FRID INGULSTAD

ZJEDNOCZENIE

Saga Wiatr Nadziei

część 14

ROZDZIAŁ PIERWSZY

Kristiania, grudzień 1906 roku

Elise, śmiertelnie przerażona widokiem obcego mężczyzny w swoim łóżku, 

chciała wybiec z pokoju. Serce waliło jej jak oszalałe. Najpewniej to jakiś bezdomny, 

mógł być niebezpieczny.

W tej samej chwili postać poruszyła się. Spod narzuty, uszytej ze skrawków 

materiałów, wychyliła się głowa. Mimo że widziała go jedynie w smudze światła 

dochodzącego przez uchylone drzwi od kuchni, poznała go od razu.

- Emanuel? - wydobyła z siebie, a kolana się pod nią ugięły. Dlaczego on był 

tutaj?

Mężczyzna usiadł. Wyglądał na oszołomionego. Najwyraźniej wyrwała go z 

głębokiego snu. Sprawiał wrażenie, jakby nie wiedział, gdzie jest. Szybko jednak się 

pozbierał, był ubrany i zawstydzony.

- Przepraszam, ja... chyba zasnąłem - powiedział. Zacinał się, wyraźnie 

skrępowany.

Stała i patrzyła na niego, czując, jak narasta w niej złość. Na szczęście Hugo 

spał niewzruszony na jej ręku.

- Wielkie nieba, co się stało? Dlaczego tu jesteś? - spytała ostro.

- Ja... Nie wytrzymałem - powiedział, patrząc na nią bezradnie. - Musiałem 

odejść. Matka, Signe, sam nie wiem, która z nich gorsza. Nie wyobrażasz sobie, jakie 

one są.

- I myślisz, że tak po prostu możesz tu wrócić? Nie masz za grosz wstydu?

Czuła, że serce jej wali, a policzki pałają. Jak można było być tak 

bezczelnym? Najpierw zjawił się, żeby się upewnić, że jest w ciąży - z jego dzieckiem 

- żeby zaraz potem wrócić do Signe. A teraz miał czelność wrócić tu, do jej domu, 

położyć się w jej łóżku, pod nieobecność jej i chłopców? Naprawdę nie rozumiał, co 

jej zrobił? Nie było mu wstyd, że zdradził ją zaledwie kilka miesięcy po ślubie? Że 

okłamał ją, zapewniając, że zdarzyło się to tylko raz, a potem opuścił ją dla Signe? Na 

dodatek pozwolił, żeby syn Signe został uznany za prawowitego dziedzica dworu w 

Ringstad. Nie miał żadnego zrozumienia dla uczuć innych ludzi? Otworzyła usta, 

chcąc wyrzucić z siebie całą swoją złość, ale w tym właśnie momencie usłyszała, że 

drzwi do kuchni się otworzyły i do mieszkania wpadli chłopcy.

- Elise? - dobiegł ją głos Kristiana. - Co to za walizka tu stoi? Walizka? 

Dziwne, że nie zauważyła jej, wchodząc. Emanuel przyjechał tu z walizką?

- Mamy gościa - odpowiedziała, starając się, żeby zabrzmiało to lekko. Nie 

chciała psuć im radosnego świątecznego nastroju, ale sama słyszała, że się jej to nie 

udało.

Trzy zmarznięte chłopięce twarzyczki jednocześnie ukazały się w drzwiach.

- Emanuel?! - wykrzyknął Peder, wpadając do pokoju. - Wróciłeś?

Głos Pedera brzmiał radośnie. Najpierw dostał prezent, a teraz taka 

niespodzianka. Nie codziennie działo się tyle ciekawych rzeczy, pomyślała Elise, 

wiedząc, jak się to wszystko skończy. Peder chwycił Emanuela za rękę i pociągnął go 

za sobą do kuchni.

- Byliśmy u Asbjorna i mamy w Kjelsas i dostaliśmy prezenty. Patrz!

Zaciągnął go do stołu kuchennego, pokazując mu dumnie pudełko z cyną, z 

której można było robić żołnierzyki.

- Evert też dostał takie pudełko. Prawda, że ładne? - spytał, a jego oczy 

błyszczały w świetle świeczki. Policzki miał czerwone po długiej wędrówce w 

mroźnym powietrzu. Dwaj pozostali chłopcy rozbierali się w milczeniu.

