka lat temu mogli

my odnotowa

historyczne wydarzenie:

pierwsze na

wiecie elektroniczne posiedzenie wspólnoty

mieszka

ców, które przeprowadzono w mie

cie Columbus w

Ohio przy u

yciu sieci telewizji kablowej Qube. Dzi

ki owemu

systemowi

czno

interakcyjnej,

mieszka

małych

przedmie

ść

Columbus uczestniczyli w decyzjach dotycz

cych

przyszło

ci miasta. Siedzieli u siebie w domach, a przyciskaj

guziki natychmiast wypowiadali si

w takich sprawach jak

przeznaczenie

ró

nych

obszarów

miejskich,

przepisy

budowlane czy budowa autostrady. Ich mo

liwo

ci nie

ograniczały si

tylko do głosowania tak-nie, kanałem fonicznym

mogli bowiem dawa

wyraz bardziej zło

onym opiniom,

chocia

by monituj

c prowadz

cego, aby przeszedł ju

nast

pnego punktu programu. Była to pierwsza i bardzo jeszcze

nieporadna zapowied

przyszłych mo

liwo

ci, jakie otworz

przed demokracj

bezpo

redni

. Za spraw

coraz bardziej

zaawansowanych komputerów, satelitów, telefonów, ł

czy

kablowych, wyrafinowanych technik badania opinii publicznej i
wielu, wielu innych narz

dzi, wykształcony obywatel mo

e po

raz pierwszy w dziejach uczestniczy

samodzielnie w tworzeniu

politycznych decyzji. Nie chodzi tu o rozstrzyganie alternatyw,
wybór typu alboalbo. Nie chodzi o zast

pienie obecnego

systemu elektronicznymi zgromadzeniami miasteczkowymi, o
czym m

tnie wspominał Ross Perot. Potrzebne i mo

liwe s

bardziej wyszukane i elastyczne procedury i z cał

pewno

nie chodzi o konflikt demokracji po

redniej i bezpo

redniej,

opieraj

cej si

na przedstawicielach obywateli i na nich

samych. Z pewno

zostanie wymy

lonych wiele formuł, które

pozwol

na poł

czenie obu postaci demokracji. Ju

teraz

członkowie

Kongresu

najró

niejszych

innych

ciał

ustawodawczych

tworz

własne

komisje

problemowe,

aczkolwiek sami wyborcy w

aden sposób nie mog

zmusi

swoich reprezentantów, aby powołali robocze zespoły dla spraw
zaniedbywanych czy wysoce kontrowersyjnych. Dlaczego by
jednak nie umo

liwi

tego wyborcom, poprzez uznanie

obliguj

cej mocy petycji?

Nie upieramy si

przy tej propozycji ani przy

adnym innym

konkretnym rozwi

zaniu, albowiem w tej chwili najwa

niejsze

jest, aby postawi

pewien generalny problem: jest mo

liwa cała

mnogo

ść

sposobów uelastycznienia i zdemokratyzowania

ustroju, który jest dzi

bliski zapa

ci, gdy

bardzo niewiele osób

czuje,

e ma w nim swoich przedstawicieli. Musimy wyst

kolein my

lowych, które zostały wyci

te w ci

gu ostatnich

trzystu lat. Niepodobna ju

, by

my rozstrzygali swoje problemy

przy u

yciu ideologii, modeli i rachitycznych struktur, które

nale

żą

do przeszło

ci drugiej fali.

Gro

żą

one trudnymi do przewidzenia konsekwencjami, dlatego

wszelkie tego typu innowacje musz

najpierw zosta

dokładnie

wypróbowane w wersji lokalnej, zanim zastosuje sieje w
globalnej skali. Cokolwiek mo

emy s

dzi

o tej czy innej

szczegółowej propozycji, dawne w

tpliwo

ci pod adresem

demokracji bezpo

redniej trac

na sile dokładnie wtedy, gdy

coraz silniej wysuwane s

zastrze

enia wobec ustrój ów

przedstawicielskich. Dziwaczna, czy nawet niebezpieczna przy
pierwszym wejrzeniu, demokracja na pół bezpo

rednia jest

zapewne

ide

umiarkowan

która

dopomo

zaprojektowaniu sprawnych instytucji dnia jutrzejszego.

