System polityczny – jedna z podstawowych kategorii politologicznych. Ogół organów państwowych,
partii politycznych oraz organizacji i grup społecznych (formalnych i nieformalnych) funkcjonujących
w ramach procesu politycznego danego państwa oraz generalnych zasad i norm regulujących
wzajemne stosunki między nimi.
Wielość ujęć:
1.
Ujęcie instytucjonalne – ogół osób, grup i organizacji w ich wzajemnych powiązaniach i
współdziałaniu, posiadający dominujący wpływ na wypracowanie, wprowadzanie w życie i
interakcje
norm
regulujących
życie
wewnętrzne
danego
społeczeństwa.
Ujęcie
charakterystyczne dla prawoznawstwa.
2.
Ujęcie strukturalno – funkcjonalne – dynamiczny proces polityczny zachodzący w obrębie
poszczególnych wspólnot np. państwo, partia polityczna. Strukturalne elementy systemu
politycznego:
a.
Role
b.
Wzajemne relacje
c.
„wzorce” zachowań podmiotów stosunków społecznych
3.
Ujęcie systemowe – rozpatruje relacje między systemem, a jego otoczeniem, sprowadzając
je do trzech etapów:
a.
Wejścia
b.
Przetworzenia
c.
Wyjścia
Otoczenie systemu politycznego:
1.
Istota powiązań między otoczeniem, a systemem politycznym polega na oddziaływaniu
otoczenia na system, ale też i relacji zwrotnej
2.
Warunkuje istotę i zadania systemu politycznego
3.
Otoczenie systemu politycznego obejmuje sferę:
a.
Wewnętrzną
•
Ekonomiczną – określoną przez typ własności produkcji
•
Struktura społeczna – określoną przez podziały społeczne
•
Kultura – idee i poglądy
b.
Zewnętrzną – charakter stosunków międzynarodowych (występowanie innych
systemów politycznych)
PODZIAŁ SYSTEMU POLITYCZNEGO:
1.
Instytucjonalny – podsystem instytucjonalny spełnia funkcję inicjującą w stosunku do
pozostałych podsystemów i całego systemu politycznego. Określa treść systemu
politycznego, podstawowe kierunki działalności, charakter obowiązujących norm. Na
podsystem instytucjonalny składają się:
a.
Partie polityczne
b.
Organizacje społeczne
c.
Organy władzy państwowej
d.
Grupy interesu
e.
Organy administracji rządowej
f.
Instytucje samorządowe
2.
Funkcjonalny – podsystem funkcjonalny składa się z ogółu funkcji i ról wypełnianych przez
poszczególne elementy podsystemu instytucjonalnego praz przez system polityczny w
całości. To również każde działanie przyczyniające się do zachowania systemu w
długotrwałym okresie.
FUNKCJE SYSTEMU POLITYCZNEGO:
Regulacyjna – oznacza sterowanie procesami według reguł przyjętych w danym systemie
politycznym.
Mediacyjna – polega na rozwiązywaniu konfliktów i mediacji w przypadku sprzecznych
interesów grupowych
Adaptacyjne – usprawnianie działania instytucji
Innowacyjna – polega na wprowadzaniu do otoczenia reguł i mechanizmów działania
3.
Regulacyjny – podsystem normatywny. Ogół norm, za których pośrednictwem regulowane są
stosunki społeczno –polityczne. Obejmuje:
a.
Normy prawne – konstytucja, ustawy
b.
Normy pozaprawne – np. polityczne
c.
Reguły nienormatywne – tradycja polityczna, kultura polityczna
4.
Komunikacyjny – podsystem komunikacyjny, obejmuje ogół związków i stosunków
istniejących między różnymi strukturalnymi elementami podsystemu instytucjonalnego np.
między partiami politycznymi, między parlamentem, a rządem. Najistotniejsze są związki
podtrzymujące i naruszające istniejący system – decydują one o stopniu stabilności systemu
politycznego. W ramach tych powiązań wyróżnić można:
a.
Związki i stosunki wspierające system (np. koalicja partii w parlamencie)
b.
Naruszające jego podstawy (np. antysystemowa koalicja0
c.
Indyferentne w stosunku do systemu politycznego
ELEMENTY SYSTEMU POLITYCZNEGO:
1.
Idee i wartości polityczne – np. idea suwerenności narodu, trójpodziału władzy
2.
Organizacje i instytucje uczestniczące w życiu politycznym kraju i organizujące te życie. Np.:
a.
Aparat państwowy
b.
Partie polityczne
c.
Grupy interesu
d.
Związki zawodowe
3.
Normy regulujące i organizujące wcielanie w życie idei i wartości politycznych oraz
regulujące strukturę i funkcjonowanie organizacji i instytucji politycznych np. normy prawne,
moralne
KLASYFIKACJA SYSTEMÓW POLITYCZNYCH ZE WZGLĘDU NA REŻIM POLITYCZNY:
1.
Szersze znaczenie reżimu politycznego – układ formalnych (o prawnym charakterze), jak i
pozaprawnych zasad i mechanizmów regulujących funkcjonowanie centrum władzy
politycznej oraz sposobów jego powiązania ze społeczeństwem
2.
Węższe znaczenie reżimu politycznego – normatywny układ stosunków między władzą
ustawodawczą, a wykonawczą
Generalny podział reżimów politycznych:
I.
Reżimy demokratyczne – cechują się one:
1.
Stabilnym i jasno zdefiniowanym zespołem instytucji, oraz podziałem ról w
zarządzaniu nimi
2.
Dążeniem poszczególnych obywateli i grup społecznych do realizowania własnych
interesów bezpośrednio poprzez system polityczny lub organizacje pośredniczące np.
partie polityczne
3.
Decyzje podejmowane w strukturach systemu politycznego mają rozstrzygający
wpływ na dystrybucję środków ekonomicznych oraz na charakter zachowań
społecznych i politycznych
4.
Permanentnym , wzajemnym związkiem między otoczeniem systemu politycznego, a
podejmowanymi procesach decyzyjnych rozstrzygnięciami.
W ramach reżimu demokratycznego wyróżniamy następujące systemy rządów (układ relacji między
władzą ustawodawczą, a wykonawczą):
Parlamentaryzm:
Cechy fundamentalne:
a.
Model swoiście europejski
b.
Gabinet, aby rozpocząć swą działalność musi uzyskać wyraźne lub dorozumiane zaufanie
ciała ustawodawczego
c.
Gabinet ponosi przed parlamentem bezpośrednią odpowiedzialność za podejmowane
decyzje polityczne
d.
Personalizacja przywództwa politycznego wynika z rozstrzygnięcia dokonanego w
wyborach parlamentarnych
Modelowy system parlamentarny:
a.
Parlament ( a przynajmniej Izba Niższa ) pochodzi z powszechnych wyborów
rywalizacyjnych
b.
Występuje dualizm egzekutywy
c.
Układ sił politycznych w parlamencie przesądza o powołaniu premiera i uformowaniu
gabinetu
d.
Głowa państwa nie kreuje polityki ani wewnętrznej, ani zagranicznej; spełnia jedynie
funkcje reprezentacyjne, ceremonialne i wykonawcze wobec woli większości
parlamentarnej
e.
Głowa państwa nie ponosi odpowiedzialności politycznej, a jedynie konstytucyjną
f.
Szef rządu wraz z gabinetem ponoszą odpowiedzialność polityczną, wyrażającą się w
instytucji votum nieufności
g.
Rząd dysponuje prawem do rozwiązania parlamentu przed upływem kadencji
h.
