file://C:\Documents%20and%20Settings\Grzesiek\Pulpit\search.htm

To jest wersja html pliku

http://www.kkm.uj.edu.pl/pprzyrody/Wolenski.doc

automatycznie generuje wersję html dokumentu podczas indeksowania Sieci.

Aby utworzyć łącze lub zakładkę do tej strony, użyj następującego adresu url:

q=cache:39JcOPPu8WAJ:www.kkm.uj.edu.pl/pprzyrody/Wolenski.doc+www.kkm.uj.edu.pl&hl=pl&ct=clnk&cd=2&gl=pl

Google nie jest w żaden sposób związany z autorami tej strony i nie odpowiada za jej tre

Znaleziono tyko w linkach do tej strony: www kkm uj edu pl

CZY FIZYKA OPIERA SIĘ NA

ZAŁOŻENIACH FILOZOFICZNYCH?

Jan Woleński

W istocie rzeczy tytuł niniejszego artykułu mógłby być uogólniony
przez zastąpienie słowa ‘fizyka’ przez ‘nauki przyrodnicze’ (i ‘opiera się’

przez ‘opierają się’).

Niemniej jednak, rozpatrywanie kwestii z punktu

widzenia  fizyki  jest  uzasadnione  z  co  najmniej  dwóch  powodów.  Po
pierwsze,  nauka  ta  słusznie  uchodzi  za  najbardziej  rozwiniętą  część
przyrodoznawstwa.  Dla  filozofa  ważne  jest  przede  wszystkim  to,  że  jej
struktura  logiczna  jest  znacznie  wyraźniejsza  niż  innych  dyscyplin
przyrodniczych.  Po  drugie,  sprawy  ułożyły  się  z  historycznego  punktu
widzenia  tak  właśnie,  że  problem  relacji  pomiędzy  fizyką  a  filozofią
pojawił  się  zaraz  na  początku  dziejów  filozofii  europejskiej.  Wczesna,  tj.
jońska  grecka  filozofia  przyrody  dotyczyła  physis,  tj.  natury  i  stąd  wzięła
się nazwa ‘fizyka’. Można więc powiedzieć, że pierwotnie przedmiot fizyki
i  filozofii  był  tożsamy,  a  to  samo  dotyczyło  też  metody.  Arystoteles  był
zapewne  pierwszym,  kto  odróżniał  filozofię,  dokładniej  prote  filozofia
(filozofia  pierwsza)  jako  naukę  o  bycie  jako  bycie  od  fizyki  jako
empirycznej  refleksji  o  przyrodzie.  Ta  różnica  była  w  pełni  respektowana
przez  Archimedesa,  pierwszego  wielkiego  fizyka  matematycznego  i  już
nigdy  nie  znikła.  Byli  jej  świadomi  np.  fizycy  późnego  średniowiecza  jak
Burridan czy Oresme, którzy swoją teorią impetu antycypowali ideę masy.
Nie  jest  oczywiście  kontrprzykładem  to,  że  Newton  wyłożył  dynamikę
klasyczną  w  dziele  zatytułowanym  Philosophiae  naturalis  principia
mathematica,  ponieważ  odpowiadało  to  już  wówczas  utrwalonego
zwyczaju  terminologicznego,  utrzymującego  się  do  dzisiaj  w  pewnym

Strona 1 z 19

CZY FIZYKA OPIERA SIĘ NA ZAŁOŻENIACH FILOZOFICZNYCH

2008-07-09

file://C:\Documents%20and%20Settings\Grzesiek\Pulpit\search.htm

zakresie.

         Z  drugiej  jednak  strony  było  też  tak,  że  najwięksi  fizycy,  Galileusz,
Newton,  Maxwell,  Einstein,  Bohr  czy  Heisenberg,  by  wymienić  tylko
kilku, podejmowali rozmaite kwestie filozoficzne, traktowali je jako bardzo
ważne,  a  nawet  pisali  książki  zatytułowane  Fizyka  a  filozofia  (np.
Heisenberg)  lub  jakoś  podobnie.  Z  drugiej  strony,  filozofowie,  nie  tylko
przedstawiciele  jońskiej  kosmologii,  zajmowali  się  tym  samym
przedmiotem,  co  fizycy,  mianowicie  przyrodą.  Jedni  brali  pod  uwagę
osiągnięcia  fizyków jako  istotne  dla  filozoficznego  rozumienia  świata, np.
Locke  w  istotny  sposób  korzystał  z  wyników  Newtona,  ale  w  inni,  jak
Bergson czy Heidegger utrzymywali,  że nauki przyrodnicze  nie  mają   nic
specjalnie interesującego do powiedzenia o świecie, przynajmniej z punktu
widzenia  filozofa.  Pomijając  tych  ostatnich,  stajemy  przed  pytaniami,  czy
fizyk wypowiadając się na tematy filozoficzne czyni to jako fizyk właśnie
czy  też  pełni  rolę  filozofa  oraz  pytanie  niejako  odwrotne,  tj.  o  charakter
wypowiedzi  filozofów  odwołujących  się  do  fizyki,  przy  czym  pierwsze
uważam  za  ważniejsze  i  bardziej  interesujące.  Otóż  twierdzę,  że
filozofujący  fizyk  działa  jako  filozof  oraz,  że  fizyk  qua  fizyk  nie  musi
wypowiadać  się  w  sprawach  filozoficznych.  To  przesądza,  że  związek
fizyki  i  filozofii,  jakkolwiek  byłby  ścisły,  ma  charakter  faktyczny,  a  nie
konieczny.  Okoliczność  ta  nie  przeczy  to  heurystycznej  roli  przekonań
filozoficznych w rozwoju fizyki, ani też oddziaływania odwrotnego. Wiara
Einsteina  w  porządek  świata  motywowała  jego  usiłowania  w  kierunku
sformułowania  teorii  mikroświata  spełniającej  zasadę  determinizmu,  a,  z
drugiej  strony,  powstanie  mechaniki  klasycznej  skutkowało  pojawieniem
się   tzw.  światopoglądu  mechanistycznego,  tj.  wizji  świata,  w  której
wszystko,  łącznie  z   postępowaniem  człowieka  podlegało  zasadom

dynamiki Newtona.

Aczkolwiek powyższe konstatacje wyrażają

oczywistości, ale tak to już bywa w filozofii, że to, co oczywiste wymaga
dalszej analizy.

         Patrząc  od  strony  filozofii,  jej  koneksje  z  fizyką   przebiegają  po
krawędziach różnych dyscyplin filozoficznych, m. i. epistemologii, filozofii
nauki,  nawet  etyki,  ale  najmocniejsze  są  w  metafizyce.  Tradycyjnie
wyjaśnia  się  nazwę  ‘metafizyka’  jako  wynik  katalogowania  dzieł
Arystotelesa przez Andronikosa z Rodos (I w. p. n. e.).  Umieścił on księgi
o pierwszej filozofii napisane przez Arystotelesa za jego traktatem o fizyce,
czyli ta meta ta fyzika, co doprowadziło do powstania słowa metafizyka, a
potem jego łacińskiego odpowiednika, tj. wyrazu metaphysica. Objaśnienie
to  bywa  jednak  kwestionowane  przez  niektórych  badaczy,  którzy

Strona 2 z 19

CZY FIZYKA OPIERA SIĘ NA ZAŁOŻENIACH FILOZOFICZNYCH

2008-07-09

file://C:\Documents%20and%20Settings\Grzesiek\Pulpit\search.htm

przyjmują, że perypatetycy, tj. kontynuatorzy Stagiryty, rozumieli przez
metafizykę, a może nawet używali odpowiedniej nazwy, ogólne badanie

bytu już niedługo po Arystotelesie.

W średniowieczu utrzymywano, że

istnieją rozmaite rodzaje abstrakcji: fizyczna (dla filozofii natury, tj. fizyki
właśnie), matematyczna (dla wyrażania ilości) i metafizyczna (dla analizy

bytu jako bytu).

W podziale tym zawarte jest stopniowanie i hierarchia

podporządkowania.  Filozofia  natury  jako  fizyka  jest  podporządkowana
matematyce,  a  ta  metafizyce.  Wprawdzie  porządek  ten  sankcjonuje  role
matematyki  w  badaniach  przyrodniczych,  ale  także  przesądza,  że
najwyższe  zasady  bytu  maja  charakter  jakościowy.  Nawiasem  mówiąc,
nigdy,  czego  należy  chyba  żałować,  metafizyka  nie  była  traktowana  jako
rozważania  o  fizyce  i  jej  metodach,  a  więc  jako  określona  metanauka
odnosząca  się  do  fizyki,  podobnie  jak  metamatematyka  dotyczy
matematyki a metafilozofii – filozofii.