Podział decyzji

Przekazanie w ramach ustroju wi

kszej siły mniejszo

ciom oraz

pozwolenie obywatelom na to, aby bardziej bezpo

rednio

uczestniczyli w rz

dach, to wa

ne przedsi

wzi

cia, ale i one s

rozwi

zaniami tylko cz

stkowymi. Trzecia z

ywotnych zasad

polityki przyszło

ci b

dzie musiała przeciwstawi

pichceniu

decyzji politycznych w jednym rondlu, w imi

przeniesienia ich

w sfery, których dotycz

. Nie wystarczy sama wymiana

przywódców; nieodzowny jest tak

e podział decyzji.

Niektórych problemów nie daje si

rozwi

na szczeblu

lokalnym, inne s

nie do rozstrzygni

cia na szczeblu

ogólnokrajowym,

jeszcze

inne

wymagaj

działa

podejmowanych jednocze

nie na wielu szczeblach. Co wi

cej,

miejsce, w którym

100

rozstrzygaj

losy danej kwestii, nie pozostaje stałe, lecz

zmienia si

w czasie. Aby usun

ąć

dzisiejsze zatory decyzyjne,

które powstaj

z racji przeci

ąż

enia instytucji, trzeba decyzje

rozczłonkowywa

, cz

ęś

ci składowe czyni

problemem bardziej

powszechnej rozwagi, a miejsce dokonywania wyboru
dostosowywa

do charakteru zagadnienia.

Dzisiejsze rozwi

zania polityczne stanowi

jawne pogwałcenie

tej zasady. Problemy poprzenosiły si

w bardzo ró

ne miejsca,

ale władza decyzyjna jest bez porównania bardziej nieruchawa.
Zdecydowanie zbyt wiele rozstrzygni

ęć

podejmowanych jest na

szczeblu centralnym, a struktura instytucji jest najbardziej
zawiła i pełna organizacyjnych ornamentów na poziomie
pa

stwowym. Niedostateczna liczba decyzji zapada na

szczeblu ponadnarodowym i potrzebne do tego celu struktury
s

dopiero w powijakach; podobnie jest te

z kwestiami, które

regulowane s

na poziomach lokalnych: w skali stanów,

hrabstw, miast, grup społecznych, które powstaj

nie wedle

kryterium geograficznego.
Je

li chodzi o ów poziom ponadpa

stwowy, jeste

my dzi

politycznie równie niedojrzali i zacofani, jak byli

my na poziomie

stwowym trzysta lat temu, kiedy rozpoczynała si

rewolucja

przemysłowa. Tymczasem przez przeniesienie decyzji na
szczebel wy

szy od pa

stwa narodowego nie tylko otwiera si

liwo

ść

skutecznego uporania si

z problemami, które

nale

żą

współcze

nie

najtrudniejszych

najbardziej

zapalnych,

ale

zarazem

odci

ąż

zablokowane

centra

stwowe. Podział decyzji jest rozwi

zaniem o bardzo

istotnym znaczeniu. Niemniej przeniesienie cz

ęś

ci decyzji na

szy szczebel jest rozwi

zaniem dopiero cz

ęś

ci problemu,

gdy

równie oczywista jest konieczno

ść

manewru w

przeciwnym kierunku, w wyniku którego znaczna cz

ęść

rozstrzygni

ęć

podejmowana by była na szczeblach ni

szych od

centrum pa

stwowego.