Brak separacji władzy ustawodawczej i wykonawczej (np. ministrowie mogą być
członkami parlamentu)
Państwa zachodnioeuropejskie uosabiające model parlamentarny:
o
Austria
o
Belgia
o
Dania
o
Grecja
o
Hiszpania
o
Holandia
o
Irlandia
o
Luksemburg
o
Malta
o
Norwegia
o
Szwecja
o
Włochy
o
RFN
o
Wielka Brytania
Państwa Europy Środkowej i Wschodniej gdzie występuje reżim parlamentarny:
o
Bułgaria
o
Chorwacja (po 2000 r.)
o
Czechy
o
Litwa
o
Łotwa
o
Polska
o
Słowacja
o
Słowenia
o
Węgry
o
Ukraina
Typologie europejskiego parlamentaryzmu ze względu na:
1)
Typologia ze względu na relację siły parlamentu i siły rządu:
Model komitetowy:
o
Dominującą rolę w procesie decyzyjnym odgrywają stałe komisje parlamentarne,
dysponujące prawem zmienienia lub blokowania propozycji rządowych
o
Komisje parlamentarne są głównym forum negocjacji grup nacisku i poszczególnych
partii politycznych
o
Niska dyscyplina partii tworzących większość rządową
o
„najczystsza” forma występuje w Szwecji, Danii i Norwegii
Model konsensulany:
o
Proporcjonalny system wyborczy
o
System wielopartyjny
o
Równowaga władzy między egzekutywą, a legislatywą
o
Większy stopień reprezentatywności
o
„najczystsza” forma występuje w Belgii
2)
Typologia ze względu na mechanizm decyzyjny w parlamencie:
Model większościowy:
o
Rywalizacja wyborcza partii w jednomandatowych okręgach
o
Dwupartyjność
o
Koncentracja władzy w rękach gabinetu
o
Nastawiony na efektywność
o
„najczystsza” forma występuje w Wielkiej Brytanii
3)
Typologia ze względu na pozycję głowy państwa – na podstawie konstytucyjnie określonego
zakresu kompetencji wyróżniamy:
Parlamentaryzm z korygującą prezydenturą (Włochy, Rumunia, Irlandia, Bułgaria)
Parlamentaryzm z symboliczną prezydenturą (RFN, Austria, Słowenia, Estonia, Słowacja,
Czechy)
Parlamentaryzm monarchiczny (Wielka Brytania, Szwecja, Dania, Norwegia, Belgia, Holandia,
Hiszpania)
4)
Typologia ze względu na sposób w jaki rząd uzyskuje upoważnienie do działania:
Parlamentaryzm pozytywny – upoważnienie do działania dokonuje się w sposób
dorozumiany; występuje w utrwalonych systemach dwupartyjnych (np. Wielka Brytania)
Parlamentaryzm negatywny – rozpoczęcie prac gabinetu jest poprzedzone spełnieniem
wymogu uzyskania votum zaufania. Występuje w Belgii, Grecji, Irlandii, Włoszech, Hiszpanii,
Portugalii, oraz wszystkich krajach Europy Środkowej i Wschodniej.
Prezydencjalizm:
a.
Wybór głowy państwa w drodze wyborów powszechnych
b.
Jednoosobowość egzekutywy
c.
Brak odpowiedzialności głowy państwa przed parlamentem
d.
Dualistyczna, demokratyczna legitymizacja władzy
e.
Ministrowie odpowiadają politycznie przed prezydentem, który realnie sprawuje władzę
wykonawczą
f.
Oddzielenie egzekutywy od legislatywy na płaszczyźnie organizacyjnej i funkcjonalnej
Modele hybrydalne:
1)
Semiprezydencjalizm:
Występuje we Francji
Dualizm władzy wykonawczej, która jest rozdzielona pomiędzy prezydenta i premiera
Szczególna pozycja prezydenta:
•
Powoływany w wyborach powszechnych na określony konstytucyjnie i niezależny od
zmiany układu sił politycznych w parlamencie czas
•
Dysponuje uprawnieniami do kreowania polityki wewnętrznej i zagranicznej
•
Nie odpowiada politycznie przed parlamentem
•
Powołuje i odwołuje członków gabinetu
•
Ma prawo do przedterminowego rozwiązania parlamentu
Podwójna odpowiedzialność rządu przed parlamentem i głową państwa
2)
Rządy konwentu (system komitetowy); cechy:
Występuje w Szwajcarii
Kolegialny charakter monistycznej egzekutywy
Brak możliwości rozwiązania parlamentu przed upływem kadencji
Wybieralność rządu przez parlament, połączona z brakiem możliwości wyrażania mu
votum nieufności (lub votum zaufania)
3)
Hiperprezydentializm:
Występuje we Federacji Rosyjskiej
Zmiana władzy dokonuje się przez transfer,
Prezydent proponuje kandydata na premiera
Prezydent posiada prawa rozwiązania parlamentu
Naruszenie procedur demokratycznych
Koncentracja władzy w płaszczyźnie pionowej (prezydent powołuje gubernatorów)
II.
Reżimy niedemokratyczne:
1.
Totalitarne – system totalitarny:
Współistnienie dwóch źródeł władzy
Dublowanie stanowisk
Bezkształtność systemu
Posługiwanie się terrorem jako narzędziem sprawowania władzy
Ideologia dążąca do przekształcenia samej natury człowieka
III Rzesza, ZSRR, państwa bloku komunistycznego (do 1956 r.)
2.
Autorytarne – system autorytarny:
Odrzucenie wolności, pluralizmu, liberalizmu, demokracji
Głosi potrzebę stworzenia silnej władzy wykonawczej
Brak kontroli rządzących przez parlament
Wodzowski styl sprawowania władzy
Stosowana jest cenzura i aparat represji
W odróżnieniu od totalitaryzmów ideologia w systemach autorytarnych nie
ma znamion religii
KLASYFIKACJA SYSTEMÓW POLITYCZNYCH ZE WZGLĘDU NA GŁOWĘ PAŃSTWA:
1.
Republika:
Władza państwa pochodzi z demokratycznych wyborów
Organy władzy publicznej wybierane są na określony czas
Głowa państwa ponosi polityczną i prawną odpowiedzialność za swoją działalność
2.
Monarchia:
Funkcję głowy państwa sprawuje dożywotni i zazwyczaj dziedziczny monarcha
Król panuje z woli ludu, a jego władza jest ograniczona prawem
Monarcha sprawuje funkcję ceremonialno-reprezentacyjną
Monarcha jest symbolem jedności narodu
Obecnie dominuje model monarchii parlamentarnej
KLASYFIKACJA SYSTEMÓW POLITYCZNYCH ZE WZGLĘDU NA STRUKTURĘ TERYTORIALNĄ PAŃSTWA:
1.
Państwo unitarne:
Najbardziej rozpowszechniona forma państwa
Cechuje się:
•
Jednolitym systemem prawa
•
Jednolitym obywatelstwem
•
Jednorodnym systemem władzy
•
Jednostki administracyjno – unitarne są podporządkowane organom centralnym
Modele państwa unitarnego:
•
Zdecentralizowane – organy regionalne są formowane niezależnie od organów
centralnych (Wielka Brytania)
•
Scentralizowane (Francja, Finlandia, Holandia)
2.