         Jeśli  przyjąć,  że  filozofia  i  fizyka  zajmują  się  bytem,  czyli  tym,  co
istnieje,  to  łatwo  sformułować  pytania,  które  zadają  przedstawiciele  tych
nauk.  Główne  są  następujące:   Co  stanowi  początek  wszechświata?  Jaki
wszechświat  jest,  czy  np.  skończony  w  czasie  i  przestrzeni  czy  też
nieskończony? W jaki sposób rozwija się świat fizyczny i dokąd zmierza?
Jakie  są  najbardziej podstawowe składniki materii? Jakie podstawowe siły
występują w przyrodzie? Są to pytania fundamentalne i dla wielu domagają
się jakiejś odpowiedzi. W związku z tym można zarysować trzy kwestie w
sprawie stosunku filozofii i fizyki:

A. Czy fizyka opiera się na założeniach filozoficznych?

B. Czy fizyka ma konsekwencje filozoficzne?
C. Czy możliwa jest synteza filozofii i fizyki?

Zacznę  od  pewnej  Uwagi  na  temat  (C),  a  dokładniej  w  sprawie  jego
specjalnego  przypadku.  Już  Arystoteles  stosował  termin  teologike  na
oznaczenie nauki o bycie jako bycie. Trzeba jednak wyraźnie podkreślić, że
nie chodziło mu o teologię jako naukę o rzeczach boskich, tj. to, co potem
nazwano  scientia  divina.  Właściwym  tłumaczeniem  teologie  nie  jest
‘teologia’, ale ‘teleologia’ lub ‘teleologika’; ma to związek z przekonaniem
Arystotelesa,  że  celowość  jest  boskim  (nadprzyrodzonym)  elementem
natury. Jest to o tyle ważne, że i dzisiaj spotykamy dążności zmierzające do
ograniczenia  relacji  pomiędzy  fizyką  i  metafizyką  do  zagadnień
teologicznych.  Zgodnie  z  tym  poglądem,  myślę,  że  jakoś,  czasem
nieświadomie  związanym  ze  średniowieczną  koncepcją  rodzajów
abstrakcji,  takie kwestie jak istnienie Boga czy kształt świata jako rezultatu

Strona 3 z 19

CZY FIZYKA OPIERA SIĘ NA ZAŁOŻENIACH FILOZOFICZNYCH

2008-07-09

file://C:\Documents%20and%20Settings\Grzesiek\Pulpit\search.htm

inteligentnego  projektu  są  jedynymi  godnymi  uwagi  problemami  na  styku
fizyki i metafizyki, o ile zakłada się, ze możliwa jest teologia racjonalna. W
tym  związku  pojawiają  się  rozmaite  mniej  lub  bardziej  ambitne  próby
syntezy  nauk  szczegółowych  i  filozofii.  Wprawdzie  nie  zaprzeczam,  że
można  czy  też  nawet  trzeba  rozważać  niektóre  teoretyczne  problemy
teologii  z  punktu  widzenia  aktualnego  stanu  wiedzy  przyrodniczej,  w
szczególności  fizyki  (do  tej  sprawy  jeszcze  wrócę),  ale  uważam
wspomniane  ograniczenie  fizyko-metafizyki,  by  tak  rzec  za  niczym
nieuzasadnione  jej  obcięcie.  Problem  trzeba  więc  rozważać  z  ogólniejszej
perspektywy, tj. pytać o ewentualną syntezę fizyki i filozofii, z ewentualną
dalsza  konkretyzacją,  np.  w  postaci  zespolenia  fizyki  i  metafizyki.  Jaki
charakter  miałaby  mieć  taka  synteza,  czy  np.  taki  jak  integracji  chemii  i
biologii  w  przypadku  biochemii  lub  chemii  i  fizyki  w  przypadku
fizykochemii?

Moim

zdaniem

odpowiedź

wymaga

uprzedniego

rozpatrzenia pytań (A) i (B).

        Oba  wspomniane  pytania  można  rozważać  razem,  ponieważ  pojęcia
założenia  i  konsekwencji  są  ze  sobą  związane:  gdy  mówimy,  że  A  jest
założeniem,  to  automatycznie  przyjmujemy,  że  pociąga  za  sobą  jakieś
konsekwencje, a gdy uznajemy,  że  B  jest konsekwencją,  to  automatycznie
przyjmujemy,  że  jest  następstwem  jakichś  założeń.  W  związku  z  tym,
pojęcia założenia i konsekwencji stają się centralne dla analizy pytań (A) i
(B)  oraz  ewentualnych  odpowiedzi  na  nie.  Oto  trzy  charakterystyczne
wypowiedzi:

O ile tedy wszelka ejdetyczna nauka jest zasadniczo niezależna od wszelkiej

nauki o faktach, to z drugiej strony coś wręcz  przeciwnego zachodzi w odniesieniu do
nauki  o  faktach.  Nie  istnieje  żadna  tego  rodzaju  nauka,  która  jako  nauka  w  pełni
rozwinięta  mogłaby  być  wolna  od  ejdetycznych  Poznań  i  tym  samym  niezależna  od
nauk  ejdetycznych,  czy  to  formalnych,  czy  materialnych.  Gdyż  po  pierwsze,  rozumie
się  samo  przez  się,  ze  nauka  doświadczalna  wszędzie  tam,  gdzie  przeprowadza
pośrednie  uzasadnienie  sądów,  musi  postępować  zgodnie  z  formalnymi  zasadami
naczelnymi,  którymi  zajmuje  się  formalna  logika.  W  ogólności  musi  ona  być
związana prawami, które należą do istoty przedmiotu w ogóle, gdyż – jak każda nauka
–  jest  skierowana  na  przedmioty.  Przez  to  wchodzi  w  związki  z  kompleksem
formalno-ontologicznym  dyscyplin,  który  obok  formalnej  logiki  w  węższym  sensie
obejmuje  pozostałe  dyscypliny  formalnej  „mathesis  universalis”  (a  więc  także
arytmetykę,  czystą  analizę,  teorię  mnogości). Do tego przybywa  – po drugie  – to,  ze
każdy  fakt  obejmuje  jakiś  materialny  zespół  momentów  istoty  i  każda  ejdetyczna
prawda  przynależna  do  zawartych  w  nim  czystych  istot  musi  rodzić  prawo,  które

wiąże dany faktyczny wypadek jednostkowy, tak jak każdy możliwy w ogóle.

Gdy stawiamy jakiekolwiek zagadnienie naukowe, nadajemy pojęciom

Strona 4 z 19

CZY FIZYKA OPIERA SIĘ NA ZAŁOŻENIACH FILOZOFICZNYCH

2008-07-09

file://C:\Documents%20and%20Settings\Grzesiek\Pulpit\search.htm

występującym  w  sformułowaniu  tego  zagadnienia  pewne  znaczenie,  a  znaczenie  to
jest  już  wyrazem  pewnego  stanowiska  w  zakresie  podstawowym  dla  danej  nauki.
Stanowisko  to  wstawiamy  niejako  z  góry  w  samo  zagadnienie.  Jeżeli  fizyk  pyta  o
warunki  powstania  jakiegoś  zjawiska,  to  wnosi  w  to  zagadnienie  szereg  założeń
tyczących  jego  obiektywności,  związku  przyczynowego  itp.  Owe  założenia  mają

charakter epistemologiczny, a wiec należą do zakresu badawczego teorii poznania.”

Ale trzeba pamiętać, że twierdzenie Gödla odnosi się do matematyki i systemów

dedukcyjnych  pojmowanych  w  sposób  formalistyczno-konwencjonalistyczny,  a  więc
właśnie  ze  stanowiska,  które  nie  uznaje  istnienia  czy  nawet  możliwości
bezpos5redniego  poznania  apriorycznego.  Czy  da  się  ono  stosować  także  przy
uznawaniu  istnienia  takiego  poznania,  nie  mogę  tutaj  rozstrzygać.  Wymagałoby  to
przeprowadzenia  osobnych  rozważań,  a  w  szczególności,  czy  to  twierdzenie  da  się

utrzymać przy uznawanych tu założeniach, a nadto jaki jest jego właściwy sens.