Elise stała w drzwiach i wodziła za nimi oczami. Pamiętała, jak Peder 

rozpaczał, kiedy Emanuel pojawił się tu na krótko ostatnim razem. Rozpłakał się i 

wybiegł z domu. Teraz znów czeka go zawód. I to w Wigilię.

Odwróciła się i spokojnie wróciła do pokoju położyć Hugo do łóżka. Spał 

twardo na jej ręce i nawet nie zauważył, że go położyła. Zwlekała. Nie miała ochoty 

wracać do kuchni, do pozostałych, tak długo jak Emanuel tam był. Ale przecież nie 

mogła wyrzucić go za drzwi w wigilijny wieczór, poza tym do najbliższego hotelu 

było daleko. Nie mogła też pozwolić, żeby spał w kuchni. Hilda i Reidar jeszcze nie 

wrócili. Byliby zaskoczeni, gdyby znaleźli śpiącego mężczyznę na podłodze w 

kuchni. Olaf miał nocować u swoich rodziców, najlepiej więc będzie, jeśli Emanuel 

przenocuje na stryszku, chociaż nie powinna korzystać z pokoju wynajętego 

lokatorowi.

W całej historii było coś dziwnego. „Matka, Signe, nie wiem, która gorsza”. 

Co mógł mieć na myśli? Nawet jeśli z jakiegoś powodu by się zdenerwował, nie 

wypadało zatrzasnąć za sobą drzwi i wyjść, i to jeszcze w Wigilię. Jak obrażony 

dzieciak!

I jechać aż do Kristianii? Co on zamierzał tu robić?

Musiała położyć chłopców spać. Padali ze zmęczenia. Wstali rano, pilnowali 

Hugo, kiedy ona obsługiwała klientów w sklepie wdowy Borresen, a potem pomagali 

jej ciągnąć dziecięcy wózek całą drogę aż do Kjelsas i z powrotem w błocie i w 

padającym śniegu.

Pewnym krokiem weszła do kuchni.

- Marsz do łóżek, chłopcy! Jest późno, a za dwa dni musicie znów wcześnie 

wstać i iść do pracy.

Nikt jej nie słuchał. Zarówno Emanuel, jak i chłopcy byli zajęci ustawianiem 

guzików - żołnierzy w szereg i planowaniem, gdzie staną cynowe żołnierzyki, kiedy 

zostaną wytopione. Szwedzi w dalszym ciągu byli wrogami, rozwiązanie unii nie 

zmieniło nastawienia do wschodnich sąsiadów.

- Nie słyszeliście, co powiedziałam? Marsz do łóżek!

- Jeszcze chwilę, Elise! - odezwał się Kristian równie podniecony jak 

pozostali.

- Strzelaj! Zastrzel go! Padł, drań! - wołał Evert, tupiąc z podniecenia.

Miała wrażenie, jakby coś wybuchło w jej głowie. Emanuel i chłopcy bawili 

się w wojnę w wigilijny wieczór! Czuła, jak wzbiera w niej złość. Kilka godzin 

wcześniej byli w kościele, widzieli palące się na choince świeczki, słuchali opowieści 

o aniołach i pasterzach. A teraz stali przy kuchennym stole i uśmiercali szwedzkich 

ż

ołnierzy!

Podbiegła do nich, chwyciła Pedera, który był najbliżej, i przyciągnęła go do 

siebie.

- Macie być posłuszni! - powiedziała, a głos drżał jej ze wściekłości. - Kiedy 

mówię, że macie iść spać, to nie żartuję!

Peder poszedł z nią, nie protestując, i zaczął się rozbierać. Słyszała, że płacze, 

i nie mogła się uspokoić. Wiedziała, że źle postępuje. Nic by się nie stało, gdyby raz 

położyli się trochę później. Zepsuła Pederowi Wigilię, a przecież nieczęsto miał 

okazję przeżyć coś miłego. Cały dzień błyszczały mu oczy. Że też nie potrafiła nad 

sobą zapanować!

Po chwili przyszli Kristian i Evert. Poruszali się cicho, starając się nie 

wchodzić jej w drogę. Wkrótce wszyscy trzej leżeli pod kołdrą, nie miała jednak siły 

zmówić z nimi pacierza. Powiedziała tylko szybko „dobranoc” i wyszła z pokoju, 

mocno zamykając za sobą drzwi.

