Wykład prof. J. Zdanowskiego
Bliski Wschód: historia i współczesność
Bliski Wschód, ang. the Middle East – nazwa stosowana najczęściej w odniesieniu do
rozległego obszaru połoŜonego na styku Europy, Azji i Afryki; obejmuje Azję
Południowo-Zachodnią, Afrykę Północną; państwa: Afganistan, Iran, Turcja, Arabia
Saudyjska, Bahrajn, Kuwejt, Katar, Zjednoczone Emiraty Arabskie, Oman, Jemen,
Liban, Syria, Izrael, Cypr, Jordania, Autonomia Palestyńska, Egipt, Sudan, Libia,
Tunezja, Algieria, Maroko, Mauretania.
Wiele cech wspólnych – kulturowych, etnicznych, religijnych; przyrodniczych; jedność
kulturową i polityczna nadała temu światu początkowo zaleŜność od cesarstwa
bizantyjskiego,
później
imperium
arabskiego
i
osmańskiego;
najbardziej
rozpowszechnionym językiem jest arabski; większy zasięg – perski, turecki, kurdyjski,
hebrajski, niewielki – berberski, baluczi (Iran), grecki (Cypr)
Rys historyczny
Mahomet (Muhammad Ibn Abd Allah) – ok. 570-632
610 pierwsze objawienie
615 emigracja do Etiopii
622 emigracja do Medyny (hidŜra), początek ery muzułmańskiej
630 powrót do Mekki
632 śmierć
632-661 panowanie 4 kalifów prawowiernych (Abu Bakr, Umar, Usman i Ali),
okres idealizowany później jak „złoty wiek
ok. 640 pierwsza faza podbojów
656-661 wojna domowa i śmierć Alego (podział na sunnitów szyitów)
661-749 kalifat Umajjadów ze stolicą w Damaszku
podboje – Hiszpania (711), bitwa pod Poitiers (732)
750-1258 kalifat Abbasydów ze stolicą w Bagdadzie
a/ 750-847 rozkwit (Al-Mansur 754-775, Harun ar-Raszid 786-809, Al-Mamun
813-833); powstanie cywilizacji islamu
b/ 847-945 schyłek (dominacja tureckiej gwardii przybocznej, Fatymidzi,
Omajjadzi w Hiszpanii);
c/ 945-1258 upadek (zdobycie Bagdadu przez Mongołów – Hulagu)
909-1171 kalifat Fatymidów w Egipcie
972 – Al-Azhar
1096-1291 wojny z krzyŜowcami
1250-1517 Mamelucy w Egipcie i Syrii
Bajbars (1259 bitwa pod Ajn DŜalutem – powstrzymanie najazdów
mongolskich, budowle, pogromca krzyŜowców)
1492 upadek Grenady i utrata Hiszpanii
1517 Turcy zdobywają Kair i opanowują arabski Bliski wschód
do 1918 panowanie Turków osmańskich na Bliskim Wschodzie
1798 ekspedycja Napoleona do Egiptu
1830 opanowanie Algierii przez Francję
1881 Tunezja pod wpływami francuskimi
1869-1899 Wielka Brytania opanowuje Sudan i Egipt
1911-1912 Włochy zajmują Libię
I wojna światowa – Imperium Osmańskie staje po stronie Niemiec i jest stroną przegraną;
jego losy rozstrzygają się na konferencja w Sevres i Lozannie; utrata krajów arabskich
1917 deklaracja lorda Balfoura - Wielka Brytania deklaruje, iŜ śydzi mają prawo do
załoŜenia własnego państwa na Bliskim Wschodzie
1920 konferencja w San Remo wprowadza system mandatowy, powierzając Francji do
administrowania Syrię i Liban , a Wielkiej Brytanii – Palestynę i Irak
niepodległość – Jemen 1918
Oman 1920
Egipt 1922
Arabia Saudyjska 1927
Irak 1930
Syria i Liban 1943
Transjordania 1946
Libia 1941
Tunezja, Sudan i Maroko 1956
Mauretania 1960
Kuwejt 1961
Algieria 1962
ZEA 1971
Bliski Wschód w XX wieku
W XX w. ogromne zmiany = „modernizacja” jako przejście od społeczeństwa
tradycyjnego do nowoczesnego, czyli
a/ przejście od społeczeństwa segmentarnego do hierarchicznego i od niepiśmiennego
do piśmiennego
b/ przejście od gospodarki rolniczej i pasterskiej do przemysłowej i usługowej;
c/ przejście od systemu politycznej charakteryzującego się słabą pozycją państwa i
wysokim stolonem samorządności poszczególnych segmentów społeczeństwa do stanu
dominującego roli państwa w społeczeństwie i gospodarce.
