Niniejsza darmowa publikacja zawiera jedynie fragment

pełnej wersji całej publikacji.

Aby przeczytać ten tytuł w pełnej wersji 

kliknij tutaj

.

Niniejsza publikacja może być kopiowana, oraz dowolnie
rozprowadzana tylko i wyłącznie w formie dostarczonej przez
NetPress Digital Sp. z o.o., operatora 

sklepu na którym  można

nabyć niniejszy tytuł w pełnej wersji

. Zabronione są

jakiekolwiek zmiany w zawartości publikacji bez pisemnej zgody
NetPress oraz wydawcy niniejszej publikacji. Zabrania się jej 
od-sprzedaży, zgodnie z 

regulaminem serwisu

.

Pełna wersja niniejszej publikacji jest do nabycia w sklepie

internetowym 

Nexto.pl

.

Jerzy Morawski

ŚREDNIOWIECZE

DO ROKU 1320

HISTORIA MUZYKI POLSKIEJ 

pod redakcją Stefana Sutkowskiego

 

Tom 1 część 1

 

Fragment

 

HISTORIA MUZYKI POLSKIEJ

pod redakcją 

Stefana Sutkowskiego

I Średniowiecze – część 1

I Średniowiecze – część 2

II Renesans

III Barok – część 1
III Barok – część 2

IV Klasycyzm

V Romantyzm – część 1
V Romantyzm – część 2

VI Okres między Romantyzmem a Współczesnością

VII Współczesność – część 1
VII Współczesność – część 2

Sutkowski Edition Warsaw

00-414 Warszawa, ul. Orłowicza 8 m. 36

OD WYDAWCY

Pragnę  tym  wstępem  dać  odpowiedź,  zapewne  niepełną,  na  pytanie,  dlaczego  podjąłem

trud  wydawania  HISTORII  MUZYKI  POLSKIEJ  w  języku  polskim  i  angielskim.  Otóż
muzyka  i  jej  historia  w  Polsce  –  temat  niezwykle  interesujący,  bogaty,  a  w  niektórych

okresach  wręcz  fascynujący  –  jest  dziedziną,  której  poświęciłem  bardzo  znaczną  część
swego życia, warto więc zakończyć te prace jakimś trwałym akcentem. To jakby wyznanie

osobiste,  ale  to  byłoby  za  mało,  aby  podejmować  tak  wielki  wysiłek.  Celem  wydawnictwa
jest  przedstawienie  rozwoju  muzyki  w  naszym  kraju  od  czasów  najdawniejszych  do

współczesności.  Ukazanie  więc  tego  wszystkiego,  co  jest  nam  znane,  również  w  języku
najbardziej dostępnym na świecie, a tym samym wypełnienie luki, która negatywnie ciąży
na  znajomości  naszych  osiągnięć  muzycznych  w  świadomości  obcokrajowców  w  każdej

części kuli ziemskiej. Jest to miłym, aczkolwiek niełatwym obowiązkiem, choć – nie ma co
ukrywać – przyjemnością.

Atutem  muzyki  polskiej  w  światowej  jej  prezentacji  –  a  takim  przedsięwzięciem  jest

również  edycja  historii  pewnego  okresu  lub  wielu  okresów  –  jest  zaistnienie  w  percepcji
światowej  wielkiej  twórczości  Fryderyka  Chopina.  Twórczości,  której  znaczna  część
powstała  poza  krajem  urodzenia,  ale  której  polskości  nie  da  się  podważyć.  Nie  ulega  dla
mnie wątpliwości, że największa liczba ludzi na świecie kojarzy sobie Polskę z Chopinem.
Dotyczy  to  nie  tylko  muzyków,  artystów  czy  w  ogóle  ludzi  wykształconych,  lecz  także

większej części obywateli każdego państwa. Nawet tylko to mogłoby wystarczyć jako powód
do  możliwie  pełnego  zaprezentowania  za  granicą  kultury  muzycznej  kraju  Fryderyka
Chopina,  jej  uwarunkowań  historycznych,  międzynarodowych  powiązań,  bogactwa
charakteru i cech stylistycznych.

Ze  znajomością  historii  Polski  i  Polaków,  jej  osiągnięć  i  potknięć  w  dziedzinie  polityki,

gospodarki  czy  kultury  jest  w  świecie  bardzo,  ale  to  bardzo  źle.  Nawet  o  naszej  historii
współczesnej  ludzie  na  Zachodzie  i  Wschodzie  wiedzą  bardzo  niewiele,  nie  mówiąc  już

o  historii  muzyki  polskiej  na  przestrzeni  wieków,  z  jej  wzlotami  i  upadkami,  ze
wspaniałym  barokiem  –  gdy  kapela  króla  w  Warszawie  była  chyba  najznakomitszą

w Europie, gdy Warszawa – po Florencji, Rzymie, Mantui, Neapolu i sporadycznie Bolonii

–  była  jednym  z  przodujących  w  Europie,  a  więc  i  w  świecie,  ośrodków  kultywujących

włoską  operę  wczesnobarokową.  Takich  spektakularnych  przykładów  można  przytoczyć

znacznie więcej i wówczas staną się zrozumiałe i nie będą czymś zaskakującym zasłużone

sukcesy  naszych  wybitnych  twórców  muzycznych.  Ukazanie  twórczości  polskiej
i  wykonywanej  w  Polsce,  myśli  teoretycznej  i  szkolnictwa,  prezentacja  wykonawców,
solistów  i  zespołów,  wreszcie  materialnych  dowodów  kultywowania  muzyki,  jak
instrumenty  muzyczne,  sale  koncertowe  czy  operowe,  wszystko  to  będzie  przedmiotem

realizowanej przez wydawnictwo edycji.

Autorami  poszczególnych  tomów  są  polscy  muzykolodzy  specjalizujący  się  od  lat  w  tych

zagadnieniach,  a  tłumaczami  osoby,  których  językiem  ojczystym  jest  angielski.

Podstawowym kanonem będzie okres historyczny, a więc:

Średniowiecze (w dwóch częściach)
Renesans

Barok (w dwóch częściach)
Klasycyzm
Romantyzm (w dwóch częściach)

Między Romantyzmem a Współczesnością

Współczesność (w dwóch częściach)

Obok  historii  w  ścisłym  sensie  wydawać  będziemy  prace  monograficzne,  wśród  których

ukazały się już następujące:

Polskie organy, prospekty organowe w Polsce jako dzieła sztuki
Fortepian polski
Recytatyw liturgiczny w średniowiecznej Polsce

Lutosławski – życie i muzyka

Planuje  się  też  opracowania  dotyczące  instrumentów  smyczkowych,  teatru  muzycznego,

muzyki ludowej, rozwoju myśli muzycznej i edukacji, i szereg innych.

Dla  kogo  jest  przeznaczony  ten  cykl  wydawniczy?  Sądzę,  że  zaspokoi  zapotrzebowanie  –

jeżeli nie w całości, to przynajmniej w części – ośrodków naukowych (uniwersytety,  szkoły

muzyczne, biblioteki), a także tych wszystkich, którzy nie będąc ścisłymi profesjonalistami
w dziedzinie historii i sztuki muzycznej, będą chcieli się dowiedzieć czegoś szczegółowego
o  naszej  twórczości  i  życiu  muzycznym.  Brak  takiego  wydawnictwa  w  przeszłości  i –  tym

bardziej  –  dziś  jest  dotkliwie  odczuwalny  zwłaszcza  w  kontaktach  naszej  kultury

muzycznej ze światem i świata artystycznego z Polską i Polakami. Niech ten pierwszy krok

będzie przyczynkiem do przełamania tej sytuacji.

Bez  względu  na  to,  jak  liczne  są  argumenty  przemawiające  za  rozpowszechnianiem

w  świecie  HISTORII  MUZYKI  POLSKIEJ  w  języku  angielskim,  trudno  sobie  wyobrazić,

aby  wydanie  to  nie  miało  być  dostępne  dla  polskiego  czytelnika  w  jego  ojczystym  języku.
Ten postulat niejako wynika z faktu, że – jak już wspomniałem – autorami poszczególnych
części  cyklu  są  polscy  muzykolodzy,  a  więc  –  zanim  powstanie  angielska  wersja  językowa
któregokolwiek tomu, może on już ukazać się na rynku w wersji „oryginalnej”.

Redaktor cyklu

Stefan Sutkowski

WSTĘP

I. UWAGI OGÓLNE

1. Zakres chronologiczny i terytorialny przedmiotu oraz

periodyzacja

Publikacja,  którą  oddajemy  dzisiaj  do  rąk  Czytelników,  jest  nieco  zmienioną  wersją

książki, wydanej w 2003 r. w języku angielskim pt. The History of Music in Poland. Vol.

I  – The  Middle  Ages. Part  1: up  to  1320 przez  Sutkowski  Edition  Warsaw.  Książka  ta
była  skierowana  do  czytelników  zagranicznych,  stąd  zawierała  fragmenty,  dotyczące

zwłaszcza  potraktowanych  z  konieczności  skrótowo  dziejów  politycznych  państwa
polskiego,  których  zamieszczenie  wydawało  się  autorowi  potrzebne  dla  tego  kręgu
odbiorców, a które w edycji polskiej okazały się zbędne i zostały usunięte, ze wskazaniem
jednak odpowiedniej literatury, omawiającej tę problematykę.

Podobnie jak edycja angielska, publikacja stanowi pierwszą część cyklu wydawniczego,

zatytułowanego Historia  muzyki  polskiej.  Jej  przedmiotem  jest  przedstawienie  dziejów
muzyki  w  Polsce  w  poszczególnych  etapach  okresu  średniowiecza,  poczynając  od  czasów
najdawniejszych,  a  kończąc  na  początkach  XIV  w.,  oraz  prezentacja  zagadnień  ogólnych,

z muzyką bardziej lub mniej bezpośrednio związanych, które włączane są powszechnie do
poszerzonego  kręgu  problematyki  dziejów  kultury  muzycznej.  W  dziejach  tych  sama
muzyka odgrywa – ze względu na zmienny charakter i wartość źródeł w różnych epokach
–  ważną,  ale  nie  zawsze  dominującą  rolę.  W  intencji  autora  książka  ma  więc  stanowić
próbę  przedstawienia  wewnętrznej  jednolitości,  która  mogłaby  tworzyć  podstawę  dla

wyraźnego  wyodrębnienia  tego  właśnie  okresu  historycznego.  Zamierzenie  takie  mogło
być  jednak  zrealizowane  tylko  częściowo,  ponieważ  wewnętrzna  jednolitość  może  być
interpretowana historycznie w zasadzie tylko na podstawie specyficznych dla tego okresu
cech  stylistycznych,  niedających  się  jeszcze  w  tym  czasie  dokładnie  określić.  Stąd  dużą
część rozważań poświęcono nie tyle różnym trudno uchwytnym kierunkom stylistycznym

i ewentualnemu określaniu ich charakterystycznych cech, ile – nie rezygnując całkowicie

z  drobiazgowych  niekiedy,  analitycznych  omówień  materiału  źródłowego  –  podłożu,

z  jakiego  wyrastać  mogła  muzyka,  jej  różnorodnym  uwarunkowaniom  i  podstawowym

nurtom  rozwojowym.  W  ten  sposób  powstał  możliwy  do  ujęcia  przy  dzisiejszym  stanie

naszej  wiedzy  obraz  źródeł,  genezy,  kształtowania  się  i  początkowych  etapów  wzrostu

kultury  muzycznej  w  Polsce,  rozumianej  jako  zbiór  miejscowych,  po  części  własnych
i  względnie  trwałych  osiągnięć,  obejmujących  wszystkie  dziedziny  życia  muzycznego
w  planie  materialnym  (instrumenty  muzyczne,  zapisy  muzyczne)  i  duchowo-
intelektualnym (twórczość muzyczna, myśl o muzyce, formy praktyki wykonawczej).

Przyczyny  innego  rodzaju  trudności,  wynikających  z  próby  nadania  przedstawieniu

dziejów muzyki i kultury muzycznej charakteru syntetycznego, tkwią w niekompletności
materiałów  źródłowych,  zarówno  muzycznych,  jak  i  pozamuzycznych.  Dążenia  do

całościowego  ujęcia,  które  ułatwiałoby  przedstawienie  możliwie  wszechstronnej
rekonstrukcji  przeszłości,  są  w  pewnym  zakresie  realizowane  poprzez  powiązanie

w  wyważony  sposób  muzyki,  a  zwłaszcza  kultury  muzycznej,  z  dziejami  państwa,
społeczeństwa i narodu. Stąd warunkom społeczno-politycznym, a z końcem omawianego
okresu  także  stosunkom  narodowościowym,  przyznaje  się  duże  znaczenie,  ponieważ

czynniki  te  tworzyły  nie  tylko  podłoże  kształtowania  kultury  muzycznej  i  dawały  wiele
twórczych  impulsów  dla  jej  rozwoju,  lecz  stanowiły  też  ważne  płaszczyzny,  na  których

możliwe  stawało  się  dalece  jeszcze  niepełne  realizowanie  postulatu  integralnego
przedstawienia  ówczesnych  dziejów  muzyki.  Inny,  niezwykle  ważny  typ  związków,
którego  rolę  w  kształtowaniu  procesu  historycznego  muzyki  trudno  ze  względu  na

charakter  muzyki  średniowiecznej  przecenić,  łączył  muzykę  z  religią  i  intensywnie
rozwijaną  podówczas  liturgią.  Dla  zrozumienia  wielu  zachodzących  w  tamtych  czasach
procesów  dziejowych  nie  bez  znaczenia  jest  również  fakt,  że  muzyka  kultywowana
w kościele rzymskim w okresie średniowiecza przetrwała w zasadzie do dnia dzisiejszego,
stanowiąc  niejako  klamrę  spinającą  dawne  wieki  z  dniem  dzisiejszym,  stąd  też  jest  bez

wątpienia  atrakcyjnym  dla  historyka  czynnikiem,  który  przybliżyć  nam  może  dawną
epokę.  Ale  traktowany  schematycznie  jako  żywe  do  dziś,  nacechowane  w  powszechnym
mniemaniu silnym tradycjonalizmem, stąd niezmienne i niezwykle sugestywne zjawisko,
które  –  stanowiąc  podłoże  całej  muzyki  europejskiej  późniejszych  epok  –  pozostaje  wciąż
niewyczerpanym  jej  źródłem,  może  też  przyczyniać  się  do  powstawania  wielu

nieporozumień, błędnych opinii i nie zawsze słusznych ocen.

Pewnych  wyjaśnień  wymaga  konstrukcja  książki  i  układ  materiału.  Wzorem  wielu

najnowszych  opracowań  historycznych,  także  dotyczących  powszechnych  dziejów  muzyki
średniowiecza,  główną  część  książki  poprzedzono  wprowadzeniem  odnoszącym  się  do

czasów  prehistorycznych,  w  którym  przedstawiono  wiadomości  o  kulturze  muzycznej

w  czasach  starożytnych  na  ziemiach  późniejszej  Polski.  To  odniesienie  do  czasów

prehistorycznych  nie  jest  jednak  włączonym  tu  mechanicznie  opisem  najstarszych

przejawów  kultury  muzycznej  na  naszych  ziemiach,  ale  objęty  nim  rozległy  okres

historyczny  traktowany  jest  jako  czas,  w  którym  tkwiły  korzenie  wielu  przejawów

kultury  muzycznej  średniowiecza,  dostrzegalne  w  ograniczonym  względami  źródłowymi
zakresie  w  całym  szeregu  zjawisk  o  dalekosiężnym  niekiedy  znaczeniu.  W  stosunku  do
świata  antycznego  i  wysoko  rozwiniętych  kultur  Bliskiego  Wschodu,  Egiptu,  Grecji
i  Rzymu,  z  licznymi  i  bogato  udokumentowanymi  źródłami,  najdawniejsze  informacje

o  śladach  uprawiania  muzyki  na  obszarze  Europy  Środkowej,  a  w  szczególności  jej
środkowowschodnich  rejonów,  są  bez  porównania  uboższe.  Granice  chronologiczne
i  terytorialne  mogą  być  tu  określone  jedynie  w  przybliżeniu.  Duża  część  zagadnień,

niekiedy  bardzo  istotnych  dla  chronologii,  wymyka  się  dokładnym  ustaleniom  i  budzi
wiele kontrowersji wśród archeologów, których zdania na ten temat są często podzielone.

Mimo  to  jednak  przyjęta  periodyzacja  tego  czasowo  ogromnego  okresu  uwzględnia
podziały chronologiczne stosowane w archeologii. Omówiony tu odcinek czasowy obejmuje
więc starożytność – od końca paleolitu, poprzez neolit, epokę brązu i żelaza, w tym antyk

–  okres  nie  tylko  w  świecie,  ale  i  w  Europie  zachodniej  cywilizacyjnie  silnie  rozwinięty  –
aż  do  początków  średniowiecza,  to  znaczy  do  ok.  VI–VII  w.,  kiedy  to  obok  materiału

archeologicznego, stanowiącego dotąd podstawowe i jedyne źródło muzyczne, pojawiają się
także  najwcześniejsze  wzmianki  historyczne  dotyczące  kształtowania  się  plemion
słowiańskich.

Główna  część  książki  obejmuje  okres  od  ok.  VIII  do  początku  wieku  XIV,  przez

historyków  określany  często  mianem  wczesnego  średniowiecza.  Podzielić  go  można  na
trzy  etapy,  których  wyodrębnienie  uzasadnione  jest  rozwojem  gospodarczym,  układem
politycznym  i  poziomem  życia  umysłowego.  Etap  pierwszy,  zwany  umownie
przedpiastowskim,  wiąże  się  z  wystąpieniem  początkowo  na  poły  legendarnego  rodu

Piastów,  który  z  wolna  wysunął  się  na  pierwsze  miejsce  wśród  rodów  innych  władców
plemiennych.  Drugi  etap,  wczesnopiastowski,  osadzony  jest  już  całkowicie  w  realiach
historycznych; wówczas to poprzez osobę Mieszka I, zwłaszcza zaś Bolesława Chrobrego,
pierwszego  koronowanego  króla  Polski  (1025),  państwo  piastowskie  weszło  w  orbitę
europejskich  stosunków  międzynarodowych.  Ten  niejednolity  etap,  w  którym  osiągnięcia

o  historycznym  znaczeniu  przeplatały  się  z  kryzysami,  a  jednolitość  państwa  wskutek
różnych  okoliczności  bywała  chwiejna,  zakończył  się  wraz  ze  śmiercią  Bolesława
Krzywoustego (1138).  Trzeci wreszcie i  ostatni  etap  wczesnego  średniowiecza,  nazywany
okresem  rozbicia  dzielnicowego,  zaczyna  się  od  podziału  państwa  na  drobne  cząstki  na

skutek  realizacji  tak  zwanego  testamentu  Bolesława  Krzywoustego,  a  kończy

poprzedzonym  wcześniejszymi  próbami  zjednoczeniem  kraju  pod  berłem  Władysława

Łokietka  (1320).  Przedstawiona  w  ten  sposób  wewnętrzna  periodyzacja  tego  stosunkowo

długiego,  bo  rozciągającego  się  na  przestrzeni  blisko  sześciu  wieków  okresu,  w  historii

społecznej  zwanego  okresem  społeczeństwa  przedstanowego,  a  w  historii  sztuki

obejmującego  z  grubsza  rzecz  biorąc  czasy  recepcji  i  rozwoju  sztuki  romańskiej,
wzorowana  na  periodyzacji  dziejów  politycznych  i  tworząca  ramy  konstrukcji
historycznej,  budzić  może  w  odniesieniu  do  dziejów  kultury  i  kultury  muzycznej  różne
zastrzeżenia.  Jednak  jej  zasadniczy  schemat,  przy  umowności  stosowanych  tu  cezur

wykorzystujących  daty  historii  politycznej,  ujawnia  względnie  jednolite  cechy
poszczególnych  etapów  i  ukazuje  dynamikę  procesu  zmian  zachodzących  w  dziedzinie
kultury muzycznej, nawet wówczas, gdy rozwój tej kultury nie zawsze wykazuje związki

z  precyzyjnymi  datami  i  nie  zawsze  daje  się  podporządkować  opartej  na  takich  datach
konstrukcji  wewnętrznej  okresów  historycznych,  co  prowadzi  niekiedy  do  licznych

zazębień,  zwłaszcza  w  okresach  granicznych.  Problematyka  szczegółowa  omawiana  jest
w  obrębie  tak  zarysowanego  i  względnie  jednolitego  schematu  periodyzacyjnego  zarówno
na zasadzie rzeczowej, jak też – gdy było to możliwe – chronologicznej, chociaż przyjęcie

takiego założenia metodologicznego mogło niekiedy prowadzić do koniecznych powtórzeń,
wynikających  z  braku  ścisłej  korelacji  pomiędzy  polityczną  i  kulturowomuzyczną  siecią

podziałów historycznych.

Kryteria  podziałów  historycznych  i  traktowanie  dziejów  muzyki  w  ścisłym  powiązaniu

z  losami  państwa  pozwalają  jednocześnie  określić  zakres  terytorialny  przedmiotu,  który

od X do początków XIV w. wyznaczają granice państwowe; zakresem tym, mało stabilnym
i  zmiennym  jak  ówczesne  polityczne  dzieje  kraju,  starano  się  również,  gdy  było  to
konieczne, objąć tereny przygraniczne. Wiele uwagi poświęcono poszczególnym regionom,
ujmowanym  jako  współdziałające  części  względnie  jednolitego  w  okresie  monarchii
wczesnopiastowskiej  organizmu  państwowego,  a  w  czasach  rozbicia  dzielnicowego  –

terytorialnego.  Uwzględnienie  w  ramach  metody  geograficznej  badań  regionalnych
i określenie roli, jaką różne regiony kraju odgrywać mogły w rozwoju kultury muzycznej,
nie  rozkłada  się  równomiernie  na  cały  kraj,  ale  wyraźnie  uprzywilejowuje  bardziej
zasobne w materiały źródłowe regiony czy dzielnice. Mimo to pomaga ono niekiedy lepiej
ukazać  i  wyjaśnić  wiele  procesów  zachodzących  w  dziejach  kultury  muzycznej  na  tym

terenie.

Okres  wczesnego  średniowiecza  traktowany  jest  jako  wycinek  szerszego  spektrum

dziejowego. Jego początek wpisuje się doskonale – na ile źródła pozwalają to stwierdzić –
w  proces  historyczny  poprzednich  epok;  nie  jest  więc  oderwany  od  procesów  dziejowych,

ale  się  z  nimi  stapia,  tworząc  rodzaj  syntezy,  w  której  mieszało  się  wiele  tradycji

wywodzących się z różnych źródeł.  Osobliwością tego okresu jest jednak to, że łatwiej go

łączyć z czasami późniejszymi niż z poprzedzającymi go epokami, i to nie tylko ze względu

na  sytuację  źródłową,  choć  ona  również  odgrywa  tu  doniosłą  rolę,  lecz  przede  wszystkim

dlatego,  że  tkwią  w  nim  początki  tych  wszystkich  rozwijanych  w  czasach  późniejszych

podstawowych  zjawisk  i  nurtów  muzycznych,  które  w  zakresie  twórczości  monodycznej,
recepcji  technik  kompozytorskich  dotyczących  zwłaszcza  muzyki  wielogłosowej,
upowszechnienia  pisma  muzycznego,  różnych  typów  szkolnictwa  muzycznego  i  praktyk
wykonawczych,  a  przede  wszystkim  twórczości  w  języku  polskim,  pozwalają  na

wydobycie  i  ukazanie  cech  ówczesnej  kultury  muzycznej  zarówno  wynikających  z  jej
związków  z  powszechnymi  prądami,  jak  też  stanowiących  o  jej  oryginalności  i  swoistym
charakterze.  Ta  zależność  od  świata  zewnętrznego,  w  początkach  wczesnego

średniowiecza silnie jeszcze ograniczana poprzez charakter i poziom stosunków społeczno-
politycznych  oraz  warunki  geograficzne,  tworzące  z  braku  rozbudowanej  sieci  szlaków

komunikacyjnych  i  infrastruktury  trudne  do  przybycia  przestrzenie,  z  biegiem  czasu,  na
skutek  stopniowego  przezwyciężania  tendencji  izolacjonistycznych  i  coraz  bardziej
intensywnego  otwierania  się  na  inne  kultury,  występuje  już  na  etapie  monarchii

wczesnopiastowskiej bardzo wyraźnie.

Czerpanie  wzorów  obcych  przede  wszystkim  z  wysoko  rozwiniętych  kultur  Zachodu,

początkowo zapewne narzucane i przejmowane mechanicznie, z biegiem czasu wiązało się
z  dostrzeganiem  i  zrozumieniem  ich  znaczenia,  a  w  konsekwencji  polegało  na
naśladowaniu pewnych wzorców wartości. Wzorce te stały się zapewne jedną z głównych

przyczyn  rychłego  przyswojenia  i  przejęcia  w  Polsce  wszystkiego,  czym  w  zakresie
kultury  muzycznej  dysponował  w  owym  czasie  Zachód.  Ponadto  już  dość  wcześnie
obserwować  można  początki  twórczego  przekształcania  napływających  wzorów
europejskich.  Te  dwa  sposoby  podejścia  do  muzyki  europejskiej  –  bezpośrednia  i  raczej
bezkrytyczna  recepcja  oraz  transformacja,  polegająca  między  innymi  na  naśladowaniu

i  adaptacji  wzorców  obcych  –  prowadziły  do  osiąganego  w  różnym  stopniu  i  bardziej  lub
mniej świadomego zespalania się z tą muzyką, zgodnie z uniwersalistycznym sposobem jej
traktowania  i  odczuwania.  Polskie  średniowiecze  muzyczne  jest  więc  z  jednej  strony
ukształtowane w pewnym stopniu przez dawne tradycje i kultury wieków wcześniejszych
w  takiej  formie,  w  jakiej  przejawiała  się  ona  na  naszych  ziemiach  i  z  którymi  żywe

i kultywowane wyraźnie ze świadomością ciągłości więzi, głęboko zakorzenione w pamięci
historycznej,  przetrwały  jeszcze  przez  długi  czas  w  głąb  średniowiecza,  z  drugiej  zaś
stanowi  początek  kultury  względnie  oryginalnej,  z  wszelkimi  cechami  nowej  epoki,
kultury  jasno  osadzonej  w  zmienionych  realiach  historycznych  i  reprezentującej

całkowicie  nowy  typ  duchowości,  oparty  na  afirmacji  chrześcijaństwa,  z  wszelkimi

wynikającymi stąd konsekwencjami dla postępów w wielu dziedzinach wiedzy i kultury.

2. Podstawa materiałowa

2. Podstawa materiałowa

Stosunkowo  obszerne  fragmenty  książki  poświęcono  omówieniu  źródeł  celem

wprowadzenia  w  skomplikowaną  problematykę  zagadnień  związanych  z  podstawą
materiałową,  umożliwiającą  przedstawienie  dziejów  kultury  muzycznej  Polski

w  omawianym  okresie,  a  przede  wszystkim  zorientowanie  się  w  pełnym  w  miarę
możliwości  zasobie  i  charakterze  materiału  źródłowego,  a  także  w  specyficznych  dla
różnych  czasów  typach  źródeł.  Podstawa  materiałowa  opracowania  historii  muzyki

w starożytności i w początkach średniowiecza nie jest zbyt bogata, ale stosunkowo mocno
zróżnicowana.  Tworzą  ją  źródła  bezpośrednie,  do  których  zalicza  się  przede  wszystkim

zabytki  muzyczne sensu  stricto, oraz  pośrednie,  obejmujące  bardzo  szeroki  asortyment
źródeł  różnego  typu,  których  związki  z  muzyką  i  kulturą  muzyczną  ujawniają  się

w  poszczególnych  okresach  historycznych  z  różnym  nasileniem.  Wśród  najważniejszych
źródeł pośrednich, których wartość i znaczenie, a także ocena ich przydatności dla badań
ulega w związku z tym przemianom w toku historii, wymienia się zabytki archeologiczne
i ikonograficzne oraz literackie i inne pozamuzyczne źródła pisane.