Husserl  odróżniał  formalną  i  materialną  ontologię.  Z  grubsza  mówiąc,
pierwsza, identyfikowana z  mathesis universalis, obejmuje rozmaite teorie
matematyczne  (nie  będę  tutaj  wchodził  w  to,  czy  ontologia  formalna  w
rozumieniu  Husserla  zawiera  coś  jeszcze  poza  matematyką,  aczkolwiek
wydaje  się,  że  tak,  np.  należy  do  niej  teoria  stanów  rzeczy).  Bardziej  nas
tutaj  interesuje  ontologia  materialna,  która  ustala  aprioryczne  prawa
regionalne  (tzw.  materialne  a  priori)  dotyczące  istot  rzeczy,  tj.  dotyczące
konkretnych  dziedzin  przedmiotowych,  np.  to,  że  każda  barwa  ma
określony  stopień  nasycenia.  Tak  więc,  zgodnie  z  Husserlem,  prawa  nauk
empirycznych,  w  tym  fizyki,  zależą  nie  tylko  od  stosowanego  w  nich
aparatu  matematycznego,  ale  również  od  owych  regionalnych  związków
esencjalnych, przy czym owa zależność ma charakter konieczny. Ponieważ
Husserl  wyraźnie  stwierdził,  że  nauki  ejdetyczne,  a  więc  także  ontologie
regionalne, są całkowicie niezależne od nauk o faktach, nie ma możliwości
przyjęcia,  że  np.  wspomniane  wyżej  zdanie  o  barwach  jest  tylko
swobodnym  przedstawieniem  elementu  charakterystyki  barw  w  świetle
optyki jako działu fizyki. Pogląd Ingardena na twierdzenie Gödla może być
uznany  za  nader  wyrazistą  konkretyzację  fenomenologicznego  ujęcia
relacji  pomiędzy  filozofią  a  nauką,  w  tym  wypadku  matematyką,  a  więc
takiego, które wskazuje na bardzo ścisłą zawisłość nauk szczegółowych od
filozofii.  Z  drugiej  strony,  fenomenologowie,  utrzymując,  że  filozofia  jest
niezawisła  od  nauk  szczegółowych,   negowali  zależność  odwrotną,  tj.
zależność  filozofii  od  rozstrzygnięć  empirycznych.  W  terminologii
niniejszego  artykułu,  można  to  sformułować  tak:  fizyka  (bo  to  jest
dyskutowane)  zakłada  prawa  filozoficzne,  ale  nie  prowadzi  do
konsekwencji filozoficznych.

Strona 5 z 19

CZY FIZYKA OPIERA SIĘ NA ZAŁOŻENIACH FILOZOFICZNYCH

2008-07-09

file://C:\Documents%20and%20Settings\Grzesiek\Pulpit\search.htm

         Rozważania fenomenologów, przynajmniej te, które mi są znane mają
charakter  deklaratywny,  tj.  nie  dostarczają  konkretnych  przykładów
związków  pomiędzy  twierdzeniami  naukowymi  a  ich  ejdetycznymi
presumpcjami. Trzecia z cytowanych wypowiedzi wskazuje na założenie o
obiektywności świata i związek przyczynowy. Uogólniając uwagę, zresztą
marginalną,  Czeżowskiego  można  wyróżnić  trzy  drogi  traktowane  jako

kanały przenikania idei filozoficznych do badań naukowych.

Po pierwsze,

może  chodzić  o  rozmaite  przeświadczenia  metodologiczne,  np.  że  księga
przyrody  jest  zapisana  językiem  matematyki  (Galileusz),  że  nie  należy
tworzyć hipotez (Newton),  że prawa nauki są konwencjami (Poincaré), czy
że  wszystko  winno  dać  się  wydedukować  z  prostych  i  fundamentalnych
praw  (Einstein). Po drugie, naukowcy często dokonują analiz pojęciowych,
a te mają charakter filozoficzny (ten rys działalności naukowej bywa często
ilustrowany rozbiorem pojęcia równoczesności przez Einsteina). Po trzecie
wreszcie,  chodzi  o  takie  tezy,  jak  te,  które  wymienił  Czeżowski,
mianowicie

obiektywność

zjawisk

ich

podleganie

zasadzie

przyczynowości (ujmując rzecz ogólniej: przyroda jest jednostajna), ale
także i inne, np. poznawalność świata, matematyczność przyrody czy

intersubiektywność poznania zmysłowego.

Ci, którzy wskazują na

potrzebę  takich  założeń  utrzymują  zwykle,  że  be  nich  działalność
poznawcza  byłaby  niemożliwa  lub  niezrozumiała.    Gdy  natomiast
rozpatruje  się  filozoficzne  implikacje  fizyki,  to  typowymi  przykładami  są:
determinizm jako konsekwencja mechaniki klasycznej (czy nawet ogólniej:
fizyki  klasycznej)  oraz  to,  że  teoria  kwantów  pociąga  indeterminizm.
Widać  przy  tym,  że  niektóre  z  wymienionych  tez  filozoficznych
funkcjonują zarówno jako założenia, jak i następstwa nauk empirycznych.

Dalej będę bronił następujących trzech tez:

(A*) Fizyka nie opiera się na żadnych założeniach filozoficznych;

(B*) Fizyka nie ma prowadzi do żadnych konsekwencji
filozoficznych;

(C*) Synteza fizyki i filozofii jest niemożliwa.

Stwierdzenia (A*) – (C*) stanowią negatywne odpowiedzi na pytania (A) –
(C),  co  uzasadnia  ich  „gwiazdkowate”  oznaczenia.  Istotnym  następstwem
(A*) i (B*) jest to, że ani wyniki fizyki nie dostarczają uzasadnienia tezom
filozoficznym  ani  nie  zachodzi  też  zależność  odwrotna,  tj.  nie  można
przyjmować,  że  opinie  filozoficzne  uzasadniają  twierdzenia  fizyki.  Z  tego

Strona 6 z 19

CZY FIZYKA OPIERA SIĘ NA ZAŁOŻENIACH FILOZOFICZNYCH

2008-07-09

file://C:\Documents%20and%20Settings\Grzesiek\Pulpit\search.htm

zaś  wynika,  że  fizyka  nie  usprawiedliwia  rozmaitych  syntez  fizyki  i
filozofii,  np.  wspomnianej  wyżej  teorii  inteligentnego  projektu  w  kwestii
pochodzenia Wszechświata.  Od razu musze wyjaśnić, że odpowiedzi (A*)
i  (B*)  zakładają  określone  rozumienie  terminów  ‘założenie’  i
‘konsekwencja’,  które  uważam  za  standardowe,  tj.  ustalonym  przez
metalogikę.

         Rozwinięcie wyżej zarysowanego programu analizy wymaga takiego
potraktowania  teorii  empirycznych  (teorie  fizykalne  są  ich  szczególnym
przypadkiem),  aby  można  do  nich  stosować  terminologię  metalogiczną.
Chcę  rozpatrywać  teorie  empiryczne  jako  systemy  aksjomatyczne,  nawet
sformalizowane.  Jestem  w  pełni  świadom,  że  podejście  to  nie  jest
akceptowane  przez  wielu  fizyków,  może  nawet  ich  większość.  Typowa
riposta  na  metalogiczne  rozumienie  teorii  polega  na  wskazaniu  dwóch
punktów.  Po  pierwsze,  teorie  fizykalne  są  bardziej  modelami  (może  z
dodatkiem  ‘matematycznymi’)  niż  zbiorami  zdań,  a  po  drugie,  wiele
kwestii  rozpatrywanych  przez  fizyków  teoretyków  nie  pozostaje  w
jakimkolwiek związku z teoriami w przyjętym tutaj rozumieniu. Nie sądzę
jednak, że wskazane niezgodności są nie do usunięcia. Pogląd, że teorie są
zbiorami zdań nie przesądza, że nie są również czymś innym, np. modelami
matematycznymi  badanych  zjawisk,  a  także  tego,  iż  badanie  dowolnego
problemu teoretycznego wymaga, by została dla niego sformułowana teoria
jako  zbiór  zdań.  Chciałbym  też  bardzo  mocno  podkreślić,  że  bynajmniej
nie  sugeruję  aksjomatyzacji  czy  formalizacji  teorii  fizycznych.  Moje
przedsięwzięcie  jest  metodologiczne  w  sensie  pozostawania  w  ramach
filozofii  nauki,  a  główna  motywacja  bierze  się  z  potrzeby  dosłownego
operowania  pojęciem  konsekwencji  logicznej.  Niemniej  jednak,  można
podać  pewne  argumenty  za  takim  właśnie  stawianiem  sprawy,  jak  to  jest
proponowane  w  niniejszym  artykule.  Wszak  sami  fizycy  mówią  bardzo
często  o  teoriach  jako  opartych  na  pewnych  postulatach,  np.  prawach
Newtona  w  przypadku  dynamiki  klasycznej,  stałości  prędkości  światła  w
wypadku

szczególnej

teorii

względności,

równoważności

masy

spoczynkowej i grawitacyjnej w ogólnej teorii względności czy postulatach
Bohra  w  tzw.  starszej  teorii  kwantów.  Dalej,  fizycy  dedukcyjnie  dowodzą
rozmaitych  twierdzeń  z  przyjętych  założeń,  np.  praw  Keplera  (dynamika
klasyczna) czy zależności (w szczególnej teorii względności) v + c = c, dla
każdego  v,  a  to  znaczy,  że  posługują  się  takim  pojęciem  dowodu,  jakie
podlega pełnemu wyjaśnieniu w metalogice. Mówią też o sprzeczności rep.
niesprzeczności  teorii

(klasycznym

przykładem

jest

niezgodność

planetarnego

modelu

atomu

zbudowanego

przez

Rutheforda

elektrodynamiką klasyczną w wersji Maxwella), ich równoważności

Strona 7 z 19

CZY FIZYKA OPIERA SIĘ NA ZAŁOŻENIACH FILOZOFICZNYCH

2008-07-09

file://C:\Documents%20and%20Settings\Grzesiek\Pulpit\search.htm

(mechanika  klasyczna  wedle  Lagrange’a  i  mechanika  klasyczna  wedle
Hamiltona  czy  mechanika  macierzowa  Heisenberga  i  mechanika  falowa
Schrödingera), redukcji interteoretycznej (np. termodynamiki do mechaniki
klasycznej  przez  zastosowanie  technik  statystycznych),  a  więc  używają
pojęć  metalogicznych.   Dodam  jeszcze,  że  teoria  może  być  pojmowana
bardzo lokalnie, mianowicie jako konkretna prowizoryczna hipoteza i to, co
z niej dedukcyjnie wynika. W istocie rzeczy, ciężar problemu leży nie tyle
w

teorii

jako

zaksjomatyzowanego

(lub

przynajmniej,

aksjomatyzowalnego) zbioru zdań, ile w tym, jak pracuje konsekwencja
logiczna.