Emanuel stał i patrzył na nią z dziwnym wyrazem twarzy. On też nie miał 

odwagi się odezwać. Pewnie się nie spodziewał, że mogła się tak zezłościć z tak 

błahego powodu.

- Czego chcesz? - spytała, sprzątając ze stołu żołnierzyki i prezenty szybkimi 

gniewnymi ruchami, nie patrząc na niego.

- Chciałem spytać, czy mogę tu przenocować? - odezwał się słabym głosem. - 

Poza tym miałem nadzieję, że będziemy mogli porozmawiać.

- Możesz spać na stryszku. Nasz nowy lokator nocuje dzisiaj u swoich 

rodziców. Hilda i Reidar jeszcze nie wrócili.

Odwróciła się do niego plecami, kierując się w stronę drzwi. Musiała wyjść na 

podwórze, zanim się położy.

Uderzył ją chłód. Długotrwałe mrozy skuły lodem duże odcinki rzeki, tłumiąc 

szum wody. Niebo było czarne i rozgwieżdżone jak rzadko. Wokół niej było cicho, w 

oknach nie było świateł, ani w fabryce, ani w domach po drugiej stronie rzeki.

Stała tak i czuła, jak narasta w niej poczucie bezsilności. Jak mogła zepsuć 

chłopcom ten radosny dzień? Tylko dlatego, że nie posłuchali jej od razu i bawili się 

Bogu ducha winnymi żołnierzykami? Było jej tak przykro, że najchętniej położyłaby 

się na śniegu i rozpłakała.

Dlaczego? Z powodu Emanuela? To on wzbudzał w niej taką złość? Czy 

zareagowałaby tak samo, gdyby nie stał przy kuchennym stole i nie bawił się z 

chłopcami?

Odwróciła się szybko i pośpiesznie weszła do domu. Świeczka wciąż się paliła 

wątłym płomieniem, ale Emanuela nie było, zapewne poszedł już na stryszek.

Ostrożnie uchyliła drzwi do pokoju, stała i nasłuchiwała. Z początku nic nie 

słyszała, ale po chwili z jednego z łóżek dobiegło ją tłumione łkanie.

- Śpicie? - wyszeptała na wypadek, gdyby któryś z nich zdążył już zasnąć.

Ujrzała ciemną główkę.

- Jesteś zła, Elise?

Znów usłyszała pociągnięcie nosem. To z pewnością był Peder. Podeszła do 

niego cicho, uklękła i objęła go.

- Przepraszam. Nie chciałam. Byłam zmęczona długą drogą do Kjelsas i z 

powrotem. Z dziecięcym wózkiem i maleństwem, które w sobie noszę, na tej śliskiej 

drodze...

Pocałowała go w policzek.

- Przykro mi, że skrupiło się to na was.

- Nie szkodzi, Elise. Nie myślmy już o tym.

Mogła tylko się uśmiechnąć, tuląc się do jego ciepłej szyi. Zwykle to ona tak 

mówiła. Pocałowała go jeszcze raz, zanim oderwała się od niego i pozwoliła mu się 

znów położyć.

- Dobranoc, Peder, śpij dobrze.

- Emanuel już poszedł?

- Nie, będzie spał na stryszku. Olaf wraca dopiero jutro.

- Dlaczego tu przyszedł?

- Chciał ze mną porozmawiać. Ale to musi poczekać do jutra. Jest już późno.

- Może jednak chce być z nami?

- Nie wiem, Peder. Spróbuj usnąć. Na pewno wszystkiego się dowiemy - 

powiedziała i podniosła się.

- A ty się nie położysz?

- Muszę jeszcze coś zrobić. Niedługo wrócę.

Kiedy po jakimś czasie ponownie znalazła się w kuchni, była zbyt rozbudzona 

i rozdarta, żeby móc spać. Usiadła przy stole i wpatrywała się w migoczące światło 

ś

wieczki. Niedługo się wypali, a na zapalenie kolejnej nie mogła sobie pozwolić.

Czyżby Peder miał rację? Czy Emanuel chciał wrócić?

ROZDZIAŁ DRUGI

Siedziała, rozmyślając, aż usłyszała za drzwiami śmiech Hildy i Reidara. 

Szybko wstała, podeszła po cichu do drzwi i wślizgnęła się do pokoju, zanim zdążyli 

otworzyć drzwi do przedsionka. Świeczka dawno się wypaliła.

Kiedy się rozbierała i kładła do łóżka, słyszała, że szepczą i cicho się śmieją. 