Podstawowy  zasób  źródeł  do  najdawniejszych  dziejów  kultury  muzycznej  na  terenach

późniejszej Polski stanowią wyłącznie zabytki pozyskiwane drogą archeologicznych badań
wykopaliskowych.  Materiał  ten  to  przede  wszystkim  różnego  rodzaju  narzędzia
dźwiękowe,  w  tym  instrumenty  muzyczne,  będące  przejawem  kultury  społeczeństwa,

które  je  wytworzyło  bądź  używało,  a  także  ryty  i  rysunki  przedstawiające  sytuacje
związane  z  muzyką  i  tańcem,  umieszczane  na  przedmiotach  użytku  codziennego,  na
przykład  na  naczyniach,  broni,  fragmentach  budowli  itp.  Instrumenty  muzyczne,  choć
w  nikłym  stopniu,  pozwalają  ujawnić,  lub  co  najmniej  bliżej  udokumentować,
charakterystyczne dla kultur archeologicznych, które nie zawsze pokrywają się z grupami

językowymi  i  etnicznymi,  prądy  stylistyczne  oraz  sfery  oddziaływania  różnych  ośrodków
kultowych  na  terenach  powiązanych  związkami  ekonomicznymi,  typem  gospodarki,
a  także  zwyczajami  i  wierzeniami.  Zaznaczyć  jednak  trzeba,  że  takie  same  instrumenty
występować  mogły  i  istotnie  występowały  w  różnych  środowiskach  i  w  różnych  okresach
historycznych,  stanowiąc  świadectwo  wspólnych  cech  tych  środowisk.  Ponadto  –  od

środowiska,  określonych  warunków,  stopnia  rozwoju  społeczeństwa  itp.  zależała  funkcja
instrumentów;  a  zatem  ten  sam  instrument  mógł  mieć  różne  przeznaczenie:  w  pewnym

miejscu  i  czasie  służył  jako  instrument  myśliwski,  w  innym  jako  sygnałowy,  w  jeszcze

innym  wreszcie  jako  kultowy,  a  często  także  łączył  różne  funkcje.  Wnioskowanie

o  instrumentarium  muzycznym  na  podstawie  wykopalisk  archeologicznych  może  się

odbywać  dwiema  drogami:  a)  wychodząc  od  ogólnej  charakterystyki  środowiska

wyodrębnić  można  szereg  czynników  (np.  typ  zamówienia  społecznego,  wyrażającego  się
w  zainteresowaniu  pewnymi  cechami  dźwięku,  poziom  techniczny  produkcji,  wartość
użytkowa  danego  instrumentu  i  in.),  które  pozwalają  na  zestawienie  instrumentarium
charakterystycznego  dla  danego  regionu  czy  danej  kultury;  b)  przyjmując  za  podstawę

rozważań  nad  kulturą  muzyczną  regionu  czy  też  całego  kraju  zespół  odnalezionych
wykopalisk,  określić  można  jakość,  liczbę  i  powszechność  występowania  instrumentów
z  tego  zespołu.  Nasza  wiedza  w  tym  zakresie  uwarunkowana  jest  w  dużym  stopniu

stanem  zaawansowania,  a  więc  postępem  i  poziomem  prac  archeologicznych,  a  także
sposobami  interpretacji  uzyskanych  znalezisk  lub  ich  fragmentów.  Nie  jest  wykluczone,

że wśród odnalezionych przedmiotów znajdują się jeszcze narzędzia muzyczne, dotąd jako
takie niezidentyfikowane.

Stosunkowo duża liczba stanowisk archeologicznych dostarczających zabytki muzyczne,

rozsianych  w  różnych  regionach,  może  sprawiać  wrażenie,  że  stan  rozpoznania  źródeł
z  zakresu  instrumentarium  muzycznego  na  całym  obszarze  ziem  polskich  jest  dobry.

Jednakże  mimo  znacznej  w  okresie  powojennym  intensyfikacji  prac  wykopaliskowych
i  systematycznie  przez  szereg  ośrodków  prowadzonych  badań  archeologicznych,  nasza
znajomość problematyki kultury muzycznej tamtych czasów jest w dalszym ciągu bardzo

ograniczona.  Stale powiększająca się archeologiczna baza źródłowa nie zmienia faktu, że
muzykolodzy  dla  swych  celów  dysponują  w  gruncie  rzeczy  jedynie  materiałem
wyrywkowym i silnie zdekompletowanym.  Ten stan rzeczy ma ogromny wpływ na ocenę
możliwości  poznawczych  źródeł,  których  wartość  jest  zróżnicowana.  Wynika  to  przede
wszystkim  z  tego,  że  już  same  aktualnie  dostępne  źródła,  które  mogą  służyć  jako

podstawa  dla  opracowań  z  zakresu  historii  instrumentarium  muzycznego,  reprezentują
różne  kategorie  wraz  z  ich  zakresem  rzeczowym  i  ilościowym,  mające  rozmaitą  wartość
poznawczą  dla  badań  organologicznych.  Na  wartość  tę  rzutuje  również  w  dużej  mierze
znaczny rozrzut geograficzny i niejednolity stopień rozpoznania poszczególnych regionów
kraju,  a  zwłaszcza  kultur  archeologicznych,  z  których  wiele  nie  pozostawiło  po  sobie

w  ogóle  żadnych  źródeł  muzycznych,  a  inne,  nierównomiernie  przez  takie  źródła
reprezentowane, muszą być z tej racji niejednakowo traktowane. Nie zawsze doskonałe są
metody uzyskiwania i sposoby dokumentowania źródeł muzycznych. Dotyczy to zwłaszcza
obiektów  o  nierozpoznanym  lub  wątpliwym  charakterze,  znajdowanych  głównie

w  skarbach  i  innych  luźnych  depozytach,  których  dokładne  datowanie  nie  jest  z  reguły

możliwe.  Wydaje  się  też,  że  stan  opracowania  i  wykorzystania  przez  historyków  muzyki

dostępnych  już  źródeł  nie  jest  jeszcze  zadowalający.  Uzyskiwane  w  trakcie  prac

wykopaliskowych  instrumenty  muzyczne  wykazują  te  same  cechy  i  wymagają  takiego

samego traktowania jak wszystkie pozostałe źródła archeologiczne. Jeżeli więc – jak chce

współczesna metodologia badań archeologicznych – przypadkowość, jaka cechuje zarówno
ich  zachowanie,  jak  i  prawdopodobieństwo  ich  odkrycia,  pozwala  na  ujmowanie  ich
w  kategoriach  pewnego  rodzaju  próby  statystycznej,  zgodnej  w  zasadzie  z  teorią
losowości,  to  w  konsekwencji  przyjąć  należy,  że  stanowią  one  zjawiska  powtarzalne

i  typowe,  a  nie  fakty  jednostkowe  i  izolowane.  Tego  rodzaju  postawa,  która  w  pracach
muzykologicznych  nie  jest  jeszcze  szeroko  rozpowszechniona,  może  przyczynić  się  do
ujawnienia  nowych  sposobów  interpretacji.  Z  drugiej  jednak  strony  interpretacja

niektórych zabytków jednostkowych, jakie zawsze zwracają większą uwagę i stąd bywają
z  reguły  bardziej  eksponowane  w  badaniach,  może  prowadzić  do  przesadnego

wyolbrzymiania  ich  roli  i  nie  zawsze  słusznego  przekonania  o  ich  uniwersalnym
znaczeniu,  co  w  konsekwencji  może  utrudniać  badania  porównawcze  i  tym  samym
wpływać  na  ocenę  specyficznych  cech  kultury  muzycznej.  Ogólnie  jednak  można

stwierdzić,  że  źródła  archeologiczne,  aczkolwiek  dostarczają  materialnych  śladów  życia
muzycznego,  niewiele  mówią  o  samej  kulturze  muzycznej  i  w  ograniczonym  jedynie

stopniu służyć mogą jako podstawa dla współczesnych prób jej rekonstrukcji.

Dla  badań  dotyczących  procesu  tworzenia  się  warunków  powstania  i  początkowych

stadiów  rozwoju,  a  także  najdawniejszych  przejawów  kultury  muzycznej,  przydatne  są,

choć  w  mniejszym  stopniu  niż  archeologiczne,  źródła  z  zakresu  geologii  i  paleontologii,
a  także  źródła  przyrodnicze  (paleozoologiczne  i  paleobotaniczne),  ważne  ze  względu  na
materiały  organiczne,  z  jakich  sporządzano  różne  narzędzia  dźwiękowe.  Natomiast  dla
badań  nad  etnogenezą  i  najdawniejszymi  dziejami  Słowian,  jak  też  kulturą  materialną
i  duchową  tej  grupy  etnicznej,  zwłaszcza  nad  kierunkami  migracji  ras  i  formami  kultu,

duże  znaczenie  mają  źródła  antropologiczne  i  etnograficzne,  zwłaszcza  te  o  charakterze
przeżytkowym,  oraz  źródła  z  zakresu  historii  kultów  i  języka  (zwłaszcza  onomastyki),
stanowiące  przedmiot  badań  religioznawczych  i  językoznawstwa  porównawczego.  Źródła
folklorystyczne, 

zwłaszcza 

zawierające 

rozpoznawalne 

elementy 

archaiczne,

wykorzystywane  są  jako  rodzaj  uzupełnienia  średniowiecznych  źródeł  pisanych  również

do  czasów  późniejszych,  chociaż  –  ze  względu  na  to,  ze  stanowią  zespoły  rzadko
powiązanych  ze  sobą  i  zmiennych  motywów  –  trudno  o  ich  jednolitą  interpretację.  Poza
tym nie wszystko, co zachowało się w tradycji ludowej i co zostało zebrane w XIX i XX w.
przez  miłośników  i  badaczy  kultury  ludowej,  na  przykład  trudne  niejednokrotnie  do

wyodrębnienia  elementy  fikcji  literackiej,  może  być  traktowane  jako  źródło  historyczne,

stąd dane etnograficzne zawsze konfrontuje się z innymi źródłami.

Ważną  grupę  źródeł  pośrednich  tworzą  zabytki  pisane.  Należą  tu  podstawowe  dzieła

historiografów  antycznych  oraz  autorów  okresu  późnorzymskiego,  powstałe  pomiędzy  V

w.  p.n.e.  a  początkiem  VII  w.  n.e.  Obok  wzmianek  o  plemionach  słowiańskich  zawierają

one również niekiedy informacje o warunkach życia, tradycjach i obyczajach tych plemion,
mogące  służyć  pośrednio  jako  materiał  pomocniczy  dla  wnioskowania  o  kulturze
muzycznej  Słowian  w  starożytności.  Z  końcem  VIII,  a  zwłaszcza  od  IX–X  w.,  wzrasta
znaczenie  źródeł  pisanych,  a  obok  dzieł  historiografów  i  kronikarzy  powstają  prace

z  dziedziny  geografii,  zawierające  coraz  dokładniejsze  opisy  terytoriów  Słowiańszczyzny,
w  tym  także  i  Polski,  oraz  rzeczowe  relacje  geografów,  podróżników,  historyków
i  kupców,  głównie  arabskich  i  żydowskich,  przemierzających  w  różnych  celach  ziemie

Europy.  Ogólnie  mówiąc,  źródła  te  informują  o  stosunkach  etnicznych,  politycznych,
gospodarczych  i  handlowych,  a  także  zawierają  cenne  informacje  historyczne  dotyczące

układów  społecznych  i  majątkowych,  wewnętrznej  i  zewnętrznej  działalności  państwa,
ideologii,  kultury  umysłowej  i  artystycznej.  Wśród  nich  szczególną  wartość  stanowią
dzieła  pisarzy  Orientu,  przede  wszystkim  kupców  i  podróżników,  którzy  mieli  możność

dokonywania  bezpośrednich  obserwacji  ludności  i  krajów,  w  których  przebywali,
nawiązując stosunki handlowe. Relacje te są ważne i z tego względu, że późniejsi pisarze

arabscy, pozbawieni po upadku stosunków handlowych ze Wschodem dopływu aktualnych
informacji, opierali się przede wszystkim na tych właśnie zapiskach, powtarzając zawarte
w nich wiadomości.

Do  szczególnie  cennych  źródeł  literackich  zaliczyć  należy  dzieła  kronikarskie

i  hagiograficzne.  Ujęte  często  w  piękną  formę  literacką  przynoszą  wiele  materiałów
informacyjnych dotyczących kultury muzycznej, związanej zwłaszcza z życiem religijnym.
Z czasem zasób źródeł literackich i innych pośrednich źródeł pisanych poszerza się o różne
typy  pism  religijnych,  przepisów  liturgicznych,  pism  sermonetycznych  i  homiletycznych,

a  także  o  szereg  wpisów  marginalnych  najdawniejszych  gloss  i  rubryk,  zachowanych
w  różnego  typu  kodeksach  średniowiecznych.  Ważne  znaczenie  zyskują  również
informacje  przekazywane  w  pismach  kancelarii  dworskich,  biskupich  i  klasztornych,
wreszcie w traktatach i dziełach uczonych, zainteresowanych – poza zasadniczą profesją –
także życiem umysłowym kraju. Czerpanie z tego bogatego i dotąd mało wykorzystanego

zasobu  źródłowego  pozwala  niekiedy  na  wysnuwanie  wniosków  odnoszących  się  do
muzyki  pozaliturgicznej  i  wielogłosowej,  a  także  najdawniejszych  przejawów  muzyki
instrumentalnej w Polsce.

Ważne  uzupełnienie  źródeł  pisanych  stanowią  zabytki  ikonograficzne.  Są  to  głównie

wyobrażenia  instrumentów  muzycznych  lub  scen  muzycznych  w  przedstawieniach

plastycznych:  malarskich,  zwłaszcza  w  dziedzinie  iluminacji  książkowej  i  miniatorstwa,

oraz rzeźbiarskich. Źródła te tworzą dość bogaty zespół materiałów, którego interpretacja

–  z  uwagi  na  szczególny  charakter  tego  typu  zabytków,  ich  symboliczne  i  często  ideowe

traktowanie, zaciemniąjące niejednokrotnie dbałość o realia – wymaga jednak szczególnej

uwagi i ostrożności.

W  okresie  wczesnopiastowskim,  a  zwłaszcza  w  czasie  rozbicia  dzielnicowego,  pojawiły

się  rękopiśmienne  zabytki  muzyczne,  które  w  postaci  zapisów  melodii  chorałowych
zachowanych  z  księgach  liturgicznych  początkowo  sprowadzanych  do  Polski  z  Europy

Zachodniej,  a  od  połowy  XII  w.  pisanych  już  w  kraju,  tworzą  grupę  najstarszych  źródeł
czysto muzycznych. Liczba ich w XIII w. znacznie wzrosła, przynosząc już z końcem tego
stulecia  zapisy  utworów  wielogłosowych,  będących  najstarszymi  świadectwami

kultywowania muzyki polifonicznej na naszych ziemiach, oryginalnej łacińskiej twórczości
liturgiczno-muzycznej,  pierwsze  dzieła  literacko-muzyczne  w  języku  polskim  oraz

przekazy  najdawniejszych  tekstów  teoretyczno-muzycznych.  Z  chwilą  pojawienia  się
zabytków  muzycznych,  stanowiących  istotę  podstawy  materiałowej,  rola  pozostałych
źródeł nie zanikła i – chociaż odsunięte na dalszy plan – wciąż jeszcze pełniły one ważne

funkcje, wspomagając wydatnie naszą wiedzę o kulturze muzycznej dawnej Polski.

Kolejność,  w  jakiej  wymieniono  tu  różne  typy  źródeł,  nie  jest  przypadkowa.

W  poszczególnych  epokach  i  okresach  historycznych,  które  objęte  są  zakresem
chronologicznym  tej  publikacji,  znaczenie  różnych  rodzajów  źródeł  podlegało  zmianom,
jedne z nich zyskiwały, inne traciły na wartości; zmieniał się również w toku historii typ

źródeł,  pełniących  w  danym  okresie  dominującą  rolę.  I  tak  początkowo  największe
znaczenie  mają  zabytki  archeologiczne,  następnie  źródła  historyczne  pisane  i  przekazy
ikonograficzne, a wreszcie zabytki muzyczne. Znamienne jest przy tym, że żaden z typów
źródeł,  który  zdołał  osiągnąć  w  jakimś  okresie  przeważające  i  jakościowo  najważniejsze
znaczenie jako podstawy dla badań kultury muzycznej, nigdy w zasadzie nie doprowadził

do  eliminacji  pozostałych  zabytków,  a  jedynie  przyćmiewał  w  różnym  stopniu  ich  rolę.
W  ten  sposób  została  historycznie  ukształtowana  pewna  specyficzna  hierarchia  wartości
różnych typów źródeł, szczególnie charakterystyczna dla omawianych czasów.

3. Stan badań i wskazówki bibliograficzne

Mimo  prac  wykopaliskowych,  prowadzonych  szczególnie  intensywnie  w  XIX  i  XX  w.,

a  zwłaszcza  w  początkach  drugiej  połowy  ubiegłego  stulecia,  silnie  rozwiniętych  badań

źródeł  ikonograficznych  oraz  licznych  publikacji  tekstów  źródłowych,  przede  wszystkim

literackich  i  muzycznych,  dzięki  którym  dysponujemy  stosunkowo  dużą  ilością

materiałów,  daleko  jeszcze  do  przedstawienia  pełnego  obrazu  kultury  muzycznej

średniowiecznej  Polski.  Podobne  opinie,  wyrażane  przez  wielu  historyków  nie  tylko
muzyki, mają bardzo dawne tradycje. „Wiele lat upłynie – pisał jeszcze z końcem XIX w.
znakomity polski historyk Michał Bobrzyński w swych Dziejach Polski w zarysie – zanim
na podstawie dzisiejszych szczegółowych badań wzniesie się skończona budowa, zanim te

szczegółowe  badania  wszystko  obejmą,  rozbiorą,  wyświecą,  zanim  jaki  wielki  talent
historyczny  badania  te  w  jedną  całość  połączy  i  stopi.  Czyż  jednak  ogół  na  tę  daleką
chwilę  czekać  powinien  i  może,  czyż  badacze  dziejów  z  ogółem  tym  nie  powinni  się

podzielić  wyrokami,  do  jakich  już  doszli?”.  Dylematy  te  towarzyszą  powszechnie
badaniom  historycznym,  a  ich  odbicie  odnaleźć  można  w  większości  prac  dotyczących

zwłaszcza  średniowiecza,  okresu  dotąd  stosunkowo  słabo  zbadanego.  W  toku  pracy
wielokrotnie  wskazuję  na  nie  przebadane  jeszcze  źródła  i  zakresy  tematyczne
wymagające  dalszych  studiów  i  pogłębionych  badań.  Muzykologia,  pomimo  wielu

niewątpliwych  osiągnięć  w  tym  zakresie,  cierpi  w  dalszym  ciągu  na  brak  źródłowych
edycji  zabytków  muzycznych,  które  stanowić  powinny  podstawę  wszelkiego  rodzaju  prac

analitycznych  i  syntetycznych.  Ponadto  w  literaturze  przedmiotu  nie  często  zdarza  się
ujmowanie dziejów muzyki polskiej w korelacji z muzyką powszechną, co w konsekwencji
powoduje typową dla dawnych podręczników dziejów muzyki sztuczną izolację od nurtów

powszechnej  historii  muzyki.  Wyraźnie  odczuwalny  jest  również  brak  współdziałania  nie
tylko  historyków  muzyki,  lecz  także  –  co  może  nawet  ważniejsze  przy  rozwiązywaniu
licznych  problemów  –  ściślejszej  współpracy  z  przedstawicielami  innych,  pokrewnych
dyscyplin naukowych, zwłaszcza historyków, historyków literatury i filologów, historyków
religii,  Kościoła  i  liturgii,  idei  i  filozofii,  kultury  i  sztuki.  Polscy  mediewiści  muzyczni

niezwykle  rzadko  komunikują  się  ze  specjalistami  z  tych  dyscyplin  i  w  niewielkim  tylko
stopniu – bez wątpienia ze szkodą dla własnych badań i postępów nauki – korzystają z ich
doświadczeń.  Szczególnie  dotkliwy  jest  jednak  brak  szerzej  zakrojonych  prac
komparatystycznych  o  nastawieniu  empirycznym  i  badań  porównawczych,  bez  których
nie  jest  możliwe  przedstawienie  miejsca  i  roli  polskiej  kultury  muzycznej  w  tradycji

europejskiej. Oceniając z perspektywy historycznej, można jedynie stwierdzić, że kultura
muzyczna  w  Polsce  w  okresie  średniowiecza,  mimo  wyraźnych  osiągnięć,  nie  zyskała
znaczenia  równorzędnego  z  kulturą  muzyczną  Zachodu.  Do  najlepszych  wzorów
zachodnich potrafiła jednak zbliżać się coraz bardziej, by wreszcie osiągnąć w początkach

XV  w.  po  raz  pierwszy  w  historii,  przynajmniej  w  zakresie  sztuki  wielogłosowej,  która

stanowiła  w  owym  czasie  najlepszy  probierz  wartości,  poziom  prawdziwie  europejski.

Jednakowoż,  choć  literatura  na  temat  muzyki  i  kultury  muzycznej  w  Polsce  w  okresie

średniowiecza  jest  stosunkowo  bogata,  pełne  zrozumienie  muzyki  tej  epoki  i  roli  muzyki

polskiej w powszechnej historii muzyki jest jeszcze kwestią przyszłości.

Stan  badań  nad  rozwojem  muzyki  na  terenach  późniejszej  Polski  w  okresie

starożytnym  i  wczesnego  średniowiecza  jest  dalece  niezadowalający,  brak  bowiem  nie
tylko  historycznego  ujęcia  syntetycznego,  lecz  także  prac  szczegółowych:  źródłowych,
materiałowych,  monograficznych  i  in.  Dotychczasową,  więcej  niż  skromną  ilościowo,

literaturę 

przedmiotu 

cechuje 

przede 

wszystkim 

wyraźna 

przypadkowość

w podejmowaniu tematyki; daje się odczuć brak planowego i przemyślanego prowadzenia
badań.

Jeżeli  chodzi  o  okres  starożytny  i  początki  średniowiecza  to  podstawową  literaturę

stanowią  prace  z  zakresu  archeologii,  a  opracowania  najdawniejszych  stadiów  rozwoju

kultury  muzycznej  na  ziemiach  Polski  związane  są  ściśle  z  postępami  badań  tej
dyscypliny.  Ważną  rolę  mają  tu  prace  syntetyczne,  ujmujące  ogólnie  stan  wiedzy  w  tej
dziedzinie,  rozprawy  poświęcone  poszczególnym  epokom  historycznym  oraz  omawiające

rozwój  badań  archeologicznych  i  zawierające  próby  oceny  dorobku  archeologii  polskiej.
Aktualne  omówienie  stanu  badań  wraz  z  wyczerpującą  literaturą  przedmiotu  zawiera

pięciotomowe,  syntetyczne  opracowanie  zbiorowe  pod  redakcją  Witolda  Hensla:
Prahistoria 

ziem 

polskich (1975–1986). 

Wiele 

cennego 

materiału 

opisowego

i  interpretacyjnego  odnaleźć  można  również  w  licznych  publikacjach  zamieszczanych

w 

wydawnictwach 

seryjnych, 

czasopismach 

specjalistycznych, 

materiałach

i  sprawozdaniach  z  badań  wykopaliskowych,  konferencji,  sesji  i  kongresów,  a  także
w  księgach  pamiątkowych.  W  pracach  dotyczących  powstania  i  dziejów  Słowiańszczyzny
na  plan  pierwszy  wybija  się  problem  etnogenezy  Słowian  oraz  dzieje  stosunków
politycznych,  ekonomicznych  i  kulturalnych  plemion  słowiańskich.  Wyniki  wciąż  jeszcze

w  dużej  mierze  aktualnych  badań  w  tym  zakresie  ujmuje  ośmiotomowy Słownik
starożytności 

słowiańskich (1961–1996),  zawierający  w  formie  haseł  rzeczowych

i  osobowych  bogaty  zbiór  informacji  o  najdawniejszych  dziejach  Słowiańszczyzny.  To
podstawowe wydawnictwo, zaopatrzone w wyczerpującą literaturę przedmiotu, uzupełnia
Atlas do pradziejów Słowian Konrada Jażdżewskiego (1948).

Osobną  grupę  stanowią  wielkie  syntezy  historii  Polski.  Ważne  miejsce  zajmują  tu

prace,  których  autorzy  badający  genezę  państwa  ukazują  najczęściej  w  sposób  skrótowy
dzieje  i  kulturę  ludności  zamieszkującej  późniejsze  ziemie  państwa  polskiego  i  kierują
swoje  zainteresowania  w  stronę  źródeł  znacznie  wykraczających  wstecz  poza  okres

wczesnego  średniowiecza.  Są  to  głównie  autorskie  lub  zbiorowe  monografie,  kompendia

i  podręczniki,  wśród  których  na  większe  zainteresowanie  zasługują: Polska,  jej  dzieje

i  kultura,  której  tom  poświęcony  czasom  najdawniejszym  i  średniowieczu  opracowali

m.in.:  Włodzimierz  Antoniewicz,  Stanisław  Arnold,  Roman  Grodecki,  Aleksander

Bruckner  i  Stanisław  Dobrzycki  (1928), Historia  Polski pod  ogólną  redakcją  Tadeusza

Manteuffla,  której  część  pierwszą  I  tomu,  obejmującą  dzieje  Polski  do  połowy  XV  w.  pod
redakcją  Henryka  Łowmiańskiego,  opracowało  grono  wybitnych  polskich  historyków-
mediewistów  (1958).  Do  oryginalnych  ujęć  dziejów  Polski  średniowiecznej  należą: Polska
w 

średniowieczu Kazimierza  Tymienieckiego  (1961),  sześciotomowa  monumentalna

publikacja Początki 

Polski Henryka  Łowmiańskiego  (1964–85)  i Polska  państwem

średniowiecznej  Europy Jerzego  Dowiata  (1968),  dwa  zbiory  studiów  wydane  w  serii
zatytułowanej Konfrontacje  historyczne,  mianowicie Polska  pierwszych  Piastów pod

redakcją  Tadeusza  Manteuffla  (1978)  i  Polska  dzielnicowa  i  zjednoczona pod  redakcją
Aleksandra Gieysztora (1972), dalej – Dzieje Polski, praca zbiorowa wydana pod redakcją

Jerzego  Topolskiego,  w  której  część  dotyczącą  średniowiecza  napisali:  Benon  Miśkiewicz
i  Antoni  Gąsiorowski  (1976), Historia  Polski  do  roku  1505 Jerzego  Wyrozumskiego,
stanowiąca  I  tom Historii  Polski opracowanej  wspólnie  przez  Jerzego  Wyrozumskiego,

Józefa  Andrzeja  Gierowskiego  i  Józefa  Buszkę  (1978), Boże  igrzysko.  Historia  Polski
Normana  Daviesa  (1987), Polska  na  przestrzeni  wieków,  praca  zbiorowa,  w  której  dzieje

Polski  do  1506  roku  wyszły  spod  pióra  Henryka  Samsonowicza  (1995,  22006), Wielka
historia  Polski wydana  pod  redakcją  Stanisława  Grodziskiego,  Jerzego  Wyrozumskiego
i Mariana Zgarniaka, której I tom – Najdawniejsze dzieje ziem polskich opracował Janusz

Krzysztof  Kozłowski  i  Piotr  Kaczanowski  (1999),  zaś  tom  II  – Dzieje  Polski  piastowskiej
(VIII  wiek  –  1370) Jerzy  Wyrozumski  (2001), Historia  Polski  od  czasów  najdawniejszych
do końca XV w. Jerzego Kłoczowskiego (2000), Historia  Polski.  Średniowiecze Stanisława
Szczura  (2002), Historia  Polski Jerzego  Topolskiego  (2003)  i  wydane  ostatnio,  obszerne
Dzieje  Polski  do  XIV  stulecia Richarda  Roepella  (2005).  Wspomnieć  należy  również

o  pracach  omawiających  szereg  zagadnień  szczegółowych  w  zakresie  antropologii,  języka
i onomastyki oraz kultury materialnej i etnografii. Podstawowe znaczenie w tej dziedzinie
ma w dalszym ciągu Kultura ludowa Słowian Kazimierza Moszyńskiego (1929–39,21967)
oraz  dwutomowa Historia kultury materialnej Polski pod redakcją Witolda Hensla i Jana
Pazdury (1978).