Państwa złożone:
Części składowe zachowują pełny lub ograniczony zakres suwerenności
Modele państwa złożonego:
•
Unia personalna
•
Unia realna
•
Konfederacja (związek państw)
•
Federacja (państwo związkowe):
o
Podmioty federacji maja własny podział administracyjno – terytorialny
o
Podmioty federacji mają własne konstytucje, systemy prawne, instytucje
władzy politycznej i sądowniczej, budżety, hymny, flagi, godła i symbole
o
Decentralizacja i dekoncentracja władzy
o
Interesy podmiotów federacji są najczęściej reprezentowane w wyższych
izbach parlamentów
•
Przykłady – Belgia, Rosja, RFN, Austria
3.
Autonomia:
Wewnętrzne samo zarządzanie części terytorium państwa na podstawie kompetencji
ustawodawczych dotyczących spraw o loklanym znaczeniu
Aktem
normatywnym
będącym
prawną
podstawą
działalności
organów
autonomicznych jest statut autonomii
Autonomiczne parlamenty i autonomiczne rządy prowadzą działalność pod
nadzorem organów centralnych
Przykłady autonomii w Europie:
•
Kraj Basków
•
Nawarra
•
Andaluzja
•
Katalonia
PARTIE POLITYCZNE W EUROPEJSKICH SYSTEMACH POLITYCZNYCH
PARTIA POLITYCZNA- źródłosłów – od łacińskiego pars (część) i czasownika partire (dzielić). W
dawnej Polsce słowo „partia” oznaczało początkowo krąg zwolenników jakiejś ważnej osobistości
bądź też klientelę jednego z magnatów. Obecnie znaczenie upowszechniło się dopiero w czasach
nowożytnych.
Partie polityczne unitarne – podkreślenie jednego elementu wyodrębniającego partię spośród
innych organizacji społecznych (np. program, struktura wewnętrzna, zamierzony cel)
Partie polityczne podrzędnie złożone – określenie partii jako organizacji o specyficznej strukturze
dążącej do posiadaniu wpływu na władzę.
Partie polityczne nadrzędnie złożone – określenie partii jako organizacji posiadającej konkretny
program i strukturę wewnętrzna, zmierzającą do zdobycia władzy metodami nierewolucyjnymi
Partia polityczne to wyspecjalizowana organizacja społeczna posiadająca określony program, będący
podstawą do uzyskania szerszego poparcia społecznego i tą drogą do zdobycia władzy oraz
maksymalizację pozycji w systemie politycznym.
Stadia rozwojowe partii politycznych:
1.
Ugrupowań o strukturze rodowej (starożytny Rzym)
2.
Ugrupowań arystokratycznych (W. Brytania w XVII w.)
3.
Partii klubowych (przełom XVII i XIX w. we Francji i USA)
4.
Partii masowych – II połowa XIX w
5.
Partii masowej integracji – po 1945 r.
FUNKCJE PARTII POLITYCZNYCH – w demokracjach liberalnych istnieje silna tendencja do
konstytucyjnego określenia roli, celów i zadań partii politycznych w państwie.
1.
Niemcy – współdziałanie w kształtowaniu woli politycznej narodu
2.
Hiszpania – wyrażanie pluralizmu politycznego, współdziałanie w kształtowaniu i
manifestowaniu woli ludu, bycie podstawowym instrumentem uczestnictwa politycznego
3.
Czechy – respektowanie podstawowych zasad demokratycznych i odrzucanie przemocy jako
środka do forsowania swoich interesów
4.
Polska – wpływanie metodami demokratycznymi na kształtowanie polityki państwa.
FUNKCJE PARTII POLITYCZNYCH sensu largo:
Artykulacji potrzeb
Rekrutacji politycznej
Wyborcza
Rządzenia
FUNKCJE PARTII POLITYCZNYCH sensu stricto:
Wyłanianie elit władzy w państwie
Kształtowania opinii publicznej
Formułowanie, określone doktryny i programy polityczne
Wypełnianie luki między narodem a państwem
CHARAKTERYSTYKA WYBRANYCH FUNKCJII:
1.
Funkcja artykulacji a agregacji potrzeb oraz interesów społecznych:
Proces artykulacji potrzeb i interesów społecznych wiąże się z ujawnianiem,
formułowaniem, hierarchizowaniem i reprezentowaniem w procesie decyzyjnym
przez partie polityczne preferencje odpowiednich grup społecznych będących
zwolennikami tych ugrupowań
Partie budują swoją tożsamość dzięki procesowi krystalizacji i artykulacji sprzecznych
interesów oraz ukrytych napięć tkwiących w strukturze społecznej.
2.
Funkcja wyborcza:
Odgrywa doniosą rolę w funkcjonowaniu demokratycznego systemu politycznego
Pozwala uzyskać zwycięskiemu ugrupowaniu legitymizacje społeczną
Obejmuje dwa składniki:
•
Selekcję kandydatów
•
Formułowanie programu
2.
Rządzenie:
a.
Cel istnienia partii
b.
Realizowanie w samodzielnie lub w koalicji lub przez kontrolę działań rządu
(opozycja)
c.
Rola partii w kierowaniu państwem polega na personalnym obsadzaniu najwyższych
organów państwa i decydowaniu za ich pośrednictwem
d.
Miernikiem funkcji rządzenia jest współczynnik partycypacji (stosunek gabinetów, w
których uczestniczy dana partia do sumy gabinetów w danym czasie) i współczynnik
odpowiedzialności (stosunek okresu czasy, kiedy dana partia posiada premiera do
badanego okresu czasu)
INSTYTUCJONALIZACJA PARTII POLITYCZNYCH
System tworzenia partii politycznych:
1.
Koncesyjny – odpowiedni organ państwowy udziela koncesji na działanie partii politycznych
od warunkiem spełnienia wymogów przewidzianych w ustawie. W przypadku odmowy nie
przysługuje prawi zażalenia do organu wyższego szczebla
2.
Administracyjny – organy administracji państwowej sprawują Nadzów nad działalnością
partii politycznych, którą jest ściśle reglamentowana
3.
Rejestracyjny – pełna swoboda tworzenia i działania partii politycznych, które po złożeniu i
spełnieniu pewnych warunków formalnoprawnych zostają zarejestrowane. Odmowa
rejestracji może nastąpić wyłącznie z powodów określonych prawem i może zostać
zaskarżona
Partie polityczne w ustawodawstwie wybranych państw europejskich:
1.
Pierwsze ustawy o partiach pojawiły się w latach 60-tych XX wieku
2.
Znacząca część regulacji funkcjonowania partii politycznych dotyczy kwestii finansowych
Finansowanie partii:
1.
Finansowanie z budżetu państwa
2.
Dochody uzyskiwane przez partię z własnej działalności i majątku
3.
Świadczenia osób prywatnych oraz grup inetersu
Pozytywne aspekty finansowania partii z budżetu:
1.
Uwolnienie partii spod nacisku zorganizowanych interesów partykularnych
2.
Wyrównanie szans partii w systemie partyjnym
3.
Stworzenie dla partii finansowych gwarancji jej stałej działalności
4.
Stabilizacja systemu partyjnego
5.
Zapobieżenie przekształcania się partii politycznych w dochodowe przedsiębiorstwa
Negatywne aspekty finansowania partii z budżetu:
1.
Osłabienie pozycji
2.
Pertyfikacja systemu partyjnego
3.
Ingerencja organów państwowych w działalność partii poprzez dostęp do sprawozdań
finansowych
4.
Wzmacnianie się procesów etatyzacji partii politycznych
5.
Pojawienie się niebezpieczeństwa wzmocnienia partyjnej biurokracji kosztem członków
KLASYFIKACJA PARTII POLITYCZNYCH:
1.