Znowu nie chodzi tutaj o sytuacj

antynomiczn

; o wybór

dzy absolutn

decentralizacj

a absolutn

centralizacj

Problemem jest inne rozmieszczenie praw do podejmowania
decyzji

101

w systemie, który tak przesadnie akcentował centralizacj

centrum jest parali

owane przez coraz obficiej napływaj

informacje. Polityczna decentralizacja sama przez si

nie

gwarantuje

demokracji:

liwe

przypadki

bardzo

dokuczliwej tyranii lokalnej, a lokalni politycy bywaj

o wiele

bardziej skorumpowani ni

ich odpowiednicy na niwie

stwowej. Co wi

cej, całkiem cz

sto przeniesienie uprawnie

decyzyjnych na ni

sze szczeble ma charakter pozorny i słu

y w

istocie interesom centrum. Tak czy owak, niezale

nie od tych

wszystkich zagro

, to jedno nie ulega w

tpliwo

ci,

e nie uda

przywróci

sprawno

ci i skuteczno

ci bardzo wielu

instytucjom rz

dowym bez podziału centralnej władzy. Ci

ęż

problemów decyzyjnych trzeba zmniejszy

przez jego

rozczłonkowanie i przeniesienie znacznej cz

ęś

ci na ni

sze

poziomy.
Nie chodzi tutaj o nawoływania romantycznych anarchistów, by
przywróci

gminn

demokracj

, ani te

gniew zamo

nych

podatników, którzy chcieliby zredukowa

system

wiadcze

dla

ubogich. Chodzi tu o prosty fakt,

e ka

da polityczna struktura -

nawet je

li wyposa

ona jest w rozbudowan

sie

komputerow

- mo

e zawsze przetworzy

i zu

ytkowa

tylko okre

lon

ilo

ść

informacji, mo

e upora

tylko z okre

lon

liczb

decyzji o

okre

lonym charakterze, obecne za

instytucje rz

dowe

bezradnie uginaj

pod brzemieniem wyra

nie dla nich zbyt

wielkim.
Na dodatek prawd

jest,

e instytucje rz

dowe musz

przystawa

do struktury gospodarki, systemu informacyjnego i

do wielu innych cech

ycia społecznego. Jeste

my dzi

wiadkami zasadniczej decentralizacji i regionalizacji produkcji

oraz przedsi

wzi

ęć

gospodarczych. Nie jest wykluczone,

podstawow

jednostk

przestaje by

gospodarka w skali

stwa.

Podkre

lali

my ju

wcze

niej,

e widzimy oto, jak pojawia si

ogromna

wielo

ść

wytwarzaj

cych

rozliczne

powi

zania

podukładów w ramach gospodarki ka

dego narodu. W

przypadku korporacji dostrzegamy d

ąż

enia nie tylko do

wewn

trznego rozczłonkowania, ale tak

e do geograficznej

decentralizacji.
Wszystko to jest w znacznej mierze odzwierciedleniem

102

ogromnego przeobra

enia w przepływie informacji przez

społecze

stwo. Wraz z tym jak słabnie pot

ga centralnych sieci

przekazu, dokonuje si

wskazywana przez nas wcze

niej

redukcja masowego charakteru komunikacji w obr

bie

społecze

stwa.

Mno

żą

sieci

kablowe,

systemy

komputerowe,

układy

prywatnej

poczty

elektronicznej,

informacja w

druje mi

dzy u

ytkownikami zarejestrowana na

kasetach, a wszystko to s

składniki wielkiego procesu

decentralizacji.
Nie jest przeto mo

liwe, aby wyzbywanie si

owych form

masowych przez poczynania gospodarcze, komunikacyjne oraz
przez wiele innych wa

nych społecznie sfer nie wymusiło

wcze

niej lub pó

niej decentralizacji tak

e w obszarze decyzji

politycznych. To za

nie mo

e si

ograniczy

do czysto

kosmetycznych

ulepsze

istniej

cych

instytucjach

politycznych. B

toczone wielkie batalie o kontrol

nad

bud

etem, podatkami, ziemi

, energi

i innymi zasobami.

Podział uprawnie

decyzyjnych nie b

dzie łatwy jest jednak

nieunikniony w krajach, w których nast

pił przerost centralizmu.