         Trzeba  być  oczywiście  nader  ostrożnym  w  analogiach  pomiędzy
teoriami  logicznymi  czy  matematycznymi  a  empirycznymi,  bo  np.
zupełność  mechaniki  kwantowej  w  sensie  Einsteina  nie  oznaczała
zupełności  w  sensie  dedukcyjnym,  ale  to,  że  interpretacji  kopenhaskiej
czegoś  brakowało  z  punktu  widzenia  opisu  świata  w  tym  sensie,  że  teoria
nie  przyporządkowywała  pewnych  parametrów  określonym  obiektom.
Różnice  takie

nie

unieważniają

jednak

zastosowania

kategorii

metalogicznych  względem  teorii  empirycznych,  podobnie  jak  nie  jest
argumentem  przeciwko  proponowanemu  tutaj  ujęciu,  sceptyczna  i
uzasadniona  uwaga,  że  metalogika  nie  ma  takiego  zastosowania  wobec
teorii  fizykalnych  jak  ma  to  miejsce  w  przypadku  teorii  matematycznych,
wobec których  uzyskano bardzo ważne wyniki, np. wykazano, że niektóre
teorie  są  zupełne  (np. elementarna  algebra  liczb  rzeczywistych) a  inne  nie
(np.  arytmetyka  Peano).  Zgadzam  się,  że  nawet  obszerne  opracowania

metateorii teorii fizykalnych nie są zbyt imponujące.

Nie chcę

posługiwać  się  w tym miejscu  typowym kontrargumentem,  że niczego nie
należy  zawczasu  rozstrzygać,  bo  dalszy  rozwój  może  przynieść  nowe  i
niespodziewane  wyniki.  Wprawdzie  wcale  nie  jest  wykluczone,  że
złożoności  obliczeniowej  może  okazać  się  ważna  dla  praktyki  obliczeń
fizycznych,  np.  zastosowaniu  komputerów,  ale  na  razie  jeszcze  do  tego

raczej daleko.

. Jeszcze raz podkreślam, że kieruje mną zamysł

filozoficzny polegający na tym, że mam nadzieję wykazania, że aparatura
pojęciowa stosowana w niniejszym artykule, w szczególności, traktowanie
teorii empirycznej jako systemu aksjomatycznego pozwala ujawnić pewne
nieporozumienie,

uporczywie

powracające

przy

rozpatrywaniu

wzajemnych relacji pomiędzy fizyką a ontologią.

Przechodzę teraz do ustaleń metalogicznych, potrzebnych dla
dalszych rozważań. Zbiór X zdań jest teorią w sensie metalogicznym

Strona 8 z 19

CZY FIZYKA OPIERA SIĘ NA ZAŁOŻENIACH FILOZOFICZNYCH

2008-07-09

file://C:\Documents%20and%20Settings\Grzesiek\Pulpit\search.htm

(metamatematycznym),  jeśli  jest  domknięty  operacją  konsekwencji
logicznej, tj. gdy CnX = X (swobodnie mówiąc, operacja Cn koduje środki
dedukcyjne  dostępne  w  rozumowaniach  opartych  na  relacji  wynikania
logicznego;  środki  te  kształtują  logikę).  Ponieważ  inkluzja  X    CnX  jest
trywialna  (wynika  z  definicji  konsekwencji  logicznej,  której  tutaj  nie
przytaczam),  istota  sprawy  sprowadza  się  do  inkluzji  CnX    X,  która
wyraża  fakt,  że  teorią  jest  zbiór  zdań  zawierający  swoje  konsekwencje
logiczne. Jeśli istnieje taki zbiór  Y  X,  że  CnY =  X,  mówimy,  że  Y  jest
aksjomatyką  dla  X  lub,  że  pierwszy  zbiór  stanowi  aksjomatykę  dla
drugiego.  W  zależności  od  tego,  czy  Y  jest  skończony,  nieskończony  czy
rekurencyjny,  mówimy,  że  teoria  jest  skończenie  (nieskończenie,
rekurencyjnie)  aksjomatyzowalna;  możemy  przyjąć,  że  teorie  empiryczne
są skończenie aksjomatyzowalne, przynajmniej w odniesieniu do ich części
pozamatematycznej.  Jeśli  A  stanowi  pojedynczą  hipotezę  lub  prawo  (por.
wyżej),  lokalną  teorią  jest  zbiór  Cn{A}  i  to  w  pewien  sposób  rozwiązuje
wspomnianą  obiekcję,  że  fizycy  są  często  zainteresowani  jednostkowymi
problemami  i  ich  językowymi  wyrazami,  a  nie  mniej  lub  bardziej
obszernymi  zbiorami  zdań.  Niech  Z  =  {trzy  zasady  dynamiki  klasycznej
plus  prawo  powszechnej  grawitacji}.  Teorię  T  =  CnZ  można  traktować
jako  wyidealizowany  obraz  mechaniki  klasycznej.  Każda  teoria  T,
niezależnie od tego, czy matematyczna czy empiryczna, jest sformułowana

w określonym języku J

, typowo scharakteryzowanym (a) syntaktycznie,

tj.  przez  słownik  oraz  reguły  konstrukcji  wyrażeń  złożonych  z  wyrażeń
prostszych,  ostatecznie  elementów  słownika,  i  (b)  semantycznie,  tj.  przez
przyjęta  interpretację.  Prowadzi  to  do   identyfikacji  teorii  T  z

uporządkowaną trójką < J

, Y, Cn>, gdzie Y jest aksjomatyką dla T. W

ogólności, dana teoria T zawiera swe aksjomaty oraz wszystko to, co daje

się z niej dedukcyjnie wyprowadzić, ale tylko to. I nic innego.

Sprawa

języka teorii jest ważniejsza niż to przypuszcza się na ogół. Po to, by dwie
teorie T i T’ były porównywalne w jakimkolwiek rozsądnym sensie, ich

języki, tj. J

i J

T’

tez musza dać się porównać, tj. być współmierne,

zarówno  syntaktycznie  jak i semantycznie. O  ile  ustalenie współmierności
syntaktycznej  jest  proste,  bo  wymaga  tylko  porównania  słowników,  tj.  w
gruncie rzeczy stosownych zasobów leksykalnych i reguł składniowych, tj.
odpowiednich  gramatyk,  to  kwestia  współmierności  semantycznej  jest
znacznie  bardziej  skomplikowana.  Przypuszczam,  że  szereg  problemów
(zwłaszcza po stronie filozofów) związanych z mechaniką kwantową bierze
się  z  interpretowania  pewnych  pojęć  w  sposób  klasyczny,  a  nawet
zdroworozsądkowy.  Dotyczy  to  np.  interpretacji  zdania  ‘cząstka

Strona 9 z 19

CZY FIZYKA OPIERA SIĘ NA ZAŁOŻENIACH FILOZOFICZNYCH

2008-07-09

file://C:\Documents%20and%20Settings\Grzesiek\Pulpit\search.htm

elementarna  porusza  się  po  torze  x’,  w  którym  predykat  ‘porusza  się  po
torze’  ma  znaczenie  takie  jak  w  przypadku  zdania  ‘Ziemia  porusza  się
wokół  Słońca  po  elipsie’.  Tymczasem  dualizm  falowo-korpuskularny
wymusza inne znaczenie ‘porusza się po torze’.

