WSTĘP 
Okres średniowiecza następuje po upadku Cesarstwa Rzymskiego i trwa od V do XV w.  
Podczas jego trwania powstają też rozmaite ogrody.  
W założeniach ogrodowych przeważało użytkowe ich znaczenie, ale zazwyczaj łączono 
uprawę roślin ozdobnych z użytkowymi. 
Znaczna większość ogrodów średniowiecza nie wykazuje bezpośredniego powiązania z 
ówczesną architekturą w ich otoczeniu. Jeden z teoretyków średniowiecznej estetyki Hugon, 
przyjmując położenie przestrzenne jako jedno z kryteriów piękna, określał je jako porządek 
lub układ rzeczy, w którym części jednej rzeczy to kompozycja, a wzajemny układ wielu 
rzeczy- dyspozycja. Przykłady tego rodzaju dyspozycji, obejmujące powiązania widokowe 
budowli z bliższymi lub dalszymi dominantami krajobrazowymi bądź z osobno założonymi 
ogrodami, można spotkać również w niektórych założeniach zamkowych. 
Co oznaczało, że ogrody były powiązane z dominantami terenowymi i akcentami 
architektonicznymi.  
 
Szerokie stosowanie symboliki w sztuce średniowiecza znajduje swoje odzwierciedlenie 
również w ogrodach. Elementy ogrodowe i poszczególne rodzaje roślin reprezentowały, 
oprócz swoistych walorów plastycznych, również wartość rzeczy symbolizowanych. Np. róża 
i lilia były symbolami krwi męczeńskiej i czystości wiary, kwadratowe kamienie oznaczały 
cztery cnoty kardynalne: roztropność, wstrzemięźliwość, sprawiedliwość i męstwo. 
W XIII wieku powstają najważniejsze dzieła dotyczące ogrodów, w tym Speculum majus 
(Wincenty z Beauvais), w której została zawarta ówczesna wiedza o przyrodzie i 
ogrodnictwie. Jednakże podstawowym dziełem z tamtego okresu jest traktat o rolnictwie 
Pietro de Crescentisa De agricultura. Cennym uzupełnieniem tych rozpraw są przedstawienia 
malarstwa tablicowego jak i o charakterze iluminatorskim, które stanowią źródło do 
poznawania formy średniowiecznych założeń ogrodowych. Wiele tego rodzaju przedstawień 
zawiera też książka Roman de la rose, Wilhelma de Morrisa. 
 
POJĘCIA 
 
Ogrody klasztorne 
Rozległa działalność zakonów- głównie benedyktynów, cystersów oraz kartuzów- wywarła 
duży wpływ na kształtowanie ogrodów i uprawę różnych roślin użytkowych i ozdobnych. W 
licznych klasztorach zakładanych na terenie Europy przewidywano uprawę roli i ogrodów. 
Poszczególne zakony wytworzyły określony program, zasady lokalizacji oraz sposób 
rozplanowania klasztorów. Pod względem układu przestrzennego i rodzaju powiązań z 
przestrzenią ogrodową reprezentują one dwa główne typy. Jeden pochodzi z klasztorów 
cenobijnych, w których zakonnicy prowadzą życie wspólne, drugi zaś z eremickich o 
odosobnionym życiu w pustelniach. 
  
 
 
 
 
Wirydarz 
Najważniejszy i stale powtarzającym się element ogrodowy założeń klasztornych. Stanowi on 
również najbardziej rozwinięty pod względem kompozycyjnym układ, w którym przestrzeń 
ogrodowa wiązała się ściśle z otaczającą architekturą budynków. Był położony w środku 
klasztoru, ujęty czworobokiem zabudowy i otoczony krużgankami. 