Proces przechodzenia od tradycjonalizmu do nowoczesności bardzo skomplikowany,
nie jednokierunkowy, na pewno niedokończony.
1. Modernizacja – róŜne stadia w poszczególnych częściach regionu = Turcja i Egipt
najwcześniej wkroczyły na drogę radykalnych zmian; Arabia później.
2. Zmiany polityczne znacznie wyprzedzały zmiany gospodarcze, a zwłaszcza
społeczne.
3 czynniki oddziaływania zewnętrznego na region:
a/ Imperium Osmańskie
b/ kraje europejskie
c/ super mocarstwa
Niedocenianie oddziaływania osmańskiego (kultury, metod zarządzania, biurokracji)..
MoŜemy mówić, Ŝe do połowy XX w. wpływy osmańskie były znaczące. Polityka do tego
momenty była zdominowana przez ludzi wychowanych i wyedukowanych w tradycji
osmańskiej.
Odejście w połowie XX w. ze sceny politycznej w sposób naturalny pokolenia
wychowanego w tradycji osmańskiej było jednym z bardziej znaczących wydarzeń
społecznych i politycznych na Bliskim Wschodzie.
Wpływ Europy = Francji i Wielkiej Brytanii. W XIX w. Francja była modelem, na
którym wzorowały się elity krajów bliskowschodnich, instytucje francuskie transformowane
w Stambule pozostawały długo centralnymi w krajach bliskowschodnich. Prawo francuskie,
szkolnictwo, style zarządzania w administracji – w krajach arabskich i takŜe w Iranie.
Wpływ Francji i W. Brytanii skończył się. Dlaczego? Ludzie, którzy przejęli władzę w
połowie XX w. nie byli wychowani w kulturze europejskiej, byli bardziej zwróceni ku
wartościom rodzimym. Wpływ kultury europejskiej zaczął słabnąć wraz z wycofywaniem się
Europy z rządzenia Bliskim Wschodem, a więc od lat 20. XX wieku. Iran i Turcja poszły
swoją drogą. Interwencja Francji i Wielkiej Brytanii w 1956 r. oznaczała, Ŝe elity tych krajów
nie rozumiały do końca tego, co się działo na Bliskim Wschodzie i ingerowały w starym
kolonialnym stylu. Tymczasem zmienił się i Bliski Wschód, i świat. Sprzeciw USA i ZSRR
przeciwko interwencji Francji i Wielkiej Brytanii miał kluczowe znaczenie i obydwa te kraje
stały się bardzo popularne wśród nowych elit.
Wpływ USA i ZSRR. Obydwa te kraje uzyskały po 1956 r. znaczne wpływy, ale
głównie jako dostarczyciele pomocy gospodarczej i wojskowej. Często przy tym było tak, Ŝe
to nie kraje bliskowschodnie były manipulowane przez wielkie mocarstwa, ale na odwrót.
Często wielkie mocarstwa były zakładnikami bliskowschodnich. Nie moŜna powiedzieć, Ŝe
USA i ZSRR zajęły kulturowe miejsce Francji i Wielkiej Brytanii. Przed 1956 r. nie były to
kulturowo obecne. Pustkę ideową, która zajmowała przed 1956 r. kultura francuska i
brytyjska zajęła idea niepodległości i kultura rodzima.
Społeczeństwo
W społeczeństwie tradycyjnym jego podstawowe segmenty tworzyły zamknięte
struktury, które funkcjonowały obok siebie w tym sensie, Ŝe ludzie tworzący te segmenty nie
wychodzili w swoim Ŝyciu poza granice tych segmentów. Rodzina rozszerzona (małŜeństwa
między kuzynami), plemiona (całkowicie zamknięte), wspólnoty religijne (muzułmanie,
chrześcijanie, Ŝydzi), wspólnoty wiejskie, dzielnice miast (Kair – ludzie poszczególnych
dzielnic nie mieszają się ze sobą). Struktury te stanowiły często samowystarczalne jednostki
produkcyjne. Tak układ utrzymywała się co najmniej od XVI wieku, kiedy Bliski Wschód
przeszedł pod panowanie osmańskie.
Wiek XX oznaczał głębokie zmiany w tym systemie.