         Możemy teraz wrócić do kwestii ogólnych. Rozważmy pytanie (A) i
sugerowaną odpowiedź, tj. (A*). Aby wykazać, że teoria fizykalna T opiera
się na jakichś założeniach filozoficznych trzeba je, po pierwsze, wskazać, a
po drugie, wykazać, że funkcjonują jako przesłanki dedukcji w obrębie tej
teorii.  Nie  wykluczam,  że  czasem  tak  bywało,  np.  w  fizyce  Arystotelesa,
ale  specyfika  nauki  nowożytnej  na  tym  właśnie  polega,  że  założenia
filozoficzne  nie  są  przesłankami  rozumowań  w  obrębie  teorii.  Ciężar
dowodu spoczywa przy tym na tych, którzy twierdzą, że fizycy korzystają z
założeń  filozoficznych  jako  przesłanek  w  swoich  rozumowaniach,  tj.
powołują  w  tej  funkcji  założenia  metodologiczne,  analizy  pojęciowe  czy

tezy w rodzaju, np. matematyczności przyrody.

Jedna rzecz musi być

wszelako  koniecznie  dopowiedziana.  Niektórzy  twierdzą,  że  przecież
rozwój fizyki matematycznej w późnym średniowieczu był uwarunkowany
odchodzeniem  od  arystotelizmu,  że  Kopernik  akceptował  platońską
metafizykę, ze przeświadczenie Galileusza o języku księgi przyrody, to nic
innego  jak  wiara  w  matematyczność  przyrody,  a  te  przykłady  (i  wiele
innych  podobnych)  świadczą  o  tym,  że  jednak  filozofia  odgrywa  istotną
rolę.  Odgrywanie  roli,  a  bycie  przesłanką  w  rozumowaniu  nie  jest  jednak
tym  samym.   Drugie  jest  pierwszym,  ale  nie  na  odwrót.  Wiąże  się  to  ze

znanym odróżnieniem kontekstu odkrycia i kontekstu uzasadnienia.

Przyjmuję,  że  idee  filozoficzne  mają  znaczenie  dla  preferencji  w  wyborze
teorii,  ale  nie  dla  ich  uzasadnienia.  Znaczy  to,  że  gdy  fizyk  potwierdza
swoje  hipotezy  przez  wyprowadzenie  z  nich  przewidywań,  nie  korzysta  z
założeń  filozoficznych  oraz,  gdy  poszukuje  hipotez  wyjaśniających  fakty,
nie kieruje się w stronę tez filozoficznych, aczkolwiek, w braku świadectw
empirycznych,  niezgodnych  z  jego  przypuszczeniami  może  uwzględniać

swe preferencje metafizyczne czy epistemologiczne.

Podobnie ma się

sprawa z filozoficznymi konsekwencjami fizyki, np., by odwołać się do
wcześniejszych

przykładów,

mechanicyzmem

jako

konsekwencją

mechaniki  klasycznej,  determinizmem  jako  następstwem  fizyki  klasycznej
czy  indeterminizmem  jako  wnioskiem  z  mechaniki  kwantowej.  Wszelako
tego  rodzaju  stwierdzenia  nie  mają  sensu,  dopóki  kategorie,  w  których
określa  się  mechanicyzmu,  determinizmu  i  indeterminizmu  nie  zostaną
wprowadzone  do  fizyki  w  takim  znaczeniu  jak  je  rozumieją  filozofowie.
Jeśli mechanicyzm jest rozumiany jako teza głosząca, że punkty materialne

Strona 10 z 19

CZY FIZYKA OPIERA SIĘ NA ZAŁOŻENIACH FILOZOFICZNYCH

2008-07-09

file://C:\Documents%20and%20Settings\Grzesiek\Pulpit\search.htm

podlegają  prawom  Z,  to  rozciągnięcie  tego  poglądu  na  cały  świat  jest
nieuprawnione przed wykazaniem, że np. zjawiska psychiczne składają się
z  punktów  materialnych.  Mechanicyzm  jest  więc  albo  banalną
konsekwencją  Z,  o  ile  jest  uprawniony  lub  nieuprawnioną  ekstrapolacją
fizyki  poza  jej  naturalny  zasięg   semantyczny,  o  ile  ma  znaczyć  to,  co
rozumieli  pod  tym  poglądem  materialiści  francuscy  XVIII  w.,  np.  La
Mettrie,  autor  poczytnego  wówczas  dzieła  Człowiek  maszyna  (tytuł  jest
bardzo instruktywny). Przy okazji warto zauważyć, że rekonstrukcja teorii

empirycznej jako układu < J

, Y, Cn>, gdzie J

jest językiem

zinterpretowanym,  tj.  posiadającym  zamierzony  model,  od  razu  stwarza
potrzebę  ustalenia  tego,  co  w  poprzednim  zdaniu  zostało  określone  jako
naturalny  zasięg   semantyczny  teorii.  Mając  to  na  uwadze  zawsze  trzeba
badać,  czy  terminy  stosowane  w  filozofii  odpowiadają  terminom
występującym  w  fizyce.  np.  wolno  uważać,  że  słowo  ‘atom’  ma  w  obu
wypadkach  to  samo  znaczenie.  Bez  takiego  wglądu  łatwo  o  pochopne
wnioski, np. ze Demokryt był  prekursorem znacznie późniejszych teorii w
fizyce czy w chemii.

         Dla  lepszego  zobrazowania  kwestii  filozoficznych  założeń  i
konsekwencji  teorii  fizykalnych,  rozważę   sławną  i  często  dyskutowaną
kwestię indeterminizmu mechaniki kwantowej, który ma wynikać z zasady
nieoznaczoności. Jest to jednak po prostu niemożliwe, ponieważ w zasadzie
tej  nie  ma  słowa  ‘indeterminizm’  (lub  ‘determinizm’),  a  konkluzja
rozumowania  dedukcyjnego  nie  może  zawierać  wyrażeń,  które  nie
występują  w  przesłankach.  Trzeba  więc  wprowadzić  pojęcie  (in)
determinizmu  do  mechaniki  kwantowej  drogą  jakiejś  definicji,  aby
cokolwiek  móc  powiedzieć  o  znaczeniu  fizyki  mikroświata  dla  sporu
pomiędzy determinizmem a indeterminizmem. Sam Heisenberg  uczynił to
w  taki  sposób,  że  określił  determinizm  jako  możność  ścisłego
przewidywania  stanów  przyszłych  na  podstawie  znajomości  stanów
przeszłych.  Dopiero  po  takim  zabiegu,  można  powiedzieć,  że  mechanika
kwantowa  implikuje  indeterminizm  oraz,  że  teoria  ta  różni  się  od
mechaniki klasycznej czy teorii względności, które są deterministyczne, bo
pozwalają  na  przewidywania  wykluczone  przez  teorie  kwantów.  Niemniej
jednak,  determinizm  i  indeterminizm  można  definiować  rozmaicie,  np.
kauzalnie,  statystycznie,  probabilistyczne  lub  jeszcze  jakoś  inaczej  (np.
przez  częściowy  porządek  w  przestrzeni  Minkowskiego),  a  za  każdym
razem  odnośne  konsekwencje  wyprowadzane  z  teorii   będą  inne.  Nie  ma
teraz  wątpliwości,  że  wszystko,  co  jest  istotne  dla  fizyki  w  związku  z
rozważaną  kwestią,  daje  się  wyrazić  bez  odwołania  się  do  wyrazów
‘determinizm’  czy  ‘indeterminizm’,  natomiast  to,  co  ma  znaczenie  dla

Strona 11 z 19

CZY FIZYKA OPIERA SIĘ NA ZAŁOŻENIACH FILOZOFICZNYCH

2008-07-09

file://C:\Documents%20and%20Settings\Grzesiek\Pulpit\search.htm

filozofii nie wynika logicznie z dosłownej treści  praw fizyki. I na odwrót,
ani determinizm ani indeterminizm nie są postulatami fizyki klasycznej lub
kwantowej.   Losy  znanego  sporu  pomiędzy  Einsteinem  a  Bohrem  w
sprawie  deterministycznej  i  indetermistycznej  interpretacji  mechaniki
kwantowej  potwierdzają  proponowaną  diagnozę.  Einstein  przekonany  o
porządku świata („Bóg nie gra w kości”, „Przyroda jest wyrafinowana, ale
nie  złośliwa”;  oba  powiedzenia  twórcy  teorii  względności  są  kolejnymi
przykładami  metafor  o  treści  filozoficznej)  odrzucał  indeterminizm,
natomiast  zwolennikom   interpretacji  kopenhaskiej  to  nie  przeszkadzało.
Niemniej  jednak,  Einstein  w  końcu  skapitulował  uznając,  że  skoro
mechanika

kwantowa

nie

posiada

empirycznie

adekwatnej

deterministycznej  interpretacji,  trzeba  przyjąć  propozycje  Bobra  i
Heisenberga.  Wszelkie  dyskusje  o  paradoksie  Einsteina-Podolskyego-
Rosena,  parametrach  utajonych  i  twierdzeniu  von  Neumanna  czy
nierównościach  Bella  winny  być  rozważane  z  tej  właśnie  perspektywy,  a

nie ogólnych intuicji filozoficznych.