Bardzo ozdobny stanowił miejsce spacerów i wypoczynków. Jego plan opierał się na podziale 
geometrycznym powierzchni. Zazwyczaj miał formę kwadratu. Podział był zaznaczony na 
obwodzie wirydarza ścieżkami, które wewnątrz najczęściej krzyżowały się prostopadle lub po 
przekątnej. W wirydarzach uprawiano ozdobne rośliny kwiatowe i krzewy, czasem również 
zioła. Akcent środkowy stanowiła studnia, fontanna, rzeźba lub drzewo. 
 
Ogrody uprawowe 
Dostarczały one różnych owoców i warzyw na potrzeby klasztorów. Były zakładane w 
bezpośrednim sąsiedztwie klasztoru i ogradzane wspólnym lub dodatkowym murem, co 
zapewniało łączność funkcjonalną. Składały się z kwater na planie kwadratu lub prostokąta, 
przedzielonych drogami. Na kwaterach sadzono drzewa owocowe i uprawiano warzywa, 
przyprawy korzenne, zioła i kwiaty. 
Cennym elementem takich ogrodów były wody otwarte. Służyły głównie gospodarce 
rybackiej, ale też były one odbiornikiem ścieków z budynków. Wykorzystywanie wody 
wymagało budowy sztucznych zbiorników i kanałów wodnych zasilanych ze źródeł 
naturalnych. 
Duży wpływ na kształtowanie przestrzeni ogrodowej w otoczeniu klasztoru miała jego 
lokalizacja. 
 
Herbularius 
Był to niewielki ogród zakładany oddzielnie, przeznaczony wyłącznie do uprawy roślin 
leczniczych. Poszczególne rośliny grupowano w grzędach, tworząc małe podłużne kwaterki. 
Całość ogrodu planowano w układach regularnych, zamkniętych ogrodzeniem.  
Ze względu na wyraźne przeznaczenie ogrodu był nazywany lekarskim, Hortus medicus. 
Obok budowano dom lekarza, który opiekował się tym ogrodem.  
Herbularius stał się zaczątkiem rozwoju późniejszych ogrodów botanicznych. 
 
Ogrody opackie 
Należały do Opata i były usytuowane przy domu przełożonego klasztoru. Był przeznaczony 
wyłącznie do użytku przełożonego. Miał charakter ogrodu ozdobnego i reprezentacyjnego. 
Rozplanowanie ogrodu opierało się na podziale kwaterowym, zbliżonym do układu wirydarza 
w klasztorze ścisłym. 
 
 
 
 
 
Ogrody szpitalne 
Znajdował się przy szpitalu. Przeznaczony do spacerów i wypoczynku na ławach w otoczeniu 
ogrodów. Korzystali z niego głównie chorzy. 
Całość programu szpitala klasztornego uzupełniał dom lekarza i herbularius.  
Szpitale były sytuowane poza właściwym klasztorem objętym klauzurą, ale w obrębie murów 
otaczających całość terenu klasztornego. 
 
Cmentarze: 
Regula zakonna okreslala forme i miejsce . miały one regularny układ wyznaczony 
symetrycznie rozmieszczonymi mogilami miezy nimi sadzono drzewa. Srodkowym akcentem 
podkreślającym miejsce była figura krzyza  z wyryta sentencja. Ogrody były ogrodzone. 
Cmentarz znajdowal się za kościołem , sąsiadując z ogrodem warzywnym i nowicjatem 
 

Ogrody benedyktynow: 
Zakon wywarl Duzy wpływ na rozwoj budownictwa klasztornego w europie .  z rególy sw 
benedyktyna do klasztoru należał ylko wirydarz. Inne czesci ogrodowe nie były laczone z 
czescia klasztoru. Benedyktynie posiadali plan wzorcowy zalozenia klasztornego .Według 
zalozenia ogrody składały się z kościoła stanowiącego osrodek główny , wyróżniający się 
najwieksza Bryla oraz 4 strefami budowli. 
1 strefa- okreslal ja czworobok klasztoru z prawej strony kościoła z wirydarzem w srodku, 
otoczonym krużgankami . strefa miala charakter zamkniety . stanowila miejsce ciszy. 
2 strefa- otwarta , dostepna dla osob swieckich i gosci. Znajdowal się tam palac opata , dom 
dla gosci , szkola oraz budynki usługowo-gospodarcze 
3 strefa- na uboczu były budynki gospodarcze dla zwierzat i mlyn 
4 strefa- znajdowala się za kościołem , byl tam szpital , nowicjat z dwona wirydarzami. 
Jeden z najlepiej zachowanych angielskich klaszorow znajduje się w  Centerbury.  Widoczny 
jest wirydarz , sadzawka, bogaty system urządzeń nawadniających, sad, winnice i pola 
uprawne. 
 