Rodzina oczywiście pozostała podstawową jednostką społeczną, jednak zmienił się jej
charakter. Jeśli na początku XX w. dominującą była rodzina rozszerzona (2-3 rodziny
podstawowe Ŝyły pod jednym dachem), zwłaszcza na terenach wiejskich (wtedy 80% ludzi
Bliskiego Wschodu mieszkało na wsi). N początku lat 90. jedynie ok. 25% ludności Ŝyło w
rodzinach rozszerzonych. Główna przyczyna = gwałtowna urbanizacja
Upadek nomadyzmu i zanik plemion jako instytucji społecznej, w ramach której Ŝyli
ludzie. Warto zaznaczyć, Ŝe plemienność (więzy krwi jako główne spoiwo społeczne) na
Bliski Wschodzie w mało stopniu wiązała się z nomadyzmem i gospodarką pasterską. Ludzie
tworzący plemiona byli głównie rolnikami, prowadzili osiadły tryb Ŝycia. Plemienność na
Bliski Wschodzie wyraŜa się przywiązaniem do prawa zwyczajowego, zwyczajami
małŜeńskimi (małŜeństwem między kuzynami stryjecznymi), posłuszeństwem wobec
starszych (szejków), poczucie toŜsamości oparte o genealogię, silnie rozwiniętą pamięć o
historii, silnie rozwinięte poczucie zagroŜeń zewnętrznych i wspólnotowe formy obrony przed
takimi zagroŜeniami.
Wspólnoty religijne
Na początku XX w. Bliski Wschód był zdecydowanie muzułmański i taki pozostał do
naszych dni. Chrześcijanie stanowią ok. 3-4% populacji i mieszkali oraz mieszkają głównie w
Egipcie, Syrii, Libanie i Palestynie. 1% stanowili w 1923 r. Ŝydzi, rozproszeni po całym
Bliskim Wschodzie. Niewielkie grupy Hindusów znajdowały się w Zatoce Perskiej oraz
równie małe grupy jazydów w Iraku i Syrii. Wśród muzułmanów 4/5 stanowili sunnici. Szyici
– zróŜnicowani wewnętrznie z dominacją imamitów lub dwunastoimamowców – oni
stanowili 90% ludności Iranu i połowę Iraku. W 1990 r. proporcje były podobne. Udział
chrześcijan troszeczkę się zmniejszył, a Ŝydzi opuścili poszczególne kraje arabskie i
przemieścili się do Izraela.
Wspólnoty religijne stanowią nadal bardzo waŜną formę organizacji społeczeństwa
Mimo Ŝe władze państwowe jeszcze w drugiej połowie XIX w. znalazły sposób na
kontrolowanie wspólnot religijnych, to te ostatnie do dzisiaj zachowują wielki wpływ Ŝycie
codzienne ludzi przez formowanie wzorców etycznych, Ŝywotność prawa zwyczajowego,
edukację (szkoły religijne, szkółki niedzielne) oraz przez określanie granic tego, co społecznie
dozwolone, a co nie, głównie przez zwyczaje małŜeńskie. Wspólnoty religijne to bogate
instytucje, posiadające swoje budynki, ziemie, inne nieruchomości.
Mniejszości nie-muzułmańskie Ŝyjące w otoczeniu większości muzułmańskiej miały do
wyboru 3 strategie.
1. Polityczny kwietyzm. Mogły zachowywać polityczne milczenie i liczyć na to, Ŝe
władze muzułmańskie pozostawią ich w spokoju i pozwolą im zachować toŜsamości i bez
przeszkód prowadzić działalność gospodarczą. Taką strategię przyjęli bahaiści i Ormianie w
Iranie oraz Ormianie i Grecy w Stambule po 1923 r. Bahaiści czasami ukrywali wręcz swoją
toŜsamości. Kwietyzm polityczny nie zawsze jednak się sprawdzał. Bahaiści w Iranie zostali
poddani prześladowaniom w 1955 r. (rząd przyzwolił, aby tłum atakował domy bahaistów,
gdyŜ chciał w ten sposób odciągnąć uwagę od krytyki jego polityki przez opozycję) i w 1979
(rewolucja). Strategię pozostawania w politycznym cieniu stosowali śydzi poza Palestyną.
Jednak wraz z narastaniem aktywności syjonistów w Palestynie, śydzi w innych krajach
arabskich zaczęli odczuwać narastającą niechęć do nich, a po 1936 r. zaczęły się mnoŜyć
przypadki prześladowań. W czerwcu 1941 r. w Bagdadzie doszło do krwawych pogromów.
Wojną 1948 r. przyniosła kardynalną zmianę ich sytuacji. Pod wpływem narastającej
wrogości do nich w związku z powstaniem państwa Izrael i przegraną przez kraje arabskie
wojną, musieli opuścić kraje, w których mieszkali od dziesiątków stuleci.