Jeśli funkcjonują one w ramach

konkretnych teorii, nie mają bezpośredniego odniesienia filozoficznego, a
jeśli je posiadają, znaczy to, że dyskusja wykracza poza fizykę.

Co to jednak znaczy, że dyskusja wykracza poza fizykę? W
pierwszym rzędzie rozważę tzw. filozoficzne konsekwencje fizyki. Ich

wyprowadzanie jest zależne od pewnej operacji hermeneutycznej.

Pozostając  przy  determinizmie  i  indeterminizmie,  operacja  ta  polega  na
tym,  że  obie  te  kategorie  mają  być  (postulatywny  czy  też  normatywny
sposób  przedstawienia  tej  kwestii  jest  bardzo  ważny)  rozumiane  w  taki  a
nie  inny  sposób.  Kształtuje  to  określoną  hermeneutykę  filozoficzną.  I  tak
determinizm  może  być  traktowany  jako  orzeczenie  o  właściwości  świata
(Einstein)  lub  teorii  (Heisenberg).  Konsekwencje  wyprowadzone  wedle
przyjętej  hermeneutyki  filozoficznej  (w  tym  wypadku,  metafizycznej)
mogą  być  określone  jako  interpretacyjne.  Krótko  mówiąc:  indeterminizm
jest  konsekwencją  interpretacyjną  mechaniki  kwantowej,  relatywnie  do
uprzednio  założonej  hermeneutyki.  Powody  dla  przyjmowania  takiej  lub
innej  hermeneutyki  filozoficznej  są  złożone.   Na  pewno  dane  empiryczne
odgrywają  poważną  rolę  w  tym  względzie,  ale  nie  wymuszają  rozwiązań.
Epistemologiczne podejście Heisenberga i Bobra sugerowało im określenie
(in)determinizmu  przez  przewidywalność,  ale  ontologiczny  sposób
myślenia  Einsteina  prowadził  go  do  innego  rozumienia  tych  kategorii.
Teraz  jest  zrozumiałe,  dlaczego  Einstein  uważał  mechanikę  kwantową  w
interpretacji  kopenhaskiej  za  niezupełną,  skoro  ignorowała  świat,  a
koncentrowała  się  na  teorii.  Wracając  zaś  do  roli  teorii  fizykalnych  w

Strona 12 z 19

CZY FIZYKA OPIERA SIĘ NA ZAŁOŻENIACH FILOZOFICZNYCH

2008-07-09

file://C:\Documents%20and%20Settings\Grzesiek\Pulpit\search.htm

kształtowaniu  poglądów  filozoficznych,  to  tradycyjna  teoria  makroświata
była radykalnie deterministyczna, ale niewykluczone,  że to zmieni się pod
wpływem  teorii  chaosu,  a  wtedy  filozoficzni  interpretatorzy  fizyki  staną
przed  dylematem,  czy  osłabić  determinizm  czy  przyjąć  indeterminizm.
Dylemat  ten  jest  znacznie  ostrzejszy  niż  w  przypadku  wykładni
termodynamiki. O ile można twierdzić, że indeterminizm klasycznej fizyki
statystycznej był pozorny z uwagi na jej redukcję do mechaniki, to obecnie
problem  dotyczy  poziomu  podstawowego,  a  nie  tylko  statystycznych
kolektywów  cząstek  rozumianych  jako  punkty  materialne.  Rozważania  o
konsekwencjach  interpretacyjnych  niemal  automatycznie  przenoszą  się  na
założenia  interpretacyjne.  Jeśli  mianowicie  chce  się  związać  jakieś
twierdzenia  fizyki  z  ich  ewentualnymi  założeniami  filozoficznymi,  to
trzeba  uprzednio  dokonać  hermeneutycznej  preparacji  tych  pierwszych,  a
dopiero  potem  próbować  dobrać  do  nich  jakieś  fundamentalne  tezy
filozoficzne.  Przypuśćmy,  że  ktoś  argumentuje  za  pomiarem  cząstki
elementarnej  jako  świadczącym  o  obiektywności  przedmiotu  mechaniki
kwantowej.  Jasne  jest,  że  techniczno-matematyczna  strona  pomiaru  nie
pozostaje  w  żadnym  związku  z  poglądem  na  ontologiczny  status
przedmiotu  mikrofizyki,  a  nabiera  istotności  w  tym  względzie  dopiero  po
przeprowadzeniu  stosownych  zabiegów  interpretacyjnych.  W  obu
przypadkach,  tj.  zarówno  przy  konsekwencjach  interpretacyjnych,  jak  i
tego  rodzaju  założeniach  spotykamy  się  z  tym,  że  o  ile  filozofia  jest
domknięta metateoretycznie, tj. tezy metafilozoficzne należą do filozofii, to
nauka  znajduje  się  w  innej  sytuacji,  mianowicie,  tezy  metanaukowe  nie
należą  do  nauki  przedmiotowej.  Ilustrując  to  na  przykładzie  fizyki  i
metafizyki,  można  powiedzieć,  że  stwierdzenie  o  metafizyce  jako  części
filozofii samo jest filozoficzne, natomiast stwierdzenie o fizyce nie należy
do niej, albowiem gdy ma charakter ontologiczny sytuuje się w metafizyce,
a  gdy  epistemologiczny  lub  metodologiczny  pozostaje  w  obszarze  teorii
poznania  lub  metodologii  ogólnej.  Jeszcze  raz  wypada  żałować,  iż
historyczny  przypadek  wykluczył  rozumienie  metafizyki  jako  rozważania
przedmiotu i metody fizyki.

         Przeprowadzone rozważania rzutują także na kwestię syntezy filozofii
i  fizyki.  Odróżnijmy  przede   wszystkim  syntezy  globalne  i  lokalne.
Tradycyjne  filozofie,  o  ile  w  ogóle  odwoływały  się  do  fizyki  miały
przeważnie  ambicje  globalne.  Tak  było  w  przypadku  kartezjańskiej
koncepcji res extensa czy materializmu i mechanicyzmu w XVIII w. Były
to  całościowe  propozycje  ontologiczne  o  zasięgu  uniwersalnym,
motywowane takimi lub innymi teoriami fizykalnymi. Niekiedy mówiono o
tzw. metafizyce indukcyjnej jako uogólnieniu nauk szczegółowych; idea ta

Strona 13 z 19

CZY FIZYKA OPIERA SIĘ NA ZAŁOŻENIACH FILOZOFICZNYCH

2008-07-09

file://C:\Documents%20and%20Settings\Grzesiek\Pulpit\search.htm

była  bardzo  żywa  w  XIX  w.  Obecne  syntezy  filozofii  i  fizyki  są  bardziej
umiarkowane, np. indeterminizm jako konsekwencja mechaniki kwantowej
dotyczy  pewnego  szczególnego  zagadnienia,  a  nie  przyrody  jako  całości.
Syntezy  w  nauce,  np.  w  rodzaju  biochemii,  biofizyki  czy  fizykochemii
mają  z założenia charakter lokalny, aczkolwiek ciągle pojawiają  się  próby
tworzenia  teorii  wszystkiego  lub  teorii  ostatecznej.  Z  innego  punktu
widzenia, można odróżnić syntezy teorii, np. redukcję jednej teorii do innej
(na  przykład,  wspomniana  już  redukcja  termodynamiki  do  mechaniki
klasycznej  lub  periodycznego  układu  pierwiastków  do  mechaniki
kwantowej) oraz syntezy mające na celu jednolite ujęcie pewnego zakresu
przedmiotowego przy pomocy metod i pojęć pochodzących z różnych teorii
czy  dyscyplin  naukowych,  jak  to  ma  miejsce  w  wyżej  przytoczonych
przykładach  biochemii  itd.   W  obu  przypadkach  współmierność  językowa
tego,  co  jest  syntetyzowane  czy  integrowane  odgrywa  rolę  fundamentalną
rolę.  Szczególnie  widoczne  jest  to  w  przypadku  prób  syntezy  fizyki  i
teologii, a zwolennicy takich integracji na ogół nie dostrzegają, że operują

dwoma nieprzywiedlnymi językami.

W samej rzeczy, jeśli Bóg jest

rozumiany  jako  byt  nadprzyrodzony,  to  Jego  interakcje  ze  światem
naturalnym  są  nader  tajemnicze,  a  jeśli  miałby  być  jednym  z  bytów  tego
świata,  to  porzucamy  teologię.  Koncepcję  dwóch  prawd  uważam  za
najbardziej właściwe rozwiązanie natury relacji pomiędzy teologią a nauką,

ale nie mogę tutaj rozwijać tej kwestii.