Ogrody cystersow 
Wznosili swoje klasztory na nizinach nad rzekami lub strumykami , wykorzystywali je jako 
kanaly nawadniajace oraz zasialajace sadzawki rybne .  
Układ ogolny był podobny do założeń benedyktynow . przykład stanowi klasztor w 
Claivvaux. Klasztor jest polozony w doline rzeki oslaniety wzgórzem od polnocy wschodu i 
poludnia. Zwracal uwage na siebie sad porównywalny do gaju . usytuowany obok szpitala 
umożliwiał spacer i wypoczynek chorym. Za sadem znajdowal się ogrod uprawny z kanalem, 
Charakterystycznym przykładem jest klasztor w mogile pod Krakowem. Zawiera on wirydarz 
oraz obszerny ogród obsadzony obrzeznie drzewami. Całośc otacza mur. Widać bogaty 
program urządzęn wodnych. Widoczny jest Duzy zespol stawow  
 
 
 
 
 
Ogrody kartuzów  
Posiadali oni zupełnie inny układ przestrzeny. Kartuzi nie wybierali specjalnych lokalizacji  
klasztory zajmowaly rozne tereny. Program ogrodowy obejmowal ogródki indywidualne przy 
pustelniach, wielki wirydarz ogólny z cmentarzem usytuowany za kościołem oraz maly 
wirydarz wspólny . układ przestrzenny zalozenia kartuzow jest oparty na zespole pojedynczyc 
domów mieszkalnych . 
Przykladem tego zalozenia jest klasztor w Clermont we Francji. Klasztor otaczał mur 
wzmocniony basztami. Przed kościołem znajdowal się dziedziniec z brama wejsciowa , z 
domem gościnnym oraz budynkami gospodarczymi. Po lewej stronie koscioa mieściła się 
pustenia z większym ogródkiem , zas po prawej stronie zanajdowala się sala 
kapituly,biblioteka i inne pomocnicze pomieszczenia. KAZDA PUSTELNIA MIAła maly 
ogrodek . 
 
Ogrody dominikanow i franciszkanow 
Te zakony nasza do klaszorow żebraczych , opieraja się na ofiarności społeczeństwa wiec 
terenem dziallnosci były wieksze miasta. Sytuowano je w obrazu zwartej zabudowy blisko 
murow miejskich . warunki lokalizacji powodowaly ograniczenie wielkości terenow 
ogrodowych. W programie ogrodowym obu zakonow dominowal wirydarz zamkniety 

krużgankami klasztoru oraz niewielki ogrod uzytkowo ozdobny. Charakterystyczny przykład 
z malym ogrodm stanowi al ozenie klasztorne franciszkanow w Krakowie. 
 
Ogrody augustynow i karmelitow 
Dobrym przykładem ilustrującym ogrody zakonow żebraczych jest klasztor augustianow w 
Krakowie . miał on oprocz wirydarza maly ogród kwaterowy zamkniety wysokim murem 
 
 
 
Ogrody kanoników regularnych   
Kongregacje kanoników regularnych rozwinęły się w XII wieku. Do polski przybyli po 
benedyktynach. W programie ogólnym klasztorów znajdowały się tereny ogrodowe 
nawiązujące do założeń benedyktynów.  
 