Przyjęcie u rodziców Reidara było najwyraźniej suto zakrapiane. Dobrze, że 

przynajmniej oni mogli iść spać z czystym sumieniem. Elise na pewno nie będzie w 

stanie zasnąć.

Peder oddychał spokojnie, najwyraźniej już spał. Myśl, że zepsuła radosny 

nastrój jemu, Kristianowi i Evertowi, nie dawała jej spokoju.

Co zrobi, jeśli Emanuel rzeczywiście będzie chciał wrócić? Nadal byli 

małżeństwem, oczekiwała jego dziecka, poza tym będzie jej bardzo trudno ich 

wszystkich wyżywić. Hilda i Reidar dawali do zrozumienia, że chcieliby mieć trochę 

więcej dla siebie, a czynsz, który płacił Olaf, cztery korony i pięćdziesiąt ore, ich nie 

uratuje. Po tym, jak zwrócono jej opowiadanie, które wysłała do „Urd”, straciła nieco 

zapał. Przez pierwsze tygodnie co prawda nadal pisała, zachęcona propozycją 

opublikowania powieści, ale ostatnio jakby coś ją powstrzymywało. Miała wrażenie, 

ż

e ostatnie jej opowiadanie o matce i ojcu, walczących o dziecko, w którym ojciec 

wygrywa, bo stać go na adwokata, wyczerpało zarówno jej siły, jak i chęć pisania. 

Mimo że z „Verdens Gang” jak i z „Nylaende” odpisano jej, że dobrze pisze - 

podobnego zdania była Anna Boe z „Urd” - jak tylko siadała z ołówkiem i kartką 

papieru, czuła pustkę w głowie. Może pisanie książek nie było jej przeznaczeniem? 

„Rób to, co potrafisz robić”, mawiano. Matka bała się, że przyniesie wstyd rodzinie. 

Kobieta nie powinna mieszać się do męskich spraw, tak jej powiedziała. Chyba że jest 

niezamężna. Będą ją krytykować. Wielu uważało, że pisanie jest równie złe jak 

występowanie na scenie. Tylko ludzie rozwiąźli wybierali takie zawody, słyszała. 

Ludzie, którym nie chciało się poszukać porządnej pracy. Może matka miała rację?

Powinna raczej zadbać, żeby mieć więcej szycia. Nawet jeśli zabrakło pani 

Paulsen, to na pewno były inne panie, którym przydałaby się zręczna krawcowa. To 

niezbyt opłacalna praca, ale mogła ją wykonywać w domu, opiekując się jednocześnie 

Hugo i maleństwem.

O ile poród pójdzie dobrze... Przeszył ją dreszcz. Hilda straciła maleńką 

Jensine. Agnes straciła swoje poprzednie dziecko, pani Paulsen także. Wcale nie było 

oczywiste, że wszystko pójdzie dobrze. Ani że dziecku dane będzie dorosnąć.

Kiedy była w ciąży z Hugo, chciała się go pozbyć, a teraz go kochała, chociaż 

wiedziała, że jego ojcem jest Ansgar. Dziecko, które nosiła w swoim łonie, było 

dzieckiem z prawego łoża. Kiedy zaszła w ciążę, Emanuel jeszcze z nimi mieszkał. 

Pewnie pokocha je równie silnie, jak kochała Hugo, Pedera, Kristiana i Everta.

Johan był chętny zaopiekować się całą gromadką. Na samą myśl ścisnęło się 

jej gardło. Agnes miała oczywiście prawo kazać mu wrócić. Jak zawsze osiągnęła to, 

co sobie postanowiła. Nie było wcale pewne, czy Johan był ojcem dziecka, którego się

spodziewała, ale sprawiła, że on w to uwierzył. Inaczej by odszedł. Magnus Hansen 

był żonaty, napisał jej Johan, jakby to było dowodem na to, że Agnes była mu wierna! 

Przysięgała przed księdzem, że to prawda, pisał, ale czy i księdzu nie mogła skłamać? 

Czy naprawdę mógł wierzyć w to, co pisał mu jego przyjaciel?

Przewróciła się na drugi bok, zbyt niespokojna, żeby zasnąć. Skoro Johan 

wierzył Agnes, to i ona powinna. Agnes miała nie tylko złe strony, w końcu się 

przecież przyjaźniły i często świetnie się bawiły, kiedy jeszcze były dziewczynkami. 