2. Strategia kameleona. Mogli dąŜyć do pomniejszenia roli czynnika religijnego jako
podstawy toŜsamości i eksponowanie innych elementów identyfikacji. W ten sposób mogli
uniknąć niekorzystnych sytuacji wynikających z faktu bycia nie-muzułmaninem. Tymi
czynnikami identyfikacji wprowadzanymi na miejsce religii był nacjonalizm i komunizm.
Partie komunistyczne, które powstały w latach 20. i 30. miały bardzo wysoki procent
członków nie-muzułmanów. W Syrii prawosławni Grecy (miejscowi) eksponowali hasła
nacjonalizmu syryjskiego i arabskiego. Partia Baas została załoŜona przez prawosławnego
Greka Michela Aflaka i naleŜeli do niej głównie Grecy, Druzowie, ismailici, a zwłaszcza
alawici (nusaijryci) = mniejszości religijne lub przedstawiciele sekt w islamie, zwalczanych
przez ortodoksję muzułmańską.
3. Budowa własnego państwa. Ta strategia moŜliwa wówczas, gdzie dana mniejszość
była skoncentrowana na jednym terytorium i miała potęŜnego protektora. Kilka mniejszości
próbowało pójść tą droga, ale z róŜnym skutkiem. Sukces maronitów w Libanie pod protekcją
Francji i syjonistów w Palestynie pod parasolem ochronnym brytyjskich władz mandatowych.
Te obydwa przypadki = niepełny sukces. W Libanie maronici byli najpierw większością, ale z
czasem – wskutek procesów demograficznych i politycznych – stali się mniejszością i ich
władza została zakwestionowana – w rezultacie – wojny i wstrząsy polityczne. Stworzony
ustrój – współistnienie wspólnot – samorządnych – odrębne sądownictwo, podział władzy –
taki system mógł funkcjonować jedynie przy pełnej zgodzie wszystkich stron. Od 1958 r.
stopniowa erozja tego systemu. Izrael – takŜe sukces połowiczny – państwo to nie moŜe nadal
istnieć bez protektora.
Muzułmanie = islam ortodoksyjny reprezentowany jest przez alimów (ulemów), czyli
ludzi religii, kształconych w prawie muzułmańskim i teologii na uniwersytetach o długich
tradycjach nauczania (Al-Azhar z 996 r.); islam ludowy wyraŜany przez bractwa mistyczne
(sufuickie). Obydwa nurty pełniły waŜne funkcje wobec wiernych = pierwszy – edukacyjne i
prawne; drugi – głównie społeczne. W obliczu narastające siły państwa instytucje islamu
miały do wyboru kilka strategii. 1. Przystosować się polityki państwa, głoszącego inną niŜ
religia ideologię (w latach 1923-1978 dominowały ideologie narodowe), tracąc wpływ na
sferę edukacji i ustawodawstwa, ale zachowując wpływ na sferę wiary. Tak postąpiły ośrodki
ortodoksji we wszystkich krajach bliskowschodnich. Duchowni związani z meczetami,
szkołami religijnymi, obiektami kultu stali się urzędnikami państwowymi i sankcjonowali
wiele poczynań władz państwowych. Szejkowie Al-Azharu ogłaszali np. fatwy (orzeczenia
prawne) uznające zgodność z religią aktów nacjonalizacyjnych Nasera, układ z Camp David
w 1978-1979. 2. Sprawować swoje dotychczasowe funkcje w ukryciu przed władzami. Tam
postąpiły bractwa mistyczne, szczególnie na Kaukazie, w Iraku i Turcji wśród Kurdów w
latach 20. i 30. 3. Szukać kompromisu między instytucjami religii, których sensem istnienia
było trwanie, a państwem, którego sensem istnienia była zmiana. Instrumentem osiągania
takiego kompromisu były tradycyjne techniki epistemologii muzułmańskiej. Ten kierunek
zrodził ciekawe zjawisko, jakim stał się modernizm muzułmański. Zaczął się jeszcze w XIX
w. i miał swoich wielkich przedstawicieli: Sajjid Ahmad Khan w Indiach, Namik Kemal w
Imperium Osmańskim i Muhammad Abduh w Egipcie. Konflikt między religią a
modernizującym społeczeństwo państwem polegał na tym, Ŝe prawo muzułmańskie (szaria),
która szczegółowo reguluje Ŝycie kaŜdego wiernego, nie sankcjonowało wiele praktyk
społecznych i gospodarczych, które chciało wprowadzić państwo (np. działalność bankowa i
