Adam Suwart
Miara czasu
Paleontolodzy i archeologowie odkryli, że już w paleolicie odliczano dni miesiąca,
wycinając na kościach znaki symbolizujące dynamikę zmian faz Księżyca.
Rachunki lichwiarza, greckie kalendy i miesiące na kościach
Pojęcie czasu jest nie tylko jednym z najdonioślejszych doświadczeń człowieka, roztrząsanym przez najtęższe
filozoficzne głowy, ale też jednym z najtrudniejszych problemów praktycznych. Receptą na to stawały się
kalendarze.
O tym, jak ludzkość w różnych okresach historycznych i w różnych punktach globu zmagała się z czasem,
świadczy choćby różnorodność kalendarzy. Czym jednak jest sam kalendarz?
Lichwiarze i długi
Jak przytacza Władysław Kopaliński w słynnym „Słowniku wyrazów obcych”, słowo „kalendarz” pochodzi od
średniowieczno-łacińskiego kalendarium, które oznaczało... „książkę rachunkową lichwiarza”! Etymologia formalna
wywodzi owo kalendarium od łacińskiego Kalendae, czyli „pierwszego dnia miesiąca”. Był on zwykle dniem płacenia
długów, stąd księga zawierająca takie adnotacje o zapłaconych na początku miesiąca długach nosiła właśnie miano
„kalendarza”. Echa słowa „kalendarz” przetrwały też zresztą w stosowanej niekiedy i dziś łacińskiej sentencji ad
Kalendas Graecas. Wyrażenie to przetłumaczymy dosłownie jako „na greckie kalendy”, a ponieważ w Grecji owych
„kalend” nie było, zwrot ten oznacza w istocie „nigdy”. Gdy więc żalimy się, że na przykład jakiś urzędnik odłożył
naszą ważną sprawę właśnie ad Kalendas Graecas, przyznajemy, że sprawa pewnie nigdy nie zostanie załatwiona.
Same kalendarze są jednak znacznie starsze. Stanowią bowiem system rachuby dni oraz dłuższych odstępów
czasu znany od dalekiej prehistorii, bo też od zarania dziejów ludzkość usiłowała ogarnąć i skodyfikować
nieuchronny proces przemijania. Konieczność odnalezienia punktów zaczepienia w czasie ujawniła się w chwili,
kiedy ludzie zaczęli handlować, zawierać umowy, żyć w zorganizowanych społecznościach, a nade wszystko
sprawować obrzędy związane z religią.
Księżyc i Słońce
Te ziemskie i duchowe potrzeby ludzkości znalazły swoje połączenie z obserwacją nieba właśnie w kalendarzu.
Większość rachub czasu odnosi się bowiem do obserwacji zjawisk astronomicznych, a przede wszystkim dwóch
okresowych cyklów powiązanych z tymi zjawiskami. Pierwszy — najszybszy do zaobserwowania — jest cykl zmian
faz Księżyca; drugi zaś — cykl zmian pór roku, przebiega już dłużej w czasie. Ten podział stał się podstawą dwóch
zasadniczych typów kalendarzy — księżycowych, czyli lunarnych, oraz solarnych, czyli słonecznych. Systemy
mieszane, księżycowo-słoneczne nazywane są fachowo lunisolarnymi.
Ruch obrotowy Ziemi, czyli obrót naszej planety wokół własnej osi, stał się podstawą do wyznaczenia doby, czyli
— powszechniej mówiąc — dnia w sensie jednostki kalendarzowej czasu, a nie zjawiska astronomicznego od
wschodu do zachodu Słońca. Z kolei czas pełnego obiegu Księżyca wokół Ziemi wyznaczył tak zwany miesiąc
synodyczny. Ruch obiegowy Ziemi, czyli czas, w którym Ziemia okrąża Słońce, nazwano rokiem równikowym. Te
najważniejsze pojęcia stanowiły podstawę większości kalendarzy, jedynie sposób powiązania tych jednostek czasu
za pomocą umownych reguł decydował o odrębności kalendarzy powstałych w różnych epokach i kulturach.
Dzień i miesiąc są jednostkami najbardziej naturalnymi, bo wynikającymi z obserwacji zjawisk astronomicznych.
Paleontolodzy i archeologowie odkryli, że już w paleolicie odliczano dni miesiąca, wycinając na kościach znaki
symbolizujące dynamikę zmian faz Księżyca. W taki sposób człowiek epoki kamiennej starał się „policzyć” swój
czas, choć zapewne zgoła odmiennie niż człowiek współczesny przeżywał subiektywnie owo przemijanie. Z kolei