Kryterium organizacyjne; klasyczne, podział M. Duvergera:
a.
Partie masowe:
Rozwinięta struktura biurokratyczna
Dążą do maksymalizacji liczy swoich członków
Prowadzi systematyczną pracę partyjną
Tworzy afiliowane organizacje (np. młodzieżówki)
2.
Kryterium ideologiczno – programowe:
a.
Ugrupowania konserwatywne
b.
Ugrupowania liberalne
c.
Ugrupowania socjaldemokratyczne
d.
Ugrupowania radykalne:
Prawicowe
Lewicowe
3.
Podział na lewicę i prawicę
a.
Pochodzenie podziału
b.
Stereotyp lewicowy:
Idea równości społecznej
Państwo redukuje nierówności społeczne
Znacząca rola państwa w gospodarce
c.
Stereotyp prawicowy:
Idea wolności jednostki (polityczna i ekonomiczna)
Nierówności są naturalnym skutkiem funkcjonowania swobodnej konkurencji
podmiotów
Ograniczona rola państwa
d.
Różnice między wartościami lewicy i prawicy:
PRAWICA
Wolny rynek
Aprobata hierarchii społecznej
Delegalizacja aborcji
Kara śmierci
Niskie podatki
Brak zgody na związki
homoseksualne
e.
Rozmieszczenie liberałów i konserwatystów:
f.
Rozmieszczenie ultraprawicy
Klasyfikacja - rodziny partii politycznych w Europie Zachodniej:
1.
Blok partii lewicowych:
a.
Partie socjaldemokratyczne
Partie socjaldemokratyczne
Grawitują ku centrum spectrum politycznego
Przeciętne poparcie w Europie Zachodniej po 1945 r.
LEWICA
rynek
Etatyzm
hierarchii społecznej
Egalitaryzm
aborcji
Legalizacja aborcji
śmierci
Zniesienie kary śmierci
podatki
Wysokie podatki
zgody na związki
homoseksualne
Zgoda na związki homoseksualne
Rozmieszczenie liberałów i konserwatystów:
Rozmieszczenie ultraprawicy
odziny partii politycznych w Europie Zachodniej:
:
okratyczne:
Partie socjaldemokratyczne – najsilniejsza rodzina partii lewicowych
Grawitują ku centrum spectrum politycznego
Przeciętne poparcie w Europie Zachodniej po 1945 r. – 31,7 %
na związki homoseksualne
najsilniejsza rodzina partii lewicowych
Wzrost poparcia w latach 1945 – 2005 o 9,2 %
Zalicza się je do partii relewantnych
Partie socjaldemokratyczne w latach 1945 – 2005 najlepsze wyniki wyborcze
uzyskiwały w Wielkiej Brytanii, Norwegii, Austrii, a najgorsze w Irlandii i Islandii
Współczynniki partycypacji i odpowiedzialności partii socjaldemokratycznych w
latach 1945 – 2005:
•
Współczynnik partycypacji najwyższy w przypadku Austrii, Szwajcarii i Szwecji
•
Współczynnik partycypacji najniższy w przypadku Irlandii, Malty, Niemiec i
Francji
•
Współczynnik odpowiedzialności najwyższy w przypadku Szwecji, Danii i
Norwegii
•
Współczynnik odpowiedzialności najniższy w przypadku Islandii, Irlandii i Włoch
b.
Rodzina partii lewicowo – libertriarnych:
Partie lewicowo – socjalistyczne – pomiędzy zbyt reformistycznymi partiami
socjaldemokratycznymi, a zbyt zachowawczymi partiami komunistycznymi
Zieloni – skupiają się na kwestiach ochrony środowiska
c.
Niekomunistyczne partie lewicy – odrzuciły ideologię i symbolikę komunistyczną (np.
Francuska Partia Komunistyczna)
2.
Blok partii liberalnych
a.
Dominowały w XIX wieku i w pierwszych dwóch dekadach wieku XX
b.
Reformy państwa w duchu ideałów liberalnych stworzyły warunki sprzyjające
ukształtowaniu się modelu demokracji masowej, a partie liberalne nie były
przystosowane do funkcjonowania w ramach tego nowego mechanizmu rywalizacji
politycznej
c.
Po 145 r. dwa nurty: liberalizm konserwatywny (niemiecka FDP) i liberalizm lewicowy
(Liberalni Demokraci w Wielkiej Brytanii)
d.
Przeciętne poparcie na poziomie 17,5 %
e.
W latach 1945-2005 wzrost poparcia o 10,5 %
f.
Najwyższe poparcie w Danii, Islandii, Szwajcarii i Szwecji
g.
Najniższe poparcie w Austrii, Irlandii, Niemczech i Włoszech
h.
Posiadają powitalny charakter
i.
Współczynnik partycypacji i odpowiedzialności partii liberalnych w latach 1945-2005:
Współczynnik partycypacji najwyższy w przypadku Finlandii, Niemiec i Holandii
Współczynnik partycypacji najniższy w przypadku Wielkiej Brytanii i Austrii
Współczynnik odpowiedzialności najwyższy w przypadku Finlandii
Współczynnik odpowiedzialności najniższy w przypadku Austrii, Wielkiej Brytanii,
Holandii i Irlandii
3.
Rodzina partii chadeckich:
a.
Powstały na przełomie XIX i XX wieku
b.
Odpowiadają podziałom religijnym w Europie Zachodniej (katolicy vs. protestanci)
c.
Proponują model społecznego kapitalizmu (alternatywy wobec socjaldemokratycznego
modelu państwa opiekuńczego)
d.
Należą do kategorii partii dużych i relatywnych
e.
Przeciętne poparcie 24%
f.
Spadek poparcia 1945 – 2005 o 49 %
g.
Współczynnik partycypacji i odpowiedzialności partii chadeckich w latach 1945-2005:
Współczynnik partycypacji najwyższy w przypadku Austrii, Belgii, Holandii,
Luksemburga i Włoch
Współczynnik partycypacji najniższy w przypadku Szwecji, Danii i Finlandii
Współczynnik odpowiedzialności najwyższy w przypadku Belgii, Holandii,
Luksemburga i Włoch
Współczynnik odpowiedzialności najniższy w przypadku Francji i Norwegii
4.
Blok partii konserwatywno - chrześcijańskich:
a.
Powstały na przełomie XIX i XX wieku
b.
Główne postulaty programowe:
Reformy rynkowe
Ograniczenie interwencjonizmu państwowego
Zapewnienie ładu i bezpieczeństwa
Zachowanie tradycyjnych wartości
c.
Średnie poparcie w latach 1945 – 2005 to 26,6 %
d.
Wzrost poparcia o 25 %
e.
W państwach, w których funkcjonują relewantne partie chadeckie nie pojawiają się partie
konserwatywne
f.
Współczynnik partycypacji i odpowiedzialności partii liberalnych w latach 1945-2005:
Współczynnik partycypacji najwyższy w przypadku Irlandii, Malty i Francji
Współczynnik partycypacji najniższy w przypadku Szwecji i Włoch
Współczynnik odpowiedzialności najwyższy w przypadku Irlandii i Malty
Współczynnik odpowiedzialności najniższy w przypadku Finlandii, Szwecji i Włoch
5.
Blok partii radykalnych
a.
Partie antysystemowe
b.
Podstawą oceny ich miejsca w przestrzeni rywalizacji politycznej staje się stosunek do
nich partii ustabilizowanych
c.
Typy antypolityki doby postindustrialnej 0 lewicowy i prawicowy
d.