         Nie  trzeba  uciekać  się  do  teologii  jako  części  metafizyki,  by
argumentować na rzecz tezy o niewspółmierności języków filozofii i fizyki.
Kontynuując  wcześniejsze  uwagi  o  działaniu  operacji  konsekwencji
logicznej  w  związku  z  teorią  kwantów  i  jej  filozoficznymi  następstwami,
trzeba  zauważyć,  że  np.  ‘materia’,  ‘rzeczywistość’,   ‘przyczyna’  itp.  mają
inne znaczenie w filozofii, a inne w fizyce.  To przesądza, że zastosowanie
języka fizykalnego do filozofii jest pozorne i na odwrót; to drugie nie budzi
już  wątpliwości.  Inaczej  mówiąc,  zastosowanie  fizyki  do  metafizyki  nie
tworzy  fizyko-metafizyki,  właśnie  z  powodu  niewspółmierności  języków.
Jeśli są przedsiębrane, to trzeba mieć wyraźną świadomość, że dzieje się to
na  poziomie  filozofii,  a  nie  w  obrębie  fizyki,  a  więc  przy  użyciu  jakiejś
hermeneutyki  filozoficznej,  zawsze  głęboko  osadzonej  w  określonej
tradycji  filozoficznej.  Nie  ma  sensu  dyskutować  (in)deterministycznych
konsekwencji  fizyki  bez  uwzględnienia  całego  historycznego  kontekstu
sporu  determinizmu  z  indeterminizmem.  Może  nie  zawsze  trzeba  brać
wszystko,  co  w  tej  kwestii  dyskutowano,  ale  coś  na  pewno  trzeba, bo  bez
uwzględnienia  rozwoju  odpowiednich  pojęć  i  koncepcji,  znika  to,  co

Strona 14 z 19

CZY FIZYKA OPIERA SIĘ NA ZAŁOŻENIACH FILOZOFICZNYCH

2008-07-09

file://C:\Documents%20and%20Settings\Grzesiek\Pulpit\search.htm

filozoficznie  chyba  najważniejsze,  mianowicie  o  to,  jak  mamy  rozumieć
świat i nasze w nim miejsce. Z reguły nie ma tylko jednej hermeneutycznej
wykładni danych empirycznych czy teoretycznych zaczerpniętych z fizyki.
Jest  też  tak,  iż  przyjęta  hermeneutyka  nie  usuwa  sporu  filozoficznego,  ale
jedynie  go  uwyraźnia.  Dodam,  ale  jest  to  już  mojego  własnego  poglądu
metafilozoficznego,  że  zadaniem  analizy  filozoficznej  jest  właśnie
uwyraźnienie sporu, a nie jego rozwiązanie, a jeśli w ogóle można mówić o
rozwiązaniach  w  filozofii,  to  jedynie  relatywnie  do  danej  hermeneutyki.
Obecność  hermeneutyki  wyjaśnia,  dlaczego  filozofia  obraca  się  od  dawna
w kręgu tych samych problemów i odpowiedzi na nie. Niekoniecznie jest to
powód  do  popadania  w  depresję  nad  beznadziejnością  kondycji  filozofa.
Każda  epoka  wymaga  własnej  hermeneutyki  filozoficznej,  chociaż  nie
uprawnia  to  do  ignorowania  przeszłości.  Wprawdzie  indeterminizm  nie
wynika  z  mechaniki  kwantowej,  podobnie  jak  determinizm  nie  jest
logicznym  następstwem  fizyki  klasycznej,  tale  rozprawianie  o  jednym  i
drugim  bez  brania  pod  uwagę,  co  fizycy  mają  do  powiedzenia  o  świecie,
nie  stanowi  postępowania  zbyt  racjonalnego,  aczkolwiek  nic  nie  można
poradzić  na  to,  że  są  i  tacy  filozofowie,  którzy  dzisiaj  zatrzymują  się  na
fizyce  Arystotelesa.  Nie  należy  też  oczekiwać  zaniechania  syntez  fizyko-
teologicznych.  Chociaż  większość  fizyków  jest  sceptyczna  wobec  prób
rozstrzygania  kwestii  teologicznych  oparciu  o  ich  dyscyplinę,  pokusa
opierania światopoglądów na podstawach mocniejszych niż na to zasługują
jest zbyt wielka, be nie kusiła wyznawców.

         Rozważania  wyżej  przeprowadzone  opierają  się  na  mocnym
przekonaniu  o  zasadniczej  odrębności  kognitywnej  pomiędzy  nauka,
zwłaszcza  fizyką  a  filozofia,  zgodnie  z  powiedzeniem  Wittgensteina,  że
filozofia  może  być  wyżej  lub  niżej  nauki,  ale  nigdy  obok.  Nie  wyrażam
przez to żadnej ujemnej oceny filozofii ani też nie postuluję jej eliminacji z
dociekań  naukowych.  To,  że  fizyka  jako  fizyka  nie  jest  zależna  od
metafizyki  i  jej  nie  potrzebuje,  nie  ma  sugerować,  że  pierwsza  straci
kiedykolwiek  swą  filozofio-twórczą  rolę,  a  druga  przestanie  oddziaływać
heurystycznie  na  rozwój  nauki.  Od  czasu,  gdy  refleksja  nad  fizys
wyodrębniła się w Grecji w samodzielna naukę, nieodmiennie towarzyszył
jej namysł metafizyczny. I nic nie wskazuje, by to miało się kiedykolwiek
zmienić. Tym, którzy chcą wypędzić filozofie z fizyki lub fizykę z filozofii,
trzeba  powiedzieć:  „Porzućcie  wszelką  nadzieję,  że  to  uda  się
kiedykolwiek.”

Niniejszy artykuł rozwija idee zawarte w moim artykule „O tak zwanych

filozoficznych założeniach nauki, w: Z zagadnień filozofii nauk przyrodniczych, pod.

Strona 15 z 19

CZY FIZYKA OPIERA SIĘ NA ZAŁOŻENIACH FILOZOFICZNYCH

2008-07-09

file://C:\Documents%20and%20Settings\Grzesiek\Pulpit\search.htm

red. S. Butryma,  Polska Akademia Nauk, Instytut Filozofii i  Socjologii,  Warszawa
1991, ss. 7-16” (przedruk w: J. Woleński, W stronę logiki, Aureus, Kraków 1996, ss.
321-328).  Wykorzystuje  także  moje  wystąpienie  w  ramach  panelu  „Fizyka  a
metafizyka”  zorganizowanego  przez  Komisję  Fizyki  Teoretycznej  Komitetu  Fizyki
Teoretycznej  PAN  w  Łodzi  w  dniu  8  kwietnia  2006.  Moje  wystąpienie  „Fizyka  i
metafizyka z metodologicznego punktu widzenia”, które ma  ukazać się w Postępach
Fizyki.  W  panelu  wystąpili  także  M.  Demiański  i  Z.  Jacyna-Onyszkiewicz.
Podkreślam,  że  reprezentuję  punkt  widzenia  filozofa,  dokładniej  takiego,  który  ceni
analizę  logiczną.  Moja  znajomość  fizyki  jest  nabyta  z  drugiej  ręki,  a  nie  w  wyniku
stosownych studiów akademickich, nie mówiąc już o badaniach. Jak to zwykle bywa
w  takich  przypadkach,  mój  obraz  fizyki  jako  nauki  jest  zapewne  uproszczony.
Pociesza się  jednak  tym,  że  wizerunek  filozofii  żywiony przez  kolegów-fizyków jest
nieraz znacznie odległy od tego czym ona jest. W tej sytuacji spotykanie się niejako w
pół drogi może być owocne.

Dalsze uogólnienie mogłoby polegać na tytule „Czy nauka opiera się na założeniach

filozoficznych?”. Ta kwestia wymagałaby rozpatrzenia relacji nauk humanistycznych
i społecznych do filozofii, czego nie mogę tutaj uczynić.  Nie podejmuję także innego
istotnego  zagadnienia  jakim  jest  stosunek  matematyki  i  filozofii.  Wedle  pewnego
oszacowania 65% matematyków to platonicy, 30% to formaliści, a reszta, czyli 5% to
intuicjoniści.  To  mogłoby  wskazywać,  że  założenia  filozoficzne  w  istotny  sposób
wpływają  na  praktykę  matematyczną,  gdyby  nie  fakt,  że  platonicy  cenią  dowody
konstruktywne bardziej  niż  nie-konstruktywne,   formaliści argumentują  nieformalnie,
a  intuicjoniści,  np.  Brouwer  zasłynęli  twierdzeniami,  które  winni  uznać  za
pozbawione  sensu,  gdyby  je  traktowali  ze  swojego  punktu  widzenia.  Tarski  określał
siebie jako nominalista na torturach, ale powiadał, że chociaż Platon wróg, to prawda
ważniejsza.

W tym miejscu jedynie zaznaczam te fakty jako przykłady. Ich szersza analiza

zostanie podjęta w dalszej części artykułu.