Rozbudowuj

ce si

elity

Poj

cie „baga

u decyzyjnego" jest bardzo wa

ne dla

zrozumienia problemów demokracji. Ka

da społeczno

ść

, aby

funkcjonowa

, wymaga pewnej liczby decyzji politycznych o

odpowiednim charakterze. W istocie, ka

de społecze

stwo ma

sobie

wła

ciw

struktur

decyzyjn

liczniejsze,

zró

nicowane, cz

ste i skomplikowane s

decyzje konieczne

dla jego działania, tym wi

kszy jest „baga

decyzyjny". Sposób,

w jaki ów baga

jest dzielony, okre

la stopie

demokratyzacji

danego społecze

stwa.

W społeczno

ciach preindustrialnych, gdzie podział pracy miał

charakter szcz

tkowy, a zmiany dokonywały si

nad wyraz

powoli,

liczba

niezb

dnych

decyzji

politycznych

czy

administracyjnych była minimalna, a w efekcie niewielki te

był

ich

baga

decyzyjny.

Małe,

niezbyt

wykształcone,

niewyspecjalizowane elity feudalne czy monarchiczne mogły z
lepszym lub gorszym

103

skutkiem polega

na sobie samych, z nikim nie dziel

brzemienia decyzji.
Demokracja w naszym dzisiejszym rozumieniu pojawia si

dopiero wtedy, gdy baga

decyzyjny nabrzmiewa tak bardzo,

stare elity nie potrafi

z nim upora

. Druga fala przyniosła ze

sob

rozbudowany handel, znacznie gł

bszy podział pracy, a

tak

e wyd

wign

ła społecze

stwa na zupełnie nowy poziom

skomplikowania i w ten sposób spowodowała tego samego
rodzaju implozj

decyzyjn

, któr

wiedzie dzi

ze sob

trzecia

fala.

Zdolno

decyzyjne

starych

elit

okazały

niewystarczaj

ce i trzeba było nowych elit i subelit, aby uporały

z baga

em decyzji. W tym za

celu trzeba było

zaprojektowa

rewolucyjne instytucje polityczne.

Wraz z tym, jak rozwijało si

i dalej komplikowało

społecze

stwo industrialne, elity odpowiedzialne za jego

integracj

- „technicy władzy" - nieustannie potrzebowały

zastrzyku

wie

ej krwi, aby podoła

baga

owi informacyjnemu.

Był to niewidoczny, a zarazem nieunikniony proces, dzi

któremu klasa

rednia coraz silniej była wci

gana na aren

polityczn

. To owa potrzeba skutecznych decyzji politycznych

prowadzi do łamania systemu przywilejów, wytwarzaj

c coraz

cej nisz, które wypełnia

trzeba z ni

szych poziomów

hierarchii społecznej.
Jest to by

e uproszczony obraz

ycia społecznego,

niemniej poucza nas on,

e zakres demokracji mniej zale

y od

dzieł kultury, Marksowskich klas, odwagi wojennej, zdolno

retorycznych czy politycznej woli, a bardziej jest zale

ny od

charakteru

baga

decyzyjnego,

który

wiga

dane

społecze

stwo. Im bardziej wzrasta ów baga

, tym bardziej

wymusi on ostatecznie demokratyczne uczestnictwo w
rozstrzygni

ciach. Kiedy wzrasta ów baga

, wtedy problem

demokracji przestaje by

kwesti

ci czy niech

ci, a staje si

spraw

konieczno

ci, gdy

bez demokratycznych rozwi

ustrój społeczny nie mo

e sobie poradzi

Z uwag tych wynika sugestia,

e najprawdopodobniej

stan

my u progu nowego obszaru demokracji. Chocia

brzemi

104

decyzyjne przytłacza dzi

prezydentów, premierów i rady

ministrów, to zarazem - po raz pierwszy od pocz

tków rewolucji

przemysłowej - otwiera przed nami fascynuj

ce perspektywy

radykalnie nowego uczestniczenia w sferze polityki. Potrzeba
nowych instytucji politycznych towarzyszy potrzebie nowych
form

ycia rodzinnego, edukacji i organizacji wspólnotowych.