Są to partie małe (poniżej 15 % poparcia)
e.
Przykłady partii dalekiej prawicy:
Austriacka Partia Wolności
Lista Pima Fortuyna
Liga Północna
Blok Flamandzki
Klasyfikacja – rodziny partii politycznych w Europie Środkowej i Wschodniej:
1.
Biegun socjalistyczny. W państwach Europy Środkowej i Wschodniej ukształtowały się
następujące formu organizacyjne lewicy:
a.
Zreformowana lewica postkomunistyczna
b.
Reaktywowana socjaldemokracja
c.
Nowoutworzona lewica o niekomunistycznym rodowodzie
Średnie poparcie w latach 1990-2004 to 21,3 %
2.
Biegun konserwatywno – chadecki:
a.
Kraje, w których ruch konserwatywny wcześnie przybrał postać jednej partii: Litwa
b.
Kraje, w których widoczna jest dekoncentracja ruchu konserwatywnego: Polska,
Łotwa, Czechy, Albania
c.
Kraje, w których nie wykształcił się ruch konserwatywny: Bułgaria, Słowacja, Rumunia
Średnie poparcie w latach 1990-2004 to 27,5 %
3.
Biegun liberalny:
a.
Formacje socjalliberalne: Demokraci.pl
b.
Centrowe partie liberalne: KLD
c.
Partie konserwatywno – liberalne: PO
Średnie poparcie w latach 1990-2004 to 15,7 %
4.
Biegun ekstremalny:
a.
Zatarta różnica między „prawicowością” i „lewicowością”
b.
Popierane przez ludzi rozczarowanych transformacją ekonomiczną
c.
Antydemokratyczność i autorytaryzm
d.
Przykłady:
LPR
Liberalna-Demokratyczna Partia Rosji
Komunistyczna Partia Czech i Moraw
Średnie poparcie w latach 1990-2004 to 16,5 %
5.
Pozostałe
EUROPEJSKIE SYSTEMY PARTYJNE
SYSTEM PARTYJNY – formy i warunki współpracy lub rywalizacji partii politycznych w walce o
zdobycie władzy politycznej albo w jej sprawowaniu. W systemie partyjnym zawierają się te partie,
które działają legalnie, opierają swoją wewnętrzną strukturę oraz metody działania na zasadach
demokratycznych.
UJĘCIE STATYCZNE SYSTEMU PARTYJNEGO – system partyjny to prosta suma partii politycznych,
które funkcjonują w ramach przestrzeni politycznej i zachowują się w określony sposób.
UJĘCIE DYNAMICZNE SYSTEMU PARTYJNEGO – system partyjny jako układ wzajemnych powiązań
między partiami najpierw w kontekście walki o głosy elektoratu, a następnie o przechwycenie
wpływu na kształt polityki poprzez samodzielne rządzenie lub współrządzenie.
INSTYTUCJONALIZACJA SYSTEMU PARTYJNEGO:
1.
Aspekt wewnętrzny – określenie u uznanie przez partie polityczne reguł i wzorców,
prowadzenie gry politycznej (np. wzorców koalicyjnych czy funkcjonowania opozycji
parlamentarnej)
2.
Aspekt kulturowy – kształtowanie zaufania opinii publicznej wobec partii politycznych i
sposobu kreowania wzajemnych relacji i powiązań
ANALIZA SYSTEMU PARTYJNEGO
Co kształtuje dynamikę systemu partyjnego?
1.
Liczba i rozmiar partii
2.
Relewancja partii (potencjał koalicyjny partii):
a.
Przypadek dużych partii
b.
Przypadek małych partii
3.
Poziom polaryzacji systemu partyjnego (dystans między partiami)
4.
Wzorce zachowań koalicyjnych:
a.
Policy – seeking parties
b.
Office – seeking parties
5.
Wzorce alternacji władzy (schematy działań partii politycznych w procesie ich rywalizacji o
sformułowanie gabinetu):
a.
Wymiana jednej ekipy partyjnej na drugą (występuje w systemach dwupartyjnych np.
Wielka Brytania)
b.
Jedna z partii wchodzących w skład nowego rządu znajdowała się w poprzednim (np.
niemiecka FDP)
c.
Brak alternacji – ta sama partia lub partie kontroluje rząd przez dłuższy czas (np.
Brytyjska Partia Pracy)
FUNKCJE SYSTEMÓW PARTYJNYCH:
1.
Funkcje polityczne:
a.
Stanowi forum legalnej walki o władze polityczną
b.
Jest mechanizmem umożliwiającym organizowanie wyborów
c.
Umożliwia formowanie ośrodków władzy i wyłanianie ekip rządzących
2.
Funkcje kulturowe:
a.
Jest forum kształtowania się opinii publicznej
b.
Rozwija kulturę polityczną społeczeństwa
c.
Wpływa na kulturę polityczną elit politycznych
TYPOLOGIE I KLASYFIKACJE:
1.
Klasyczny podział ilościowy (ze względu na liczbę partii czynnie uczestniczących w życiu
politycznym):
a.
Systemy jednopartyjne
b.
Systemy dwupartyjne
c.
Systemy wielopartyjne
2.
Podział jakościowy ze względu na możliwość tworzenia większości parlamentarnych:
a.
System rozproszony – duża liczba partii
b.
System równowagi – wyraźna polaryzacja występująca w systemie dwupartyjnym
c.
System nierównowagi – dominacja, ale nie większościowa jednego ugrupowania
3.
Kryterium oparte o liczbę partii oraz ich rozmiaru w ramach systemu partyjnego:
a.
System dwupartyjny – występują w nim duże partie mające znaczną przewagę nad
partiami małymi
b.
System dwuipółpartyjny – dwie duże partie oraz trzecia mała, ale dysponująca
znacznym wpływem, gdyż posiada najwyższy potencjał koalicyjny
c.
System wielopartyjny oparty o dominację jednej partii – wśród wielu partii jedna
wyróżnia się rozmiarem i dlatego jest niezbędna do stworzenia większościowej
koalicji gabinetowej
d.
System wielopartyjny bez partii dominującej – żadna partia nie jest niezbędna przy
tworzeniu koalicji, które mogą przybierać różne warianty
SYSTEMY PARTYJNE EUROPY ZACHODNIEJ
Ze względu na wartość indeksu efektywnej liczby partii (na poziomie parlamentarnym)
wyróżniamy:
1.
Systemy dwupartyjne – Wielka Brytania, Hiszpania, Portugalia
2.
Systemy, gdzie występują dwie duże partie oraz kilka mniejszych relewantnych – Francja,
Niemcy
3.
Systemy wielopartyjne – Włochy, Belgia, Holandia
Typy gabinetów:
1.
Gabinety wyłącznie koalicyjne – Szwajcaria, Holandia
2.
Gabinety koalicyjne (większościowe i mniejszościowe) oraz gabinety jednopartyjne
mniejszościowe – Włochy, Dania Finlandia
3.
Gabinety jednopartyjne większościowe – Norwegia, Szwecja
SYSTEMY PARTYJNE WYBRANYCH PAŃSTW DEMOKRATYZUJĄCEJ SIĘ EUROPY
1.
Systemy skoncentrowane lub zmierzające do koncentracji, w których ujawnia się
mechanizm rywalizacji dwublokowej – Albania, Rumunia, Bułgaria, Węgry
2.
Systemy rozproszone w stopniu umiarkowanym – istnieje układ wielopartyjny, jednakże
pojawiają się partie większe o sporym potencjale koalicyjnym, które są w stanie
skoncentrować proces przetargów koalicyjnych – Czechy, Litwa
3.