pobieranie procentów). 4. Zdobyć państwo i realizować swoja wersje modernizacji. Ta
strategia nazywana jest w językach europejskich fundamentalizmem. W obrębie języka
arabskiego uŜywany jest termin salafijja, oznaczający powrót do czasów wspaniałych
przodków (chodzi o 4 prawowiernych kalifów). Ten kierunek jest bardzo waŜny w II połowie
XX w. Jego cel = przejąć państwo i wprowadzić ustrój oparty na szarii. Fundamentalizm nie
neguje podstawowych kierunków modernizacji, w tym roli państwa i konieczności ingerencji
państwa w sferę Ŝycia wspólnotowego. Nie neguje programów przyspieszonego rozwoju
gospodarczego, promowania edukacji i ochrony zdrowia w oparciu o nowoczesne metody
nauczania i leczenia. Na odwrót – popiera je. Podkreśla jednak, Ŝe rozwój nie moŜe polegać
na przejmowaniu i akceptowaniu zachodnich wzorców zachowań – mody, spoŜywania
alkoholu, spędzania wolnego czasu (taniec), zasad moralnych (sprawy damsko-męskie,
kontakty seksualne przedmałŜeńskie, kontrola urodzin przez stosowanie antykoncepcji,
aborcja, nawet dyskusje nad dopuszczalnością stosunku przerywanego). Sfera gospodarcza =
bezwzględny zakaz czerpania zysków z samego faktu posiadania pieniędzy. Fundamentalizm
– lata 20. XX w . w Egipcie. Stowarzyszenia Braci Muzułmanów. Fenomen popularności
Braci i fundamentalizmu w ogóle wiąŜe się z procesami demograficznymi i urbanizacyjnymi
= bum demograficzny i ruralizacja miast. Miasta zalane ludnością wiejską, które akceptuje
przemiany, modernizację, gdy Ŝ widzi w tym szansę na poprawę swojego bytu, ale
jednocześnie widzi, Ŝe efekty modernizacji na drodze westernizacji konsumuje głównie elita
miejska, w związku z czym akceptuje hasła fundamentalizmu modernizacji w oparciu o
wzorce rodzime. śadnych ustępstw wobec szarii. Czy moŜliwa jest modernizacja bez sięgania
po wzorce zachodnie? To juŜ inna sprawa. Fundamentalistom zarzuca się populizm, ale oni
mówią – dajcie nam władzę, to się przekonacie, Ŝe jest to moŜliwe. Jedyny przypadek, kiedy
fundamentaliści zdobywali władze to Iran. Głównym argumentem fundamentalizmu
przeciwko rozwojowi à la Zachód jest rozwarstwienie społeczne, które bez wątpienia rodzi
kapitalizm zachodni, oraz patologie społeczne. Stąd teŜ fundamentalizm jest bardzo
socjalistyczny w sferze podziału i konserwatywny w sferze obyczajowości. Mniejszościowe
ugrupowania optują za zbrojnymi metodami walki o państwo (terroryzm).
Konkluzja = wspólnoty religijne zostały pozbawione w XX w. wielu funkcji –
edukacyjnych i prawnych; zderzyły się z groźnym rywalem w postaci sektora państwowego i
państwa. Nacjonalizacja własności prywatnej osłabiła ich bazę ekonomiczną. W wielu
wypadkach ułoŜenie stosunków z państwem okazało się niemoŜliwe i wyjściem była jedynie
emigracja – śydzi do Izraela, chrześcijanie do Ameryki i Europy, fundamentaliści
muzułmańscy do innych, bardziej konserwatywnych krajów arabskich..
Przemiany na wsi
Wieś zmieniła się radykalnie w wyniku reformy rolnej = odejście ze sceny społecznej i
politycznej warstwy ziemiaństwa, tzw. ajanów, czyli obszarników. Ich miejsce zajęło państwo
przez promowanie i sponsorowanie na wsi ruchu spółdzielczego. Gam’ijja – kooperatywa.
Generalnie nieudany eksperyment. Kooperatywa stała się synonimem marnotrawstwa,
rozchwiania dyscypliny społecznej i hierarchii wartości, deprecjacja pracy i przede wszystkim
synonimem złej jakości produktu. Na temat skutków reformy rolnej i usunięcia ziemiaństwa
zdania są podzielone. Najczęściej uwaŜa się, Ŝe reforma rolna nie stworzyła na wsi bardziej
egalitarnego społeczeństwa, gdyŜ miejsce obszarników zajęli właściciele średnich
gospodarstw, którzy zaczęli pełnić funkcję pośredników miedzy biedota wiejską a państwem,
czasami zajmowali waŜne miejsca w instytucjach państwa.