Potrzeba ta ma gł

bokie korzenie w poszukiwaniu nowych

ródeł energii, nowych technologii i nowych sposobów

produkcji. Odzwierciedla ona przewrót w systemie komunikacji
mi

dzyludzkiej

zwi

zana

jest

potrzeb

nowego

ukształtowania relacji ze

wiatem nieindustrialnym. Mówi

krótko, chodzi tu o polityczny odblask tych wszystkich
kumulatywnych zmian, które dokonuj

naraz w mnogo

innych sfer. Je

li nie widzi si

tych powi

, nie mo

na poj

ąć

sensu wydarze

, o których ka

dego dnia powiadamiaj

nas

nagłówki gazet. Gdyby usiłowa

sprowadzi

współczesne

konflikty polityczne do wspólnego mianownika, to nie chodzi
bynajmniej o walk

bogaczy z biedot

, wa

niaków z

niewa

nymi, nie chodzi o starcie grup etnicznych czy nawet

kapitalistycznej

wizji

wiata

wizj

socjalistyczn

Najwa

niejsza walka rozgrywa si

dzi

pomi

dzy tymi, którzy

chc

wspiera

i utrwala

społeczno

ść

industrialn

, a tymi,

którzy chc

poza ni

wykroczy

Twórcza powinno

ść

Zadaniem jednych pokole

staje si

tworzenie cywilizacji,

zadaniem innych ich ochrona. Generacje, które rozpocz

ły

drug

fal

, zostały przez warunki zmuszone do działa

twórczych. Ludzie typu Monteskiusza, Milla, Madisona musieli
dopiero wymy

kszo

ść

tych form, które my dzisiaj

traktujemy jako oczywiste i stałe. Poniewa

znale

li si

pomi

dzy dwiema cywilizacjami, byli skazani na wyobra

We wszystkich sferach

ycia społecznego: w rodzinach,

szkołach, firmach, ko

ciołach, w systemie energetycznym i

systemie ł

czno

ci stajemy w obliczu konieczno

ci stworzenia

nowych form trzeciej fali. Tak samo

105

zaczyna dzia

z milionami ludzi w wielu krajach. Nigdzie

jednak anachroniczno

ść

nie jest bardziej jawna i bardziej

niebezpieczna ni

w sferze

ycia politycznego, nigdzie te

nie

ma wi

kszego niedostatku wyobra

ni, rzutko

ci i gotowo

ci do

przygotowania przyszłych zmian. Nawet ludzie ol

niewaj

innowacyjni w miejscu swojej pracy - biurze prawniczym,
laboratorium, kuchni, klasie szkolnej, magazynie - dr

twiej

sam

wzmiank

o tym,

e nasza konstytucja i polityczne

struktury s

przedawnione i wymagaj

radykalnej przebudowy.

Wizja gł

bokich politycznych transformacji, ze wszystkimi tego

niebezpiecze

stwami, okazuje si

tak przera

ca,

e obecny

stan rzeczy, sk

din

d surrealistyczny i zniewalaj

cy, nagle

wydaje si

najlepszym na

wiecie rozwi

zaniem.

Z drugiej strony mamy w ka

dym społecze

stwie grupk

pseudorewolucjonistów, którzy gł

boko zakorzenieni w ideologii

drugiej fali,

adnej propozycji nie traktuj

jako wystarczaj

radykalnej:

mamy

przeto

dyluwialnych

marksistów,

anarchoromantyków, fanatyków prawicowych, rasistowskich
demagogów, religijnych zelotów, gabinetowych buntowników i
bogobojnych terrorystów, którzy

o totalitarnych technokraci

ach,

redniowiecznych utopiach czy pa

stwach teokratycznych.