Nie powinna być taka podejrzliwa. Była po prostu zazdrosna, bo pragnęła Johana dla 

siebie, a Johan pragnął jej. Po przeczytaniu jego ostatniego listu nie miała już 

wątpliwości. Pojawienie się Agnes było dla niego wstrząsem. Wściekał się na Boga i 

los, miał wrażenie, że ktoś zamknął go w małym, ciemnym pokoju bez wyjścia. Pod 

koniec listu prosił ją, żeby nie rozpaczała za bardzo. „Nic nie zmieni moich uczuć do 

Ciebie. Moje serce należy do Ciebie na zawsze”. Czytała list tyle razy, że znała go na 

pamięć. Szczególnie ostatnie zdania: „Bez Twojej miłości i marzeń o Tobie nie mógł-

bym tworzyć. Jesteś moim natchnieniem, bez Ciebie nie byłbym tym, kim jestem”.

Przełknęła łzy. No a teraz nagle zjawił się Emanuel. Może tylko na chwilę, a 

może będzie prosił ją, żeby pozwoliła mu zostać. Nie chciała, żeby wracał. To, co się 

wydarzyło, zabiło jej uczucie do niego, ale przecież nadal był jej mężem. Peder 

ucieszył się, kiedy go zobaczył, nie miała wątpliwości, czego pragnął, mimo że jego 

prawdziwym bohaterem nadal był Johan. Brakowało mu ojca; skoro nie mógł nim być 

Johan, to niech będzie Emanuel. Kristian zapewne czuł podobnie, mimo że nie 

okazywał tego tak wyraźnie.

Odwróciła się na drugi bok. To chyba niemożliwe, żeby Emanuel chciał 

wrócić. A co z Signe i ich synem? Co powiedzieliby rodzice? Tak zabiegali o rozwód, 

ż

e zaświadczyła, że była niewierna mężowi, mimo że tak nie było! Jednak nie 

słyszała, żeby coś zostało już załatwione. Wiedziała, że w sądzie niewierność jest 

wystarczającym powodem do rozwodu, ale nie dostała żadnych dokumentów, które by 

to potwierdziły. Gdyby orzeczono rozwód, z pewnością dostałaby jakieś 

zawiadomienie.

Peder mówił przez sen. Brzmiał pogodnie, chyba śniło mu się coś 

przyjemnego. Nie będzie już dłużej myślała o tych trudnych sprawach. Spędzili miłą 

Wigilię, najedli się do syta dobrych rzeczy, było przyjemnie. Poza tym wciąż jeszcze 

nie wiedziała, dlaczego Emanuel przyjechał.

Obudził ją płacz Hugo. W pokoju było zimno, chłopiec się rozkopał i był teraz 

zimny jak lód. Światło dzienne zaczynało już przenikać przez okna. Musieli długo 

spać, a mimo to chłopcy spali nadal. Przytuliła Hugo do siebie i otuliła szczelnie 

kołdrą. Westchnął, kiedy poczuł ciepło, i po chwili zobaczyła, że znów zasnął. 

Ostrożnie wyszła spod kołdry, wstała, przemknęła do kuchni i rozpaliła w piecu. 

Wkrótce żółte płomienie trzaskały radośnie w palenisku.

Woda była porażająco zimna, tylko się trochę ochlapała i ubrała najszybciej, 

jak mogła. Potem nakryła stół w kuchni, zapalając oprócz lampy naftowej także 

ś

wieczkę, bo przecież był pierwszy dzień świąt. Zmełła kawę w młynku i nalała wody 

do dzbanka, zamiast gotować ją w garnku. Dzisiaj poda też masło, ser i melasę, stół 

przystroiła świątecznymi dekoracjami, zrobionymi przez chłopców w szkole. Niech 

nie myślą, że tylko u mamy i Asbjorna panuje świąteczny nastrój. Zaczęła gotować 

kaszkę dla Hugo, zastanawiając się, czy Emanuel już się obudził i jaki był prawdziwy 

powód jego przyjazdu.

Otworzyły się drzwi od izby. Hilda, zaspana, wyszła, ziewając i kuląc się z 

zimna. Wciągnęła pożądliwie zapach świeżo zmielonej kawy.

- Jak ładnie wszystko przygotowałaś - powiedziała, skinąwszy głową w 

kierunku stołu, i ponownie ziewnęła. W tym momencie zauważyła walizkę. - Ktoś tu 

jest? - spytała ze zdziwieniem w głosie.