Systemy wielopartyjne, w których pojawia się dość skomplikowany, mulitipolarny system
przetargów koalicyjnych, co jest efektem znacznego rozproszenia systemu partyjnego i braku
partii o sile wyborczej na tyle dużej, że mogłyby stać się osią tworzonych koalicji
gabinetowych – Estonia, Łotwa, Słowacja, Słowenia
WYBORY I EUROPEJSKIE SYSTEMY WYBORCZE
FUNKCJE WYBORÓW W SYSTEMACH DEMOKRATYCZNYCH – demokratyczne elekcje są pokojowym,
zinstytucjonalizowanym rozstrzygnięciem podstawowego konfliktu politycznego, jakim stanowi walka
o władze i rozładowanie towarzyszącego mu napięcia. Z drugiej strony początkują kolejny cykl
polityczny, w ramach którego przegrani będą sposobić do wygranej w następnej elekcji.
ZNACZENIE WYBORÓW W SYSTEMACH DEMOKRATYCZNYCH:
1.
Legitymują władzę zwycięzców
2.
Egzekwują odpowiedzialność polityczną rządzących
3.
Umożliwiają alternację władzy
4.
Zapewniają reprezentację mniejszości (w przypadku społeczeństw pluralistycznych)
5.
Determinują proces formowania rządu
6.
Wpływają na system partyjny petryfikując lub modyfikując mechanizm jego działania
CECHY WYBORÓW DEMOKRATYCZNYCH – UJĘCIE NORMATYWNE:
1.
Tworzą warunki do rywalizacji co najmniej dwóch podmiotów, starających się o poparcie
wyborców
2.
Dają szansę odrzucenia aktualnie rządzących
3.
Odbywają się cyklicznie, tj. w miarę regularnych i wyznaczonych prawem odstępach
czasowych
4.
Zapewniają wolność uczestnictwa(biernego i czynnego) wszystkim dorosłym mieszkańcom
danego państwa
5.
Odbywają się w warunkach zezwalających na swobodną ekspresję polityczną
6.
Stwarzają w miarę równe szanse dla wszystkich kandydatów w walce o władzę oraz dla
zwolenników zarówno rządzących jaki i opozycji
7.
Zapobiegają dyskryminacji mniejszości.
CECHY WYBORÓW DEMOKRATYCZNYCH – UJĘCIE EMPIRYCZNE:
1.
W jakim zakresie standardy demokratycznych wyborów są rzeczywiście realizowane
2.
Jakie czynniki wpływają na poziom frekwencji:
a.
Czynniki społeczne
b.
Czynniki polityczne
c.
Czynniki prawno – instytucjonalne
PODZIAŁ WYBORÓW ZE WZGLĘDU NA POZIOM RYWALIZACJI:
1.
Wysoce rywalizacyjne – charakteryzują się wyrównaniem szans obozu władzy i opozycji
2.
Semi – rywalizacyjne – przewaga władzy nad opozycją jest znaczna i utrzymuje się przez
dłuższy czas (np. we Włoszech 1948-1992)
3.
Quasi – rywalizacyjne – partie rządzące starają się zapobiec przejęciu władzy przez opozycję,
nie likwidując jednak pluralizmu politycznego (np. w Rosji)
POJĘCIE I ELEMENTY SYSTEMÓW WYBORCZYCH:
1.
System wyborczy określa jak są oddawane głosy i jak są one przeliczane na mandaty
2.
Ustalenie reguł gry wyborczej ma znaczenie nie tylko dla uczestników systemu politycznego,
ale również dla jego stabilności – system wyborczy może efektywnie rozstrzygać konflikty
między konkurentami o stanowiska publiczne, może też być źródłem dodatkowych napięć
3.
Na system wyborczy składają się:
a.
Instytucje polityczne funkcjonujące w procesie wyborczym (np. komisje wyborcze)
b.
Ogólne zasady prawa wyborczego
c.
Szczegółowe postanowienia proceduralne
CELE SYSTEMÓW WYBORCZYCH:
1.
Władzę powierza się tym, którzy mają poparcie większości (reprezentatywność)
2.
Wyłonienie większości zdolnej do powołania trwałego gabinetu (efektywność)
3.
Zapewnienie zgodności działań rządu z preferencjami i oczekiwaniami większości
4.
Dobór najlepszych ludzi na stanowiska publiczne
PODSTAWOWE NORMY REGULUJĄCE PROCES WYŁANIANIA PRZEDSTAWICIELI:
1.
Zasada powszechności wyborów wynika z zasady suwerenności narodu i:
a.
W sensie pozytywnym oznacza, że prawo wybierania przysługuje wszystkim
obywatelom, którzy dysponują zdolnością do czynności prawnych, a ewentualne
wyłączenia mogą mieć jedynie jednostkowy charakter (na mocy prawomocnego
wyroku)
b.
W sensie negatywnym powszechność wyborów oznacza do wiążącego ustawodawcę
zakazu pozbawienia lub ograniczenia prawa uczestnictwa w procesie wyborczym
grupom społecznym wyróżnianym na podstawie takich kryteriów jak: płeć,
wykształcenie, zawód, narodowość, rasa, wyznanie itp.
2.
Odstępstwa od zasady powszechności:
a.
Cenzusy
b.
Wyłączenia
3.
Zasada równości – wszystkie głosy są sobie nie tylko formalnie równe, ale – w miarę
możliwości - winny się charakteryzować taką samą siłą (materialna równość)
4.
Zasada równości przewiduje, że liczba głosów, którymi dysponuje każdy obywatel jest
równa, Alenie niekoniecznie wynosi jeden (np. w Niemczech)
5.
Materialna równość prawa wyborczego jest pewnym ideałem, rzadko w pełni osiąganym w
praktyce (byłaby ona osiągana, gdyby w przypadku, gdy każdy kandydat był wybierany przez
taką samą liczbę wyborców)
6.
Normy przedstawicielstwa – wyznaczanie liczby mieszkańców, którą reprezentuje każdy
deputowany
7.
Zasada bezpośredniości – decyzja o składzie organu przedstawicielskiego należy do wyborcy,
który oddaje swój głos na preferowanego przez siebie kandydata na deputowanego, nie
korzystając z żadnych ciał pośrednicz ości (np. kolegiów elektorskich)
8.
Zasada tajności
FORMUŁA WYBORCZA:
1.
Sposób przeliczania głosów na mandaty
2.
Wyróżniamy trzy modele formuły wyborczej:
a.
Systemy większościowe – zwycięska jest partia otrzymująca więcej głosów niż rywale w
największej liczbie okręgów .
Względne (Wielka Brytania):
•
Rywalizacja odbywa się w okręgach jednomandatowych
•
Zwycięzcą zostaje ten kandydat, który uzyskał największą liczbę głosów
•
Zwycięża ta partia, która wygrała w największej liczbie okręgów
Bezwzględnej (Francja):
•
Do zwycięstwa w okręgu wymagane jest osiągnięcie większości bezwzględnej
Plusy i minusy systemu większościowego
b.