Istnieje również bogaty zasób syntetycznych opracowań wielu szczegółowych zagadnień

historii  Polski  w  średniowieczu.  Należą  tu  publikacje  omawiające  dzieje  kultury
umysłowej  i  duchowej,  pochodzenie  i  rozwój  najstarszych  form  życia  religijnego  oraz
zawierające  informacje  z  zakresu  historii  kultury  i  historii  sztuki  wraz  z  odniesieniami

źródłowymi  i  bibliograficznymi.  Wśród  najważniejszych  opracowań,  których  tematyka  ze

względu  na  silne  powiązania  z  kulturą  muzyczną  ułatwić  może  zrozumienie  wielu

zagadnień  związanych  z  kulturą  muzyczną  i  jej  dziejami,  wymienić  należy  wciąż  jeszcze

w  wielu  szczegółach  aktualny  tom  pierwszy Dziejów  kultury  polskiej Aleksandra

Brücknera  (1930,  wznowienie  1957), Polska  w  świecie.  Szkice  z  dziejów  kultury  polskiej,

zbiór  prac  wydanych  pod  redakcją  Jerzego  Dowiata,  Aleksandra  Gieysztora,  Janusza
Tazbira  i  Stanisława  Trawkowskiego  (1972), Kultura  Polski  średniowiecznej  X–XIII  w.
pod  redakcją  Jerzego  Dowiata  (1985)  i Kultura  Polski  średniowiecznej  XIV–XV  w. pod
redakcją  Bronisława  Geremka  (1997),  opracowania  dziejów  religii,  Kościoła  i  liturgii

w średniowiecznej Polsce, zwłaszcza podstawowe prace:  Organizacja Kościoła w Polsce do
połowy wieku XII Władysława Abrahama (1890, wznowienie 1962), Służba Boża w dawnej
Polsce. Studia o Mszy św. Pawła Sczanieckiego (1962, 1966),  Kościół w Polsce. Studia nad

historią  Kościoła  katolickiego  w  Polsce,  t.  I  – Średniowiecze pod  redakcją  Jerzego
Kłoczowskiego  (1966)  i  część  pierwsza  I  tomu Historii  Kościoła  w  Polsce pod  redakcją

Bolesława  Kumora  i  Zdzisława  Obertyńskiego  (1974),  Szkice  historyczne  X–XI  wieku.
Z  dziejów  organizacji  Kościoła  w  Polsce  we  wczesnym  średniowieczu  Gerarda  Labudy
(2004),  a  także  liczne  monografie  pojedynczych  kościołów  i  ośrodków  klasztornych,

środowisk  diecezjalnych  i  zakonnych,  z  uwzględnieniem  ich  dziejów,  działalności
i  znaczenia  w  wiekach  średnich.  Osobnego  opracowania  doczekały  się  również  dzieje

nauki  w  wydanej  pod  redakcją  Bogdana  Suchodolskiego Historii  nauki  polskiej,  której
część  tomu  I,  poświęcona  okresowi  średniowiecza,  jest  godnym  uwagi  dziełem  Pawła
Czartoryskiego (1970), oraz dzieje sztuki – dziedzina reprezentowana przez wyczerpującą

syntezę Sztuka  polska  przedromańska  i  romańska  do  schyłku  XIII  w.  pod  redakcją
Michała  Walickiego,  z  tekstami  napisanymi  przez  Aleksandra  Gieysztora,  Michała
Walickiego  i  Jana  Zachwatowicza,  wydana  jako  I  tom Dziejów  sztuki  polskiej (1971).
Godny również polecenia jest dotyczący sztuki gotyckiej i zahaczający o interesującą nas
epokę następny tom tej monumentalnej edycji, na który składają się wydane dotąd części:

Architektura  gotycka  w  Polsce pod  redakcją  Teresy  Mroczko  i  Mariana  Arszyńskiego
(1995)  oraz Malarstwo  gotyckie  w  Polsce pod  redakcją  Adama  S.  Labudy  i  Krystyny
Secomskiej (2004). Do podstawowych pozycji należą także prace z zakresu historii języka
i literatury, w tym obszerne i przedstawiające najnowszy stan badań opracowanie dziejów
literatury  średniowiecznej  w  Polsce  Teresy  Michałowskiej,  opublikowane  pod  tytułem

Średniowiecze,  jako  I  tom Wielkiej  historii  literatury  polskiej (1995),  a  także  tom
poświęcony  literaturze  polskiej  okresu  średniowiecza,  wydany  w  ramach  serii:  Historia
literatury  polskiej  w  dziesięciu  tomach pod  redakcją  Anny  Skoczek  (2002)  oraz  inne
rozprawy  poświęcone  różnym  dziedzinom  twórczości  piśmienniczej  i  literackiej,  na

przykład historiografii średniowiecznej, a przede wszystkim podejmujące ściśle powiązane

z  muzyką  problemy  twórczości  chorałowej,  w  tym  miedzy  innymi  oficjów  rymowanych,

hymnów  i  sekwencji,  dramatu  liturgicznego,  pieśni  łacińskiej  i  polskiej  i  wielu  innych.

Warto  tu  wspomnieć  dawniejsze  opracowania  Aleksandra  Brücknera,  Bronisława

Gładysza,  Mariana  Plezi,  Juliana  Lewańskiego  oraz  dwu  szczególnie  zasłużonych  dla

współpracy  z  muzykologami  historykach  literatury  i  filologach,  mianowicie  Henryka
Kowalewicza i Jerzego Woronczaka.

Ze  względów  oczywistych  najważniejsze  znaczenie  mają  dla  nas  badania

muzykologiczne,  ponieważ  stanowią  one  podstawę,  na  jakiej  oparta  jest  przeważająca

część  naszych  rozważań.  Należy  wyraźnie  zaznaczyć,  że  bez  efektów  osiągniętych  przez
liczne 

grono 

historyków 

muzyki 

w 

wielu 

publikacjach, 

po 

części 

tylko

zdezaktualizowanych,  ale  zachowujących  w  dalszym  ciągu  wartości  historyczno-

informacyjne  i  –  co  ważniejsze  –  interpretacyjne,  książka  nasza  nie  mogłaby  powstać.
Można  więc  ją  traktować  w  pewnym  sensie  jako  rezultat  badań  już  kilku  generacji

historyków  muzyki,  z  których  każda  wniosła  swój  własny,  bardziej  lub  mniej  znaczący
wkład.  Niemały  wbrew  pozorom  zespół  wiadomości,  uzyskanych  na  podstawie
dotychczasowych  badań  nad  kulturą  muzyczną  w  dawnej  Polsce,  prowadzonych  głównie

na  przestrzeni  ostatniego  stulecia,  a  szczególnie  zintensyfikowanych  w  ostatnim
pięćdziesięcioleciu,  stanowił  dość  solidną  bazę  dla  przedstawienia  obszernego,  bo

przekraczającego  rozmiarami  wszystkie  dotychczasowe  ujęcia,  zarysu  historii  kultury
muzycznej w starożytności i w początkowych etapach epoki średniowiecza.

Szczegółowy 

spis 

pełnej 

literatury 

przedmiotu 

Czytelnik 

może 

odnaleźć

w zamieszczonej w Aneksie bibliografii. Literatura ta jest ilościowo stosunkowo bogata, co
oczywiście  nie  znaczy,  by  wszystkie  problemy  zostały  już  rozwiązane  w  sposób
zadowalający.  Wszelkie  trudności,  na  jakie  autor  napotykał  przy  pisaniu  tej  książki,
wynikające  nie  tylko  z  niedostatków  źródłowych,  lecz  także  z  konieczności  opierania  się
na materiale jedynie pośrednio związanym z muzyką i kulturą muzyczną, były za każdym

razem w toku pracy sygnalizowane, co umożliwia odbiorcy orientację w aktualnym stanie
wiedzy,  jej  dalszych  potrzebach  i  perspektywach  przyszłych  badań.  W  ten  sposób,
w  pewnym  ograniczonym  stopniu,  rekompensowany  jest  brak  odnośników  w  tekście
książki, który nie pozwala na bezpośrednie ujawnienie dokładnych źródeł informacji. Jest
oczywiste, że książka ta – jak każde zresztą opracowanie syntetyczne – wiele zawdzięcza

dotychczasowym  badaniom.  Informacje  o  nich  zawiera  ograniczony  do  najważniejszych
publikacji  szereg  poniższych  wskazówek  bibliograficznych,  które  mogą  zorientować
Czytelnika co do znaczenia, roli i wartości poszczególnych pozycji.

Do najważniejszych należą prace o charakterze syntetycznym, które dotyczą omawianej

epoki  lub  obejmują  zagadnienia  szersze,  oraz  prace  o  charakterze  monograficznym,

poświęcone  bezpośrednio  omawianym  zagadnieniom,  o  różnym  stopniu  szczegółowości.

W  pierwszej  grupie  –  pomijając  starsze  próby  piśmiennictwa  historyczno-muzycznego

i  drobne  dziewiętnastowieczne  prace  przyczynkarskie  –  wyróżnić  należy  istotne  dla

obrazu  polskiej  historiografii  muzycznej,  choć  materiałowo  w  dużym  stopniu

zdezaktualizowane, indywidualne opracowania autorskie lub fragmenty dotyczące muzyki
średniowiecznej,  stanowiące  część  krytycznych  opracowań  historii  muzyki  polskiej,
a  także  odpowiednie  części  prac  zbiorowych,  dotyczących  zarówno  polskiej,  jak
i  powszechnej  historii  muzyki.  Wśród  nich  na  większą  uwagę  zasługują:  pierwsze

znaczące  opracowanie  historii  muzyki  polskiej, Dzieje  muzyki  polskiej  w  zarysie
Aleksandra  Polińskiego  (1907),  krytyczne  ujęcia  Zdzisława  Jachimeckiego: Historia
muzyki  polskiej (w  zarysie) (1920),  a  zwłaszcza  odpowiedni  fragment,  dotyczący  muzyki

średniowiecznej  i  opublikowany  w  pierwszej  części  I  tomu  (Od  Bogurodzicy  do  Chopina
włącznie) jego Muzyki  polskiej  w  rozwoju  historycznym  od  czasów  najdawniejszych  do

doby  obecnej (1948),  szereg  syntetycznych  opracowań  Hieronima  Feichta:  Polska  muzyka
religijna (1927), Muzyka  polska  w tomie  pierwszym Historii  muzyki  powszechnej (1957),
Polskie średniowiecze – obszerna praca zamieszczona w I tomie Z dziejów polskiej kultury

muzycznej (1958)  i Średniowiecze  w  Muzyka  polska.  Informator (1967),  Krzysztofa
Biegańskiego Einstimmige  Musik  im  mittelalterlichen  Polen  i  Mehrstimmigkeit  in  Polen

bis zum 1500 w: Geschichte  der  Musik K.H.  Wörnera  (1965),  Tadeusza  Ochlewskiego An
Outline  History  of  Polish  Music (1979),  Józefa  M.  Chomińskiego The  Middle  Ages w:
Polish  Music (1965),  a  także  publikacje  podręcznikowe  Józefa  Chomińskiego  i  Krystyny

Wilkowskiej-Chomińskiej: Historia  muzyki (1989)  i Historia  muzyki  polskiej (1995).
Stosunkowo  dużą  wartość,  informacyjną,  choć  niestety  bardzo  ograniczoną  charakterem
edycji,  mają  artykuły  encyklopedyczne,  wśród  których  wymienić  można  odpowiednie
fragmenty  haseł Polen Hieronima  Feichta  w  encyklopedii Die  Musik  in  Geschichte  und
Gegenwart (1962)  i  Ryszarda  J.  Wieczorka  w  części  rzeczowej  drugiego  wydania  tej

encyklopedii  (1997), Muzyka  polska Krzysztofa  Biegańskiego  w Wielkiej  encyklopedii
powszechnej  (1967)  oraz  hasło Po l and Katarzyny  Morawskiej  w The  New  Grove
Dictionary of Music and Musicians (2001).

Polska historiografia muzyczna dysponuje stosunkowo bogatym zasobem syntetycznych

opracowań,  poświęconych  różnym  zagadnieniom  średniowiecznej  muzyki  i  kultury

muzycznej.  Badania  muzykologiczne  dotyczące  najstarszych  przejawów  kultury
muzycznej  na  naszych  ziemiach  mają  w  Polsce  stosunkowo  krótką  tradycję.  Ponieważ
opierają  się  głównie  na  źródłach  archeologicznych,  dotyczących  instrumentarium
muzycznego,  wchodzą  w  skład  tak  zwanej  organologii,  czyli  tej  dziedziny  muzykologii,

której  przedmiotem  badań  są  instrumenty  muzyczne.  Wzmianki  o  tego  typu  zabytkach

muzycznych  znajduje  się  najczęściej  w  sprawozdaniach  z  prac  wykopaliskowych

i  wykazach  inwentarzy  archeologicznych  lub  w  publikacjach  poświęconych  różnym

zagadnieniom  związanym  z  badaniami  archeologicznymi,  stanowiąc  z  rzadka  przedmiot

specjalnych  zainteresowań  archeologów.  Informacje  zawarte  w  tych  publikacjach  przez

długi czas uchodziły uwadze historyków muzyki w Polsce i dopiero w latach 60. ubiegłego
stulecia  problematyką  tą  zainteresowano  się  bliżej.  Podstawową  literaturę  tworzą  tu
prace  Włodzimierza  Kamińskiego,  zwłaszcza  jego Instrumentarium  muzyczne  w  Polsce
średniowiecznej (1968)  i Instrumenty  muzyczne  na  ziemiach  polskich (1971),  w  których

zebrano podstawowe wiadomości o wykopaliskowych instrumentach muzycznych.  Oprócz
wstępnej inwentaryzacji tego typu zabytków i prób systematyzacji materiału źródłowego,
przeprowadzonej  na  podstawie  wykształconych  przez  archeologię  metod  typologicznych,

przedstawiono  w  nich  zarys  rozwoju  instrumentarium  muzycznego  na  ziemiach  polskich
w czasach najdawniejszych wraz z określeniem roli i funkcji, jaką instrumenty muzyczne

odgrywały w życiu ówczesnych społeczeństw. Obok tych ogólnych ujęć wskazać można też
na  szereg  drobniejszych  prac  szczegółowych,  zawierających  omówienia  poszczególnych
znalezisk, wśród których największe zainteresowanie wzbudziły – jak dotąd – przeczyckie

multanki.  Wśród  najnowszej  literatury  wskazać  trzeba  na  porządkujące  materiał  oraz
poszerzające dotychczasowy zakres badań nad wykopaliskami instrumentów muzycznych

prace  Macieja  Rychłego,  a  zwłaszcza  Doroty  Popławskiej  Średniowieczne  instrumenty
strunowe  na  ziemiach  Polski,  Czech  i  Rusi (1996)  i  Z badań  archeomuzykologii  polskiej:
Średniowieczne aerofony (1998).

Najobszerniejszą 

grupę 

prac 

historycznych 

(historia, 

historia 

literatury,

językoznawstwo,  muzykologia)  stanowi  literatura  do  pieśni Bogurodzica. Omawiano  ją
wszechstronnie  i  w  różnych  aspektach  od  ok.  połowy  XIX  w.,  a  nawet  wcześniej,  aż  po
dzień  dzisiejszy.  Należą  tu  zarówno  wzmianki  i  anonse  prasowe,  recenzje,  przyczynki,
artykuły,  jak  i  publikacje  książkowe,  z  których  na  wyróżnienie  zasługuje  pierwsza,  choć

dziś  już  nieco  zdezaktualizowana  monografia Pieśń  Bogurodzica  pod  względem
muzycznym pióra  Aleksandra  Polińskiego  (1903),  a  w  szczególności Bogurodzica,
przygotowane  przez  Jerzego  Woronczaka,  Ewę  Ostrowską  i  Hieronima  Feichta  obszerne
zbiorowe,  interdyscyplinarne  opracowanie  źródłowe  zachowanych  przekazów  pieśni,
ujmujące  zagadnienia  od  strony  muzykologii,  historii  literatury  i  językoznawstwa,

a  ponadto  zaopatrzone  w  edycje  wszystkich  znanych  wersji  melodycznych  tego  utworu
(1962). Niestety inne problemy muzyki średniowiecznej w Polsce nie doczekały się jeszcze
równie  gruntownego  przebadania.  Poza  nielicznymi  niewielkiej  wagi  pozycjami  z  1.  poł.
XX  w.  dotyczącymi  muzyki  w  Polsce  w  okresie  średniowiecza  cała  licząca  się  literatura

z tego zakresu powstała po II wojnie światowej. Prekursorem badań był Hieronim Feicht,

który  jako  pierwszy  na  szerszą  skalę  zajął  się  muzyką  średniowieczną  w  Polsce,

poruszając  tak  podstawowe  problemy  jak  chorał  rzymski  w  Polsce,  źródła  do  muzyki

wieków  średnich,  pieśń  średniowieczna  i  in.  Wielokrotnie  je  referował  i  podsumowując

ówczesny  stan  wiedzy  formułował  postulaty  badawcze.  W  pełni  zasługują  na  uwagę  jego

liczne  przyczynkarskie  prace  i  pierwsze  w  literaturze  artykuły  syntetyczne  dotyczące
muzyki liturgicznej (chorału) i pieśni: Muzyka liturgiczna w polskim średniowieczu (1965)
i  Polska  pieśń  średniowieczna (1968).  Feicht  zapoczątkował  też  naukowe  edycje  muzyki
średniowiecznej w Polsce, powołując mającą znaczenie nie tylko dla czasów średniowiecza

źródłową  serię  wydawniczą  pt. Antiquitates  musicae  in  Polonia.  W serii  tej  ukazało  się
pierwsze  i  jak  dotąd  jedyne  pełne  wydanie  zachowanego  w  Polsce  rękopisu  chorałowego,
mianowicie Missale  Plenarium z  XI  w.,  przygotowane  wspólnie  z  Jerzym  Woronczakiem

w  sposób  wysoce  profesjonalny  przez  Krzysztofa  Biegańskiego  (1970,  1972),  autora
jeszcze kilku wartościowych prac źródłowo-dokumentacyjnych z tego kręgu zagadnień.

Badania  nad  muzyką  polską  w  średniowieczu,  zapoczątkowane  przez  H.  Feichta,

kontynuowały  i  poszerzały  nowe  pokolenia  uczonych.  Rozpoczęto  prace  nad
inwentaryzacją średniowiecznych zabytków muzycznych. Do tej pory brak jednak – poza

przypadkami  pojedynczych  bibliotek  i  księgozbiorów  –  pełnego  katalogu  zachowanych
w  Polsce  źródeł  muzycznych  z  okresu  średniowiecza.  Z  tego  zakresu  polecić  można

katalogi  źródeł,  w  których  zachowały  się  utwory  wielogłosowe:  Kurta  von  Fischera
i Gilberta Reaney’a Manuscripts of Polyphonic Music c. 1320–1400 (1969) oraz Kurta von
Fischera  i  Maxa  Lütolfa Handschriften  mit  mehrstimmiger  Musik  des  14.,  15.  und  16.

Jahrhunderts:  mehrstimmige  Musik  in  italienischen,  polnischen  und  tschechischen
Quellen  des  14.  Jahrhunderts (1972),  a  także  sporządzony  przez  Elżbietę  Witkowską-
Zarembę  katalog  najstarszych  pism  teoretyczno-muzycznych  w  Polsce:  Źródła
rękopiśmienne do teorii muzyki w Polsce w XIII–XVI wieku (1986), opublikowany również
jako  integralna  część  tomu: The  Theory of  Music.  Manuscripts from the  Carolingian  Era

up to c. 1500 (1997), a ponadto posiadającą dużą wartość informacyjną publikację Jerzego
Pikulika Polskie gradualy średniowieczne (2001).

Zainteresowania  muzyką  dawną  koncentrowały  się  głównie  na  muzyce  religijnej

i liturgicznej Kościoła katolickiego, stąd na czoło zdecydowanie wysuwa się problematyka
związana  z  historią  chorału,  jego  źródłowymi  przekazami,  podstawami  teoretycznymi,

sposobami  zapisu  i  wykonywania.  Należy  tu  wspomnieć  o  szeregu  prac  Adama
Sutkowskiego, który jako pierwszy lub jeden z pierwszych na gruncie nauki polskiej zajął
się  szerzej  licznymi  problemami  związanymi  z  muzyką  średniowieczną,  między  innymi
zagadnieniem  notacji  muzycznej  najstarszych  polskich  zabytków  w  krótkim

syntetycznym  ujęciu: Cechy  paleograficzne  notacji  muzycznych  w  polskich  rękopisach

średniowiecznych (1965), 

ikonografii 

muzycznej: Średniowieczne  instrumentarium

w  przedstawieniach  miniatorskich  polskich  kodeksów  iluminowanych (1960),  oraz

najstarszych przejawów muzyki wielogłosowej (polifonii organalnej) w  Polsce, omówieniu

których  poświęcił  szereg  artykułów  opublikowanych  w  1.  1958–1965,  w  tym: Nieznane

zabytki  muzyki  wielogłosowej  z  polskich  rękopisów  średniowiecznych  (1958), Surrexit
Christus  hodie  –  najdawniejszy  w  Polsce  zabytek  muzyki  wielogłosowej  (1959),
Benedicamus  Domino  –  nieznany  zabytek  wczesnośredniowiecznej  polifonii (1960).
Zagadnienia związane z ikonografią muzyczną podejmowali również: Jerzy Banach, autor

albumów Tematy  muzyczne  w  plastyce  polskiej (1956,  1962)  i  Zofia  Rozanow: Muzyka
w miniaturze polskiej (1965) i Średniowieczna ikonografia muzyczna (1968).

Jeśli  chodzi  o  badania  nad  muzyką  liturgiczną,  wskazać  można  na  liczne  prace

monograficzne  poświęcone  poszczególnym  rękopisom  liturgiczno-muzycznym,  lub  ich
zespołom,  a  także  opracowania  omawiające  między  innymi  zagadnienia  repertuaru

liturgicznego  i  form  chorałowych.  Wielkie  zasługi  w  badaniach  źródłowych  ponosi  Jerzy
Pikulik,  który  ogłosił  szereg  niezastąpionych  dotąd  i  ujętych  często  w  formę  opisowych
indeksów  opracowań  różnych  form  i  gatunków  liturgiczno-muzycznych.  Oprócz  omówień

utworów  należących  do  repertuaru  powszechnego  w: Indeks  sekwencji  w  polskich
rękopisach muzycznych (1974), Indeks śpiewów ordinarium missae w graduałach polskich

do  1600  r.  (1978), Śpiewy  alleluia  o  Najświętszej  Marii  Pannie  w  polskich  graduałach
przedtrydenckich ( 1 9 8 4 ) , Śpiewy  alleluia  de  sanctis  w  polskich  rękopisach
przedtrydenckich (1995),  szczególne  znaczenie  posiadają  jego  badania  nad  repertuarem,

który  można  zaliczyć  do  twórczości  polskiej,  jak  na  przykład Sekwencje  polskie (1973,
1976).  Problematyka  źródłoznawcza  dominuje  też  w  pracach  Jerzego  Morawskiego:
Polska liryka muzyczna w średniowieczu. Repertuar sekwencyjny cystersów  (XIII–XVI  w.)
(1973),  edycja  nutowa: Sekwencje  cysterskie (1984),  wydana  wspólnie  z  Henrykiem
Kowalewiczem  edycja  źródłowa Hymny  polskie (1991)  oraz  monograficzne  opracowanie

najprostszych  form  recytatywu  liturgicznego: Recytatyw  liturgiczny  w  średniowiecznej
Polsce. Wersety-lekcje-oracje (1996). Tematyka ta szczególnie często pojawiała się również
w pracach Tadeusza Maciejewskiego, między innymi w: Kyriale cysterskie w najstarszych
rękopisach  polskich:  XIII  i  XIV  wiek (1969),  a  przede  wszystkim  w Kyriale  w  Polsce  do
XVII wieku.  Katalog śpiewów mszalnych. (1976); podejmowało  ją  także  dość  liczne  grono

polskich  mediewistów  muzycznych  młodszych  generacji.  Szczegółowych  i  ważnych  dla
dziejów  muzyki  religijnej  w  Polsce  opracowań  wycinkowych,  głównie  o  charakterze
monograficznym,  doczekały  się  też  inne  formy  praktykowanych  w  Polsce  części
ordinarium  i  proprium  missae. W  ostatnich  czasach  obserwujemy  również  znaczny

wzrost  zainteresowań  formami  psalmodii  mszalnej  i  brewiarzowej.  Dowodem  tego  jest

między  innymi  wyczerpująca  monografia  Formuły  dyferencyjne  psalmodii  brewiarzowej

w źródłach polskich Czesława Grajewskiego (2004).

Wśród  publikacji  dotyczących  twórczości  polskiej  szczególne  znaczenie  mają  wydania

nutowe  i  omówienia  najstarszych  polskich  oficjów  rymowanych:  Polskie  oficja  rymowane

o  św.  Wojciechu  (1973)  i Święty  Wojciech  w  polskiej  muzyce  średniowiecznej (1996)
Jerzego  Pikulika, Historia  rymowana  o  św.  Jadwidze  „Fulget  in  orbe  dies”  (1977)
i  Historia  rymowana  o  św.  Wojciechu  „Benedic  regem  cunctorum”  (1979)  Jerzego
Morawskiego  oraz  Tadeusza  Maciejewskiego Gaude  Mater  Polonia.  Święty  Stanisław

w  polskiej  muzyce  i  poezji  średniowiecznej (1993)  i  Kazimierza  Szymonika Oficjum
rymowane  o  Św.  Stanisławie  „Dies  adest  celebris”  i  hymn  „Gaude  Mater  Polonia”
w  polskich  antyfonarzach  przedtrydenckich (1996).  Pracom  tym,  o  charakterze  źródłowo-

dokumentacyjnym, prezentującym wielokrotnie nowo odnalezione materiały źródłowe, ale
zawierającym  też  obszerne  nieraz  omówienia  publikowanych  materiałów  nutowych,

przyznać  należy  niekiedy  dużą  wartość  w  warstwie  interpretacyjnej.  Krytyczne
najczęściej  przedstawienie  zebranego  w  nich  materiału  muzycznego  nadaje  im  charakter
edycji  źródłowych  wybranych  fragmentów  zachowanego  w  polskich  źródłach

i kultywowanego w Polsce repertuaru muzycznego.

Specjalnych  opracowań  doczekała  się  również  historia  notacji  muzycznej  w  Polsce.

Badania  nad  paleografią  muzyczną,  zapoczątkowane  z  inicjatywy  Hieronima  Feichta
i  prowadzone  przez  Jana  Chwałka  (w  pozostającej  w  maszynopisie  pracy Zabytki
cheironomiczne  z  Biblioteki  Uniwersytetu  Wrocławskiego ,  1963)  rozwinęły  się  znacznie

razem  z  postępami  prac  źródłoznawczych  i  opracowań  poszczególnych  zabytków  lub  ich
zespołów.  Na  szczególne  polecenie  zasługują  między  innymi:  Notacja  gregoriańska
w  świetle  polskich  rękopisów  liturgicznych Tadeusza  Miazgi  (1984),  a  zwłaszcza
publikacje  Nino  Albarosy Notacja  bezliniowa  w  polskich  źródłach  chorałowych  XII–XIII
wieku  i Janki  Szendrei Notacja liniowa w polskich źródłach chorałowych XII–XVI wieku,

wydane  w: Notae  musicae  artis.  Notacja  muzyczna  w  źródłach  polskich  XI–XVI  wieku
(1999, również w wersji obcojęzycznej 2001).

