Diagnostyka laboratoryjna
Diagnostyka laboratoryjna
Choroby nowotworowe
Trudności w procesie diagnozowania
podstępny skąpoobjawowy rozwój
póżne ujawnienie się objawów klinicznych
brak swoistości objawów
Choroby nowotworowe
Możliwości diagnostyki wczesnych postaci nowotworów
Badania masowe (grupy ryzyka)
Poszukiwania nowych testów diagnostycznych
(możliwość wczesnej diagnostyki)
Choroby nowotworowe
Badania biochemiczne w chorobach
nowotworowych
- badania pomocnicze
- ocena stopnia zaawansowania
- diagnostyka przerzutów
- ocena efektywności leczenia
- prognozowanie
Choroby nowotworowe
Badania biochemiczne w chorobach nowotworowych
- OB
- morfologia
- bilirubina
-
zaburzenia elektrolitowe
- białko całkowite/albuminy
-
mocznik/kreatynina
Choroby nowotworowe
Zależność między czynnikami środowiskowymi a
występowaniem nowotworów
czynniki zawodowe
- benzydyna, barwniki azowe – rak pęcherza
- sadza węglowa, antraceny , produkty spalania węgla –
rak płuc, krtani, skóry
- chlorek winylu – mięsak wątroby
- azbest – nabłoniak opłucnej
- promienie X – białaczki szpikowe, nowotwory skóry
Choroby nowotworowe
cd.
Produkty spożywcze, używki, leki
- aflatoksyny – rak wątroby
- tytoń – rak płuc, przełyku
- fenacetyna – rak nerek
- ciąże, higiena płciowa – rak szyjki macicy
Pasożyty, wirusy
- schistosoma haematobium – rak pęcherza
-wirus zapalenia wątroby B i C – rak wątroby
Choroby nowotworowe
Enzymy w chorobach nowotworowych
Aktywność zależna od
- nasilenia procesów wytwarzania i uwalniania enzymu do krążenia z
tkanki nowotworowej
- obecność ognisk martwiczych i zapalnych
- zmian profilu i poziomu aktywatorów i inhibitorów
- wpływu nowotworu na organizm gospodarza
- uszkodzenia czynności narządów miąższowych
Choroby nowotworowe
Enzymy w chorobach nowotworowych
- fosfataza kwaśna
- fosfataza zasadowa
- γ-glutamylotransferaza
- kinaza kreatynowa
- enolaza
- dehydrogenaza mleczanowa
- aminotransferazy aspat, alat
Choroby nowotworowe
Markery nowotworowe
„ związki nieobecne lub znajdujące się w
śladowych ilościach w zdrowej tkance
macierzystej, syntetyzowane przez komórki
nowotworów złośliwych”
(wiele z nich jest polipeptydami , także glikoproteinami, mogą więc inicjować
produkcję przeciwciał, stąd też często nazywane są antygenami rakowymi)
Choroby nowotworowe
Markery nowotworowe
Krążące markery nowotworowe
*
Swoiste dla nowotworu (neoantygeny)
*
Antygeny towarzyszące nowotworom
-
Antygeny płodowo- zarodkowe (CEA, AFP)
-
Antygeny łożyskowe (HCG)
-
Inne substancje biologicznie czynne (cytokiny..TPA)
*
Hormony produkowane eutopowo i ektopowo
*
Nieswoiste markery nowotworowe (białka ostrej fazy, cytokiny)
Choroby nowotworowe
Markery nowotworowe
CEA - antygen karcynoembrionalny
- szczególnie często podwyższony u chorych
na raka jelita grubego i odbytnicy
- podwyższony poziom także w nowotworach o innym
umiejscowieniu (żołądek, trzustka, piersi, płuca, nowotwory
narządu rodnego…)
- ! Wzrost stężenia także w procesach pochodzenia
nienowotworowego (zapalenie, marskość wątroby, przewlekłe
zapalenie trzustki, choroba wrzodowa żołądka i XII-cy…)
Choroby nowotworowe
Markery nowotworowe
AFP – alfa fetoproteina
- u zdrowych dorosłych stężenie AFP jest niskie
- wzrasta w czasie ciąży
- ! Szczególnie wysoki wzrost w pierwotnym raku wątroby
- wysokie stężenie w nowotworach zarodkowych jądra i
jajników
- mierne podwyższenie stężenia AFP u chorych z marskością
wątroby !