Ogrody zamkowe  
Zamki obronne sytuowano w miejscach mało dostępnych i owarowanych. Miało stosunkowo 
mało wolnej przestrzeni. Toteż ogrody w obrębie zamków były małe i położone w różnych 
miejscach. Ogrody nie wiązały się kompozycyjnie ze sobą, ani z otoczeniem i zabudową 
zamkową. W skromnych założeniach zamkowych występowały zazwyczaj tylko hortus 
conclusus, poza murami obronnymi uprawiano ogrody użytkowe. W zamkach dużych i 
bogatych program ogrodowy był odpowiednio zróżnicowany i zajmował znaczną 
powierzchnię. 
 
Hortus conclusus  
Pod oknami komnat mieszkalnych urządzano zazwyczaj mały ogródek ozdobny, jeśli 
pozwalało na to miejsce między nimi a zewnętrznym murem zamkowym. Najczęściej 
opiekowały się nim kobiety. Sadzono tu różne kwiaty jak lilie, irysy i fiołki. Bogatą 
roślinność ozdobną uzupełniały pod murem darniowe ławy do siadania oraz pergole do 
spacerów pokryte pnącymi się różami. 
 
Ogrody zabaw  
Były urządzane przeważnie poza murami obronnymi. Służyły, jako miejsca spotkań i zabaw 
dworskich, miały charakter rozrywkowy. Jednym z najbardziej charakterystycznych obiektów 
była łąka kwietna. Była to otwarta przestrzeń otoczona drzewami i pokryta murawą. Niekiedy 
ogród nazywano „ogrodem miłości”. Typowym wyposażeniem średniowiecznego ogrodu 
była ława darniowa, zazwyczaj sytuowana wzdłuż murów obronnych. Była to długa i wąska 
rabata wyniesiona do góry, obmurowaną z boku cegłą. Wierzch ławy pokrywała drań i 
kwiaty. Ogrody były otoczone murem. Obejmowały one kilka odmiennych części często 
mających symboliczne znaczenie. Niekiedy w ogrodach widoczny był basen wodny lub 
fontanna, były one zazwyczaj umieszczone na środku ogrodu. W ogrodach sadzono drzewa 
owocowe oraz ozdobne pochodzenia rodzimego.  
 
Zielnik  
Był też nazywany często herbarium, miał charakter ozdobno-użytkowy. Występował zarówno 
w założeniach klasztornych jak i w zespołach ogrodów zamkowych. Uprawiano w nim 
głównie zioła i rośliny lecznice.  
 
Ogrody użytkowe  
Zazwyczaj występowały w otoczeniu zamków, gdzie urządzano także sad, warzywniak, 
chmielnik i winnicę. Część ogrodu otaczano fosą z żywopłotem lub ogrodzeniem. Często 

ogrody użytkowe łączone były z ogrodami zabaw, a gdy to było możliwe ze względu na 
sytuację terenową łączono je także z ogrodami różanymi. Z drzew owocowych sadzono 
najczęściej jabłonie, grusze, wiśnie i brzoskwinie. 
 
 
ZAKOŃCZENIE: 
 
Świat średniowieczny, który tonął w wierze chrześcijańskiej, nie pozwalał na użycie 
antycznych porządków. Nie było w nim krzty miejsca na geometrię. Połączenie racjonalnej 
urbanistyki z mistyczną ideą popychało do posługiwania się kompozycją symboliczną. Była 
to próba oswojenia świata przez symbol. Rzeczy niewidzialne, mistyczne, mroczne tajemnice 
wydobywane z otchłani mroku. Rzeczy niemożliwe do wyobrażenia przy pomocy wiary ujęte 
przez materię stawały się rzeczywistością. W średniowieczu, w którym unaocznienie tajemnic 
wiary było naczelnym zadaniem sztuki, dominuje kompozycja wiązana w symboliczne węzły. 
 
Ogrody średniowieczne mogły być czytane w sposób symboliczny, wydawano specjalne 
przewodniki pozwalające odczytać ich skomplikowane metafory. Ogród symbolicznie mógł 
być komponowany przez sekwencje skojarzeń.