W  zakresie  znajomości  źródeł,  genezy  i  początków  muzyki  wielogłosowej  w  Polsce

wczesnośredniowiecznej  niezastąpione  pozostają  opracowania  Mirosława  Perza,  który
początkom muzyki polifonicznej w Polsce poświęcił wiele cennych rozpraw. Na szczególną

uwagę zasługują wyniki jego badań zawarte w tekście referatu Organum, Conductus und
mittelalterliche  Motette  in  Polen, wygłoszonego  na  XI  Kongresie  Międzynarodowego
Towarzystwa  Muzykologicznego  w  Kopenhadze  w  1972  r.  i  opublikowanego  w  języku
polskim: Organum,  conductus  i  średniowieczny  motet  w  Polsce  (1973),  a  także  jego

opracowanie: The  Oldest  Source  of  Polyphonic  Music  in  Poland  –  Fragments  from  Stary

Sąc z. (1977).  Niezależnie  od  poszerzenia  podstaw  źródłowych  i  pogłębienia  metod

badawczych, co przyczyniło się do znacznych postępów w badaniach początkowych etapów

rozwoju  muzyki  polifonicznej,  Mirosław  Perz  zasłużył  się  również  jako  autor  pierwszej

źródłowej  edycji  najdawniejszych  zabytków  muzyki  wielogłosowej  w  Polsce:  Sources  of

Polyphony  up  to  c.  1500  (facsimile  i  transkrypcje,  1973  i  1976).  Muzyka  wielogłosowa
w  Polsce  jest  poza  tym  jedną  z  nielicznych  dziedzin,  które  wzbudziły  większe
zainteresowanie  badaczy  zagranicznych.  Do  ważniejszych  prac  zaliczyć  należy: Die
Organa  und  mehrstimmigen  Conductus  in  den  Handschriften  des  deutschen

Sprachgebietes  vom  13.  bis  16.  Jahrhunderts  Arnolda  Geeringa  (1952), Zu  den  Anfängen
der  Mehrstimmigkeit  bel  den  Westslaven Ladislava  Mokrý’ego  (1963),  dwie  publikacje
Theodora  Göllnera: Eine  mehrstimmige  tropierte  Weihnachtslektion  in  Polen  (1965)  i Die

mehrstimmigen  liturgischen  Lesungen  (1969),  a  ponadto Quellen  mehrstimmiger  Musik
des 13. bis 15. Jahrhunderts aus slavischen Ländern Kurta von Fischera (1975) i Roberta

M. Curry’ego Lost and Found in Stary Sącz: Ave Gloriosa (2003).

W  tym  przeglądzie  syntetycznych  i  źródłowo-materiałowych  opracowań  nie  można

pominąć  antologii  muzycznych,  które  mają  duże  znaczenie  dla  poznania  kultury

muzycznej  średniowiecznej  Polski.  Godny  polecenia  jest  –  mimo  skromnie  ilościowo
prezentowanego  materiału  z  okresu  od  XII  do  początków  XIV  w.  –  wydany  przez

Hieronima  Feichta  wybór  utworów  zatytułowany:  Muzyka  staropolska (1966),  a  przede
wszystkim antologia Musica Antiqua Polonica. T. I – Średniowiecze, pod redakcją Jerzego
Morawskiego  (1972).  Ważne  znaczenie  dla  popularyzacji  wiedzy  o  muzyce  dawnej

w  Polsce  miały  dwie  serie  wydawnicze:  Musica  Medii  Aevi, której  osiem  tomów  pod  red.
Jerzego  Morawskiego  ukazało  się  w  1.  1965–1991,  oraz Muzyka  religijna  w  Polsce.
Materiały i studia, t. I–X, pod redakcją Jerzego Pikulika, wydawana w 1. 1975–1988; obie
zawierają  liczne  prace,  głównie  źródłowo-dokumentacyjne,  poświęcone  opisom  i  analizom
najważniejszych  polskich  i  znajdujących  się  w  Polsce  zabytków  chorałowych,  a  ponadto

studia  omawiające  zagadnienia  repertuarowe  w  formie  prac  źródłowo-analitycznych,
a także szereg prac o charakterze syntetycznym.

Przedstawione  tu  w  sposób  skrótowy  wskazówki  bibliograficzne,  w  pewnym  stopniu

obrazujące  aktualny  stan  badań,  zawierają  jedynie  wybór  opracowań  ogólnych,
poświęconych  dziejom  muzyki  w  Polsce  w  okresie  średniowiecza.  Ukazują  one  jedynie  te

pozycje  literatury  przedmiotu,  które  miały  największy  wpływ  na  treść  tej  książki.  Mimo
widocznego  w  ostatnich  czasach  wzrostu  zainteresowań  dawną  muzyką  i  wyraźnego
postępu  w  badaniach  nad  muzyką  średniowieczną,  który  wiąże  się  z  wieloma
inicjatywami podejmowanymi z okazji coraz szerszego włączania muzyki średniowiecznej,

i  to  zarówno  polifonicznej,  jak  i  jednogłosowej,  do  programów  koncertowych  różnych

zespołów  specjalizujących  się  w  wykonywaniu  dawnej  muzyki,  istnieje  jeszcze  wiele

dziedzin  muzyki  średniowiecznej,  dalekich  od  wyczerpującego,  a  przynajmniej

zadowalającego  opisania  i  wyjaśnienia.  Daje  się  wyraźnie  odczuć  brak  dokładnych

inwentarzy i katalogów, edycji źródeł chorału rzymskiego, niezbędnych dla podejmowania

badań  porównawczych,  a  także  prac  nad  praktyką  muzyczną  Kościoła  rzymskiego
w  Polsce,  których  podstawę  winna  tworzyć  historia  liturgii.  Dalece  niepełne  są  badania
repertuaru  muzycznego  i  jego  specyficznych  w  różnych  środowiskach  cech;  wyraźnie
odczuwalne  jest  również  wykorzystanie  w  wysoce  niewystarczającym  stopniu  różnego

rodzaju  źródeł  pośrednich  –  historycznych,  literackich,  przekazów  średniowiecznego
piśmiennictwa  religijnego,  nie  zawsze  bezpośrednio  związanych  z  muzyką,  ale  niosących
wiele informacji ważnych z punktu widzenia historii kultury muzycznej. Wreszcie, ciągle

brakuje  jeszcze  nowoczesnej  i  wyczerpującej  encyklopedii  specjalistycznej,  poświęconej
kulturze  muzycznej  średniowiecznej  Polski.  Wszystkie  wymienione  tu  problemy

wyznaczają jako postulaty badawcze kierunki przyszłych prac, których rezultaty pozwolą
niewątpliwie na lepsze poznanie naszej muzycznej przeszłości.

II. KALENDARIUM EPOKI

Chronologiczny  zestaw  najważniejszych  wydarzeń  z  zakresu  historii  muzyki  polskiej

i  powszechnej,  historii  Polski  i  świata,  historii  nauki  i  kultury  w  Polsce  i  na  świecie  od
czasów najdawniejszych do roku 1320.

Pradzieje i starożytność

Przejawy życia muzycznego na terenach Polski

przed 8300 p.n.e. 2 gwizdki z kości z jaskini Mamutowej w Wierzchowiu

ok.  3000–2000  p.n.e.  gwizdki  i  gruchawki  gliniane,  bębny  klepsydrowate  z  Mrowina
(Wielkopolska) i ze Śląska

po 2000 p.n.e. dwa bębny z Pikutkowa i Opatowie (Kujawy)

ok. 1000 p.n.e. gruchawki i grzechotki gliniane

ok.  1000–800  p.n.e.  wyobrażenie  tańca  na  naczyniu  glinianym  z  Wilamowic  (pow.
Chodzież)

IX–VIII w. p.n.e. multanki (9 cewek z kości) z Przeczyc koło Zawiercia

– gwizdek z cmentarza w Majdanie koło Tarnobrzegu
– popielnice z wyrytą sceną tańca z okolic Piotrkowa

Przejawy życia muzycznego na świecie

gwizdki z kości na Morawach oraz u Słowian południowych

ok. 6000 p.n.e. najstarszy flet gliniany naczyniowy znaleziony z Mezopotamii

ok. 4000 – ok. 3000 p.n.e. wykopaliska piszczałek i sistrum w Egipcie

3000 p.n.e. tabliczka z Uruk w Sumerii z wizerunkiem trzystrunnej harfy

ok. 3000–2000 p.n.e. mała harfa (kinnor) lub lira i abub (piszczałka) w Izraelu

ok.  2700–2200  p.n.e.  wiadomości  o  muzyce  dworskiej  i  kulturowej  w  Memfis  w  Egipcie.

Wizerunki instrumentów w płaskorzeźbie i malarstwie

ok.  2700–2100  p.n.e.  zabytki  plastyczne  w  Grecji  przedstawiające  instrumenty:  syringę
pasterską, aulos, harfę

ok.  2500–2350  p.n.e.  muzycy  dworscy  w  Ur  wykonujący  pieśni  solowe,  chóralne,  grający

na  instrumentach.  Kobiety  –  muzykantki  dworskie  uśmiercane  po  śmierci  króla.  Śpiewy
pogrzebowe i świątynne kapłanów

ok. 2000–1900 p.n.e. hymny spisane pismem klinowym w Assur

ok.  1800  p.n.e.  zapisy  pismem  klinowym  z  Nippur  i  Ur  (Sumeria)  o  systemie  tonalnym

i stroju instrumentów smyczkowych
– wyobrażenia kitary w Grecji

ok. 1500 p.n.e. najstarsze tańce świątynne z towarzyszeniem fletów i bębnów w Japonii
–  instrumenty  muzyczne  używane  przez  Kassydów,  Asyryjczyków,  Chaldejczyków  i  in.:
lutnia, lira, harfa, flet, trąbka, dzwonki, talerze, bębny

ok.  1400  p.n.e.  instrumenty  muzyczne  popularne  w  Izraelu:  szofar  (róg),  sosra  (trąba),
magrefa (syrena), halil, tof (bębenek), kinnor (zwany błędnie harfą Dawida)
ok.  1300–1000  p.n.e.  najwcześniejsze  informacje  o  instrumentach  muzycznych  na
Dalekim Wschodzie (Chiny): bębny, dzwony, flety naczyniowe i bardzo popularne litofony,
m.in. sztaby, płyty kamienne, tzw. „brzmiące kamienie”

ok.  1100  p.n.e.  wyobrażenie  pewnego  rodzaju  oboju,  fletni  Pana,  fletów  bambusowych,

tzw.  szeng  (harmonijka  ustna)  oraz  rodzaju  cytry,  zwanej  w  Chinach  czeng,  w  Japonii
koto

ok.  1000  p.n.e.  rozkwit  muzyki  obrzędowej  w  Izraelu:  śpiew  psalmów,  użycie
instrumentów strunowych i talerzy (m.in. hebel, asor i in.)
– notacja muzyczna w Asyrii i Babilonii

– brązowa trąba używana przez Etrusków: lituus
IX–VIII  w.  p.n.e.  wzmianki  o  muzyce,  tańcach,  imiona  śpiewaków  (np.  Demodokles,

Phennios) w Iliadzie i Odysei Homera

ok.  750  p.n.e.  rozpowszechnienie  eposu  i  pieśni  lirycznych  wykonywanych  z  muzyką

(treny, peany, hymny itp.)

ok.  700  p.n.e.  Terpander,  grający  na  lirze  poeta  i  muzyk  ze  Sparty,  pisał  nomosy,  pieśni

biesiadne i in.

po 668 p.n.e. orkiestra królewska (harfy, kitary i in.) na asyryjskim dworze Assurbanipala

po 604 p.n.e. orkiestra władcy Babilonii, Nabuchodonozora II (panował w l. 604–562)

ok. 600 p.n.e. rozkwit poezji lirycznej i monodii solowej w Grecji: Alkajos, Saffona

586 p.n.e. Sakadas z Argos grał na aulosie utwór o walce Apollina ze smokiem

przed 550 p.n.e. wiadomość o minstrelach dworskich w Asyrii

ok. 550 p.n.e. Alkman z Sardes napisał pieśń dla chóru dziewcząt

po 530 p.n.e. pisma o muzyce, także księga pieśni Konfucjusza (ur. 551, zm. 479)

po  500  p.n.e.  Pitagoras  z  Samos  (ur.  ok.  572,  zm.  ok.  497)  grecki  filozof  i  matematyk,
twórca m.in. teorii budowy interwałów muzycznych i systemów akustycznych i tonalnych
– powstanie tragedii greckiej w Atenach jako syntezy poezji, muzyki i tańca

ok.  490  p.n.e.  (i  wcześniej)  liczne  mity  greckie  związane  z  muzyką  (m.in.  muzy,  Apollo,
Dionizos, Orfeusz)

po  490  p.n.e.  Pindar  (ur.  518,  zm.  446),  poeta  i  muzyk,  napisał  m.in.  hymny,  peany,
dytyramby, ody pytyjskie

ok. 450 p.n.e. fragmenty zapisów ilustracji muzycznych z Orestesa i z Ifigenii Eurypidesa
– wiadomość o chórze z Agamemnona Ajschylosa
– popularność 9–12-strunowej kitary

– śpiewy z towarzyszeniem aulosu w dramacie satyrów

442 p.n.e. pieśń z Antygony Sofoklesa

kon. V w. p.n.e. wokalne śpiewy responsorialne w Izraelu

po 400 p.n.e. teoria etosu i społeczna rola muzyki u Platona

ok. 350 p.n.e. rozwinięcie teorii platońskich w dziele O muzyce Arystotelesa

ok. 300 p.n.e. pisma chińskie wspominają o skali chromatycznej w muzyce

ok. 240 p.n.e. muzyk grecki Liwiusz Andronikus propagował w Rzymie teatr grecki i pisał

śpiewy na chór do przedstawień

ok. 240 – ok. 220 p.n.e. Ktesibios wybudował organy wodne w Egipcie

ok.  220  –  ok.  200  p.n.e.  władcy  chińscy  z  dynastii  Han  utrzymują  ogromny  zespół
muzyczny dworski (ok. 800 osób?)

ok. 200 p.n.e. najstarszy traktat muzyczny Bharaty w Indiach

ok. 150 p.n.e. recytacja Rigvedy i melorecytacja Samavedy w muzyce hinduskiej

ok.  150  –  ok.  120  p.n.e.  wzmianka  o  hymnach  dziękczynnych  w  zwojach  z  Morza

Martwego

ok. 140 p.n.e. pean do Apollina, inskrypcja na murze w Delfach

ok. 100 p.n.e. najwcześniejszy zapis notacji greckiej na papirusie

po 100 p.n.e. instrumenty strunowe szarpane używane przez celtyckich bardów

ok.  30  p.n.e.  Didymos  (ur.  63  p.n.e.,  zm.  10),  gramatyk  z  Aleksandrii,  m.in.  twórca
jednego z greckich systemów dźwiękowych

ok.  30  –  ok.  15  p.n.e.  dzieło  Witruwiusza  o  architekturze,  także  o  budowie  organów
wodnych

pocz.  1  w.  n.e.  mozaika  rzymska  przedstawiająca  muzyków  w  cyrku  z  instrumentami:
tubą hydraulos (organy wodne) i rogami

ok. 50 popularność śpiewu antyfonalnego, wprowadzonego (według legendy) przez biskupa
Antiochii, Ignacego (ur. ok. 30, zm. ok. 110)

ok. 100 pieśń Seikilosa (Grecja)
– Pseudo-Plutarch z Cheronei (ur. 45–50, zm. 120–5): O muzyce  – przekaz greckiej teorii
muzyki

115 tibie i rogi na płaskorzeźbie zdobiącej kolumnę Trajana w Rzymie

ok. 120 hymn Mesomedesa z Krety, muzyka na dworze cesarza Hadriana w Rzymie

ok. 150 Harmonika Klaudiusza Ptolemeusza (ur. ok 100, zm. ok. 168) – przekaz greckiej

teorii muzyki

ok. 220 początki opery chińskiej

ok. 230 szczątki rzymskich organów w Aquincum (dziś Węgry)

przed 270 rozpowszechnienie lutni w muzyce perskiej

ok.  290  najstarszy  zapis  hymnu  wykonywanego  przez  chrześcijan  na  papirusie
z Oxyrhynchos

Historia i kultura na terenach Polski

jaskinie jury Krakowsko-Wieluńskiej, zbieracze, myśliwi

ok. 6000 p.n.e. cmentarz szkieletowy w Janisławicach

na ziemiach późniejszych Słowian – rolnictwo, hodowla, obróbka kamienia. Kształtowanie
rodu.

ok. 3500 p.n.e. kopalnie krzemienia w okolicach Opatowa

ok. 3000–2000 p.n.e. grobowce w Wietrzychowicach na Kujawach

2500–1500 p.n.e. pojawienie się kultu słońca,

– pojawienie się tkactwa i garncarstwa, osadnictwo, stosunki patriarchalne

ok.  1800–600  p.n.e.  osadnictwo  (zagrody  otoczone  rowem),  organizacja  plemienna
(naczelnicy plemienia), początki wymiany, rzemiosło, narzędzia z brązu, warzelnictwo soli

– zagroda w miejscu dzisiejszego Biskupina z epoki brązu należąca do kultury łużyckiej,

obróbka metali

ok. 1300 p.n.e. bóstwa żeńskie i męskie (Perkun), kult zmarłych

– wał kultowy na Górze Ślęży; ośrodek kultu: Radunia

ok. 1200 p.n.e. początki kultury łużyckiej

ok. 700–400 p.n.e. użycie radła

ok. 650 p.n.e. osady obronne

– rozbudowa grodu z wałem drewnianym w Biskupinie

– groby kloszowe odkryte w Janówku koło Nowego Dworu

ok. 600 p.n.e. gród łużycki w okolicach Kruszwicy

550 p.n.e. kult boga Swarożyca-Dadżbóga
– kultura pomorska: rękodzieło, wymiana

ok. 500 p.n.e. broń i narzędzia z żelaza, wytwórnia w Nadarzynie koło Pyrzyc

– ceramika użytkowa i ozdoby zdobione wizerunkami postaci ludzi i koni w Sobiejuchach
koło Żnina

500–450 p.n.e. najazd Scytów, zniszczenie grodów i zamęt wojenny

ok. 400 p.n.e. osadnictwo, liczne grody, wojny międzyplemienne

– dymarki w Górach Świętokrzyskich

– wierzenia solarne

ok. 400 – ok. 350 p.n.e. migracje plemion germańskich i celtyckich

ok. 300 p.n.e. – XIV w. n.e. ośrodek kultu pogańskiego na górze Ślęży

ok.  250  p.n.e.  prawdopodobnie  Celtowie  usypali  kopiec,  dziś  zwany  kopcem  Krakusa  (wg
innych VII–VIII w. n.e.)
– prawdopodobnie celtyckie posągi: tzw. Mnich i Niedźwiedź na górze Ślęży

ok. 125 p.n.e. ponowna migracja celtycka głównie na Śląsk

pocz. I w. p.n.e. tworzenie się bursztynowego szlaku

– migracja plemion skandynawskich u ujścia Odry
– groby Gotów w Prądzie koło Myśliborza

kon. I w. p.n.e. szlaki handlowe, wędrówki kupców z zachodu

I–III w. ślady rzymskie. Bogate groby w Lubieszowie na Pomorzu

ok. 50 Pliniusz Starszy (ur. 23, zm. 79) wspomina o Wenedach (Prasłowianie?)

160–80 wyroby rzymskie i galijskie

od ok. 180 slawizacja ziem dzisiejszej Polski

II–III w. figurka Jowisza z Zebrzydowa

od  III  w.  ośrodek  hutnictwa  żelaza  w  Górach  Świętokrzyskich  i  huta  żelaza  w  Igołomi
koło Proszowic, także ośrodek ceramiczny

250 złote monety rzymskie w Starej Wsi koło Węgrowa

Historia i kultura na świecie

górny paleolit ok. 55000 – ok. 8300 p.n.e., łowcy, zbieracze

jaskinie koło Düsseldorfu i Le Monstier

ok. 25000–20000 p.n.e., figurki kobiece np. Wenus z Willendorfu

ok. 15000 – ok. 12000 p.n.e. rysunki naskalne w grocie Lescaux w Pirenejach

7000 p.n.e. pierwsze tkaniny na terytorium Turcji

ok. 6000 p.n.e. uprawa pszenicy w Azji

4241 p.n.e. najstarszy kalendarz powstały w Egipcie w Heliopolis

ok. 4000 p.n.e. Stonehenge, krąg kultu słońca w Anglii

ok. 3900 p.n.e. pojawienie się kultury Sumerów w Mezopotamii. Powstanie miasta Ur

ok. 3000 p.n.e. pismo wynalezione w Sumerii notuje wiele języków

ok. 2850 p.n.e. powstanie tzw. Starego Państwa w Egipcie. Pismo i kalendarz egipski

2625 p.n.e. Gilgamesz, król sumeryjskiego Uruku

2625–2510 p.n.e. wielkie piramidy Cheopsa, Chefrena i sfinks w Gizie

2194  p.n.e.  Wielki  Yu  z  dynastii  Xia:  melioracja  rzeki  Huang-ho,  jedno  z  najstarszych
wydarzeń z historii Chin

ok. 2050–1850 p.n.e. Średnie Państwo w Egipcie.

Rozkwit języka i literatury (romans podróżniczy Sinhue)

ok. 2000 p.n.e. powstaje Stare państwo Asyryjskie i państwo Babilońskie

ok. 1790–50 p.n.e. kodeks Hammurabiego, króla Babilonii

1650–1500 p.n.e. groby królów w Mykenach

ok. 1565 p.n.e. Nowe Państwo w Egipcie

ok. 1550–1500 p.n.e. budowa świątyń w Karnaku, Abu-Simbel, Deir-el-Bahari i innych

–  faraon  Amenhotep  I,  rozkwit  państwa.  Rozwój  sztuki,  np.  rzeźby:  posągi  faraonów,

popiersie Nefretiti

1400–1300 p.n.e. wynalezienie alfabetu przez Fenicjan

1362–52 p.n.e. panowanie faraona Tutanchamona w Egipcie

1301–1235 p.n.e. panowanie faraona Ramzesa II w Egipcie

ok. 1200 p.n.e. zburzenie Troi

1095 p.n.e. arcykapłan Herhor władcą Egiptu. Upadek państwa

1030–975 p.n.e. powstanie państwa Izrael, pierwsi królowie Izraela: Saul i Dawid

1000 p.n.e. pojawienie się Etrusków

962–31 p.n.e. panowanie Salomona w Izraelu.

IX–VIII w. p.n.e. Homer: Iliada i Odyseja

>ok. 800 p.n.e. wielka kolonizacja grecka

753 p.n.e. legendarna data założenia Rzymu

ok. 700 p.n.e. Hezjod, poeta grecki

676 p.n.e. prawa Likurga w Sparcie

668–26 p.n.e. panowanie Assurbanipala w Asyrii. Organizacja biblioteki z ogromną liczbą

zapisów klinowych

660 p.n.e. założenie Bizancjum jako kolonii greckiej

612 p.n.e. zdobycie Niniwy przez Babilończyków. Upadek Asyrii

ok.  600  p.n.e.  filozofowie  jońscy,  m.in.  Tales  z  Miletu  (wyjaśnianie  budowy  świata)  oraz
Heraklit  z  Efezu  (wyjaśnianie  zmienności  świata);  Pitagoras  z  Samos,  wybitny  uczony
grecki, matematyk, twórca systemów akustycznych

– reformy ustrojowe Solona w Atenach (ur. ok. 635, zm. ok. 560)

po 600 p.n.e. początki budowy Muru Chińskiego

2. poł. VI i pocz. V w. p.n.e działalność Konfucjusza i Lao-Tsy

550–40  p.n.e.  powstanie  potęgi  Persji,  zdobycze  terytorialne  Cyrusa  II  Achemenidy  (zm.
529)

534 p.n.e. pierwszy konkurs tragedii w Atenach

522–486  p.n.e.  panowanie  i  podboje  króla  Dariusza  I  Hystaspesa  zw.  Wielkim  (ur.  ok.

550, zm. 486) w Persji

ok. 500 p.n.e. mapa świata Hekatajosa z Miletu

po 500 p.n.e. powstanie republiki w Rzymie. Walka plebejuszy z patrycjuszami
–  działalność  najwybitniejszych  tragików  greckich:  Ajschylosa  (ur.  525,  zm.  456),
Sofoklesa (ur. 496, zm. 406), Eurypidesa (ur. 481, zm. 406)

– najstarsze pozostałości budowli azteckich w Meksyku

490  p.n.e.  bitwa  pod  Maratonem,  klęska  Dariusza  I,  zwycięstwo  wodza  greckiego
Miltiadesa

480  p.n.e.  wyprawa  króla  Persji  Kserksesa  (ur.  ok.  517,  zm.  465)  na  Grecję.  Klęska
Leonidasa, króla Sparty w latach 491–480 pod Termopilami.
– zwycięstwo Greków pod Salaminą

ok. 450 p.n.e. twórczość rzeźbiarza Myrona (ur. 480) w Grecji

– działalność Herodota z Halikarnasu (ur. 485, zm. 425), najstarszego historyka greckiego
– rządy Peryklesa (ur. ok. 500, zm. 429) w Atenach, utrwalenie demokracji – działalność

rzeźbiarza Fidiasza w Atenach (ur. ok. 500, zm. 438), twórcy m.in. Dyskobola

– działalność Tukidydesa (ur. 460, zm. 399), wybitnego historyka greckiego

– budowa Partenonu w Atenach

ok. 450 – ok. 420 p.n.e. działalność rzeźbiarza Polikteta w Grecji

ok. 427 p.n.e. komedie komediopisarza greckiego Arystofanesa (ur. 446, zm. 386)

–  urodził  się  Platon  (właściwie  Arystokles;  zm.  347),  uczeń  Sokratesa,  twórca  idealizmu
obiektywnego

po  401  p.n.e.  powstanie Anabazy  Ksenofonta  (ur.  ok.  430,  zm.  ok.  355),  wybitnego
historyka greckiego

– działalność lekarza greckiego Hipokratesa z Kos (ur. 460, zm. 377)

399 p.n.e. proces i śmierć Sokratesa (ur. 470), filozofa greckiego, nauczyciela i inspiratora
wielu pokoleń filozofów różnych opcji i kierunków

367–47 p.n.e. Arystoteles (ur. 384, zm. 322) w Akademii Platońskiej

356 p.n.e. Herostrates, szewc z Efezu, dla rozgłosu pali świątynię Artemidy w Efezie

351 p.n.e. pierwsza filipika Demostenesa (ur. 384, zm. 322). Rozkwit retoryki

336–23 p.n.e. panowanie Aleksandra Wielkiego Macedońskiego (ur. 356, zm. 323)

332 p.n.e. podbój Azji Mniejszej Egiptu. Założenie Aleksandrii

305 p.n.e. powstanie Kolosa Rodyjskiego

264–146 p.n.e. trzy wojny punickie zwycięskie dla Rzymian

ok. 250 p.n.e. świetność kultury w Pergamonie
– prawa i wynalazki Archimedesa (ur. 287, zm. 212)

218  –  4  p.n.e.  druga  wojna  punicka.  Klęska  Rzymian  w  walce  z  wodzem  kartagińskim
Hannibalem (ur. 247, zm. 183) pod Kannami (216 p.n.e.), ostateczne zwycięstwo w 204 r.

Scypiona Afrykańskiego Starszego (ur. 236, zm. 184)

ok. 200 p.n.e. komedie Plauta (ur. ok. 250, zm. 184) wzorowane na greckich

149–6 p.n.e.  III wojna punicka, zburzenie  Kartaginy przez  Rzymian pod wodzą  Scypiona

Młodszego (ur. 185, zm. 129)

133–22  p.n.e.  reformy  trybunów  ludowych  Grakchów  (odtworzenie  średniej  klasy

właścicieli ziemskich): Gajusz (ur. ok. 152, zm. 121) i Tyberiusz (ur. 162, zm. 133)

ok. 100 p.n.e. posąg Nike z Samotraki rzeźbiony przez artystów z Rodos

81 p.n.e. pierwsza mowa Cycerona (ur. 106, zm. 43)

73–1 p.n.e. powstanie niewolników w Rzymie pod wodzą gladiatora Spartakusa

60 p.n.e. pierwszy Triumwirat złożony z mężów stanu: Juliusza Cezara (ur. 102–100, zm.
44), Pompejusza Wielkiego (ur. 106, zm. 48) i Krassusa Marcusa (ur. 112, zm. 53)

58–2 p.n.e. podbój Galii i inne kampanie Juliusza Cezara

ok. 50 p.n.e. Grupa Laokoona rzeźbiona przez artystów z Rodos

49 p.n.e. Cezar przekracza Rubikon

44 p.n.e. Idy marcowe. Zabójstwo Cezara przez polityka rzymskiego Brutusa (ur. 85, zm.
42) i towarzyszy

43  p.n.e.  panowanie  Oktawiana  Augusta  (ur.  63  p.n.e.,  zm.  14  n.e.)  Drugi  Triumwirat

złożony z Oktawiana, Marka Antoniusza (ur. 82, zm. 30) i Lepidusa (ur. 89, zm. 13 n.e.)