Główna zmiana na wsi = wzrost liczby ludności i wielka migracja do miast plus rozwój
środków komunikacji = to przełamało wielowiekową izolację wsi od miasta. PrzemoŜna
obecność państwa w Ŝyciu wsi. W Iranie w czasach szacha, gdy na wieś kierowano specjalne
brygady niosące kaganek oświaty. Jeden z badaczy spotkał się z taka opinią: „Do tej pory nie
wiedzieliśmy co to są pigułki i szczepionki. Do tej pory, kiedy umierało dziecko, starsi
mówili nam, Ŝe taka była wola Boga. Teraz wydaje nam się, Ŝe kiedy umiera dziecko, jest to
wola rządu”. Z kolei nie moŜna przeceniać wpływu państwa na sytuację wsi. Historia
młodego lekarza z Aleksandrii – idealisty, po studiach jedzie na wieś, aby leczyć dzieci.
Bród, jak widzi, powoduje, Ŝe traci na kilka dni apetyt, po czym skrajnie wyczerpany z głodu
wraca do Aleksandrii.
Zmiana charakteru miasta bliskowschodniego
Tradycyjne miasto, np. Teheran czy Damaszek składało się z samorządnych kwartałów,
które tworzyły się bądź w oparciu o podziały etniczne, bądź religijne, bądź zawodowe.
Kwartałem rządził starszyzna rodowa, duchowni i tzw. przywódcy ulicy, a więc szefowie
nieformalnych struktur kontrolujących wytwarzanie towarów, zbyt i podział. Władze
państwowe interesowały się zbieraniem podatków i nie ingerowały w Ŝycie kwartałów. W XX
w. kardynalne zmiany = głównie na skutek napływu ludności wiejskiej, miasta się rozrastały,
tradycyjny handel znalazł powaŜnego konkurenta w postaci państwowych instytucji produkcji
i dystrybucji towarów, szefowie gangów znaleźli lepsze źródła dochodów niŜ kontrolowanie
kwartałów (spekulacja gruntami, zamówienia państwowe, budownictwo, spekulacje
giełdowe), do miasta „weszło” państwo, a tam, gdzie nie mogło sobie poradzić – organizacje
fundamentalistyczne (Bracia Muzułmanie w latach 50. zaczęli tworzyć w Kairze własne
miasto, teraz teŜ kontrolują niektóre dzielnice – biedoty, np. Imbaba, gdzie instytucje rządowe
nie mogą sobie poradzić z wieloma problemami, jak np. wywóz śmieci, własne sieci
supermarketów).
Czy na Bliskim Wschodzie były klasy społeczne ?
Generalnie
historycy
bliskowschodni
odrzucają
pogląd,
Ŝe
społeczeństwa
bliskowschodnie były kiedykolwiek podzielone na klasy. UwaŜa się, Ŝe więzy krwi, religii,
czy podział na rządzących i rządzonych były tak silne, Ŝe poczucie wspólnoty w oparciu o
interesy ekonomiczne nigdy nie wykształciło się w takim stopniu jak na Zachodzie. Takie
stanowisko wynikało w duŜym stopniu konotacji analizy klasowej z marksowska teoria walki
klas. Konstytucja turecka zakazała uŜywania terminu klasa społeczna, a w Iranie w 1944
wprowadzono zakaz uŜywania tego słowa w prasie. Naser mówił jedynie o róŜnicach
społecznych. Fundamentaliści, którzy mówią sprawiedliwości społecznej i nawet o
socjalizmie muzułmańskich potępiają pojęcie walki klasowej. Mówią jednak o wyzysku
jednych grup przez drugie i konieczności przywrócenia harmonii społecznej.
Na pewno trudno mówić o tym, Ŝe w XX w. na BW struktura społeczna była
zdominowana przez istnienie klas jako zbiorowości uformowanych przez specyficzny
stosunek do środków produkcji. Tym nie mnie, moŜna dostrzec powaŜne grupy uformowane
na bazie wspólnego interesu ekonomicznego. Warstwa ziemiaństwa – wielkich posiadaczy
ziemskich, notabli ziemskich. Do lat 50. XX w. Mieli swoje stowarzyszenia, lobby
polityczne, dbali o swoje interesy ekonomiczne. Upadek warstwy ziemiaństwa to jeden z
najbardziej pasjonujących tematów badawczych dla historyka BW w XX w.
Miejsce ziemiaństwa zajęli w połowie XX w. (w Turcji wcześniej) nowi ludzie - tzw.
średnie warstwy miejskie, ludzie zawodu – prawnicy, inŜynierowie, lekarze, nauczyciele,
studenci, urzędnicy państwowi i wojskowi.
Edukacja – głębokie przemiany
W 1923 r. ok. 1 mln dzieci chodziło do szkół, co stanowiło 2%ogólnej liczby ludności.