Nawet wtedy, kiedy w wielkim p

dzie wkraczamy w now

epok

dziejow

, oni dalej hołubi

swoje marzenia, rodem z po

ółkłych

kart niegdysiejszych traktatów politycznych. Tym jednak, co
czeka nas jako efekt zaostrzaj

cego si

podstawowego starcia,

nie jest spełnienie którejkolwiek z dawnych rewolucyjnych wizji:
ani awangardowa partia nie b

dzie obala

cych elit w

imieniu zacofanych mas, ani nie dojdzie do

adnego

spontanicznego, oczyszczaj

cego przewrotu masowego, który

wyzwoli

miały akty terroryzmu. Nowe polityczne struktury

cywilizacji trzeciej fali nie narodz

w jednym, gwałtownym

zrywie, lecz pojawi

w wyniku tysi

cznych innowacji i

konfliktów, które na ró

nych szczeblach i w ró

nych miejscach

rozgrywa

przez całe dekady.

Wcale to nie wyklucza mo

liwo

ci u

ycia przemocy w drodze

106

do dnia jutrzejszego. Przej

cie od cywilizacji pierwszej fali do

cywilizacji fali drugiej jest krwawym dramatem pełnym wojen,
rebelii, głodu, wymuszonych migracji, zamachów stanu i
okrucie

stw. Dzisiaj, gdy stawka jest wy

sza, czas krótszy i

ksze

przyspieszenie,

niebezpiecze

stwa

jeszcze

ksze. Wiele zale

y od zr

czno

ci i inteligencji obecnych elit,

subelit

superelit.

Gdyby

miały

okaza

równie

krótkowzroczne, wyzbyte wyobra

ni i sparali

owane strachem

jak wi

kszo

ść

panuj

cych grup w przeszło

ci, zwi

kszy to tylko

ryzyko przemocy i gwałtownego unicestwienia samych elit. Je

natomiast, przeciwnie, dadz

one nie

ść

trzeciej fali, je

zrozumiej

potrzeb

rozszerzenia formuły demokracji, wtedy

mog

same wł

czy

w proces budowania nowej cywilizacji,

jak zrobiły to najm

drzejsze z elit pierwszej fali, które potrafiły

dostrzec

nadchodzenie

społecze

stwa

industrialnego,

zbudowanego na technice i potrafiły współdziała

w jego

tworzeniu.
Warunki zmieniaj

w zale

ci od kraju, ale nigdy dot

nie było tak wielu dobrze wykształconych ludzi, których
zbiorowym or

ęż

em jest niebywale rozbudowana wiedza. Nigdy

dot

d nie było tak liczne grono osób

cych w dostatku, który

e niepewny i budz

cy ró

ne problemy, jest jednak

wystarczaj

cy, by da

im czas i zapał do obywatelskich trosk

oraz działa

. Nigdy dot

d nie było tak wielkich rzesz, które

mog

podró

owa

, zapoznawa

z innymi kulturami i uczy

od nich. Nade wszystko za

: nigdy dot

d tak wielu nie miało

do zyskania tak wiele, gdyby koniecznym i gł

bokim

przemianom zapewni

spokojny przebieg. Elity, chocia

najbardziej wykształcone, same z siebie nie stworz

nowej

cywilizacji. Do tego potrzeba b

dzie energii całego narodu,

która jest ju

dost

pna i tylko trzeba pomóc jej si

wyzwoli

Powiemy wi

cej: je

li zwłaszcza my,

cy w krajach o

najwy

ej rozwini

tej technice, za jasny i wyra

ny cel obierzemy

sobie stworzenie zupełnie nowych instytucji, konstytucji i
ustrojów, damy uj

cie nie tylko energii, ale tak

e czemu

cej:

zbiorowej

wyobra

ni.

wcze

niej

zaczniemy

projektowa

alternatywne rozwi

zania

107

polityczne, których podstaw

trzy omówione wy

ej zasady

- siła mniejszo

ci, demokracja na pół bezpo

rednia, podział

decyzji - tym wi

ksze mamy szans

na pokojowe przemiany. To

próby ich blokowania, a nie one same, gro

żą

zaburzeniami i

niepokojami. To wynikaj

ce z za

lepienia usiłowania, by broni

tego, co anachroniczne, rodz

niebezpiecze

stwo rozlewu krwi.