37–4 p.n.e. panowanie króla Heroda I Wielkiego (ur. 73, zm. 4) w Judei

31 p.n.e. bitwa pod Akcjum. Zajęcie Egiptu przez Rzymian

27 p.n.e.  Tytus  Liwiusz (ur. 59 p.n.e., zm. 17 n.e.) rozpoczyna pisanie historii  Rzymu Ab
urbe condita
–  początki  cesarstwa  rzymskiego.  Panowanie  cesarza  Oktawiana  Augusta  (ur.  63  p.n.e.,
zm. 14 n.e.)

23 p.n.e. ody poety rzymskiego Horacego (ur. 65 p.n.e., zm. 8)

19  p.n.e. Eneida Wergiliusza,  (Publius  Vergilius  Maro,  ur.  70  p.n.e.,  zm.  19),  poety

rzymskiego

12–8  p.n.e.  podbój  Germanii  przez  Oktawiana  Augusta  przed  4  p.n.e.  urodził  się  Jezus

(zm.  ok.  30  n.e.)  przywódca  mesjanistyczngo  kierunku  religijnego;  założyciel

chrześcijaństwa

2 n.e. Metamorfozy Owidiusza (ur. 43 p.n.e., zm. 18 n.e.), poety rzymskiego

54–68 rządy cesarza Nerona (ur. 37, zm. 68)

64 pożar Rzymu i prześladowanie chrześcijan

70–82 budowa Koloseum, rzymskiego amfiteatru, gdzie odbywały się igrzyska

79 wybuch Wezuwiusza niszczy Herkulanum i Pompeje

104–16 Historiae  i  Annales Publiusza  Korneliusza  Tacyta  (ur.  55,  zm.  120),  historyka

rzymskiego

135–39 powstanie mauzoleum cesarza Hadriana (dziś Zamek św. Anioła) w Rzymie

161–80  panowanie  cesarza  rzymskiego  Marka  Aureliusza  (ur.  121,  zm.  180),  filozofa,
autora Rozmyślań

211–217 budowa term Karakalli (ur. 188, zm. 217), od 211 cesarza rzymskiego

242  wystąpienie  Maniego  (ur.  216,  zm.  276),  twórcy  manicheizmu  (pierwiastki  dobra

i zła)

284–305  panowanie  cesarza  rzymskiego  Dioklecjana  (ur.  243,  zm.  316),  reformatora
państwa, prawa, administracji

ok. 290 pierwsze informacje o Starym Państwie Majów

IV wiek

Przejawy życia muzycznego na świecie

387–9 De musica św. Augustyna (ur. 354, zm. 430), filozofa i pisarza chrześcijańskiego

po  390  rozkwit  muzyki  liturgicznej  i  dworskiej  na  dworze  bizantyjskim.  Orkiestra

dworska. Aklamacje

Historia i kultura na terenach Polski

ok. 300 posąg Światowita o wielu twarzach z Ukrainy w Iwankowicach koło Kamieńca

ok. 350 upadek rodów, tworzenie się dynastii plemiennych

390–400  bogato  wyposażony  grób  jeźdźca,  gocko-słowiański  w  Ługach  koło  Góry  na

Śląsku

Historia i kultura na świecie

306–37 panowanie cesarza rzymskiego Konstantyna Wielkiego (ur. 280, zm. 337)

313 edykt mediolański Konstantyna Wielkiego (swoboda wyznawania chrześcijaństwa)

324 Bizancjum stolicą cesarstwa rzymskiego

325 sobór w Nicei

ok. 350 hymny Grzegorza z Nazjanzu (ur. 329, zm. 390), wzorowane na poezji greckiej

374 Ambroży (ur. 339, zm. 397) mianowany biskupem Mediolanu, autor licznych tekstów
hymnicznych, reformator liturgii, święty

375 początki wędrówki ludów. Wystąpienie Hunów

392–405 hymny Prudencjusza (ur. 248, zm. po 405), rzymskiego poety – liryka

395  cesarz  Teodozjusz  I  Wielki  utrwala  podział  cesarstwa  rzymskiego  na  wschodnie
i zachodnie

398 patriarchą Konstantynopola zostaje Jan Chryzostom (ur. 354, zm. 407)

V wiek

Przejawy życia muzycznego na świecie

ok. 400 piśmiennictwo Martianusa Capelli
– antyfonalne wykonywanie psalmów w liturgii rzymskiej

od  ok.  400  rozwój  chorału  gallikańskiego  w  południowej  Francji  i  chorału  mozarabskiego
w Hiszpanii

ok. 420–30 wprowadzenie psalmodii chorałowej do mszy rzymskiej

ok.  450–80  Antymus  i  Tymokles,  poeci  i  kompozytorzy  bizantyńskich  hymnów

i troparionów

492–6  pontyfikat  papieża  Gelazjusza  i  wzmianka  o Sacramentarium  Gelasianum,

najstarszej księdze z chorałem łacińskim

Historia i kultura na terenach Polski

ok. 400 krystalizacja kultury słowiańskiej

od  450  ekspansja  Hunów  na  Śląsku  i  w  zachodniej  Małopolsce;  groby  Hunów
w Jędrzykowicach koło Oławy

Historia i kultura na świecie

ok. 400 Wyznania św. Augustyna

410  inwazja  Gotów  pod  wodzą  króla  Alaryka  (ur.  370,  zm.  410)  na  Rzym  i  początki
upadku imperium

412 Goci, Frankowie, Alemanowie i Wandalowie w Galii i w Hiszpanii

434–53 panowanie Attyli (zm. 453) w państwie Hunów

440–61  pontyfikat  Leona  I  Wielkiego  (ur.  przed  400,  zm.  461);  zwalczał  odrębne
wyznania, wybitny mówca

po  450  mauzoleum  Galii  Placydii  (ur.  ok.  388,  zm.  450),  córki  cesarza  Teodozjusza

I Wielkiego, w Rawennie z mozaikami bizantyjskimi

475–76  Romulus  Augustulus  (ur.  ok.  460,  data  śmierci  nieznana),  ostatni  cesarz
zachodniorzymski

476 upadek cesarstwa zachodniorzymskiego, wpływy cesarstwa wschodniego (Bizancjum)

VI wiek

Przejawy życia muzycznego na terenach Polski

ok. 500 trąba z brązu wydobyta z Nogatu

ok.  550  wiadomości  o  obrzędach  magicznych,  prawdopodobnie  z  udziałem  instrumentów

(rogi) oraz okrzykami przyśpiewkowymi

Przejawy życia muzycznego na świecie

ok. 500 działalność Romanusa, autora kontakionów bizantyńskich

– wprowadzenie notacji ekfonetycznej w śpiewach syryjskich

ok.  500–24  działalność  jednego  z  najwybitniejszych  teoretyków  muzyki,  Boecjusza  (ur.
480, zm. 524); jego Institutione musica było podstawą teorii muzyki do XVII w. w Europie

ok. 500–600 sprowadzenie dzwonów ze wschodu do Europy

1.  poł.  VI  w.  działalność  Cassiodorusa  Flaviusa  (ur.  479,  zm.  575),  rzymskiego  pisarza,

konsula i senatora, teoretyka muzyki i tłumacza greckich pism o muzyce

527  uporządkowanie  liturgii  bizantyńskiej  (dominacja  hymnodii)  za  czasów  cesarza
Justyniana

ok. 540 Institutiones de musica Cassiodorusa

ok. 550 De cursibus ecclesiasticis Grzegorza z Tours (zm. ok. 594) o chorale gallikańskim

po  550  działalność  rzymskiego  poety  Venantiusa  Fortunatusa  (wprowadzenie  nazwy
„harfa”; uwagi o chorale gallikańskim, autorstwo Salve festa dies i Vexilla regis)

ok. 560 słynny kontakion Syn jednorodzony przypisywany cesarzowi Justynianowi

580–636  działalność  Izydora  z  Sewilli  (ur.  ok.  560,  zm.  636),  teologa,  myśliciela,  znawcy
chorału mozarabskiego, autora Sententiae de musica

po  590  papież  Grzegorz  Wielki  reorganizuje  schola  cantorum  w  Rzymie,  jako  miejsce
kultywowania rzymskiej tradycji chorałowej

Historia i kultura na terenach Polski

500–550 kultura wczesnosłowiańska (rolnictwo orne, hodowla, rzemiosło, handel)
– ekspansja plemion słowiańskich i migracje Słowian w różnych kierunkach

ok. 550 relacja historyka gockiego Jordanesa o Słowianach

–  dalszy  rozwój  organizacji  plemiennych.  Powstawanie  grodów  i  osad  otwartych  (tzw.
opola)

– najstarsze zachowane relikty ziemianek

550–3 Historia  wojen Prokopiusza  z  Cezarei  (zm.  ok.  562),  historyka  bizantyjskiego,

z wzmiankami o magicznych obrzędach Słowian

od 570 Awarowie na ziemiach słowiańskich. Wyprawy przeciw Frankom

590–600 osada słowiańska w Kruszwicy
–  Strategikon Pseudo-Maurycjusza,  dzieło  o  bizantyjskiej  sztuce  wojennej;  także
wiadomości o sztuce wojennej i obyczajach Słowian

Historia i kultura na świecie

ok.  500  edykt  Teodoryka  (ur.  ok.  455,  zm.  526),  króla  Ostrogotów  od  471,  narzucający
prawo rzymskie

– Indie pod panowaniem Hunów
– świątynie w kształcie piramid w Peru

520 zjednoczenie Japonii

527–65 panowanie Justyniana I Wielkiego (ur. 483, zm. 565), cesarza bizantyjskiego

529  powstanie  zakonu  benedyktynów  i  klasztor  na  Monte  Cassino  założony  przez
Benedykta z Nursji (ur. ok. 480, zm. 543)

ok. 550 wprowadzenie buddyzmu w Japonii

550 powstanie państwa Awarów

554 sprowadzenie jedwabników z Chin do Europy

568  plemiona  Hunów  łączą  się,  tworząc  plemię  Awarów.  Najazdy  na  Cesarstwo
Bizantyjskie

579–82 Awarowie w Cesarstwie Bizantyjskim

589–604 cesarz Jang-Cien (zwany Wen-ti) jednoczy Chiny

ok. 590 mnisi irlandzcy pod wodzą św. Kolumbana (zm. 597) zakładają klasztory iryjskie,

przeciwstawiając się papiestwu

590–604  pontyfikat  Grzegorza  I  Wielkiego  (ur.  ok.  540,  zm.  610),  polityka,  misjonarza,

inicjatora reform liturgicznych

VII wiek

Przejawy życia muzycznego na terenach Polski

ok. 600 okrzyki i sygnały bojowe oraz prawdopodobnie pieśni do bóstw pogańskich
– gwizdki sygnalizacyjne znajdowane w Wielkopolskiem i na Pomorzu

– na terenach polskich bębny i trąby sygnalizacyjne
–  relacja  Teofilakta  Symokatty  o  słowiańskich  instrumentach  strunowych  typu  liry
i  kitary  oraz  trąbach;  wzmianki  o  słowiańskich  wędrownych  śpiewakach  recytujących

eposy przy wtórze instrumentów strunowych

Przejawy życia muzycznego na świecie

ok. 600 rozkwit muzyki przedislamskiej w kręgach arabskich. Popularność bębenka duff.

Kobiece pieśni miejskie

612 grupa 25 śpiewaków w Hagia Sophia w Bizancjum

przed 620 działalność Barbada (360 melodii?), sławnego muzyka perskiego

634–8  patriarcha  Jerozolimy  Sofronus  (zm.  638)  pisze  cykl  troparionów  (hymnodia
bizantyńska)

ok. 650 kształtowanie się dramatyzacji procesji na niedzielę palmową

od ok. 650 popularność tańców gigaku w maskach przy wtórze fletów i bębnów
– Chiny: duże zespoły wykonawcze, np. 180 instrumentów typu lutni, 200 szengów (rodzaj

fletni Pana), oboje, bębny, dzwony
– najstarsze ikonograficzne przedstawienie hinduskiego instrumentu szarpanego zw. vina

przed 680 minstrele na dworze kalifów arabskich. Wprowadzenie lutni do Mekki

Historia i kultura na terenach Polski

ok. 600 upadek wymiany handlowej, osadnictwo otwarte i obronne

– gród w Tumie pod Łęczycą

– budynki zrębowe w Ujściu

po 600 Chronographia Teofilakta Symokatty, bizantyjskiego historyka z przełomu VI i VII

w. Zawiera między innymi relacje o wędrówkach i życiu plemion słowiańskich

ok. 650 początki osady w Gnieźnie i w Ostrowiu Lednickim
– powstanie wielkich własności ziemskich
–  istnienie  licznych  plemion  słowiańskich  poświadczone  przez  Konstantyna  VII

Porfirogenetę (ur. 905, zm. 959), od 913 cesarza bizantyjskiego
– kult Światowida o wielu twarzach przenika z Rusi na Pomorze (Rugia)

– osada handlowa Truso (koło Elbląga)

Historia i kultura na świecie

ok. 600 Historia Francorum Grzegorza z Tours (ur. ok. 540, zm. 593–4)

– rozkwit państwa Majów w Meksyku

610–41  panowanie  Herakliusza  (ur.  ok.  575,  zm.  641),  założyciela  dynastii  heraklijskiej
w Cesarstwie Bizantyjskim

618–907 panowanie dynastii Tang w Chinach. Zjednoczenie i potęga kraju

622  Hedżra  –  ucieczka  Mahometa  (ur.  ok.  570,  zm.  632),  proroka  i  twórcy  islamu,
z Mekki do Medyny. Powstanie i umocnienie się islamu

623–58 panowanie Samona (zm. 658) nad plemionami słowiańskimi (dzisiejsze Morawy?)

629–39 panowanie Dagoberta I Merowinga (ur. ok. 600, zm. 639) w państwie Franków

630 powrót Mahometa do Mekki i początki kalifatu

633–38  pierwszy  kalif  Medyny,  Abu  Bekr  (ur.  573,  zm.  634)  narzuca  Arabom  islam.
Podbija Persję i Syrię

644–56  ostateczna  redakcja  Koranu,  świętej  księgi  mahometan  zawierającej  nauki
Mahometa

650 kryzys dynastii Merowingów we Francji

661  początki  dynastii  Omajjadów,  (kalif  Muawija  I,  ur.  ok.  610,  zm.  ok.  680).

Przekształcenia  gospodarcze,  religijne,  rozwój  literatury,  nauk  ścisłych,  architektury.

Wpływy greckie i bizantyjskie

686 upadek Merowingów

695–9 podboje Arabów na Wschodzie (Chorezm, Buchara, Indie i inne)

VIII wiek

Przejawy życia muzycznego na terenach Polski

ok.  700  piszczałki,  gwizdki  i  fujarki  w  wielu  stanowiskach  wykopaliskowych,  m.in.

w Kępnie, Gnieźnie

Przejawy życia muzycznego na świecie

ok. 700 ustanowienie rzymskiego porządku nabożeństw, także śpiewów chorałowych
–  powstanie  formy  kanonu  w  literaturze  i  muzyce  bizantyńskiej,  stworzonej  przez

Andrzeja z Krety (ur. ok. 660, zm. 740)
– działalność Ibn Suraija (zm. ok. 726), muzyka i kompozytora arabskiego

700–50  działalność  muzyczna  Jana  z  Damaszku:  stworzenie  oktoechosu  (cykl  8  hymnów
według 8 tonów) oraz licznych kanonów, m.in. Złotego Kanonu na Wielkanoc

700–800 rozwój muzyki religijnej w islamie (śpiewy melizmatyczne, recytacje Koranu)

714  chiński  cesarz  z  dynastii  Tang  Süan-cung  (panowanie  712–756),  znany  mecenas
sztuk,  utworzył  grupę  ok.  300  aktorów,  którzy  śpiewali  pieśni  oparte  na  skali
pentatonicznej (np. Mały pasterz).

ok. 730–60 katedra w Worcester kultywuje tradycje chorału rzymskiego

– w klasztorze Corbie koło Amiens dwaj kantorzy uczą śpiewu rzymskiego

742  biskup  Majumy  Kosmas  z  Jerozolimy  (zm.  ok.  750–60),  autor  kanonów,  reformator
śpiewu kościelnego

742–66 działa schola cantorum założona w Metzu przez biskupa Chrodeganga
750–950 rozkwit muzyki arabskiej, związki z innymi kulturami, bogate instrumentarium
– na dworach kalifów arabskich z rodu Abbasydów działali liczni muzycy i kompozytorzy

(np.  Ibn  Jami,  Mansur al-Yahudi i  Zalzal al-Darib, zm. po 842).  Również sami kalifowie,

np. Al Mahdi (zm. 785) czy Harun-al Raszyd (zm. 809), interesowali się sztuką i uprawiali

muzykę

757  król  Franków  Pepin  Mały,  zw.  też  Krótkim  (ur.  714,  zm.  768),  otrzymał  od  cesarza

bizantyńskiego Konstantyna Kopronymusa V organy

774 zachowane zapisy neum benewentyńskich (do połowy XI w.)

od 782 Alcuin Flaccus (ur. 735, zm. 804), filozof, uczony, mnich brytyjski, autor traktatu
De musica ze wzmianką o ośmiu tonach kościelnych, działa na dworze Karola I Wielkiego

789 admonitio Karola I Wielkiego o szkołach, m.in. o śpiewie religijnym

kon. VIII w. najstarszy antyfonarz z Lukki (fragmenty)
– najstarsze tropy w liturgii rzymskiej (Galia)

– Codex Blandiniensis z neumami cheironomicznymi

Historia i kultura na terenach Polski

VIII–IX  w.  (do  XIV  w.)  Łysiec  [Święty  Krzyż]  duży  i  trwały  ośrodek  kultu  pogańskiego

(700–800 krąg kamienny)

700–800  rozwój  grodu  zamkniętego  w  Gnieźnie,  węzeł  handlu  solnego,  główny  ośrodek
plemienia Polan
– gród Wawel, być może stolica kraju Wiślan

po  700  powstanie  jednostek  wieloplemiennych,  kształtowanie  się  wielkich  plemion

prapolskich. Obieralny książę
– poświadczenie wiary w Swarożyca-Dadźboga

kon.  VIII  w.  historyczne  plemiona  istniejące  bezpośrednio  przed  powstaniem  państwa
polskiego:  Wiślanie,  Goplanie,  Lędzianie,  Polanie,  Ślężanie,  Mazowszanie,  Pomorzanie
i Lubuszanie

–  dawne  i  nowe  miejsca  kultu  bogów:  góra  Radunia  na  Pomorzu,  góra  Ślęża  na  Śląsku,
góra  Chełmno,  góra  Grodowa  w  Małopolsce,  Jasna  Góra  koło  Częstochowy,  Łysa  Góra,
Arkona, Radogoszcz i in.
– posąg Światowida wydobyty ze Zbrucza

Historia i kultura na świecie

ok. 700 Norwegowie osiedlają się na wyspach szkockich

700–54  działalność  Jana  z  Damaszku  (ur.  ok.  675,  zm.  754),  greckiego  teologa,

antyikonoklasty, filozofa, poety i autora dzieła Źródło poznania

711–19 opanowanie półwyspu Pirenejskiego przez Arabów

715–41 rządy Karola Młota (ur. 688, zm. 741), założyciela dynastii Karolingów

720 Nihonshoki pierwsza kronika dziejów Japonii

724 klasztor w Reichenau

po 731 Historia ecclesiastica gentis Anglorum  angielskiego benedyktyna i historyka Bedy,
zw. Venerabilis (ur. ok. 673, zm. 735)

przed 750 Polinezyjczycy zasiedlają Wyspę Wielkanocną

750 początki dynastii arabskiej Abbasydów
– wprowadzenie rzymskiej liturgii w Metzu

po 750 najstarszy zapis tzw. sakramentarza gelazjańskiego

754 powstanie państwa kościelnego
– zjednoczenie państwa Franków

768 Karol I Wielki (ur. 742, zm. 814) królem Franków

ok. 770–820 tzw. „renesans karoliński”, wszechstronny rozkwit kultury Franków

773 wprowadzenie cyfr arabskich w Europie

774 Karol I Wielki królem Italii

778  powstanie  epickiej  powieści Pieśń  o  Rolandzie  w związku  z  bitwą  w  wąwozie
Roncesvalles

785 budowa wielkiego meczetu w Kordobie

786–809  panowanie  kalifa  Harun  ar-Raszida  (ur.  763–6,  zm.  809),  mecenasa  nauki
i sztuki. Wszechstronny rozkwit kraju
– powstanie Baśni z tysiąca i jednej nocy

786 najazd Normanów na Szkocję i Anglię

790 Historia  Longobardorum historyka  i  kronikarza  na  dworze  Karola  Wielkiego,  Pawła

Diakona (ur. ok. 720–4, zm. ok. 797–9)

791 budowa katedry w Fuldzie

798 założenie arcybiskupstwa w Salzburgu

799 najazd Normanów na Galię

przełom  VIII  i  IX  w.  kaplica  Karola  I  Wielkiego  w  Akwizgranie  i  romański  kościół
i klasztor benedyktyński św. Emmerama w Ratyzbonie

IX wiek

Przejawy życia muzycznego na terenach Polski

poł. IX w. ustnik instrumentu dętego z Wolina

ok. 870–80 prawdopodobne zetknięcie się Wiślan z muzyką cerkiewnosłowiańską podczas

misji Metodego

przełom  IX–X  w.  Ibn  Rosteh,  arabski  uczony  pochodzenia  perskiego,  pisze  o  lutniach,
tamburach  i  instrumentach  dętych  oraz  tańcach  ze  śpiewem  i  instrumentami  u  Słowian
w zachowanym fragmencie Księgi drogocennych klejnotów (ok. 903)

Przejawy życia muzycznego na świecie

IX w. najdawniejsze zapisy bizantyńskiej notacji ekfonetycznej
– najstarsze znane sekwencje, np. Grates nunc omnes
– powstanie systemów raga (modeli melodycznych) w muzyce hinduskiej
–  powstanie  wzorów  melodycznych  określonych  przez  systemy  rytmiczne,  czyli  tzw.

systemu maquamow w muzyce hinduskiej

po 800 rozkwit skryptoriów i bibliotek w cesarstwie Karola Wielkiego

804 zm. sławny muzyk arabski Ibrahim al-Mansili

812 bizantyńskie organy pneumatyczne przesłane w prezencie do Aachen

817–34  powstanie  najstarszego  zapisu  neumatycznego  (cheironomia)  prozy Psalle

modulamina 

w kodeksie  sporządzonym  prawdopodobnie  przez  kleryka  i  pisarza

Engyldesa w klasztorze św. Emmerama w Regensburgu

822–42  Hrabanus  Maurus  (ur.  780,  zm.  856)  jako  opat  w  Fuldzie  kontynuuje  tradycje

chorału  rzymskiego.  Pozostawił  też  pisma  liturgiczne  826  organy  na  dworze  cesarza
Ludwika Pobożnego

827–34 reforma antyfonarza Amalara z Metzu (ur. ok. 775, zm. 825–53), poety i pisarza.

Jego Liber de ordine antiphonarii zaginął

830–40 szerokie rozpowszechnienie Institutione musica Boecjusza

840 zm. Walafried Strabo, teoretyk muzyki w Reichenau

840–50 Musica disciplina Aureliana z Réôme (omawia modi kościelne i problemy rytmu)

poł. IX w. rękopis chorałowy z St. Martial z Limoges

ok.  850  pierwsze  śpiewy  w  kwartach,  kwintach  i  oktawach  zapisane  w  traktatach
muzycznych Musica enchiriadis, Scholia enchiriadis i Alia musica

2. poł. IX w. Remi d’Auxerres (zm. 908), francuski teoretyk muzyki, autor komentarzy do
traktatu De musica Martianusa Capelli

858–65 De  divisione  naturae  z  uwagami  o  muzyce  Johannesa  Scotta  Eriugeny  (ur.  ok.
810, zm. 877), irlandzkiego teologa i filozofa, twórcy systemu emanacji

860–3  wprowadzenie  śpiewów  starosłowiańskich  przez  Konstantyna  i  Metodego
u ochrzczonych w obrządku wschodnim Słowian

ok.  864  wprowadzenie  greckiego  obrządku  i  śpiewu  liturgicznego  do  cerkwi  ruskiej

w Kijowie

874  zm.  al-Kindi  (ur.  790),  wybitny  filozof  i  uczony  arabski,  autor  ponad  265  traktatów
z różnych dziedzin, w tym pięciu traktatów o muzyce

877 anonimowy tonarius z Metz

ok. 880 pierwsze wzmianki o wielogłosowości w De  harmonica  institutione Hucbalda  (ur.

ok. 840, zm. 930)

885–90 wzmianki o podobnych śpiewach bizantyńskich i rzymskich (antyfony i stichery)

przełom IX i X w. działalność Oda z Cluny (ur. ok. 878–9, zm. 942), kompozytora hymnów

i antyfon, autora tonariusa i domniemanego autora Dialogus de musica (Pseudo-Odo)

– Kitab al-musiki l’kabiir, traktat o muzyce al-Farabiego
–  działalność  Notkera  Balbulusa  (ur.  ok.  840,  zm.  912),  znanego  autora  licznych
sekwencji, mnicha z St. Gallen
– działalność Tuotila (zm. 915), autora tropów, sekwencii i in. śpiewów liturgicznych w St.