W 1980 r. do szkół chodziło 32 mln dzieci, co stanowiło 15% ludności regionu. Wzrost
liczby uczących się zwłaszcza na poziomie średnim i wyŜszym. W 1990 r. w regionie było
około 100 uniwersytetów. W niektórych krajach arabskich (Egipt, Maroko) rozwój
szkolnictwa wyŜszego prywatnego, ale generalnie edukacja przeszła w ręce państwa.
Stopniowa zmiana filozofii nauczania. W czasach osmańskich edukowano po to, aby
przygotować urzędników do administracji państwowej. Na przestrzeni XX w. edukacja
zaczyna być postrzegana jako klucz do rozwoju i instrument osiągania wyŜszej pozycji
społecznej.
Nabór do szkół podstawowych w państwach arabskich w latach 1990 i 2002
0
20
40
60
80
100
Su
da
n
Ar
ab
ia
S
au
dy
js
ka
M
au
re
ta
ni
a
Je
m
en
O
m
an
Ku
w
ej
t
ZE
A
Ba
hr
aj
n
M
ar
ok
o
Eg
ip
t
Li
ba
n
Jo
rd
an
ia
Al
gi
er
ia
Ka
ta
r
Li
bi
a
Tu
ne
zj
a
Sy
ria
1990/91
2002/03
Źródło: Human Development Report 2005, op cit., s. 258-261.
Ludność – bum demograficzny i urbanizacyjny
Po I wojnie światowej w regionie mieszkało ok. 52 mln osób (Turcja – 13 mln, Egipt –
13 mln, Iran – 12 mln).
Na przełomie XX i XXI w. liczbę ludność regionu szacowano na ok. 360 mln.
Przyczyny szybkiego wzrostu liczby ludności to przede wszystkim zmniejszenie wskaźników
umieralności wśród dzieci w następstwie poprawy warunków Ŝycia i zdrowotności. W
Egipcie np. umieralność niemowląt spadła z 40 przypadków zgonu na 1 tys. urodzin po I
wojnie światowej do 16 przypadków juŜ w 1960 r.
Po I wojnie światowej w miastach Bliskiego Wschodu mieszkało ok. 20% ludności.
Obecnie – ponad 50%. Obecnie kilkanaście miast z ludnością ponad 1 mln, w tym Kair – ok.
18 mln. Przyczyny napływu do miast: przeludnienie na wsi, bezrobocie, perspektywa
lepszego Ŝycia w miastach. Charakterystyczne = ruralizacja, czyli zwieśniaczenie miast, tzn.
przenoszenie przez ludność napływową swoich zwyczajów do miast i trwanie przy tych
zwyczajach.
Tabela 1: Liczba ludności i przyrost naturalny w państwach arabskich w latach 1975-2015
Liczba ludności
(mln)
Przyrost naturalny
(średnia w danym
okresie; %)
Kraj
1975
2001
2015
1975-
2001
2001-
2015
Algieria
16,0
30,7
38,1
2,5
1,5
Arabia
Saudyjska
7,3
22,8
32,7
4,4
2,6
Bahrajn
0,3
0,7
0,9
3,6
1,9
Egipt
39,3
69,1
90,0
2,2
1,9
Irak
11,12
24,02
?
ca 2,7
Jemen
6,9
18,7
30,7
3,8
3,6
Jordania
1,9
5,2
7,0
3,8
2,1
Katar
0,2
0,6
0,7
4,8
1,3
Kuwejt
1
2,4
3,4
3,3
2,5
Liban
2,8
3,5
4,2
0,9
1,2
Libia
2,4
5,3
6,9
3,0
1,8
Maroko
17,3
29,6
36,5
2,1
1,5
Mauretania
1,4
2,7
4,0
2,5
2,7
Oman
0,9
2,7
3,9
4,1
2,7
Sudan
16,7
32,2
41,4
2,5
1,8
Syria
7,5
17,0
23,0
3,1
2,2
Tunezja
5,7
9,6
11,1
2,0
1,0
ZEA
0,5
2,9
3,6
6,7
1,6
Źródło: Human Development Report 2003, UNDP 2003, s. 250-253, poza Irak: CIA World Factbook,
http://www.cia.gov/cia/publications/factbook/, Britannica Deluxe 2004, Adherents.com.
Gospodarka
Istotne zmiany w sferze wytwarzania. Po I wojnie światowej podstawą gospodarki było
rolnictwo, w którym zatrudnionych było ok. ¾ ludzi czynnych zawodowo. Udział rolnictwo
w wytwarzaniu PKB i zatrudnieniu stopniowo spadał. Mimo oŜywienia w rolnictwie w latach
40. i 50., czemu towarzyszyło rozszerzenie powierzchni zasiewów w państwach takich, jak
Syria, Irak i Iran, rolnictwo przestało odgrywać role głównego sektora w gospodarce regionu.