Wynika z tego,

e aby unikn

ąć

wstrz

sów i przemocy, ju

teraz

musimy si

zaj

ąć

problemem przestarzałej struktury politycznej

współczesnego

wiata. Kwestia ta musi sta

przedmiotem

zainteresowania nie tylko specjalistów: konstytucjonalistów,
ekspertów od prawa wyborczego, polityków, ale tak

e opinii

publicznej: stowarzysze

, zwi

zków zawodowych, ko

ciołów,

organizacji kobiecych, grup etnicznych i rasowych, naukowców,
gospody

domowych i biznesmenów.

Po pierwsze, trzeba zainicjowa

liwie jak najszersz

debat

w sprawie potrzeby nowego systemu politycznego, który byłby
dostrojony do wymaga

trzeciej fali. Potrzebne b

konferencje,

programy

telewizyjne,

konkursy,

wiczenia

symulacyjne, fingowane konstytuanty, aby uzyska

jak

najwi

cej

wie

ych pomysłów, jak najszerzej wyzwoli

odwag

lenia na temat politycznej przebudowy. Trzeba b

dzie do

tego u

najnowocze

niejszych

rodków, od satelitów i

komputerów po kasety wideo i interakcyjn

telewizj

Nikt nie wie dokładnie, co niesie ze sob

przyszło

ść

ani co

najlepiej b

dzie słu

społecze

stwu trzeciej fali. Nie nale

wyobra

sobie jakiej

jednej masowej reorganizacji czy jednej

rewolucyjnej i totalnej przemiany, która zostałaby podyktowana
od

góry.

trzeba

tysi

cach

wiadomych,

zdecentralizowanych eksperymentów. W nich nowe modele
rozstrzygni

ęć

politycznych

wypróbowane

zostan

szczeblach lokalnych i regionalnych, zanim wykorzysta si

je na

płaszczy

nie pa

stwowej i ponadpa

stwowej. Zarazem jednak

teraz trzeba zacz

ąć

pozyskiwa

zwolenników takich

eksperymentów w skali narodowej i mi

dzynarodowej. Z

powszechnego dzi

zniech

cenia, gniewu i rozgoryczenia w

stosunku do rz

dów drugiej fali

108

demagodzy mog

wykrzesa

ogie

fanatycznego poparcia dla

dów autorytarnych, ale mo

na je te

wykorzysta

na rzecz

demokratycznej transformacji

wiata.

Gdyby udało si

uruchomi

wielki proces edukacyjny -

dokonywane naraz w wielu krajach antycypuj

ce wprawki w

nowej

demokracji

wtedy

zostałoby

egnane

niebezpiecze

stwo totalitarne. Całe miliony ludzi trzeba

przygotowa

do przyszłych przemieszcze

i gro

nych

kryzysów, jednocze

nie wywieraj

c presj

na istniej

instytucje polityczne, aby te szybciej poddały si

nieuniknionym

zmianom.
Przy wielkim oddolnym parciu nie mo

na zbyt wiele obiecywa

sobie po dzisiejszych nominalnych przywódcach; prezydenci i
premierzy, senatorzy i członkowie władz partyjnych w
wi