Gallen
–  działalność  Regina  z  Prüm  (zm.  915),  niemieckiego  teoretyka  muzyki,  autora Epistola
de harmonica institutione

Historia i kultura na terenach Polski

805 limes sorabicus Karola Wielkiego określa zachodnią granicę osiedlania się Słowian

809–13 dotarła do Polski pierwsza księga: zbiór kazań, rękopisów z przełomu VIII i IX w.

poł.  IX  w.  notatka  anonimowego  Geografa  Bawarskiego  zawierająca  ważne  dane
o plemionach słowiańskich

2.  poł.  IX  w.  informacja  o  Wyszu,  który  wywędrował  z  ziemi  Lędzian  na  Bałkany,  gdzie
jego syn Michał został księciem serbskiego plemienia Zachlumian
– gród w Kruszwicy, główny ośrodek plemienia Goplan
– gród w Wiślicy, być może jeden z ośrodków państwa Wiślan: rotundy i pałac książęcy

865  panowanie  władców  czeskich  w  Krakowie  według  późniejszych  doniesień  Ibrahima

Ibn Jakuba, podróżnika żydowskiego przebywającego w Czechach i Niemczech 960–5

874 podbój Wiślan przez państwo Wielkomorawskie

885 Żywot  św.  Metodego  ze wzmianką  o  księciu  Wiślan.  Domniemanie  o  jego  chrzcie
w obrządku słowiańskim

892 państwo Wiślan uzależnione od Wielkich Moraw

przełom  IX  i  X  w.  prawdopodobne  panowanie  księcia  Siemowita  z  rodu  Piastów  nad

terytorium Polan
– Wawel: ośrodek handlowy pod władzą Czech. Kamienna Kaplica

– ośrodek kultu pogańskiego w Trzebiatowie

– grodzisko w Stradowie

Historia i kultura na świecie

800 koronacja Karola I Wielkiego na cesarza rzymskiego

ok. 800 – piramidy w Peru i „Brama Słońca” w Boliwii

– budowa wielu meczetów w Jerozolimie i Damaszku z mozaiką i malowidłami
– pięciopiętrowa pagoda w Japonii

809 Bułgarzy zdobywają Sofię

812 uznanie cesarza Karola I Wielkiego przez Cesarstwo Bizantyjskie

814–40 panowanie cesarza Ludwika I Pobożnego (ur. 778, zm. 840)

817 Ordinatio imperii Ludwika I Pobożnego: idea zachowania całości imperium

821–3 powstanie Słowian w Macedonii przeciwko Cesarstwu Bizantyjskiemu

826–7 ekspansja Arabów na wyspy śródziemnomorskie (Sycylia)

830  zjednoczenie  plemion  morawskich  przez  Mojmira  I  (zm.  846),  pierwszego  księcia
wielkomorawskiego

po 834 najazdy Normanów na Galię i Irlandię, pierwsze osiedla normańskie

835 powstanie psałterza z Utrechtu

838 Waregowie wyprawiają się na tereny przyszłej Rusi, dochodząc do Konstantynopola

843  podział  cesarstwa  Karolingów  między  synów  Ludwika  I  Pobożnego  traktatem
z Verdun
–  przywrócenie  kultu  obrazów,  rozkwit  malarstwa  bizantyjskiego  i  ekspansja  kulturowa

tej sztuki

850 Arabowie zajmują Korsykę
– Normanowie atakują Anglię

ok. 850 najstarsze kamienne budowle sakralne na Morawach

860–70  działalność  braci  sołuńskich,  Konstantyna  (Cyryla,  ur.  826,  zm.  869)  i  Metodego

(ur.  812,  zm.  885),  twórców  alfabetu  głagolickiego,  reformatorów  i  misjonarzy  religii

starosłowiańskiej m.in. u Słowian południowych i na Morawach

860 splądrowanie Paryża i miast niemieckich przez Normanów

861–7  schizma  wschodnia.  Zerwanie  stosunków  między  kościołem  wschodnim
a zachodnim

864  chrystianizacja  Bułgarii  w  obrządku  bizantyjskim:  866  podporządkowanie  Rzymowi,
a w 869 powrót do obrządku greckiego dzięki cesarzowi Bazylemu I

867–86  panowanie  Bazylego  I  (zm.  886),  założyciela  dynastii  macedońskiej,  w  cesarstwie

bizantyjskim. Rozkwit architektury, zwłaszcza kultowej

ok. 870 pierwsza drukowana książka w Chinach

870–94 panowanie księcia Świętopełka (zm. 894) w państwie Wielkomorawskim

879  zm.  Ruryk,  legendarny  wódź  normański,  założyciel  ruskiej  dynastii  książąt

Rurykowiczów w Nowogrodzie

883 Świętopełk tworzy potęgę Wielkich Moraw. Zajmuje między innymi państwo Wiślan

888 powstanie królestwa Burgundii

890 powstanie królestwa Prowansji

893 książę, od 913 pierwszy car Bułgarii, Symeon I Wielki (ur. 867, zm. 927)

przełom  IX–X  w.  działalność  al-Farabiego  (ur.  870,  zm.  950),  wybitnego  filozofa
arabskiego, autora m.in. księgi O podziale nauk

X wiek

Przejawy życia muzycznego na terenach Polski

929 doniesienia o okrzykach i sygnałach wojennych oraz instrumentach: bębnach, trąbach
i rogach

950–75 wyobrażenia trąb w wojskach izraelskich na tzw. czarze włocławskiej

2. poł. X w. wiadomości o zaśpiewach, tzw. kieriesz (prawdopodobnie od greckiego Kyrie,

przeniesione z Czech)

– z relacji Ibrahima lbn Jakuba (ur. ok. 912–13) wiadomość o używanych wówczas przez
plemiona  słowiańskie  instrumentów  dętych  (np.  ligawki),  strunowych  oraz  o  tańcach  ze
śpiewem i instrumentami

kon. X w. dzwoneczki z brązu prawdopodobnie używane przy tańcu

Przejawy życia muzycznego na świecie

913–59  opis  ceremonii  świeckich  i  religijnych  na  dworze  cesarza  Konstantyna  VII

Porfirogenety

ok. 930 jeden z najstarszych graduałów z notacją muzyczną z Laon

poł. X w. najstarsze znane Visitatio sepulchri wystawione w Anglii

ok.  980  trop  dialogowany Quem  queritis, najstarszy  przykład  dramatu  liturgicznego
(Anglia)

980–1000 Antyfonarz Hartkera z St. Gallen

984–93 Psałterz  Egberta  z  katedry  w  Trewirze  z  iluminacjami  (m.in.  lira)  i  zapisem
nutowym

kon.  X  w.  rozkwit  sekwencji  średniego  stylu,  m.in.  Victime  paschali  laudes, którą

przypisuje się Wiponowi (ur. 995, zm. 1050), kapelanowi cesarza Konrada II (ur. ok. 990,
zm. 1039) z dynastii frankońskiej (król od 1024, cesarz od 1027)

Historia i kultura na terenach Polski

pocz. X w. gród w Ostrowie Lednickim

1.  poł.  X  w.  przypuszczalne  panowanie  Lestka,  syna  Siemowita  z  rodu  Piastów,  nad

Polanami oraz Goplanami, Mazowszanami i Lędzianami

928  zdradziecka  uczta  margrabiego  Marchii  Wschodniej  Gerona  (ur.  ok.  900,  zm.  965)  –

otrucie władców plemion serbskich i łużyckich

928–40 liczne wyprawy niemieckie przeciw plemionom słowiańskim między Łabą i Odrą

940 plemiona słowiańskie między Łabą a Odrą uznają władzę króla niemieckiego Ottona I

ok. 944 wiadomość o księciu Lędzian Włodzisławie

przed 950 włączenie Pomorza do państwa Polan. Kształtowanie zrębów państwa polskiego

950–1018 ośrodek grodowy w Gnieźnie (stolica?)

954 wojna Ottona I i margrabiów z plemionami Wieletów

ok. 960–92 panowanie syna Siemomysła, Mieszka I (zm. 992). Jednoczenie ziem polskich

965 małżeństwo Mieszka I z księżniczką czeską Dobrawą (zm. 977)

966 chrzest Mieszka I i warstwy możnych

ok.  968  prawdopodobnie  najstarszy  polski  kościół  w  Gnieźnie  NMP  (później  także  św.
Wojciecha) ufundowany przez Mieszka I 
– kościół NMP na Ostrowie Tumskim w Poznaniu ufundowany przez Dobrawę

od  968  misja  wprowadzania  chrześcijaństwa  w  Polsce  prowadzona  przez  Jordana  (zm.
984), biskupa z Ratyzbony

972  bitwa  pod  Cedynią  o  Pomorze  Zachodnie.  Zwycięstwo  Mieszka  I  nad  Hodonem  (zm.
993), margrabią Marchii Wschodniej

975 budowa rotundy św. Feliksa i Adaukta na Wawelu w Krakowie

975–1000 pierwsze katedry w Poznaniu i w Gnieźnie

980  małżeństwo  Mieszka  I  z  Odą  (zm.  1023?).  Wpływy  saskie  w  Polsce.  Budownictwo
kamiennych świątyń

984  śmierć  biskupa  Jordana  i  przybycie  (?)  drugiego  biskupa  misyjnego,  Ungera  (zm.
1012)

990 przyłączenie Śląska do Polski

ok.  990  –  2 Dagome  iudex, zaginiony  dokument  watykański,  zaświadczający  o  istnieniu

i granicach państwa polskiego

992 – 1025 panowanie Bolesława I Chrobrego (ur. 967, zm. 1025)

997  misja  chrystianizacyjna  i  śmierć  biskupa  praskiego,  Wojciecha  (ur.  ok.  956),

w Prusach

999 powstanie arcybiskupstwa w Gnieźnie
– przyłączenie Małopolski z Krakowem do ziem Bolesława I

kon. X w. pałac i kościół na Ostrowie Lednickim

Historia i kultura na świecie

906 upadek państwa Wielkomorawskiego

910  budowa  klasztoru  w  Cluny;  reforma  kluniacka  (przeciw  rozluźnieniu  obyczajów
w kościele)

– Obejd Allah (zm. 934) zapoczątkowuje dynastię kalifów muzułmańskich Fatymidów

913–59 Konstantyn VII Porfirogeneta (ur. 905, zm. 959) cesarzem bizantyjskim

ok. 920 Toltekowie osiadają w Meksyku

925–9 rotunda św. Wita w Pradze

929  zdobycie  Czech  jako  lenna  przez  Henryka  I  (ur.  876,  zm.  936)  z  saskiej  dynastii
Ludolfingów

– kalifat w Kordobie, rozkwit kraju

929–67 panowanie Bolesława I Przemyślidy (zm. 971–2), zwanego Okrutnym. Jego córka
Dobrawa w 965 poślubiła Mieszka I

936–73  Otto  I  Wielki  Ludolfing  (ur.  912,  zm.  973),  król,  od  962  cesarz  rzymski  narodu

niemieckiego

945 pierwsze wzmianki o Mongołach w kronice chińskiej

950 Czechy wchodzą w skład Rzeszy Niemieckiej

950–63 Pontyfikał z Moguncji

951 epos anglosaski Beowulf

961 zdobycie Krety przez Cesarstwo Bizantyjskie

970 najstarsza wzmianka o wystawieniu dramatu liturgicznego we Fleury

973 biskupstwa w Pradze i Ołomuńcu

979 wyprawa cesarza Ottona II na Polskę zakończona niepowodzeniem (sprawa Pomorza
Zachodniego)

980–1015 panowanie Włodzimierza Wielkiego (zm. 1015), księcia kijowskiego.

983–1002 panowanie cesarza Ottona III Ludolfinga (ur. 980, zm. 1002), w rzeczywistości
rządził od 995 r.

986–7  panowanie  ostatniego  z  Karolingów  króla  Francji,  Ludwika  V  Leniwego  (ur.  967,

zm. 987)

987–96 panowanie Hugona Kapeta (ur. 940, zm. 996), pierwszego króla Francji z dynastii

Kapetyngów

988 chrystianizacja Rusi przez cesarstwo bizantyńskie

997–1004 kościół św. Marcina w Tours – prototyp sztuki romańskiej

997–1038  Stefan  I  Święty  (ur.  975,  zm.  1038)  królem  Węgier  z  dynastii  Arpadów,
koronacja 1001. Wprowadzenie chrześcijaństwa

998  najstarszy Żywot  św.  Wojciecha  napisany  przez  Włocha,  Jana  Kanapariusza  (zm.
1004), w Rzymie

kon. X w. początki rozpadu imperium muzułmańskiego

XI wiek

Przejawy życia muzycznego na terenach Polski

ok.  1000  wykopaliska  z  Opola:  rodzaj  instrumentu  strunowego  (lira?),  dwie  piszczałki,

gwizdek

– parada wojskowa z muzyką na cześć Ottona III w Gnieźnie

1005 użycie trąb podczas wojen z Niemcami

1013 Rycheza, żona Mieszka II, przywiozła do Polski w wianie Psałterz Egberta

1025 pieśń (tylko tekst słowny) żałobna o śmierci Bolesława Chrobrego Omnis etas
– żale i plankty po śmierci króla Bolesława Chrobrego u Galla Anonima
– wiadomość o istnieniu dzwonu w Wysocicach

po  1025 Ordo  Romanus przesłany  przez  księżnę  szwabską  Matyldę,  w  darze  Mieszkowi

II. Zawiera zapisy muzyczne (zaginiony)

1038–9 Brzetysław czeski wywozi z Polski cenne zabytki kultury, m.in. dzwony z katedry
w Gnieźnie i Poznaniu, prawdopodobnie przywiezione z Niemiec (wyrób saski)

1041 wiadomości o pieśniach pochwalnych ku czci księcia Kazimierza Odnowiciela

ok. 1050 piszczałki z Wrocławia

–  Złoty  kodeks (także Ewangeliarz lub Codex  aureus) gnieźnieński  sprowadzony  z  Czech

lub z Bawarii ok. 1085–90 z miniaturą rogu
– kościana piszczałka z pięcioma otworami z Kowalewa

ok.  1060  Sakramentarz  tyniecki  najstarszy  zachowany  w  Polsce  zabytek  z  nutami
(neumy chejronomiczne), przywieziony przez benedyktynów z Abdinghofu do Tyńca

1075–9 Missale  plenarium  z  ok.  1054  r.  sprowadzone  z  Niemiec  przez  benedyktynów

z Mogilna (od 1286 w Gnieźnie)

1082–90  Złoty  kodeks  pułtuski  (także Ewangeliarz  płocki lub Codex  aureus) wykonany
w Wyszehradzie (Czechy) na potrzeby polskie (z miniaturą liry), sprowadzony przed 1110
r. Zawiera zapisy notacją cheironomiczną

ok. 1090 Hac fesfa die tota najstarsza sekwencja (o św. Wojciechu) powstała w Polsce

przełom XI–XII w. gwizdek z Brudna

Przejawy życia muzycznego na świecie

ok. 1000 byliny i epos bohaterski na Rusi

– działalność uczonego i teoretyka muzyki w St. Gallen, Notkera Labeo (zm. 1022)

– troparium z Ottobeuren, muzyczne zapisy melizmatyczne

– początki ruskiej monodii starocerkiewnej, tzw. znamiennyj raspiew

1000–33  działalność  wybitnego  włoskiego  teoretyka  muzyki,  Guidona  z  d’Arezzo  (ur.  ok.

991–8, zm. 1033)

1. poł. XI w. wielkie organy oraz troparium z Winchester
– jedno z najstarszych źródeł muzyki wielogłosowej

1002 najstarsza sekwencja o św. Wojciechu Annua recolamus

1002–4 Sacramentarium sporządzone  w  klasztorze  benedyktynów  Św.  Emmerama

w Ratyzbonie

1027–31 Prologus in Tonarium Berna (zm. 1048), opata z Reichenau

ok. 1030 sekwencja na Zielone Świątki Veni Sanctae Spiritus

1031 tonarius z Montpellier
– najstarszy zapis neum na liniach

przed 1037 Kitab al-shifa Awicenny, zawierający też uwagi o muzyce

po 1039 wiadomości o dzwonach i dzwonnikach w Czechach

ok.  1040  działalność  Hermana  z  Reichenau,  zw.  Hermannus  Contractus  (ur.  1013,  zm.
1054),  kompozytora,  teoretyka  muzyki  (traktat Musica), astronoma,  matematyka
i kronikarza

1050 graduał z St. Yrieix z akwitańską notacją diastematyczną

1068–78 Aribo Scholasticus: De musica

1069 Musica Wilhelma z Hirsau (zm. 1091), niemieckiego teoretyka muzyki
1070–1100 Commentarius  in  Micrologum,  anonimowy  komentarz  z  Liège  do  dzieła

Gwidona z Arezzo

1072  stichiry  i  inne  utwory  starocerkiewnosłowiańskie  poświęcone  pamięci  świętych
Borysa i Gleba

1091 traktat o organum z Mediolanu

Historia i kultura na terenach Polski

1000 biskupstwo w Poznaniu (pierwszy biskup Unger)

–  zjazd  gnieźnieński  z  działem  cesarza  Ottona  III.  Samodzielność  i  międzynarodowe
uznanie Polski. Organizacja kościelna podporządkowana polskiemu księciu

po 1000 najstarsze klasztory benedyktyńskie: Łęczyca, Międzyrzec, Trzemeszno, Tyniec

– powstanie biblioteki przy katedrze gnieźnieńskiej

1002–18 wojny z Niemcami (marchie przygraniczne) zakończone pokojem w Budziszynie

1003  misjonarze  eremici  (pięciu  braci)  zamordowani  w  Międzyrzeczu  przez  Wieletów
broniących własnej wiary

1013 wyprawa Bolesława Chrobrego na Ruś

– małżeństwo Mieszka, syna Bolesława, z Rychezą (ur. ok. 990, zm. 1063), córką palatyna
reńskiego
–  rocznik  koloński  z  wianem  Rychezy  na  Wawelu;  uzupełniany  do  1266  jako  rocznik

kapituły krakowskiej. Podstawa polskiego rocznikarstwa

1017 obrona Niemczy obleganej przez wojska Henryka II

1018 pożar katedry w Gnieźnie
– budowa pierwszej katedry na Wawelu
– walki o Milsko i Łużyce zakończone utrzymaniem tych ziem przy Polsce
–  druga  wyprawa  Bolesława  Chrobrego  na  Ruś.  Chwilowe  zajęcie  Kijowa.  Włączenie  do
Polski Grodów Czerwieńskich

1020–5 wzrost znaczenia Krakowa, budowle pałacowe i kościoły

– najstarsze szkoły z nauką czytania i pisania przy kościele św. Gereona w Krakowie

1025 koronacja i śmierć Bolesława I Chrobrego

1025–34 panowanie króla Mieszka II (ur. 990, zm. 1034)

1028–9 najazd Konrada II na Polskę, zwycięstwo Mieszka II

1030 druga wojna z Niemcami, sojusz Niemców i Rusi przeciwko Mieszkowi II

1030–7 kryzys władzy, początki powstania ludowego w Polsce przeciw panom feudalnym,

duchowieństwu i przymusowemu wprowadzaniu chrześcijaństwa

1031 utrata Milska i Łużyc na korzyść margrabiów Miśni

1034 – 58 panowanie syna Mieszka II, Kazimierza Odnowiciela

1036 wielki książę kijowski Jarosław Mądry odbiera Polsce Grody Czerwieńskie

1036–47  dalszy  ciąg  buntów  przeciw  władzy  i  kościołowi,  wystąpienie  Miecława  (zm.
1047) na Mazowszu

1038  najazd  Brzetysława  na  Polskę.  Zniszczenie  Ostrowa  Lednickiego,  zajęcie  Śląska,
wywóz ludzi i bogactw, w tym relikwii św. Wojciecha w złotej trumnie

1040–50 akcja zjednoczeniowa  Kazimierza  Odnowiciela w walkach z  Czechami z pomocą

Niemców i Węgrów

– przeniesienie stolicy z Gniezna do Krakowa

1045  przybycie  do  Polski  Aarona  z  Brunwillare  (zm.  1059),  od  1046  biskupa

krakowskiego, opata benedyktyńskiego w Tyńcu

1047–60 Pomorze Gdańskie związane z Polską

1050 Polska odzyskuje Śląsk

– informacja o istnieniu skryptorium książęcego w Krakowie

– rozkwit budownictwa romańskiego w Polsce

– opactwa benedyktyńskie w Lubinie, Mogilnie, Płocku i na Łyścu

1058–79 panowanie króla Bolesława Śmiałego (zm. 1081)

1061  Lambert  II  Suła  (zm.  1071),  jeden  z  redaktorów  rocznika  Rychezy,  jako  pierwszy
Polak został biskupem krakowskim

1066 powstanie w obronie dawnych wierzeń w krajach nadbałtyckich

1068 zburzenie Radogoszczy ze świątynią Swarożyca przez Sasów

ok.  1075  zbudowanie  Arkony,  grodu  słowiańskiego,  ośrodka  kultu  Świętowida  u  Słowian

nadbałtyckich

1075 odnowienie metropolii w Gnieźnie

– rozkwit Płocka, stolicy Mazowsza, biskupstwo, szkoła pałacowa

1075–1100 opactwo benedyktynów w Tyńcu

1076  koronacja  Bolesława  Śmiałego.  Dążenie  do  umocnienia  państwa  i  centralizacji
władzy. Polityka zagraniczna prowadząca do uniezależnienia się od Niemiec

1076–8  opór  przeciwko  królowi:  magnatów  (np.  wojewoda  Sieciech),  kościoła  (biskup
Stanisław  ze  Szczepanowa,  ur.  ok.  1030,  zm.  1079),  stronników  Niemiec  i  brata

królewskiego, Władysława Hermana (ur. 1042–44, zm. 1102)

1078–87  Gertruda  (zm.  1108),  córka  Mieszka  II,  autorka  tzw. Modlitewnika  Gertrudy,
włączonego  do  Kodeksu  Gertrudy  razem  z  wcześniejszym  psałterzem  Egberta

i rocznikiem Rychezy

1079  skazanie  i  śmierć  Stanisława  ze  Szczepanowa  –  wypędzenie  króla  Bolesława
Śmiałego na Węgry

1079–1102 panowanie księcia Władysława Hermana. Upadek monarchii

1080–93 rządy możnowładcy Sieciecha. Kłótnie dynastyczne i krwawe walki wewnętrzne

1086 kościół św. Andrzeja w Krakowie

przed 1090 prawdopodobnie powstanie szkoły katedralnej i skryptorium w Krakowie

1090  Ewangeliarz  z  opactwa  benedyktyńskiego  św.  Emmerama  w  Ratyzbonie
sprowadzony do Polski

1097 pierwsza szkoła katedralna w Gnieźnie

przełom XI i XII w. budowa kościoła św. Idziego w Inowłodzu

– budowa drugiej katedry w Krakowie

– pojawia się w Polsce zwyczaj pasowania na rycerza

–  rozkwit  rzeźby,  malarstwa  ściennego,  witraży  (Tyniec,  Trzebnica,  Prandocin,  Strzelno

i Czerwińsk)

– szkoła katedralna w Krakowie

– powstawanie licznych klasztorów

– rozwarstwienie społeczne i kulturowe społeczeństwa

Historia i kultura na świecie

ok. 1000 Ewangeliarz Ottona III z iluminacjami, spisany w Reichenau

ok.  1000–37  działalność  Avicenny  (Ibn  Sina,  ur.  980,  zm.  1037),  lekarza,  uczonego
i filozofa arabskiego

od  1002  król,  od  1014  cesarz  rzymski  narodu  niemieckiego,  Henryk  II  Święty  z  dynastii
saskiej (ur. 973, zm. 1024)

1004 założenie biskupstwa w Merseburgu i Bambergu
– Żywot św. Wojciecha, arcybiskupa i misjonarza niemieckiego, Brunona z Kwerfurtu (ur.

974, zm. 1009)

ok. 1012 założenie zakonu kamedułów

1012–8  kronika  niemieckiego  kronikarza,  biskupa  Thietmara  (ur.  975,  zm.  1018)
z Merseburga, z wieloma informacjami o Polsce

1014–35  panowanie  króla  Kanuta  I  Wielkiego  (ur.  ok.  994,  zm.  1035)  w  Danii  i  od  1016
w Anglii

1016–54 wielki książę kijowski Jarosław Mądry (ur. 978, zm. 1054) sprowadza do Kijowa
skryptorów, aby przepisywali księgi

1024  król,  1027–39  cesarz  niemiecki  Konrad  II  (ur.  990,  zm.  1039)  z  dynastii  salickiej
(frankońskiej)

1025  synod  w  Arras  –  zalecenie  malowania  fresków  w  kościołach  jako  pomocy  dla

niepiśmiennych w zrozumieniu religii

1030 pojawienie się nazwisk rodowych wśród arystokracji

1031 upadek kalifatu w Kordobie

1034  –  55  panowanie  w  Czechach  księcia  Brzetysława  I  Przemyślidy  (ur.  ok.  1012,  zm.

1055)

1035 budowa mostu kamiennego w Albi

1037–67 działalność opactwa w Jumieges

1039  król,  1046  cesarz  niemiecki  Henryk  III  z  dynastii  salickiej  (ur.  1017,  zm.  1056);
wzrost prestiżu cesarstwa

1040 sobór św. Zofii w Kijowie

1042–66  panowanie  króla  Edwarda  Wyznawcy  (ur.  ok.  1002,  zm.  1066)  z  dynastii

Wessexow.  Oswobodzenie  od  panowania  Danii.  Fundacja  opactwa  Westminster
w Londynie

1045 budowa soboru Św. Zofii w Nowgorodzie

ok. 1050 początki działalności poety perskiego Omara Khayama (ur. 1037, zm. 1123)

1052 Arabowie tracą Sardynię

1054 schizma kościelna Michała Celulariusza; rozdział kościoła wschodniego i zachodniego

–  Jarosław  Mądry  wprowadza  porządek  dziedziczenia  w  dynastii  Rurykowiczów:
najstarszy syn – wielki książę – włada Kijowem

1055 Turcy zdobywają Bagdad

1056 Ewangeliarz  Ostromira (namiestnik  książęcy  w  Nowgorodzie)  najstarszy  zabytek
piśmiennictwa cerkiewno-słowiańskiego

ok. 1061 gra w szachy znana w Italii

1063–74 panowanie króla Salomona (ur. 1051, zm. 1087) na Węgrzech

1065  obejmuje  rządy  Henryk  IV  (ur.  1050,  zm.  1106),  od  1056  król,  od  1084  cesarz

niemiecki z dynastii salickiej

1066 bitwa pod Hastings pomiędzy Haraldem II (zm. 1066) a Wilhelmem Zdobywcą (zm.

1087). Podbój Anglii przez Normanów; założenie dynastii normandzkiej

1070  reforma  kościoła  angielskiego  przez  arcybiskupa  Canterbury  Lanfranca  (ur.  ok.

1010, zm. 1089)

1073–85 pontyfikat Grzegorza VII (Hildebrand, ur. ok. 1020, zm. 1085). Walka o reformę
kościoła

1074 wprowadzenie celibatu dla księży

1074–7 Gejza I Arpad (ur. 1044, zm. 1077) królem Węgier

1075 rozpoczęcie budowy katedry św. Jakuba w Santiago di Compostella – początki sporu

o inwestyturę (nadanie lenna)

1076 synod w Wormacji; Henryk IV występuje przeciw papieżowi

1076 Turcy Seldżucy opanowują Jerozolimę

1076–7 ekskomunika Henryka IV i udanie się cesarza do Kanossy

1077–95  rządy  króla  Władysława  I  Świętego  (ur.  1040,  zm.  1095,  wychowany  w  Polsce)

na Węgrzech

1079 klasztor benedyktynów w Hirsau

– katedra w Winchester

1080–97 tkanina z Bayeux

1081–1118 panowanie Aleksego I Komnena (ur. 1048, zm. 1118), cesarza bizantyjskiego

1084 zajęcie Rzymu przez Henryka IV

1088–99 pontyfikat Urbana II (Otto de Lagery, ur. 1042, zm. 1099)

1090 wynalezienie busoli w Chinach

1091–1116 rozkwit szkoły biskupiej w Chartres. Spór o uniwersalia

1092  wystąpienie  Rosielinusa  de  Compiègne  (ur.  1050,  zm.  1124),  francuskiego  filozofa

nominalisty w sporze o uniwersalia

1093–1156 kościół w opactwie Maria-Laach

1095 synod w Clermont w sprawie zniesienia dotychczasowych pielgrzymek do Jerozolimy

i wprowadzenia krucjat

– rozpoczęcie budowy kościoła św. Marka w Wenecji

1096 pierwsza krucjata ludowa poniosła klęskę zanim doszła do Palestyny

1097–9  druga  krucjata  rycerska  zakończona  zdobyciem  królestwa  jerozolimskiego,  na
którego czele postawiono Gotfryda de Bouillon (ur. 1061, zm. 1100), księcia Lotaryngii

1098 powstanie zakonu cystersów (Citeaux)

1099–1184 budowa romańskiej katedry w Modenie

XII wiek

Przejawy życia muzycznego na terenach Polski

pocz. XII w. wiadomości o igrzyskach pogrzebowych z tańcami i śpiewami w maskach

– tarła muzyczne z Opola, Gniezna i Kruszwicy

– wzmianki o działalności jokulatorów w Krakowie

1100–40 dzwony w kaplicach prywatnych możnowładców

1101  w  spisie  ksiąg  skarbca  katedry  krakowskiej  znajdowały  się  rękopisy  liturgiczne
z zapisami muzycznymi

1103  podczas  wyprawy  czeskiej  księcia  Bolesława  Krzywoustego  wojsko  używało  trąb
i bębnów

1104  po  wyprawie  pomorskiej  księcia  Bolesława  Krzywoustego  powstały  liczne  śpiewane

opowieści  epickie,  pieśni  i  hymny  na  cześć  dzielności,  odwagi  i  zdolności  wojennych
Bolesława, np. Boleslaus Dux inclitus i Pisces salsos zwane kantylenami (cantilenae)

1109 podczas oblężenia Głogowa wojska niemieckie używały trąb; śpiewano też pieśni ku

czci księcia Bolesława Krzywoustego

przed  1110  sporządzono  w  Krakowie  lub  Tyńcu  benedyktyński  pontyfikał  biskupów

krakowskich,  zawierający  obszerny  repertuar  i  neumy  cheironomiczne,  także  uwagi

o wykonywaniu chorału. Jest polską kopią obcego wzoru

– Benedictionale  biskupów  krakowskich powstałe  w  Ratysbonie,  przed  1110  sprowadzone
do Polski

1112 wzmianki u Galla Anonima i w in. źródłach o zespole muzycznym Zbigniewa (brata

Bolesława Krzywoustego), użyto w nim m.in. cytar i bębnów

1113  w  kronice  Galla  Anonima  liczne  pieśni,  opowiadania,  wiersze  recytowane,  czytane
i śpiewane na dworze książęcym ku czci Bolesława Krzywoustego

ok.  1120  sprowadzenie  Biblii  płockiej  zawierającej  liczne  miniatury  (harfa,  dzwonki,

psalterium) i in. zapisy

1129–56 prawdopodobna działalność najstarszego skryptorium w katedrze w Płocku

ok.  1130–60(?)  Perykopy  ewangeliczne  z  Płocka,  rękopis  sprowadzony  z  Leodium,
dopełniany i ozdabiany w Płocku

1134–70  sprowadzenie  z  Zachodu  perykop  ewangelicznych  dla  klasztoru  cystersów
w Lublinie (rkp. zaginiony)

1146-66  nieznany  z  imienia  żongler  przybyły  z  zagranicy  na  dwór  Henryka