Obecnie jego udział w tworzeniu PKB jest mniejszy niŜ 20%, a ludzie pracujących w
rolnictwie stanowią 30-40% ogółu siły roboczej. Przemysł przetwórczy tworzy ok. 15%
PKB.
Generalnie arabski Bliski Wschód jest regionem biednym. Dla przykładu łączny produkt
krajowy brutto wszystkich krajów arabskich jest niŜszy do PKB jednej Hiszpanii. Główny
problem makroekonomiczny to niskie tempo przyrostu PKB. Inne problemy: wysokie
bezrobocie, słabe przygotowanie kapitału ludzkiego do nowoczesnych działów wytwarzania,
niska innowacyjność gospodarek, niski udział eksportu w wytwarzaniu PKB.
Poziom rozwoju krajów Bliskiego Wschodu
w ujęciu wskaźnika rozwoju ogólnospołecznego (HDI)
Miejsce
Kraj
Wskaźnik
HDI w
2003
PKB per
capita w
dol. USA
Spodziewana
długość Ŝycia
Wskaźnik
alfabetyzacji
(powyŜej 15
roku Ŝycia)
1
Norwegia
0,963
37 670
79,4
100
23
Izrael
0,915
20 000
79,7
96,9
36
Polska
0,858
11 379
74,3
99,7
40
Katar
0,849
19 844
72,8
89,2
41
ZEA
0,849
22 420
78,0
73,3
43
Bahrajn
0,846
17 479
74,3
87,7
44
Kuwejt
0,844
18 047
76,9
82,9
poziom średni
58
Libia
0,799
-
73,6
81,7
71
Oman
0,781
13 584
74,1
74,4
77
Arabia Saudyjska
0,772
13 226
71,8
79,4
81
Liban
0,759
5 774
72,0
86,5
89
Tunezja
0,753
7 161
73,3
74,3
90
Jordania
0,753
4 320
71,3
89,9
94
Turcja
0,750
6 772
68,7
88,3
99
Iran
0,736
6 995
70,4
77,0
102
Autonomia Palest.
0,729
-
72,5
91,9
103
Algieria
0,722
6 107
71,1
69,8
106
Syria
0,721
3 576
73,3
82,9
119
Egipt
0,659
3 950
69,8
55,6
124
Maroko
0,631
4 004
69,7
50,7
141
Sudan
0,512
1 910
56,4
59,0
poziom niski
150
DŜibuti
0,495
2 086
52,8
65,5
151
Jemen
0,489
889
60,6
49,0
151
Mauretania
0,477
1 766
52,7
51,2
Opracowanie własne na podstawie: Human Development Report 2005, UNDP, s. 219-221.
Sfera polityki
Główna tendencja w tej sferze w XX w. to powstanie nowych państw. Państwo jako
instytucja, początkowo słabe wobec społeczeństwa, stopniowo podporządkowało sobie
główne segmenty społeczeństwa i przejęło od wspólnot religijnych, wiejskich i miejskich
inicjatywę w sprawach edukacji, stanowienia prawa, wytarzania.
W pierwszej połowie XX w. państwami bliskowschodnimi rządziły elity związane z
ziemiaństwem. Jednak procesy modernizacji społecznej wysunęły na pierwszy plan nowe
warstwy miejskie związane. Te nowe elity odsunęły stare w drodze gwałtownych wydarzeń
nazwanych rewolucjami. Miały one miejsce w latach 50. w Egipcie, Syrii, Iraku, Jemenie.
Turcja juŜ po I wojnie światowej wkroczyła na drogę przemian promowanych przez nową
elitę władzy. W krajach arabskich nowe elity zapewniały sobie legitymizację na bazie
ideologii pan-arabizmu, czyli idei, Ŝe głównym spoiwem społecznym jest etniczność, i
mobilizowały społeczeństwa pod hasłami walki z imperializmem zachodnim. W końcu lat
70., wobec niepowodzeń wielu eksperymentów społecznych (nieefektywność sektora
państwowego, niepowodzenia ruchu spółdzielczego, przegrane wojny z Izraelem) oraz
ogromu wyzwań rozwojowych (bum demograficzny, przeludnienie w miastach, bezrobocie)
ideologię pan-arabizmu zaczęła zastępować religia muzułmańska jako bardziej efektywna w
mobilizowaniu społeczeństwa i integrowaniu go w obliczy narastających trudności.
Opr. na podstawie m. in. Malcolm Yapp, The Near east since the First World War: A History
to 1995, Longman, Harlow, 1996; Arab Human Development Report, UNDP, 2005.