kszo

ci nie b

pali

do tego, by kwestionowa

zasady

funkcjonowania tych wła

nie instytucji, które jakkolwiek

zacofane, zapewniaj

im pieni

dze, presti

i władz

, a

przynajmniej jej pozór. Zdarz

z pewno

nieliczni

dalekowzroczni politycy, którzy przył

do walki o

przebudow

w imi

przyszło

ci, wi

kszo

ść

jednak reagowa

dzie dopiero wtedy, gdy nie uda si

lekcewa

zewn

trznych nacisków lub gdy kryzys b

dzie ju

tak

zaawansowany i bliski konwulsyjnych wstrz

sów,

e nie

zobacz

adnej innej mo

liwo

ci. Odpowiedzialno

ść

zmiany spoczywa zatem na nas i wła

nie od siebie musimy

zacz

ąć

, gdy

to siebie musimy nauczy

tego, by nie odwraca

odruchowo z l

kiem od wszystkiego co nowe, zaskakuj

ce,

pozornie ekstrawaganckie. Oznacza

to b

dzie wydanie walki

wszystkim t

picielom idei, którzy ka

now

sugesti

bezzwłocznie usiłuj

ukatrupi

jako niepraktyczn

i iluzoryczn

broni

c w ten sposób tego, co dzi

praktyczne i rzeczywiste,

chocia

zarazem jak

e cz

sto absurdalne, zniewalaj

ce i

niefunkcjonalne. Oznacza

to b

dzie przeto walk

o wolno

ść

wypowiedzi, o prawo do głoszenia pomysłów nawet najbardziej
heretyckich.
Ów proces wielkiej przebudowy zainicjowa

trzeba teraz, zanim

dalsza dezintegracja systemów politycznych sprawi,

e na

110

KILKA INFORMACJI O AUTORACH

Prace Alvina i Heidi Tofflerów przez „Washington Post" zostały
okre

lone jako wspaniałe, przez „Wall Street Journal" jako błyskotliwe i

elektryzuj

ce, przez „Business Week" jako niezwykle nowatorskie,

podobnie zostały przyj

te przez krytyków w innych krajach. Wydane w

milionach egzemplarzy w ponad trzydziestu j

zykach, publicznie lub

prywatnie cytowane były przez takie postacie ze

wiata polityki jak

Richard Nixon, Yasuhiro Nakasone czy Michaił Gorbaczow. Kiedy
Trzeci

fal

opublikowano

Chinach,

została

natychmiast

zaatakowana jako rozsiewacz „duchowej zgnilizny Zachodu" i wycofana
z obiegu. Kiedy jednak po wyst

pieniu Deng Xiaopinga ponownie

zezwolono na jej sprzeda

, znalazła si

na drugim miejscu chi

skiej

listy bestsellerów. Stała si

bibli

ruchu demokratycznego, a kiedy ze

stanowiska przewodnicz

cego partii komunistycznej usuwano

Ziyanga, który wykazał zbyt wiele zrozumienia dla studentów
demonstruj

cych na placu Tienanmen, jednym z argumentów stało si

jego spotkanie z Tofflerami.
Chocia

oboje broni

przed słowem „przepowiednie", argumentuj

e nikt nie mo

e zna

przyszło

ci, jest zarazem prawd

e udało im si

z wyprzedzeniem - czasami o kilka dziesi

cioleci - opisa

wiele

zdarze

, które potem wstrz

sały

wiatem. Mówili wi

c o komputerach,

o upadku ZSRR, zjednoczeniu Niemiec, rozpadzie rodziny komórkowej,
klonowaniu i kontroli urodzin, o nowych formach organizacji
antybiurokratycznych,

mno

eniu

nisz

rynkowych

nisz

komunikacyjnych, o rozwoju aliansów politycznych na rzecz jednej,
konkretnej sprawy, o grupach nieformalnych i zainteresowaniu
demokracj

elektroniczn

Główne prace Alvina i Heidi Tofflerów - Szok przyszło

ci, Trzecia fala i

Powershift (Przej

cie władzy) - tworz

trylogi

, która prezentuje spójny

model rodz

cej si

gospodarki i wyłaniaj

cego si

społecze

stwa.

W ostatniej ksi

ąż

ce, War and AntiWar (Wojna i antywojna),

wypracowanym wcze

niej metodom analizy poddaj

współczesne

problemy wojny i pokoju.
Je

li ta czy inna ksi

ąż

ka pa

stwa Tofflerów zainteresowała Was,

bardzo chcieliby

my si

o tym dowiedzie

, szczególnie gdyby nasun

ły

Wam pomysły, jak przyspieszy

nadej

cie w Ameryce trzeciej fali.

Wszelkie uwagi prosimy przesyła

pod adresem:

The Progress & Freedom Foundation
1250 H Street N W, Suit

550

Washington, DC 20005
Tel: 202/4842312
Fax: 202/4849326
Poczta elektroniczna: PFF@aol.com