Sandomierskiego  przywiózł  poemat  epicki  o  Walterze  i  Helgundzie  (później  w  Tyńcu
powstała wersja rodzima o Walgierzu i Helgundzie), wykonywana z muzyką

poł. XII w. ugruntowana tradycja przedstawień teatralnych, zapewne ze śpiewem

– wizerunek harfy w oprawie ewangelii św. Marka – rkp. z Płocka

1153-63 Carmen  Mauri  – zaginiony  dziś  przykład  epiki  rycerskiej:  pieśń  benedyktyna
Maura z klasztoru Św. Wincentego we Wrocławiu o losach fundatora klasztoru, wojewody
Piotra Włostowica (zm. 1153)

ok. 1170 wyobrażenie rogu na drzwiach gnieźnieńskich

przed  1180  tzw. Pontyfikał  wrocławski  z  licznymi  zapisami  neumami  bezliniowymi

i uwagami o śpiewie chorałowym przywieziony z Salzburga do Wrocławia

1190–1208  tekst  pieśni  psalmodycznej Spes  utriusque  spei w  kronice  Wincentego

Kadłubka  oraz  piosenki  biedaka  obdarowanego  przez  króla  Bolesława  Śmiałego Nemo

stupet

po  1194  zapisany  w  kronice  Wincentego  Kadłubka  dialog Non  est  pudor wykonywany
prawdopodobnie jako sekwencja

Przejawy życia muzycznego na świecie

ok. 1100 De musica Johannesa Afflighemensis, francuskiego lub flamandzkiego teoretyka
muzyki (dawniej: Cotton Johannes)

– śpiewnik z Cambridge

– anonimowy taktat muzyczny Quaestiones in musica
– Codex Albensis, antyfonarz węgierski

– powstanie okrągłej notacji bizantyńskiej

ok. 1100–20 kodeks z St. Martial w Limoges z utworami dwugłosowymi

po 1100 Musica, traktat opata Theogerusa (ur. ok. 1050, zm. 1120) z Metz

1120–40 Codex Calixtinus z Santiago de Compostella z muzyką wielogłosową

1124 dzwon podłużnego kształtu odlany w Igensbach

ok. 1127 pieśni najstarszego trubadura, księcia Poitiers, Wilhelma z Akwitanii (ur. 1071,
zm. 1127)

1140 pieśni maryjne Heinricha von Melk, niemieckiego rycerza i poety

poł.  XII  w.  (ok.  1140)  rozkwit  twórczości  trubadurów,  m.in.  Bernarta  de  Ventadom  (zm.
ok. 1195)

– sekwencja Laudes crucis Adama de St. Victor (zm. 1190), poety francuskiego
– najstarsze widowisko o cudach tzw. mirakle w Anglii Gra o św. Katarzynie

– mszał i brewiarz z Cortony zawierający neumy benewentyńskie

–  działalność  skomorochów  w  Kijowie,  m.in.  Busłajew,  i  w  Nowogrodzie,  m.in.  Sadko

Gęślarz

ok.  1150-90  i  później  (?)  działalność  Leoninusa,  kompozytora  i  organisty  ze  szkoły

paryskiej Notre Dame (organa, motety, klausule i in. kompozycje wielogłosowe)

1150 pieśni Hildegardy z Bingen (ur. 1098, zm. 1179), wybinej mistyczki, uczonej, poetki
i kompozytorki niemieckiej

1150–60  początki  działalności  minnesingerów.  Pieśni  z  towarzyszeniem  fidel,  harfy
i bębenka

1150-70 najstarsze misterum francuskie Le jeu d’Adam

1159 De musica angielskiego uczonego, Johna z Salisbury (ur. ok. 1115, zm. 1180)

po 1160 działalność truwerów, m.in. Chretiena de Troyers (zm. ok. 1190)

ok.  1170  działalność  trubadura  Raimbauta  de  Vaqueiras  (ur.  ok.  1150,  zm.  1207)  na

dworze Bonifacego II w Montferrat

1173  zm.  Nerses  Sznorhali  (ur.  1102),  twórca  szarakanów  (hymnów  w  liturgii

ormiańskiej)

1177 (lub 1192) zmarł Adam de St. Victor (ur. 1110?), autor sekwencji

ok.  1190  rozkwit  niemieckiego  minnesangu,  działalność  m.in.  Walthera  von  der
Vogelweide (zm. 1230), Neidhardta von Reuenthal (ur. ok. 1180, zm. ok. 1237) i in.

1194 Tractatus de tonis Petrusa de Cruce (reformowanie notacji mensuralnej)

przełom  XII  i  XIII  w.  działalność  znanych  truwerów:  Blondela  de  Nesle  (1150–1200),
Chastelaine’a de Couci (zm. 1203), Conona de Bethune (ur. ok. 1160, zm. ok. 1220)
– miracle Jeana Bodela: Gra o św. Mikołaju

Historia i kultura na terenach Polski

1102–6 walki Bolesława z Pomorzanami (Kołobrzeg i Białogard)

1102–15  działalność  kanclerza  Michała  Awdańca  (zm.  1115)  na  dworze  Bolesława

Krzywoustego. Protektor Galla Anonima

1102–38 panowanie księcia Bolesława Krzywoustego. Dążenie do zjednoczenia kraju

1109  najazd  Henryka  V  na  Polskę,  obrona  Głogowa,  zwycięstwo  Krzywoustego  na  tzw.

Psim Polu, klęska Henryka V.

– wzmocnienie autorytetu księcia i międzynarodowej pozycji Polski

1109–18  działalność  Maura  (zm.  1118),  biskupa  krakowskiego.  Katalog  ksiąg.  Szkoła
katedralna

1110–20 szkoły katedralne w Gnieźnie, Płocku, Wrocławiu i in.

1113 liczne informacje o Polsce w Kronice Nestora

– dalsze wojny o Pomorze. Bitwa pod Nakłem

1113–6  powstanie  kroniki  Galla  Anonima,  benedyktyna  z  Węgier  (Pécs),  działającego
w otoczeniu Bolesława Krzywoustego

1118 krypta św. Leonarda na Wawelu

1120 zestawienie najstarszej redakcji rocznika kapitulnego krakowskiego

1124 misja wprowadzenia chrześcijaństwa na Pomorzu Ottona, biskupa z Bambergu (ur.

1060, zm. 1139), niegdyś nauczyciela w Gnieźnie i kapelana księcia Władysława Hermana

1128 II misja Ottona z Bambergu na Pomorzu

1129–56  biskup  płocki,  Aleksander  z  Malonne  (zm.  1156);  wszechstronne  zasługi  dla
kultury i rozwoju Płocka

1132 polska wyprawa interwencyjna na Węgry

1132–4, Czesi próbują opanować Śląsk

1135  zjazd  w  Merseburgu.  Bolesław  Krzywousty  idzie  na  ugodę  z  cesarzem  niemieckim:
w zamian za niezależność kościoła polskiego składa hołd z Pomorza Zachodniego

1136  potwierdzenie  samodzielności  kościoła  w  Polsce  bullą  Innocentego  II  (Gregorio
Papareschi, zm. 1143)

1138 testament Bolesława Krzywoustego (ustawa w sprawie sukcesji)

1138–46 Władysław II Wygnaniec (ur. 1105, zm. 1159) księciem zwierzchnim w Polsce

1138–73 Mieszko III Stary (ur. 1126–7, zm. 1202) księciem Wielkopolski

1139  rozkwit  Wrocławia,  powstanie  opactwa  benedyktynów  św.  Wincentego  fundacji
Piotra Włostowica (zm. 1153), wojewody wrocławskiego, bogatego i wpływowego magnata

1140 założenie najstarszego w Polsce klasztoru cysterskiego w Jędrzejowie (Brzeźno)

1140–9 działalność malarza Huntera, autora polichromii w katedrze płockiej

1141–2 sojusz dynastyczny z Rusią

1143–66  biskup  krakowski  Mateusz  (zm.  1166),  autor  listu  do  Bernarda  z  Clairvaux
z zaproszeniem do Polski (1147)

1145  wygnanie  Piotra  Włostowica,  bogatego  palatyna,  wskutek  intryg  dworskich

i kościelnych

1146-56 rządy Henryka (ur. 1127-31, zm. 1166) w dzielnicy sandomierskiej

1146–73 Bolesław Kędzierzawy (ur. ok. 1120, zm. 1173) księciem zwierzchnim Polski

1147 szkoła przy katedrze krakowskiej, scholastyk Mateusz

–  krucjata  w  sprawie  wprowadzenia  chrześcijaństwa  przeciw  Słowianom  Połabskim
z  udziałem  księcia  Mieszka  III  Starego,  magrabiego  brandenburskiego  Albrechta
Niedźwiedzia i magrabiego Miśni Konrada Wettina. Umocnienie się Marchii Północnej

1147–9 udział Bolesława Wysokiego, syna Władysława II Wygnańca (ur. 1127, zm. 1201),
w wyprawie krzyżowej

1149-69 biskup wrocławski Walter z Malonne (zm. 1169). Rozkwit kultury i sztuki

poł. XII w. kościół norbertanek na Zwierzyńcu w Krakowie

– kolegiata romańska w Kruszwicy

– tympanon kościoła mariackiego we Wrocławiu fundacji Piotra Włostowica

– (ok. 1160) Ewangeliarz kruszwicki sprowadzony z Niemiec; miniatury

– biblia mozańska przechowywana w Czerwińsku (1180?)

– powstawanie szkół klasztornych, np. u norbertanów we Wrocławiu i innych miastach

ok.  1150  inskrypcja  łacińsko-słowiańska  na  tympanonie  w  kościele  św.  Michała  we
Wrocławiu,  fundacja  Jaksy  z  Miechowa  (zm.  1176,  możnowładca  znany  z  licznych
fundacji) i jego żony Agapeji

1150-67 kolegiata w Tumie pod Łęczycą; płyta z figurą Pantokratora

1150-75 Wiślica, kościół mariacki

po 1150 rzeźbione kolumny w kościele norbertanów w Strzelnie

1152-4  rzeźbione  drzwi  brązowe  w  katedrze  w  Płocku  fundacji  biskupa  Aleksandra

z  Malonne,  wykonane  w  odlewni  należącej  do  biskupa  Wichmanna  i  sprowadzone
z Magdeburga (rzeźbiarze m.in. Riquinus i jego pomocnik Waismuth)

1157  zwycięska  wyprawa  Fryderyka  I  Barbarossy  na  Polskę.  Przegrana  książąt

dzielnicowych, układ w Krzyszkowie i hołd Bolesława Kędzierzawego

1162–3 klasztor bożogrobców w Miechowie ufundowany przez Jaksę z Miechowa

1163  założenie  klasztoru  cysterów  w  Lubiążu  –  wyprawa  na  Prusy  i  śmierć  Henryka
Sandomierskiego

1168  zburzenie  Arkony  przez  króla  duńskiego  Waldemara  I  przy  współudziale  książąt
pomorskich

1170–5 drzwi gnieźnieńskie romańskie w katedrze w  Gnieźnie z wyrzeźbionymi scenami

z życia św. Wojciecha (m.in. rzeźbiarz Petrus Kuitinius)

1170–80 tzw. kielich Dąbrówki z Trzemeszna pochodzący z Niemiec lub Francji

1173–7,1198–1202 Mieszko III Stary księciem zwierzchnim Polski. Przewidująca polityka
dynastyczna

1175–1200 Ewangeliarz  Anastazji  z  Płocka,  księżnej,  utożsamianej  z  żoną  Bolesława

Kędzierzawego, Wierzchosławą (?)

–  kielich  z  Trzemeszna  fundacji  Mieszka  III  Starego  (?),  pochodzący  z  południowych

Niemiec

1177  powstanie  klasztoru  cystersów  w  Sulejowie  jako  fundacja  Kazimierza  II

Sprawiedliwego (ur. 1138, zm. 1194)
– bunt możnych krakowskich przeciw Mieszkowi III Staremu

1177–94 Kazimierz II Sprawiedliwy panuje w Krakowie

1179 powstanie opactwa cystersów w Wąchocku jako fundacja Gedki (ur. 1130, zm. 1186),

biskupa krakowskiego

1180 zjazd w Łęczycy. Rozdrobnienie feudalne. Ochrona interesów majątkowych kościoła

1180–90  szkoła  parafialna  przy  kościele  św.  Trójcy  w  Krakowie,  założona  przez  Iwona
Odrowąża (zm. 1229), biskupa krakowskiego

1185  ścisłe  kontakty  polsko-ruskie  przez  małżeństwo  Kazimierza  II  Sprawiedliwego

z Heleną (zm. 1202 lub 1206), księżniczką ruską

1189  udana  interwencja  Kazimierza  II  Sprawiedliwego  w  sprawie  przywrócenia  na  tron
hallicki Włodzimierza, syna Jarosława Ośmiomysła

ok. 1190–1208 powstanie kroniki  Wincentego  Kadłubka (ur. po 1150, zm. 1223), biskupa
krakowskiego i pierwszego poety polskiego pochodzenia, piszącego po łacinie

1190  Jadwiga  z  rodu  Andechs  (ur.  1174,  zm.  1243)  żoną  księcia  Henryka  Brodatego  (ur.

1163, zm. 1238)

1193–1202  złotnik  Konrad  na  dworze  książęcym  w  Krakowie;  wykonawca  m.in.  złotej
patery, ufundowanej przez Mieszka III Starego dla klasztoru cystersów w Lądzie

1195  bratobójcza  bitwa  nad  Mozgawą.  Zwycięstwo  Mieszka  III  Starego  nad  stronnikami
małoletniego Leszka Białego (ur. 1163, zm. 1238)

1199–1219  arcybiskup  gnieźnieński  Henryk  Kietlicz  (zm.  1219)  usiłuje  wprowadzić  na
wzór Innocentego III dominację władzy kościelnej nad świecką

przełom XII–XIII w. upadek zasad pryncypatu

– dalsze rozdrobnienie dzielnicowe

– pojawienie się cegły jako materiału budowlanego

– odnalezienie złota na Śląsku

Historia i kultura na świecie

ok. 1100 utworzenie cesarstwa Inków

1100 początek osuszania bagien we Flandrii

1100–35 panowanie Henryka I Beauclerc (ur. 1068, zm. 1135) w Anglii

1100–50  ciągłe  niepokoje  na  półwyspie  Pirenejskim,  walki  chrześcijan  z  mahometanami
i Hiszpanów z Maurami

1103–7  spór  o  inwestyturę  między  Henrykiem  I  Beauclerkiem  a  kościołem  kończy  się

kompromisowo konkordatem w Canterbury

od 1106 król, od 1111 cesarz niemiecki, Henryk V (ur. 1081, zm. 1125), ostatni z dynastii
salickiej

1108–37  we  Francji  panuje  Ludwik  VI  Gruby  z  rodu  Kapetyngów;  kontynuacja  sporu

papiestwa z cesarstwem

1108 opactwo St. Victor w Paryżu, ośrodek nauki

1110–40 najstarszy podręcznik techniczny w Europie De diversis artibus Teofila Mnicha

1111 zwycięstwo Henryka V w sporze o inwestyturę; ugoda w Sutri

– klęska Połowców w bitwie z wojskami kijowskimi

1113 Powiest  wriemiennych  let albo  Kronika  czyli  tzw. Powieść  doroczna Nestora  (ur.
1053, zm. 1113), mnicha z Ławry Pieczerskiej w Kijowie

–  romans  Heloizy  i  Pierre’a  Abelarda  (ur.  1079,  zm.  1142),  francuskiego  filozofa
konceptualisty w sporze o uniwersalia

1113–25 panowanie wielkiego księcia kijowskiego Włodzimierza Monomacha Rurykowicza
(ur. 1053, zm. 1125)

1115 założenie klasztoru w Clairveaux

1115–30 rzeźby portalu w Moissac

1118–9 założenie zakonu templariuszy

1118–43 panowanie cesarza bizantyjskiego Jana Komnena

1119 założenie uniwersytetu w Bolonii

1120  założenie  pustelniczego  zakonu  premonstratensów  (norbertanów)  przez  Norberta
z Xanton (ur. ok. 1080, zm. 1134)

1125–37 panowanie króla i cesarza niemieckiego Lotara III Saskiego z Supplingburga (ur.
1075, zm. 1137)

1125–53 działalność Bernarda z Clairveaux (ur. 1091, zm. 1153), teologa i poety

1129–46 upadek państw łacińskich na Bliskim Wschodzie

1130 powstanie zakonu joannitów (od 1530 kawalerowie maltańscy)

1130-54 panowanie króla Rogera II (ur. 1095, zm. 1154) na Sycylii; organizacja państwa

1131–41 panowanie króla Beli II Ślepego (zm. 1141) na Węgrzech

1132 Cappella Palatina zbudowana przez króla Rogera II w Palermo

1133–70  Albrecht  Niedźwiedź  (ur.  ok.  1100,  zm.  1170)  z  dynastii  askańskiej  margrabią

Marchii Północnej

1135–54 Stefan z Blois (ur. ok. 1095, zm. 1154), król Anglii

1136 Portugalia staje się królestwem

1137–44 budowa najstarszej gotyckiej bazyliki Saint-Denis pod Paryżem

1137–80  panowanie  króla  Ludwika  VII  Kapetynga  (ur.  1120,  zm.  1180)  we  Francji.
Małżeństwo z Eleonorą Akwitańską (ur. 1120, zm. 1204)

1139 anonimowy epos Cantar del Mio Cid – dzieje kastylijskiego rycerza, Rodrigo Diaz de
Bivar (ur. 1030, zm. 1099)

1139–73 Henryk Lew (ur. 1129, zm. 1195) z dynastii Welfów księciem saskim

1140 rozdrobnienie feudalne w Czechach

1140 Decretum Gratiani – prawo kościelne, spisane przez prawnika z Bolonii, Gracjana,

1140-73 Władysław II (zm. 1184) na tronie (od 1158 król) czeskim

1141 przekład Koranu na łacinę

1143–80 Manuel I Komnen (ur. 1122, zm. 1180) cesarzem bizantyjskim

1147-49 kolejna wyprawa krzyżowa zakończona klęską krzyżowców

ok. 1150 Marchia Północna nazywana odtąd Marchią Brandenburską

– założenie Moskwy

– rozdrobnienie polityczne Chin

– powstanie uniwersytetu w Paryżu ze szkół katedralnych św. Genowefy i św. Wiktora

1152  małżeństwo  Henryka  II  Plantageneta  (ur.  1133,  zm.  1189)  ze  sławną  Alienor
(Eleonora) z Akwitanii, byłą żoną króla Francji, Ludwika VII

1152–90  panowanie  Fryderyka  I  Rudobrodego  (Barbarossy,  ur.  ok.  1125,  zm.  1190)
z dynastii Hohenstaufów, króla, od 1155 cesarza w Niemczech

1153  Awerroes  (Ibn  Ruszd,  ur.  1126,  zm.  1198),  lekarz  nadworny  Almohadów

w Marakeszu, wybitny arabski filozof, komentator Arystotelesa

1154–89 panowanie Henryka II Plantageneta w Anglii

1156 założenie pierwszego banku w Wenecji

1157–82 panowanie króla Waldemara I Wielkiego (ur. 1131, zm. 1182) w Danii

1 1 5 8 Sentencje Piotra  Lombarda  (ur.  ok.  1100–1110,  zm.  1164),  teologa  i  filozofa
włoskiego; popularne wypisy z tekstów ojców kościoła

ok. 1160 początki eposu niemieckiego o Nibelungach

1166 Majmonides (ur. 1135, zm. 1204), żydowski teolog i filozof, obejmuje funkcje rabina

i lekarza u sułtana Saladyna w Kairze

1163–82 budowa katedry Notre Dame w Paryżu

1167 zm. arcybiskup gnieźnieński Janik, domniemany fundator drzwi gnieźnieńskich

1167 założenie uniwersytetu w Oksfordzie

1168 osiedlenie się Azteków w Meksyku

1169  zdobycie  Kijowa  przez  księcia  włodzimiersko-suzdalskiego,  Andrieja  Bogolubskiego
(ur. 1111, zm. 1174). Centrum Rusi przesuwa się na północ i wschód

1170 zamordowanie Tomasza Becketa (ur. 1118, zm. 1170), arcybiskupa Canterbury

1171  upadek  dynastii  Fatymidów.  Saladyn  (Salah  al  Din,  ur.  1138,  zm.  1193)  zostaje
sułtanem Egiptu

1172–96 panowanie króla Beli III (zm. 1196) na Węgrzech. Rozkwit dworu

1174 rozpoczęcie budowy dzwonnicy w Pizie

1175 Tristan i Izolda, jedna z najstarszych wersji poematu Eilharda d’Oberge’a 

– jedna z najstarszych wersji Powieści o lisie (Roman de Renard)

1176 klęska cesarstwa bizantyjskiego w bitwie z sułtanem Saladynem pod Myriokephalon

– Turcy zajmują Azję Mniejszą

1180 pierwsze wiatraki w Anglii i Normandii
– założenie uniwersytetu w Montpellier

1180-83 panowanie księcia Bawarii Ottona Wittelsbacha (ur. 1120, zm. 1183), założyciela
dynastii książęcej panującej w Bawarii do 1918

1180–1223 panowanie króla Filipa II Augusta (ur. 1165, zm. 1223) we Francji

1182 Parsifal  Chrétiena  de  Troyes  (ur.  ok.  1150,  zm.  ok.  1190),  poety  francuskiego,
truwera

1185 władzę w Japonii obejmuje Joritono Minamoto (ur. 1147, zm. 1199), w latach 1192–9
pierwszy szogun w Japonii

1187 sułtan Saladyn zajmuje Jerozolimę i odpiera zdecydowanie wojska krzyżowców

1189 trzecia krucjata z udziałem Fryderyka I Rudobrodego, Filipa II Augusta i Ryszarda

Lwie  Serce  Plantageneta  (ur.  1157,  zm.  1199,  od  1189  króla  Anglii)  bez  założonych

rezultatów

– regencja i panowanie cesarza (od 1191) Henryka VI Hohenstaufa (ur. 1165, zm. 1197)

1190 Przewodnik błądzącym Majmonidesa

–  powstanie  zakonu  rycerskiego  krzyżaków  (Zakon  Szpitala  NMP  Domu  Niemieckiego)
w Jerozolimie

1192  Ryszard  Lwie  Serce  zawiera  kompromisowy  pokój  z  sułtanem  Saladynem  po
wyprawie krzyżowej; w drodze powrotnej uwięziony w Niemczech

1192–1230  panowanie  księcia  Przemysława  Ottokara  I  w  Czechach  (zm.  1230),  w  1198

koronowany na króla Czech

1194–1260 budowa gotyckiej katedry w Chartres

1195 Parsifal wybitnego  epika  niemieckiego,  Wolframa  von  Eschenbacha  (ur.  ok.  1170,
zm. ok. 1220); był także minnesengerem i prawdopodobnie kompozytorem pieśni

1198–1216 pontyfikat Innocentego III (Lotario Segni, ur. 1160, zm. 1216)

1198–1218 panowanie Ottona IV (ur. 1175, zm. 1218) z dynastii Welfów w Niemczech

1199–1216 panowanie Jana Bez Ziemi Plantageneta (ur. 1167, zm. 1216) w Anglii

kon. XII w. pojawienie się busoli w Europie

przełom  XII–XIII  w.  uaktywnienie  wędrownych  plemion  Wielkiego  Stepu:  Tatarzy
i Mongołowie (w Europie wszyscy zwani Tatarami)

XIII wiek

Przejawy życia muzycznego na terenach Polski

ok. 1200 wiadomości o wykopaliskach szczątków instrumentów strunowych (gęśle?)

–  liczne  wiadomości  o  codziennych  śpiewach  nabożnych  z  psałterzy,  antyfonarzy
i hymnarzy

–  wiadomości  o  napływie  obcych  rękopisów  z  notacją  muzyczną  i  o  miejscowej  ich

produkcji

– pieczęć Kalisza z wyobrażeniem trębacza na murach

po 1200 wyobrażenie lutni na tympanonie kościoła cysterek w Trzebnicy

1204  w  klasztorze  norbertanów  we  Wrocławiu  chłopcy  śpiewali  Miserere,  a  konwersi  –
Pater noster

1205  pieśń  o  zwycięstwie  księcia  Leszka  Białego  nad  księciem  halickim,  Romanem,  pod
Zawichostem

1207 informacje o działalności kantorów w Płocku

1208 kantor Jan w klasztorze cysterek w Trzebnicy

1211  (?)  sprowadzony  do  Krakowa  z  płn.  Włoch  rękopis  z  2.  poł.  XI  w.  z  traktatem

Hucbalda i in. teoretyków (od XV w. własność Alberta z Opatowa)

1220–30 płaskorzeźba instrumentu strunowego (lira) w kościele cystersek w Trzebnicy

ok.  1220  graduał  cystersów  z  Lubiąża  z  przekazem  traktatu  o  chorale  Bernarda

z Clairvaux i diagramu tonalnego

ok.  1225–39  (?)  Jorik,  igrc  na  dworze  księcia  wielkopolskiego,  Władysława  Odonica  (ur.
ok. 1190, zm. 1239)

1230  list  papieża  Grzegorza  IX  (Ugolino  di  Segni,  ur.  1160,  zm.  1241)  do  polskich
zakonników, piętnujacy obyczaje świeckie w klasztorach, m.in. zabawy ze śpiewem

1234-60  i  1240  dopiski  zawierające  2-  i  3-głosowe  wersje  Surrexit  Christus  w graduale
z klasztoru klarysek św. Andrzeja w Krakowie

1235 jokulator Jurek działający w Poznaniu

– kantor Filip na dworze księcia wielkopolskiego Władysława Odonica

ok. 1240–60 flecista Surian na dworze księcia śląskiego, Bolesława Rogatki (ur. 1220–25,
zm. 1278)

1240 miniatura harfy w Psalterium nocturnum wykonanym w skryptorium w Lubiążu

po  1240  liczne  pieśni  i  wiersze  epickie  o  walkach  z  Tatarami,  recytowane

z akompaniamentem

1249 podczas bitwy pod Jarosławiem polscy rycerze śpiewali kierlesz

ok. 1250 szczątki instrumentu strunowego (lira, gęśle) wykopane w Gdańsku

–  kościół  w  Polsce  występuje  przeciw  przedstawieniom  ze  śpiewami  na  Boże  Narodzenie
i Wielkanoc
– informacje o śpiewaniu pieśni karnawałowych, miłosnych i swawolnych

2. poł. XIII w. jeden z najstarszych polskich dzwonów zwany Nowakiem ufundowany dla

katedry na Wawelu przez kanonika tejże katedry, Hermanna z Liège
– Tonarius Bernarda z Clairvaux w antyfonarzu cystersów śląskich

– inskrypcja Octo sunt toni w antyfonarzu z klasztoru cystersów w Lubiążu

ok.  1253  rękopis  Ordinale  z  krakowskiej  kapituły  katedralnej  zawierający  najstarszy
zapis dramatyzacji i oficjów rymowanych

ok. 1253–61 prawdopodobnie Wincenty z Kielczy dobrał (może napisał) muzykę do swego
oficjum ku czci św. Stanisława Dies adest celebris, także do sekwencji Leta mundus i Jesu
Christe  rex  superne;  hymn Gaude  mater  Polonia  jest  opracowaną  przez  Wincentego

z Kielczy parafrazą włoskiego hymnu Gaude mater ecclesia z włoską melodią

po  1253  w  Żywocie  św.  Stanisława  Wincentego  z  Kielczy  wzmianki  o  tym,  że  biskup  nie
chciał  słuchać  pogańskich  pieśni,  m.in.  biesiadnych,  tanecznych  w  języku  polskim
z towarzyszeniem instrumentów

po 1255 powstanie oficjum ku czci św. Wojciecha Benedic regem cunctorum oraz sekwencji
Hodierne lux diei

1257 członkowie kapituły w Poznaniu śpiewają chórem brewiarz

1259-60  informacja  o  istnieniu  organów  w  kościele  w  Sandomierzu  i  organisty  Tomasza,

zamordowanego przez Tatarów

1260 graduał z miniaturą liry

–  informacje  o  chóralnym  wykonywaniu  chorału  w  graduale  z  klasztoru  cystersów

w Kamieńcu Ząbkowickim

1260–70  powstanie  pieśni Bogurodzica  –  jedna  z  hipotez,  powołująca  się  na  elementy

cerkiewno-słowiańskie w pieśni

1267  synod  biskupów  polskich  we  Wrocławiu  zakazał  tańców  i  zabaw  z  muzyką

w towarzystwie Żydów

po 1267 powstała sekwencja Consurge iubilans ku czci św. Jadwigi

1270–90  Henryk  IV  Probus,  książę  śląski  i  krakowski  (ur.  ok.  1257–1258,  zm.  1290),
uważany za polskiego minnesingera