Elise przytaknęła, nie patrząc na nią. - Emanuel przyjechał wczoraj 

wieczorem. Nie miał gdzie przenocować, więc pozwoliłam mu położyć się na 

stryszku, skoro Olaf i tak miał dzisiaj spać u swoich rodziców.

- Emanuel? - spytała Hilda z niedowierzaniem w głosie. - Nie powinien raczej 

iść do Carlsenów?

Elise wzruszyła ramionami.

- Może nie było ich w domu. Niewiele z nim rozmawiałam. Zrobiło się późno, 

a ja byłam zmęczona po powrocie z Kjelsas i pchaniu wózka po śliskiej drodze.

- Nie rozumiem, jak możesz być taka spokojna. Na twoim miejscu 

kopnęłabym go w tyłek i wyrzuciła za drzwi.

Elise nic nie odpowiedziała.

W tej samej chwili usłyszała, jak chłopcy hałasują i się śmieją, otworzyły się 

drzwi i cała trójka wpadła do kuchni. Zatrzymali się, widząc przybrany stół.

- Dzisiaj też jest Wigilia? - spytał Peder, który najwyraźniej zapomniał już o 

wczorajszych smutkach, bo jego głos brzmiał raźnie i wesoło. - Gdzie jest Emanuel?

- Śpi na stryszku. Możesz iść go obudzić. Powiedz, że jest już śniadanie.

- Będzie z nami jadł? - spytała Hilda wyraźnie niezadowolona. Twarz miała 

pochmurną.

- Matka nauczyła nas, że nie wolno odesłać nikogo głodnego, niezależnie od 

tego, ile się ma samemu - odpowiedziała Elise, starając się mówić zdecydowanym 

głosem. Hildzie nic do tego, co było między nią a Emanuelem.

Peder nie dał się prosić dwa razy. Wybiegł do przedsionka i po stromych 

schodkach wspiął się na stryszek. Evert chciał już pójść za nim, ale nagle się 

zatrzymał, odwrócił i pokazał na drzwi od pokoju.

- Patrzcie na Hugo! Wyszedł z łóżka i pędzi tutaj! - zawołał.

Elise nie widziała go, stała przy piecu, zasłaniał go garnek, jednak po chwili 

też go spostrzegła. Biegł, chwiejąc się i piszcząc z radości. Nagle stanął, spojrzał na 

nich, a potem na stół. - Am - powiedział.

- To znaczy jeść - wytłumaczył Evert dorosłym głosem. Podniósł go i posadził 

obok siebie na skrzyni z drewnem. - Mogę go nakarmić? - spytał.

Elise przytaknęła i nalała kaszkę do blaszanego talerza.

- Jest gorąca, więc karm go ostrożnie. Prawdę mówiąc, trzeba było najpierw 

zmienić mu pieluchę.

- Zaraz to zrobię - powiedział szybko Kristian. Zdjął suchą pieluchę ze sznura 

nad piecykiem, wziął mokrą ściereczkę i zaniósł Hugo do pokoju, żeby położyć go na 

materacu i zmienić pieluchę.

Reidar wszedł do kuchni na wpół ubrany.

- Co tu się dzieje? - spytał.

- Emanuel śpi na stryszku, Elise zaprosiła go na śniadanie - odpowiedziała 

Hilda, odwracając się do niego.

Reidar posłał Elise zdziwione spojrzenie. Nalał zimnej wody do miski i zabrał 

ją ze sobą do izby, nic nie mówiąc. Hilda pośpieszyła za nim.

- Powiedziałam, że powinna kopnąć go w tyłek i wyrzucić za drzwi. Nie 

rozumiem, dlaczego chce mieć z nim jeszcze do czynienia po tym wszystkim, co jej 

zrobił.

Elise nie usłyszała, co Reidar odpowiedział, zamknęli za sobą drzwi.

Evert zszedł ze skrzyni na drewno i stanął obok niej.

- Mogę ci w czymś pomóc? - spytał.

- Dziękuję, ale wszystko jest już gotowe. Możesz nakarmić Hugo.

Wyglądało, jakby chciał coś powiedzieć, ale się powstrzymał. Może myślał o 

tym, co się wydarzyło wieczorem?

- Nie powinnam się była wczoraj tak złościć - zaczęła ostrożnie. - Widziałam, 

ż

e dobrze się bawiliście z Emanuelem. Byłam bardzo zmęczona, rozumiesz?