Choroby nowotworowe
Markery nowotworowe
CA 19.9
- podwyższone stężenie raku trzustki, jelita grubego, żołądka
- mierny wzrost stężenia w przewlekłych stanach zapalnych,
marskości wątroby, rzadko w przewlekłym zapaleniu trzustki
Choroby nowotworowe
Markery nowotworowe
SCC-Ag – antygen raka
płaskonabłonkowego
- podfrakcja antygenu TA-4
- podwyższenie stężenia w raku szyjki macicy, raku
płaskonabłonkowym płuc
- stężenie SCC-Ag wykazuje wyrażną zależność
od stopnia zaawansowania nowotworu
- mierny wzrost stężenia w chorobach nienowotworowych i
zapalnych płuc,łuszczyca…
- może być przydatny w kontroli po leczeniu raka szyjki macicy
Choroby nowotworowe
Markery nowotworowe
CA 15-3
- czułość diagnostyczna
* u chorych z rakiem piersi bez przerzutów – stosunkowo niska
* u chorych z rakiem piersi z przerzutami wyższa
- podwyższone stężenie u chorych z rakiem jajnika, szyjki
macicy
- mierne podwyższenie stężenia w chorobach
nienowotworowych- marskość, zapalenie wątroby, niezłośliwe
zmiany jajnika, piersi
Choroby nowotworowe
Markery nowotworowe
CA 125
- wysokie stężenie w raku jajnika surowiczego, endometrialnego,
z komórek jasnych
- mierne podwyższenie stężenia CA 125 w ciąży, w okresie
miesiączki, w chorobach autoimmunologicznych w stanach
zapalnych wątroby, trzustki !
- przydatny w kontroli chorych po pierwotnym leczeniu chirurgicznym
CA 72-4
- obecność wykazywana w gruczolakorakach jelita grubego, żołądka,
jajnika, płuc
- stanowi istotne uzupełnienie dla CA125 u chorych na raka jajnika
Choroby nowotworowe
Markery nowotworowe
HCG – gonadotropina kosmówkowa
- u zdrowych dorosłych stężenie w osoczu śladowe
- wyższe stężenie występuje w nabłoniakach
kosmówkowych jądra i jajnika
- guzach nienasieniakowatych i nasieniakach
NOWOTWÓR
MARKER
NOWOTWOROWY
GRUPA WYSOKIEGO
RYZYKA
Pierwotny rak
wątroby
AFP
Nosiciele wirusa B i C
Zapalenie wątroby
Nabłoniak
kosmówkowy
HCG
Przebyty zaśniad
groniasty
Rak rdzeniasty
tarczycy
KALCYTONINA
Krewni, Rodzinne
występowanie raka
rdzeniastego tarczycy
Rodzaj nowotworu
Wskazane badanie
Rak jelita grubego
CEA
Rak żołądka
CEA, Ca 19.9
Rak trzustki
Ca 19.9
Pierwotny rak wątroby
AFP
Rak sutka
Ca 15-3, MCA, CEA
Rak szyjki macicy
SCC-Ag
Rak stercza
PSA, PAP, AcP
Rodzaj nowotworu
Wskazane badania
Rak płuca;
-drobnokomórkowy
-płaskonabłonkowy
-gruczołowy
CEA
SCC-Ag
CEA
Nowotwory jądra:
-nasieniaki
HCG, AFP, CEA
HCG, PLAP
Nowotwory jajnika
-zarodkowe
Ca125, CEA
HCG, AFP
Hormon
Nowotwór
Zmiany
biochemiczne/objawy
ACTH
Rak owsianokomórkowy oskrzeli,
Rak rdzeniasty tarczycy, rak żołądka,
okrężnicy, sutka, jajnika, prostaty, nerki,
wysepek trzustki, rakowiak
Zasadowica metaboliczna,
hiperaldosteronizm, choroba
Cushinga, nietolerancja glukozy,
wzrost sężenia kortyzolu i 17-
ketosteroidów
ADH
Rak owsianokomórkowy oskrzeli,
trzustki, prostaty
Przewodnienie hipotoniczne, mocz
hiperosmolarny, SIADH
Kalcytonina
Rak rdzeniasty tarczycy, rak
owsianokomórkowy, rak sutka
Wzrost kalcytoniny
Gastryna
Guzy komórek nie-beta trzustki, przerost
komórek G trzustki
Hipersekrecja soku żołądkowego,
wzrost stężenia gastryny
HCG
Nabłoniak kosmówkowy, rak płuc, rak
żołądka, czerniak, guzy jajnika
Zanik miesiączki, wzrost stężenia
HCG, ginekomastia u mężczyzn
PTHeP
Rak płaskonabłonkowy płuc, rzadziej inne
Wzrost stęż.: PTH, Ca, fosforanów,
zasadowica metaboliczna, wzrost
wydalania wapnia i fosforu
TSH
Rak prostaty, płuc
hipertyreoidyizm
Hormon
Nowotwór
Zmiany
biochemiczne/objawy
Erytropoetyna
Guzy nerek, rak wątroby
Policytemia
Insulina
Rak owsianokomórkowy, guzy
mezenchymalne
Hipoglikemia
Prolaktyna
Guzy przysadki, nerek, piersi
Bez objawów
Estrogeny,
androgeny
Guzy jąder z komórek Leydiga, guzy
jajników
Maskulinizacja, feminizacja,
przedwczesne dojrzewanie
Aminy
katecholowe
Guz chromochłonny nadnerczy
Mocz: VMA, możliwe napadowe
skoki ciśnienia
Serotonina
Rakowiaki jelit (przerzuty do
wątroby)
Mocz: 5-HIAA, erythema, biegunki