Por. Th. Kobusch, „Metaphysik II”, w: Historisches Wörterbuch der Philosophie,

Hrs. von J. Ritter und K. Gründer, Band 5 Schwabe Verlag, Basel, s. 1187.

Metafizyka w tym rozumieniu zajmuje się ogólnymi problemami tyczącym się bytu.

Z tego powodu terminy ‘metafizyka’ i ‘ontologia’ można używać zamiennie, o ile
pierwszy oznacza tzw. metafizykę ogólną.

E. Husserl, Idee czystej fenomenologii i fenomenologicznej filozofii, Księga

pierwsza, przełożyła D. Gierulanka, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa
1975, ss. 33/34 (oryginał niemiecki: E. Hussel, Ideen zur einer reiner
Phänomenologie und phänomenologischen Philosophie, Erster Buch, Max Niemayer,
Jena 1913). Kursywa zastępuje rozstrzelony druk w stosowany w oryginale.

T. Czeżowski, Teoria poznania (rękopis wykładów z roku akademickiego

Strona 16 z 19

CZY FIZYKA OPIERA SIĘ NA ZAŁOŻENIACH FILOZOFICZNYCH

2008-07-09

file://C:\Documents%20and%20Settings\Grzesiek\Pulpit\search.htm

wygłoszonych w Uniwersytecie Stefana Batorego w Wilnie w r. a. 1924/25), s. 11.

R. Ingarden, Z badań nad filozofią współczesną, Państwowe Wydawnictwo

Naukowe, Warszawa 1963, s. 335.

Aczkolwiek cytat ten dotyczy zagadnień matematycznych (ściślej:
metamatematycznych) przytoczyłem go, gdyż stanowi krystalicznie jasny wyraz
pewnego stanowiska wobec problemu stosunku nauki i filozofii.

Pomijam w tym miejscu wspomnianą na początku heurystyczną rolę przekonań

filozoficznych w kształtowaniu dróg poszukiwań naukowych. Ta sprawa będzie
jeszcze rozważana w dalszej części artykułu.

Por. w tej sprawie I. Damska, „Czy intersubiektywne podobieństwo wrażeń

zmysłowych jest niezbędnym założeniem nauk przyrodniczych?”, Przegląd
Filozoficzny 40(1937), ss. 288-294.

Por. np. J. Schröter, Zur Meta-theorie der Physik, de Gruyter, Berlin 1996. Książka

ta, napisana przez profesora fizyki teoretycznej w uniwersytecie w Paderborn, liczy
709 stron, ale nie znajdziemy w niej zbyt wielu twierdzeń o teoriach z zakresu fizyki.

Świadczą o tym znane mi monografie poświęcone tej problematyce, mianowicie M.

B. Pour-El, Computability in Analysis and Physics, Sprinter-Verlag, Berlin 1989 i K.
Svozil,  Randomness  &  Undecidability  in  Physics,  Word  Scientific,  Singapore  1993.
Pierwsza  zajmuje  się  niemal  wyłącznie  ogólną  teorią  obliczalności,  a  druga,
wprawdzie  dotyczy  fizyki,  ale  bardziej  na  poziomie  dyskusji  pojęciowej  niż
rzeczywistej aplikacji teorii rekursji.

Pojawia się tutaj problem rozumowań niededukcyjnych, przede wszystkim

indukcji.  W  tej  sprawie  ma  miejsce  fundamentalna  kontrowersja  pomiędzy
indukcjonistami  a  dedukcjonaistami  (antyindukcjonistami),  która  dotyczy  przede
wszystkim  uzasadnieniowego  waloru  procedur  indukcyjnych.  Aczkolwiek  uważam
(por.  J.  Woleński,  „O  indukcji  i  indukcjonizmie”,  Studia  Filozoficzne  8-9(237-238)
(1985), ss. 67-80; przedruk w: J. Woleński, W stronę logiki, Aureus, Kraków 1996, ss.
284-298), że potwierdzanie indukcyjne ma miejsce i daje się dobrze zdefiniować, nie
widzę  powodu,  by  do  rekonstrukcji  teorii  naukowych  wprowadzać  konsekwencję
indukcyjną. Trójka

< J

, Y, Cn> jest reprezentacją teorii naukowych jako wytworów, a nie całego

procesu badawczego.

Gdy mowa o analizach pojęciowych, od razu nasuwa się problem definicji. Jeśli

jakiś termin, np. ‘pęd’ jest zdefiniowany w ramach teorii, to jest on oczywiście jej
składnikiem. Definicja ma jednak to do siebie, że zawsze może być wyeliminowana.

Strona 17 z 19

CZY FIZYKA OPIERA SIĘ NA ZAŁOŻENIACH FILOZOFICZNYCH

2008-07-09

file://C:\Documents%20and%20Settings\Grzesiek\Pulpit\search.htm

Tym, np. Wittgensteinowi (faza wczesna), którzy  uważają, że filozofia sprowadza się
do  analizy  pojęć  na  pewno  nie  chodziło  o  tak  trywialne  rozumienie  działalności
filozoficznej jako drogi do uzyskiwania definicji pojęć. Chcieli oni raczej podkreślić,
że  analiza  filozoficzna  jako  dotycząca  treści  pojęć,  stanowi  niezbędny  warunek
rozumienia  czegokolwiek.  Taka  rola  filozofii  w  nauce  i  gdziekolwiek  indziej  nie
pozostaje  w  żadnym  konflikcie  z  moimi  tezami.  Matematyczność  przyrody  jest
ostatnio  czymś  bardzo  modnym  i  dlatego  została  tutaj  przywołana.  Łatwo  zauważyć
(por.  J.  Woleński,  „Filozofia  i  matematyka,  w:  Sensy  i  nonsensy  w  nauce  i  filozofii,
pod red. M. Hellera, J. Mączki i J. Urbańca, Biblos,  Tarnów 1999, ss. 43-52.), że na
ogół  nie  odróżnia  się  dwóch  wersji  tezy  o  matematyczności  przyrody,  mianowicie
tego,   że  natura  jest  matematyczna  i  tego,  że  jest  matematyzowana.  Jeśli  rozważana
teza ma usprawiedliwić stosowalność matematyki w naukach przyrodniczych, to czyni
to  w  obu  swych  wersjach.  Nie  mniej  problem  usprawiedliwienia  skuteczności
(niektórzy powiadają, że zadziwiającej) matematyki w opisie zjawisk przyrodniczych
nie  należy  do  konkretnej  teorii  naukowej.  Okazuje  to,  że  stwierdzenie
matematyczności  (czy  matematyzowalności)  przyrody  nie  jest  przesłanką  w
rozumowaniach fizyków. Damska (por. artykuł cytowany w przypisie 9), że podobnie
ma się sprawa z intersubiektywnością wrażeń zmysłowych.

Por. J. Woleński, „W sprawie odróżnienia pomiędzy kontekstem odkrycia a

kontekstem  uzasadnienia”,  Zeszyty  Naukowe  Akademii  Górniczo-Hutniczej  w
Krakowie: Prace Społeczno-Polityczne  30(1980), ss. 17-24 (przedruk w: J.  Wileński,
W  stronę  logiki,  Aureus,  Kraków  1996,  ss.  266-273  oraz  J.  Woleński,  „Logika,
kontekst  odkrycia,  kontekst  uzasadniania”,  w:  Odkrycie  naukowe  i  inne  zagadnienia
współczesnej filozofii nauki. Pamięci Elżbiety Pietruskiej-Madej i Jana Żytkowa, pod
red. W. Krajewskiego i W. Strawińskiego, Semper, Warszawa 2003, ss. 75-87.

Bywa, że sprawa filozoficznego uzasadnienia teorii naukowych przybiera nawet

złowrogie  kształty.  Tak  było,  gdy  rozważano  prawomocność  fizyki  lub  genetyki  z
punktu  widzenia  materializmu  dialektycznego  lub  koncepcji  rasy  w  ideologii
nazistowskiej.  Mało  budujące  przykłady  zdarzały  się  także  wcześniej,  by  przywołać
represje wobec Galileusza.

Literatura na ten temat jest olbrzymia. Użyteczny przegląd zawiera monografia F. J.

Belifante, A Survery of Hidden-Variables Theories, Pergamon Press, Oxford 1973.

Dokładniejsze omówienie tej kwestii można znaleźć w J. Woleński,

Metamatematyka a epistemologia, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1993,
ss. 1-15 oraz J. Woleński, W stronę logiki, Aureus, Kraków 1996, ss. 11-31 i ss. 342-
353.

Dotyczy to nawet tak poważnych badaczy jak np. S. M. Barr (por. tego autora,

Modern Physics and Ancient Faith, The Univerity of Notre Dame Press, Notce Dame

Strona 18 z 19

CZY FIZYKA OPIERA SIĘ NA ZAŁOŻENIACH FILOZOFICZNYCH

2008-07-09

file://C:\Documents%20and%20Settings\Grzesiek\Pulpit\search.htm