1275 wprowadzenie zwyczaju dzwonienia na Anioł Pański

ok. 1275–1300 powstanie antyfonarza klarysek ze Starego Sącza

–  zapis  dwugłosowego Jube  domne oraz  fragmentów  wielogłosowych  motetów  i  organa
w stylu szkoły paryskiej w rękopisie graduału klarysek ze Starego Sącza

1279  synod  w  Budzie  nakazuje  polskim  duchownym  parafialnym  posiadanie  ksiąg

liturgicznych (zapewne z muzyką)

– Psałterz księżnej Kingi (ur. 1234, zm. 1292, żony Bolesława Wstydliwego; jego istnienie
w ogóle niepewne
– księżna Kinga wraz z mniszkami przed wyjściem z kościoła śpiewała psalmy po polsku

1280–1330 rękopis z zapisem tropu Cum rex gloriae

przed 1283 Jakub Świnka (późniejszy arcybiskup, zm. 1314) kantorem w Gnieźnie

po  1283  liczne  pieśni  o  Ludgardzie  (ur.  1261,  zm.  1283),  żonie  księcia  wielkopolskiego

Przemysła II, być może uduszonej na rozkaz męża

1285  statut  arcybiskupa  Jakuba  Świnki  (zm.  1314):  dzwony  powszechnie  używane
w kościele polskim, także jako zachęta do modlitwy

1295  przywilej  używania  trąby  nadany  kasztelanowi  w  Białej  Rawskiej,  Wawrzyńcowi
z Popienia, przez Bolesława II (ur. 1251, zm. 1313), księcia mazowieckiego

ok.  1207  Perotinus  (zm.  1235),  kompozytor,  mistrz  chóru  i  organista  w  szkole  Notre
Dame  w  Paryżu  uzupełnia  zbiór  organa  Leoninusa  (Magnus  liber  organi)  i  rozwija

wielogłosowość

– działa Petrus, succentor i muzyk w katedrze Notre Dame w Paryżu

1207 zm. wybitny trubadur, Raimbaut Vaqueiras

1210–37  Neidhart  von  Reuenthal  (ur.  ok.  1180,  zm.  po  1237)  i  tematyka  wiejska

w minnesangu niemieckim

Przejawy życia muzycznego na świecie

po  1200  rozkwit  muzyki  religijnej  buddyjskiej  w  Japonii  (psalmy,  recytacje,  muzyka
instrumentalna i tańce)

1213 Wilhelm z Tudele: pieśń o krucjacie przeciw albigensom

1214–23 Miracles de Notre Dame Legenda ze wstawkami muzycznymi truwera, Gautiera
de Coinci (ur. 1177, zm. 1236)

1217 chór katedry w Le Mans

1220  opis  tańców  w  maskach  w Summa  de  Sacramentis biskupa  Salisbury  Thomasa

Chobhama

1225 powstał najważniejszy średniowieczny zbiór tekstów i melodii pieśni wagantów z XII
w., tzw. Carmina Burana, zachowany w klasztorze w Benediktbeuren w Bawarii

1225–50 traktaty w muzyce chorałowej i mensuralnej Johannesa de Garlandia (ok. 1195,
zm. ok. 1272)

ok. 1230 powstają zapisy pieśni minnesingerów

1230 śmierć Walthera von der Vogelweide, ostatniego z wielkich minnesingerów

1230–40 pieśni trubadura Thibauta IV z Szampanii (ur. 1201, zm. 1253

ok. 1240 powstał kanon angielski Summer is icumen in

1246–54  śpiewnik  zawierający  ponad  550  pieśni  truwerów  pt.  Manuscript  du  Roi
sporządzony dla brata Ludwika IX, Charlesa d’Anjou

1248  informacje  o  użyciu  małych  dzwonków  zapowiadających  nadejście  duchownego  na

wsi

ok. 1250 epickie pieśni mongolskie sławiące czyny Czyngis-chana

1250–80  (1260?) Arscantus  mensurabilis Franka  z  Kolonii,  niemieckiego  teoretyka

muzyki

1250–90 działalność trubadura Guirauta Riquiera (ur. ok. 1230, zm. ok. 1300), poety (ok.
90 poematów) i kompozytora (ok. 60 melodii)

1256 śmierć Thibauta IV z Szampanii (ur. 1201), truwera i kompozytora francuskiego

ok.  1260  działał  na  dworze  kalifa  arabskiego  Safi  al  Din  (zm.  1294),  muzyk  i  teoretyk
muzyki

– działalność znanego minnesingera, Tannhausera (zm. 1270)

1260–70  zbiór  ok.  400  pieśni Cantigas  de  Santa  Maria króla  Alfonsa  X  Mądrego,
mecenasa trubadurów, zapewne kompozytora

– rozpowszechnienie pieśni włoskich o tematyce religijnej, zw. laudi spirituali

ok. 1270 Ars  musica Johannesa Aegidiusa z Zamory, hiszpańskiego muzyka z 2. poł. XIII

w.

1270–3 Tractatus de Musica Magistra Lambertusa, francuskiego teoretyka muzyki

1270–80 Codex  Montpellier największy  (336  kompozycji)  zbiór  motetów  i  in.  utworów
z okres ars antiqua

1271  w  rękopisie Expositio  in  Apocalipsis miniatury  przedstawiające  instrumenty
muzyczne

1273 zmarł Jalal al-Din alRumi, znany jako arabski „tańczący derwisz”

1275 traktat De musica Johannesa de Grocheo, teoretyka działającego w Paryżu

1275–95 Speculum  musicae Jacquesa  de  Liège  (ur.  ok.  1260,  zm.  po  1330),  francuskiego

teoretyka muzyki

1278 śpiewnik z Arras, sporządzony przez Jeana Petit d’Amiens, z utworami Adama de la
Halle, Richarda de Fournival i in.

1278–1305  minnesingerzy  niemieccy  na  dworze  Wacława  II,  króla  Czech,  m.in.  Henryk

z Miśni (Frauenlob, ur. 1250-60, zm. 1318), także liczni instrumentaliści

ok. 1280 działalność niemieckiego minnesingera, księcia pomorskiego Wisława III z Rugii

(ur. 1265–8, zm. 1325)

1280 Tractatus de musica Hieronyma de Moravia, działającego w l. 1272–1304

1283 prawykonanie w Neapolu Jeu de Robin et Marion Adama de la Halle (ur. 1237, może
1245?, zm. ok. 1306), kompozytora i poety francuskiego

przełom  XIII  i  XIV  i  1.  poł.  XIV  w.  działalność  Jana  Papadopoulosa,  zw.  Kukuzelesem,
Bułgara z pochodzenia, śpiewaka, kompozytora i teoretyka muzyki bizantyńskiej

Historia i kultura na terenach Polski

ok. 1200 wzrost roli możnych, osłabienie władzy książęcej

– wprowadzenie pługa zamiast radła i praca zwierząt pociągowych

– rozwój handlu: targi i targowiska

– wzrost liczby zakonów

– głoszenie kazań w języku polskim

1200–50 Czerwińsk, malowidła ścienne w opactwie kanoników regularnych

– figura Marii z dzieciątkiem w kościele mariackim – Bardo Śląskie

1202–27 rządy Leszka Białego w Krakowie

1203–4 opactwo cysterek w Trzebnicy, fundacji Henryka Brodatego

1206–23  biskup  płocki  Gedko  (ur.  1160,  zm.  1223)  zakłada  jedną  z  pierwszych
prywatnych bibliotek

1210 najstarsze lokacje wsi na prawie niemieckim (Wielkopolska)

1211 najstarsze lokacje miast na prawie niemieckim (Śląsk)

1217 koalicja książąt:  Leszka  Białego,  Władysława  III  Laskonogiego (ur. 111161–67, zm.

1231) i Henryka Brodatego

– inwentarz księgozbioru biskupa krakowskiego Iwona Odrowąża

1219  najstarsze  dokumenty  powstające  w  polskich  kancelanach  (przedtem  tylko

okazjonalnie)

1223 klasztor dominikanów w Krakowie, zakon sprowadzony przez Jacka Odrowąża (ur.
przed 1200, zm. 1257), kaznodzieję dominikańskiego

1225–50 kolegiata w Wiślicy

– Sandomierz, malowidła w kościele dominikanów
– Płock, katedra, kielich Konrada Mazowieckiego

1226  sprowadzenie  Krzyżaków  do  Polski  przez  księcia  Konrada  I  Mazowieckiego  (ur.

1187–88, zm. 1247)

1127 założenie klasztoru cystersów w Henrykowie

– zjazd książąt w Gąsawie. Zamordowanie Leszka Białego
– rozkwit szkoły przy katedrze we Wrocławiu
– najstarsza szkoła parafialna przy kościele mariackim w Krakowie

1230 komes Bronisz (zm. ok. 1241), fundator klasztoru cystersów w Paradyżu, zatrudnia

własnego pisarza

1231 utrata Pomorza Zachodniego na rzecz Brandenburgii

1231–8 książę Henryk Brodaty obejmuje rządy w Krakowie

1231–78 krwawe podboje Prus przez Krzyżaków

1234  Krzyżacy  fałszują  dokument  Konrada  I  Mazowieckiego  dotyczący  własności  Prus
i Ziemi Chełmińskiej

1235  i  1237  wchłonięcie  przez  Krzyżaków  zakonu  Braci  Dobrzyńskich  i  Kawalerów
Mieczowych

1237  sprowadzenie  zakonu  franciszkanów  przez  Bolesława  Wstydliwego  (ur.  1226,  zm.
1279)

1238-41 Henryk II Pobożny rządzi w Krakowie (ur. 1199–1204, zm. 1241)

1239 Bolesław Wstydliwy poślubia królewnę węgierską Kingę (ur. 1234, zm. 1292)

powstanie Prusów przeciw Krzyżakom

1241  najazd  mongolski  na  Polskę,  klęska  wojsk  polskich  pod  Chmielnikiem,  spalenie
Krakowa, klęska i śmierć Henryka Pobożnego pod Legnicą
– wygnanie Konrada I Mazowieckiego z Krakowa

1242 Żywot  św.  Stanisława  (może  Wincentego  z  Kiełczy,  ur.  ok.  1200,  zm.  1270–80,

dominikanina)

1243–79 rządy Bolesława Wstydliwego w Krakowie

1244–8 kroniki papieży i cesarzy Marcina Polaka z Opawy (ur. ok. 1208, zm. 1278–1279),
od 1266 działał w Rzymie

1244–72 przebudowa katedry we Wrocławiu w stylu gotyckim

1 2 4 7 Historia  Tatarorum,  relacja  własna  Benedykta  Polaka  (zm.  po  1252?),

towarzyszącego  misji  Giovanniego  da  Pian  del  Carpine  (ur.  1182,  zm.  1252)  do  chana
Gujuka (zm. 1248)

1248 synod wrocławski: w niedzielę i święta modlitwy po polsku

1248–1305 niszczące napady Krzyżaków i Litwinów na Mazowsze

poł. XIII w. freski w opactwie kanoników regularnych w Czerwińsku

ok. 1250 działa mistrz kamieniarski i architekt Simon w opactwie cystersów w Wąchocku

1250–3  wprowadzenie  bullą  Innocentego  IV  (Sinibaldo  Fieschi,  ur.  w  końcu  XII  w.,  zm.
1254) tzw. świętopietrza (przymusowa danina na rzecz Rzymu)

po  1250 Sermones  de  tempore  et  de  sanctis  – najstarsze  polskie  kazania  Marcina  Polaka

z Opawy (ur. ok. 1208, zm. 1278–9)

–  miecz  ceremonialny  ze  skarbca  wawelskiego  (związany  z  legendą  o  tzw.  Szczerbcu
Bolesława Chrobrego)

– ornat księżnej Jadwigi z opactwa cystersów w Henrykowie

– polichromia w kościele św. Jakuba w Mieronicach

1253 kanonizacja św. Stanisława

1253–66 działalność pisarska Wincentego z Kielczy (urok. 1200, zm. w latach 70. XIII w.)

1254  zjazd  książąt  w  sprawie  sukcesji  na  tronie  krakowskim  zorganizowany  przez
biskupa krakowskiego Prandotę Odrowąża (ur. 1200, zm. 1266)

1255 klasztor klarysek w Zawichoście założony przez córkę Leszka Białego, Salomeę (ur.
1211–12, zm. 1268), 1257 przeniesiony do Skały

1257  Synod  łęczycki.  Arcybiskup  gnieźnieński  Pełka  (zm.  1258)  proponuje  zakaz

zatrudniania Niemców jako nauczycieli

1257–79 książę Bolesław Pobożny panuje w Wielkopolsce

1259 ucieczka Bolesława Wstydliwego na Węgry

1259-60 wyprawa mongolska pod dowództwem  Burundaja  z  wojskiem  tatarskim,  ruskim

i  litewskim  przeciw  Polsce;  spalenie  Sandomierza,  spustoszenie  Łysej  Góry,  ziem
Małopolski i odwrót wojsk tatarskich

1262 drzwi płockie wywiezione do Nowogrodu, gdzie pozostają do dziś

1263 powstanie szkoły parafialnej przy kościele mariackim w Poznaniu

1264  Statut  Kaliski  Bolesława  Pobożnego:  autonomia  gmin,  swoboda  wyznań,  ochrona
mniejszości żydowskiej

1267 kanonizacja Jadwigi Śląskiej

1267–1300 Żywot św. Jadwigi anonimowego zakonnika śląskiego

ok.  1270 Księga  henrykowska:  dzieje  klasztoru  cystersów  w  Henrykowie.  Zawiera  jedno

z pierwszych zdań napisanych po polsku
– pierwsze rzeźby gotyckie, np. w Trzebnicy

1270–3  dzieło  o  perspektywie  wybitnego  uczonego  śląskiego,  Witelona  (ur.  ok.  1230,  zm.

1314), astronoma i przyrodnika

1273  bunt  możnych  krakowskich  przeciw  Bolesławowi  Wstydliwemu  z  powodu

samodzielnej polityki i ograniczania wpływów możnowładztwa

1274 wystąpienie księcia Henryka IV Probusa przeciw wszechwładzy kleru na Śląsku

1275–1300  działalność  kręgu  intelektualistów  wokół  szkoły  w  Legnicy,  m.in.  Ludwika  ze
Lwówka, przyjaciela Witelona, który w 1269 napisał traktat teologiczny

1278  Mikołaj  z  Polski,  lekarz  i  uczony  działający  w  2.  poł.  XIII  w.  za  granicą  obejmuje
posadę nadwornego lekarza księcia Leszka Czarnego

1279  Kinga,  żona  Bolesława  Wstydliwego,  wstępuje  do  założonego  przez  siebie  klasztoru

klarysek w Starym Sączu

1279–88 Leszek Czarny (ur. 1240–2, zm. 1288) księciem krakowskim

1279–96 książę Przemysław II (ur. 1257, zm. 1296) panuje w Wielkopolsce

1281–8 panowanie księcia Henryka IV Probusa (ur. 1257–8, zm. 1290) nad ziemią śląską
i krakowską

1283 Jakub Świnka zostaje arcybiskupem gnieźnieńskim

1283–96  hipotetyczne  daty  powstania  pierwszej  wersji  Kroniki  Wielkopolskiej  napisanej
przez  Bartłomieja  Godysława  Baszkę  (ur.  1215–25,  zm.  1280–2),  kustosza  katedry
poznańskiej

1284 Tractatus turketi Frankona z Polski, wybitnego astronoma i matematyka ze Śląska

1285  najazd  księcia  Bolesława  II  Mazowieckiego  (ur.  1251,  zm.  1313)  na  Ruś  dla
zapobieżenia wtargnięciu Tatarów w głąb kraju

1287 szkoła parafialna we Wrocławiu przy kościele Marii Magdaleny

–  ustawy  synodalne  arcybiskupa  Jakuba  Świnki  o  podniesieniu  rangi  języka  polskiego

w szkole i kościele
– spory o tron krakowski między Henrykiem IV Probusem, Wacławem II Przemyślidą (ur.
1271,  zm.  1305)  królem  Czech  i  Władysławem  Łokietkiem  (ur.  1260–1261,  zm.  1333)
1287–8 najazd mongolski pod wodzą Nogaja na Polskę

1288  kronika  Mierzwy  (Dzierzwy?),  franciszkanina  z  Krakowa,  będąca  uzupełnieniem

kroniki Wincentego Kadłubka

1288–90 panowanie Henryka IV Probusa w Krakowie

1290–1300 nagrobek Henryka IV Probusa w kościele św. Krzyża we Wrocławiu

1291 król czeski Wacław II zdobywa Kraków i wypędza Przemysława II

1291–2 wojna Wacława II z Władysławem Łokietkiem

1293 szkoła parafialna we Wrocławiu przy kościele św. Elżbiety

1295  koronacja  Przemysława  II  na  króla  Polski  przez  arcybiskupa  gnieźnieńskiego

Jakuba Świnkę
– przyłączenie Pomorza Gdańskiego do Wielkopolski

1296  zamordowanie  króla  Przemysława  II  w  Rogoźnie  przez  wspieranych  przez

Brandenburgię przedstawicieli rodów Nałęczów i Zarembów

– Władysław Łokietek rozpoczyna akcję zjednoczeniową (Wielkopolska, Pomorze)

1297–1304 po Marcinie z Opawy najstarszy zbiór kazań Peregryna z Opola (zm. po 1333),

spowiednika rodziny księcia Władysława Opolskiego (zm. 1281)

1299 opozycja przeciwko niezręcznej polityce księcia Władysława Łokietka i wygnanie go
z kraju

przełom  XIII  i  XIV  w.  prawdopodobne  powstanie  oryginału  (dziś  zaginionego)  Kazań
Świętokrzyskich
– budowa murów obronnych i bramy Floriańskiej w Krakowie

Historia i kultura na świecie

1200 założenie Rygi

1200 upadek cywilizacji Majów

Ciąg dalszy w wersji pełnej

WPROWADZENIE 

KULTURA MUZYCZNA 

NA ZIEMIACH POLSKICH 

W STAROŻYTNOŚCI

I. NAJSTARSZE PRZEJAWY KULTURY

MUZYCZNEJ

Dostępne w wersji pełnej

II. WIADOMOŚCI O KULTURZE MUZYCZNEJ

PIERWSZYCH SŁOWIAN

Dostępne w wersji pełnej

III. KULTURA MUZYCZNA ZIEM POLSKICH

U SCHYŁKU STAROŻYTNOŚCI

Dostępne w wersji pełnej

OKRES 

PRZEDPIASTOWSKI

I. WARUNKI KSZTAŁTOWANIA SIĘ 

I CHARAKTER KULTURY MUZYCZNEJ

OKRESU PRZEDPIASTOWSKIEGO. 

UWAGI WSTĘPNE

Dostępne w wersji pełnej

II. PIERWOTNE FUNKCJE 

I SFERY ODDZIAŁYWANIA MUZYKI

1. Muzyka a społeczeństwo

Dostępne w wersji pełnej

2. Związki muzyki z kultami religijnymi

Dostępne w wersji pełnej

3. Wojenne funkcje muzyki.

Dostępne w wersji pełnej

III. PODSTAWOWE ELEMENTY 

KULTURY MUZYCZNEJ

1. Rola pieśni

Dostępne w wersji pełnej

2. Muzyka instrumentalna i instrumenty muzyczne

Dostępne w wersji pełnej

3. Taniec i muzyka taneczna

Dostępne w wersji pełnej

IV. UWAGI KOŃCOWE

Dostępne w wersji pełnej

KULTURA MUZYCZNA 

OKRESU WCZESNOPIASTOWSKIEGO

I. UWAGI OGÓLNE

Dostępne w wersji pełnej

II. CHARAKTER I CECHY ŻYCIA MUZYCZNEGO

W X–XI W.

1. Społeczne, polityczne i religijne uwarunkowania

kultury muzycznej

Dostępne w wersji pełnej

2. Główne centra kultywowania muzyki

Dostępne w wersji pełnej

3. Kontakty muzyczne z zagranicą

Dostępne w wersji pełnej

III. PODSTAWOWE KIERUNKI I NURTY

MUZYKI POLSKIEJ W X–XI W.

1. Muzyka i pieśń ludowa

Dostępne w wersji pełnej

2. Rola pieśni rycerskiej i muzyki wojskowej

Dostępne w wersji pełnej

3. Muzyka kultowa. Charakter i uwarunkowania. Muzyka

w kulcie pogańskim i chrześcijańskim

Dostępne w wersji pełnej

IV. CHORAŁ RZYMSKI W POLSCE

1. Źródła

Dostępne w wersji pełnej

2. Repertuar. Najstarsze zabytki

a) Uwagi ogólne

Dostępne w wersji pełnej

b) Recytatyw liturgiczny

Dostępne w wersji pełnej

c) Psalmodia

Dostępne w wersji pełnej

d) Antyfony

Dostępne w wersji pełnej

e) Responsoria

Dostępne w wersji pełnej

f) Proprium missae

Dostępne w wersji pełnej

g) Sekwencje

Dostępne w wersji pełnej

3. Praktyka wykonawcza

Dostępne w wersji pełnej

4. Notacja muzyczna

a) Notacje niemieckie

Dostępne w wersji pełnej

b) Notacje francuskie

Dostępne w wersji pełnej

c) Notacje włoskie

Dostępne w wersji pełnej

d) Notacje specjalne

Dostępne w wersji pełnej

V. INSTRUMENTARIUM MUZYCZNE 

W X–XI WIEKU W POLSCE

1. Pochodzenie instrumentów

Dostępne w wersji pełnej

2. Źródła

a) Zabytki archeologiczne

Dostępne w wersji pełnej

b) Zabytki ikonograficzne

Dostępne w wersji pełnej

c) Źródła literackie

Dostępne w wersji pełnej

3. Uwagi końcowe

Dostępne w wersji pełnej

VI. POCZĄTKI SZKOLNICTWA MUZYCZNEGO. 

SKRYPTORIA I BIBLIOTEKI

Dostępne w wersji pełnej

KULTURA MUZYCZNA W POLSCE 

W OKRESIE ROZBICIA DZIELNICOWEGO

I. UWAGI WSTĘPNE. 

OGÓLNY CHARAKTER KULTURY MUZYCZNEJ.

TRADYCJE I CECHY PODSTAWOWE.

Dostępne w wersji pełnej

II. ŹRÓDŁA. STAN, FORMY PRZEKAZU, 

REPERTUAR

1. Źródła bezpośrednie

Dostępne w wersji pełnej

2. Źródła pośrednie

Dostępne w wersji pełnej

III. SPOŁECZNO-POLITYCZNE 

I IDEOLOGICZNE PODŁOŻE KSZTAŁTOWANIA 

KULTURY MUZYCZNEJ

1. Rola kultury muzycznej w życiu politycznym

i gospodarczym kraju

a) Zagadnienia wstępne

Dostępne w wersji pełnej

b) Funkcje państwowe muzyki

Dostępne w wersji pełnej

c) Kolonizacja i powstawanie miast

Dostępne w wersji pełnej

d) Kontakty z zagranicą

Dostępne w wersji pełnej

2. Muzyka a społeczeństwo

a) Społeczeństwo stanowe. Status społeczny muzyków

Dostępne w wersji pełnej

b) Rozwarstwienie stanowe kultury muzycznej

Nurt plebejski w kulturze muzycznej

Dostępne w wersji pełnej

Mieszczańska kultura muzyczna

Dostępne w wersji pełnej

Kultura muzyczna szlachty

Dostępne w wersji pełnej

3. U źródeł tradycji narodowych w muzyce

Dostępne w wersji pełnej

4. Muzyka w służbie religii

a) Katolicki chorał diecezjalny i jego organizacyjne uwarunkowania

Dostępne w wersji pełnej

b) Chorał monastyczny i główne ośrodki jego kultywowania

Dostępne w wersji pełnej

c) Sekty i ruchy heretyckie

Dostępne w wersji pełnej

IV. INSTRUMENTY MUZYCZNE I MUZYKA

INSTRUMENTALNA W POLSCE W XII–XIII W.

Dostępne w wersji pełnej

V. SZKOLNICTWO I TEORIA MUZYKI

1. Dydaktyka muzyczna

Dostępne w wersji pełnej

2. Początki piśmiennictwa muzycznego i teorii muzyki

Dostępne w wersji pełnej

VI. SKRYPTORIA I PROBLEMY PALEOGRAFII

MUZYCZNEJ

1. Skryptoria

Dostępne w wersji pełnej

2. Paleografia

a) Uwagi ogólne

Dostępne w wersji pełnej

b) Notacje bezliniowe

Dostępne w wersji pełnej

c) Notacje liniowe

Wstęp

Dostępne w wersji pełnej

Notacja cysterska

Dostępne w wersji pełnej

Notacja muzyczna kodeksów diecezjalnych

Dostępne w wersji pełnej

Notacja kwadratowa

Dostępne w wersji pełnej

VII. REPERTUAR I TWÓRCZOŚĆ MUZYCZNA

1. Uwagi wstępne

Dostępne w wersji pełnej

2. Monodia liturgiczna

a) Recytatyw liturgiczny. Monodia mszalna

Dostępne w wersji pełnej

b) Tropy, sekwencje, hymny. Oficja rymowane

Dostępne w wersji pełnej

c) Rola chorału w dramatach i dramatyzacjach liturgicznych

Dostępne w wersji pełnej

3. Pieśń jednogłosowa

a) Pieśń świecka i pieśń pozaliturgiczna o treści religijnej

Dostępne w wersji pełnej

Bogurodzica

Dostępne w wersji pełnej

4. Muzyka wielogłosowa

Dostępne w wersji pełnej

ANEKSY

BIBLIOGRAFIA

Dostępne w wersji pełnej

I. WYDAWNICTWA ŹRÓDŁOWE

1. Edycje muzyczne

Dostępne w wersji pełnej

2. Edycje źródeł historyczno-literackich

Dostępne w wersji pełnej

II. LITERATURA Z ZAKRESU HISTORII

MUZYKI 

I UZUPEŁNIAJĄCA Z ZAKRESU INNYCH 

DYSCYPLIN

Dostępne w wersji pełnej

SPIS ILUSTRACJI

Dostępne w wersji pełnej

SPIS MAP

Dostępne w wersji pełnej

SPIS PRZYKŁADÓW

Dostępne w wersji pełnej

INDEKS ŹRÓDEŁ RĘKOPIŚMIENNYCH

I STARODRUKÓW

Dostępne w wersji pełnej

HISTORIA MUZYKI POLSKIEJ

pod redakcją Stefana Sutkowskiego

Tom I część 1

Jerzy Morawski

ŚREDNIOWIECZE do roku 1320

© Copyright by Narodowe Centrum Kultury

Warszawa 2013

ISBN 978-83-63631-74-1

Narodowe Centrum Kultury

ul. Płocka 13

01-231 Warszawa

tel. 22  21 00 100

www.nck.pl

Cykl e-booków został stworzony w oparciu o HISTORIĘ MUZYKI POLSKIEJ pod redakcją Stefana

Sutkowskiego wydanej w wersji papierowej przez wydawnictwo Sutkowski Edition Warsaw.

Plik ePub przygotowała firma eLib.pl

al. Szucha 8, 00-582 Warszawa

e-mail: kontakt@elib.pl

www.eLib.pl

Niniejsza darmowa publikacja zawiera jedynie fragment

pełnej wersji całej publikacji.

Aby przeczytać ten tytuł w pełnej wersji 

kliknij tutaj

.

Niniejsza publikacja może być kopiowana, oraz dowolnie
rozprowadzana tylko i wyłącznie w formie dostarczonej przez
NetPress Digital Sp. z o.o., operatora 

sklepu na którym  można

nabyć niniejszy tytuł w pełnej wersji

. Zabronione są

jakiekolwiek zmiany w zawartości publikacji bez pisemnej zgody
NetPress oraz wydawcy niniejszej publikacji. Zabrania się jej 
od-sprzedaży, zgodnie z 

regulaminem serwisu

.

Pełna wersja niniejszej publikacji jest do nabycia w sklepie

internetowym 

Nexto.pl

.