Systemy proporcjonalne – zwycięska partia otrzymująca najsilniejsze poparcie w skali
wszystkich okręgów (Niemcy, Hiszpania, Szwecja):
Główne założenia systemów proporcjonalnych:
•
Okręgi wielomandatowe
•
Procent uzyskanych mandatów jest bezpośrednią konsekwencją rozmiaru
poparcia
•
Dla uzyskania mandatu nie jest potrzebne pokonanie rywali, a jedynie
osiągnięcie pewnego pułapu poparcia
•
Prócz formuły wyborczej istotną rolę odgrywają takie elementy systemu
wyborczego jak rozmiar okręgu, uprawnienia wyborcy, klauzula zaporowa, czy
wyrównawcza dystrybucja mandatów
Podstawowe odmiany systemu proporcjonalnego:
•
Wariant list partyjnych – wyborcom przyznaje się prawo oznaczenia nazwisk
kandydatów na liście przedstawionej przez partię polityczną (Polska, Belgia,
Czechy, Dania, Estonia, Finlandia)
•
Wariant pojedynczego głosy przechodzącego (STV) – polega na oznaczeniu
przez wyborcę kolejności nazwisk na liście obejmującej wszystkich kandydatów
z poszczególnych partii, rywalizujących o głosy w danym okręgu (Malta,
Irlandia)
c.
Systemy kombinowane (mieszane) – łączące formułę większościową i proporcjonalną.
FORMUŁY WYBORCZE SŁUŻĄCE PRZELICZANIU GŁOSÓW NA MANDATY:
1.
Metoda Hare - Niemeyera (metoda najwyższych reszt):
a.
Najwierniej odwzorowuje wolę wyborców
b.
Zwiększa szanse partii uzyskujących nikłe poparcie
c.
Niemcy
2.
Metoda d’Hondta:
a.
Preferuje partie cieszące się większym poparciem
b.
Holandia, Belgia, Austria, Hiszpania, Grecja
3.
Metoda Sainte – Lague:
a.
Bardziej korzystna dla mniejszych partii
b.
Dania, Norwegia, Szwecja
INNE ELEMENTY SYSTEMU WYBORCZEGO:
1.
Systemy mieszane:
a.
Niemcy – spersonalizowany system proporcjonalny
b.
Włochy – kompensacyjny system proporcjonalny
2.
Klauzula zaporowa
3.
Kształt i rozmiar okręgu wyborczego:
a.
Próg naturalny – ile trzeba zdobyć głosów, aby zdobyć jeden mandat
POLITYCZNE KONSEKWENCJE SYSTEMÓW WYBORCZYCH:
1.
Stopień deformacji woli wyborców – rozmiar dysproporcji pomiędzy wielkością uzyskanego
poparcia, a udziałem w dystrybucji mandatów:
a.
Warunkowany rozmiarami okręgów i przyjętą formuła
b.
Najwyższa wartość proporcjonalności: Dania, Szwecja, Holandia
c.
Najniższa wartość proporcjonalności: Francja
d.
Najniższy
system
proporcjonalności
zapewniają
systemy
większościowe
i
umiarkowanie proporcjonalne (połączenie metody d’Hondta, możliwie najmniejszych
okręgów wyborczych oraz klauzuli zaporowej)
e.
Najwyższy stopień zapewniają systemy zakładające formułę największych reszt lub
największych średnich z jednym okręgiem obejmującym cały kraj oraz z
wyrównawczą dystrybucją mandatów
2.
Redukcja efektywnej liczby partii na arenie parlamentarnej warunkowana głównie rozmiarem
okręgów i przyjętą formułą wyborczą
3.
Rozmiar nadreprezentacji zwycięskiej partii
4.
Strategie wyborcze partii politycznych – warunkowane rozmiarem okręgów, formułą
wyborczą i uprawnieniami przysługującymi wyborcom.
TYPOLOGIA SYSTEMÓW WYBORCZYCH ZE WZGLĘDU NA DEFORMACJĘ ROLI WYBORCÓW:
1.
Relatywnie reprezentatywne – Austria, Dania, Finlandia, Holandia
2.
Systemy deformujące – Belgia, Czechy, Hiszpania, Irlandia, Niemcy
3.
Systemy dyskryminacyjne – Francja, Wielka Brytania
WŁADZA USTAWODAWCZA
FUNKCJE PARLAMENTU WE WSPÓŁCZESNYM PAŃSTWIE – UJĘCIE NORMATYWNE:
1.
Funkcja ustawodawcza – prawo podejmowania decyzji o określonej mocy prawnej
(uchwalanie budżetu oraz ustanawianie podatków)
2.
Funkcja kreacyjna – tworzenie i likwidacja konstytucyjnych organów państwa połączona
niekiedy z powoływaniem i odwoływaniem ich obsady personalnej (funkcja realizowana m.in.
poprzez votum zaufania, czy wybór głowy państwa)
3.
Funkcja kontrolna – realizowana poprzez interpelacje i zapytania poselskie, udzielanie
absolutorium (funkcja realizowana m.in. poprzez mechanizm politycznej odpowiedzialności
rządu przed parlamentem
4.
Funkcja sądowa – sądzenie głowy państwa, postawienie głowy państwa w stan oskarżenia,
procedura impeachmentu
FUNKCJE PARLAMENTU WE WSPÓŁCZESNYM PAŃSTWIE, ANALIZA POLITOLOGICZNA:
1.
Funkcja legitymizacyjna – parlament w imieniu obywateli wyraża zgodę na podjęcie
wiążących działań
2.
Funkcja artykulacji interesów grupowych – ujawnianie potrzeb, opinii i roszczeń
poszczególnych środowisk
3.
Rozwiązywanie konfliktów międzygrupowych
STRUKTURA WSPÓŁCZESNYCH PARLAMENTÓW:
Podział ze względu na organizacje wewnętrzną:
1.
Parlamenty jednoizbowe (unikameralizm) – Bułgaria, Cypr, Dania, Finlandia, Grecja,
Portugalia, Szwecja, Węgry, Litwa, Łotwa
2.
Parlamenty dwuizbowe (bikameralizm) – Austria, Francja, Belgia, Holandia, Polska, Włochy,
Holandia, Hiszpania, Szwajcara, Czechy, Słowenia, Rumunia
3.
Izba wyższa z jednym wyjątkiem (Brytyjska Izba Lordów), jest mniej liczna, aniżeli izba wyższa
4.
Kadencja izby wyższej nie musi pokrywać się z kadencją izby niższej (Czechy, Francja)
5.
Część członków izby wyższej jest wymieniana
6.
Część lub wszyscy członkowie izby wyższej nie pochodzi z wyborów powszechnych (Francja,
Austria, Niemcy, Włochy, Irlandia, Wielka Brytania)
7.
Jaki jest sens funkcjonowania drugiej izby, kiedy obie izby są wybierane w tym samym czasie,
na ten sam okres, przez tych samych wyborców i w tym samym trybie
STRUKTURA WSPÓŁCZESNYCH PARLAMENTÓW, UJĘCIE FUNKCJONALNE:
1.
Kryteria podziału bikameralizmu na słaby i silny:
a.
Formalne uprawnienia obu izb w procesie ustawodawczym
b.
Sposób wyboru izby wyższej
c.
Poziom dysproporcjonalności reprezentacji w izbie wyższej
2.
Cechy silnego bikameralizmu:
a.
Do wejścia w życie ustawy konieczna jest zgoda izby wyższej i niższej (izba wyższa
dysponuje prawem veta)
b.
Skład izby wyższej pochodzi z wyborów powszechnych
c.
W przypadku państw federalnych wysoki stopień proporcjonalności reprezentacji
podmiotów federacji w izbie wyższej
3.
Typy bikameralizmu:
a.
Silny: Belgia, Włochy, Holandia, Czechy, Rosja
b.
Średnio: Francja, Hiszpania, Polska, Rumunia
c.
Średnio słaby: Wielka Brytania
d.
Słaby: Austria, Słowenia
4.
Rozróżnienie między typami dwuizbowości nabiera znaczenia w sytuacjach, w których
konfiguracja sił politycznych jest w obu izbach odmienna (w izbie wyższej przewagę ma
opozycja)
5.
Czynniki powodujące, że z politologicznego punktu widzenia decydujące znaczenie ma
wyższa konfiguracja sił politycznych w izbie niższej:
a.
Liczba i siła partii reprezentowanych w izbie niższej określają typ systemu partyjnego
występującego w danym kraju
b.
W
ramach
reżimu
parlamentarnego
i
semiprezydencjalnego,
większość
ukształtowana w izbie niższej przesądza o powołaniu lub upadku rządu z wyjątkiem
Rumunii i Włoch izba wyższa nie bierze udziału w procesie powoływania gabinetu
c.
Gdy dopuszczalne jest przedterminowe rozwiązanie parlamentu, a kadencja izby
wyższej nie jest stała, ta decyzja tyczy się jedynie izby niższej
d.
W systemach demokratycznych izby niższe zawsze pochodzą z wyborów
powszechnych, podczas gdy tylko w niektórych państwach zasada ta odnosi się
również do izb wyższych
PARLAMENT WOBEC WŁADZY WYKONAWCZEJ:
Rodzaje zmiennych mające wpływ na siłę parlamentu:
1.
Konstytucyjne – ograniczenia władzy parlamentu przewidziane w konstytucjach (np.
instytucja referendum, możliwość łączenia funkcji deputowanego i ministra, mechanizm
skracania kadencji)
2.
Polityczne – liczba partii w parlamencie (parlament zdominowany przez jedną partię jest
znacznie mniej aktywny niż parlament wielopartyjny)
3.
Proceduralne – struktura uprawnienia komisji parlamentarnych
4.
Aktywne – zdolne do modyfikowania pozycji rządu, nie zagrożone przedterminowym
rozwiązaniem i cieszące się społecznym szacunkiem (USA)
5.
Reaktywne – dysponujące mniejszymi możliwościami ograniczenia władzy rządu, zagrożone
przedterminowym rozwiązaniem, ale cieszące się uznaniem społecznym (Wielka Brytania,
Szwecja, Dania, Finlandia, Niemcy, Belgia)
6.
Wrażliwe – zdolne do modyfikowania propozycji rządowych, zagrożone przedterminowym
rozwiązaniem i nie cieszące się społecznym uznaniem (Włochy)
7.
Marginalne – posiadające ograniczoną zdolność modyfikowania propozycji rządowych,
dysponujące ograniczoną władzą kształtowania budżetu, umiarkowanie popierane przez elity
polityczne (Rosja)
WŁADZA WYKONAWCZA
POJĘCIE I ZNACZENIE WŁADZY WYKONAWCZEJ:
Dla Monteskiusza władza wykonawcza wyrażała się jedynie w prawie do wypowiadania wojen i
zawierania pokoju, wysyłaniu lub przyjmowaniu poselstw, czy też zapewnienie bezpieczeństwa
Obecnie polityczny proces decyzyjny w decydującej mierze jest przez nią kształtowany i realizowany.
Znaczenie polityczna:
1.
W systemach demokratycznych powszechne wybory są grą o utworzeniu rządu
2.
Ocena dokonań rządzących, stanowiąca podstawę decyzji podejmowanych przez wyborców
dotyczy przede wszystkim podmiotów władzy wykonawczej
3.
Sprawowanie władzy wykonawczej wiąże się z instytucjonalizacją władzy państwowej
GŁOWA PAŃSTWA:
1.
Monarcha:
a.
Występuje w demokracjach parlamentarnych
b.
Uprawnienia o charakterze symbolicznym
c.
Umacnia jedność społeczeństw
d.
Politycznie neutralny
2.
Prezydent:
a.
Występuje w reżimach parlamentarnych i prezydenckich
b.
Wybory powszechne: Austria, Polska, Irlandia, Portugalia, Islandia
c.
Wybory pośrednie: Włochy, Grecja, Węgry, Czechy, Niemcy
d.
Cenzus wieku:
50 lat – Włochy
40 lat – Grecja, Bułgaria, Czechy, Estonia, Litwa
35 lat – Cypr, Irlandia, Polska, Austria, Portugalia, Słowacja, Ukraina, Węgry
Brak regulacji w tym zakresie – Rumunia, Chorwacja, Słowenia
e.
Długość kadencji
7 lat – Włochy, Irlandia
6 lat – Austria, Finlandia
5 lat – Niemcy, Grecja, Polska, Bułgaria, Portugalia
f.
Liczba kadencji
Jedna reelekcja – Finlandia, Grecja, Portugalia, Polska
Brak ograniczeń – Włochy, Islandia, Austria
Kraj
Możliwość
dyskretnego
rozwiązania
parlamentu
Możliwość
przeforsowania
kandydatury
premiera
Możliwość
dyskrecjonalnego
zdymisjonowania
premiera
Prawo veta
Prawo
wydawania
dekretów z
mocą ustawy
Austria
-
-
-
-
-
Bułgaria
-
-
-
+
-
Chorwacja
-
-
-
-
+
Cypr
-
+
+
+
-
Finlandia
-
-
-
+
-
Irlandia
-
-
-
+
-
Francja
+
+
+
+
-
Litwa
-
-
-
+
-
Polska
-
-
-
+
-
Portugalia
+
+
-
+
-
Rosja
-
+
+
+
+
Rumunia
-
-
-
+
-
Słowacja
-
-
-
+
-
Słowenia
-
-
-
-
-
Ukraina
-
+
+
+
+
RZĄD JAKO INSTYTUCJA WŁADZY WYKONAWCZEJ
1.
Rząd to kolegialny organ państwowy złożony z premiera i ministrów, ponoszący za swą
działalność odpowiedzialność polityczną przed parlamentem
2.
W reżimach parlamentarnych jest to główny ośrodek decyzyjny kształtujący politykę
wewnętrzną i zagraniczną
3.
W systemach parlamentarnych kształt personalny gabinetu ustalany jest w wyniku wyborów
parlamentarnych
Powstawanie rządu:
1.
W wyniku wyborów
2.
W wyniku rezygnacji poprzedniego gabinetu
3.
W wyniku uchwalenia votum nieufności dla poprzedniego gabinetu
4.
Brak uzyskania votum zaufania przez poprzedni gabinet
5.
Rozpad koalicji (gabinet większościowy staje się mniejszościowym)
6.
Odwołanie poprzedniego premiera przez prezydenta (Francja, Rosja)
7.
Faktyczna władza premiera zależy w dużej mierze od wyniku wyborczego oraz uwarunkowań
wynikających z zasad systemu partyjnego i wyborczego
Formowanie koalicji gabinetowych
Konsekwencją systemów wielopartyjnych jest alby przed powołaniem rządu doszło do ustaleń między
co najmniej dwoma podmiotami, których celem jest uformowanie koalicji gabinetowej.
Typologie koalicji:
1.
Ze względu na miejsce w przestrzeni politycznej
2.
Ze względu na spójność programową:
a.
Ideologicznie zbieżne
b.
Synkretyczne
3.
Ze względu na układ sił wewnątrz koalicji:
a.
Zrównoważone
b.
Niezrównoważone
4.
Ze względu na kryterium rozmiaru
a.
Koalicje mniejszościowe
b.
Koalicje minimalnie zwycięskie
c.
Koalicje nadwyżkowe
d.
Koalicje ponadrozmiarowe