Evert przytaknął z poważną miną. - Byłaś zła, bo Emanuel leżał w twoim 

łóżku, prawda? Nie ma tu czego szukać po tym, jak uciekł.

Elise była zdziwiona. Dzieci rozumieją więcej, niż się wydaje dorosłym.

- Możliwe, że dlatego byłam zła, i skrupiło się to na was - powiedziała.

- Nie szkodzi, Elise. I tak uważam, że jesteś miła. Wiesz, co mówi Pingelen? - 

spytał, uśmiechając się. - Że Emanuel to dziwkarz. Rogacz - roześmiał się i dodał: - 

Nie widziałem, żeby miał rogi.

Elise czuła, że robi się czerwona. - Cicho - powiedziała. - Idą.

- Dzień dobry - odezwał się Emanuel łagodnym głosem. Musiał zauważyć, jak 

zachwycony był Peder, kiedy go zobaczył.

- Jesteśmy pierwsi?

Elise czuła, że sztywnieje. Mówił, jakby tu mieszkał.

- Kristian przewija Hugo, a Hilda i Reidar się ubierają.

- Evert i ja możemy siedzieć na skrzyni z drewnem - rzucił Peder szybko. I 

dodał: - Nie szkodzi, jeśli nie starczy dla nas miejsca.

Elise nic nie powiedziała. Nie ma mowy o świątecznym nastroju, skoro Hilda 

się gniewała, a i ona sama była zdenerwowana. Reidar będzie pewno milczał 

niezadowolony, zwykle myślał to, co myślała Hilda. Evert pośpieszył do małego.

- Mam go nakarmić. Tak powiedziała Elise. Ty nie musisz.

Kristian oddał niechętnie dziecko. Najwyraźniej też czuł, że sytuacja jest 

ciężka. Łatwiej było ukryć swoje uczucia, kiedy miało się jakieś zajęcie. Evert 

pozwolił Pederowi wziąć Hugo na ręce, podczas gdy on go karmił. Maluch otwierał 

usta i zajadał z apetytem. Uśmiechał się zadowolony z buzią umazaną kaszą. Chłopcy 

rzadko mieli czas go karmić, zwykle jak tylko się ubrali, zjadali kawałek chleba i 

biegli do szkoły albo do pracy. Hugo był zawsze pogodny, kiedy byli w domu, 

szczególnie kiedy mieli trochę czasu, żeby się z nim pobawić. Najbardziej lubił, kiedy 

gonili go na czworakach, a on uciekał im, piszcząc z radości.

Przy stole nastrój był zupełnie inny. Hilda demonstracyjnie milczała, podobnie 

jak Reidar. Kristian najwyraźniej nie był pewien, jak ma się zachować, i też raczej się 

nie odzywał. Tylko Emanuel zachowywał się mniej więcej normalnie. Opowiadał o 

ostatnich wydarzeniach w kraju, o spadku cen na świecie, który na szczęście nie 

wydawał się wpływać na norweską gospodarkę, która na przekór wszystkiemu się 

rozwijała. Elise słuchała go jednym uchem. Nie interesowało jej to specjalnie. Z 

doświadczenia wiedziała, że robotnicy zwykle byli ostatnimi, którzy korzystali z 

rozwoju. Reidar sprawiał wrażenie bardziej zainteresowanego, ale najwyraźniej 

postanowił się nie odzywać. Może Hilda zabroniła mu mówić, żeby pokazać, co sądzi 

o bezczelności Emanuela, który nagle zjawił się tu jakby nigdy nic.

Emanuel musiał zauważyć nikłe zainteresowanie tematem, wobec czego 

zaczął opowiadać o Norwegach, którzy wyemigrowali do Ameryki.

- Wiecie, że w Stanach Zjednoczonych mieszka kilkaset tysięcy Norwegów? 

Jeśli policzymy także ich dzieci, wyjdzie znacznie więcej.

Spojrzenie Hildy się ożywiło.

- Aż tyle? - zdziwiła się, zapominając najwyraźniej, że przecież postanowiła 

się w ogóle nie odzywać.

Emanuel przytaknął, po czym ciągnął dalej: - Pierwsza fala emigracji miała 

miejsce osiemdziesiąt lat temu. Wiecie, dlaczego ludzie wyjeżdżali?

- To się chyba zaczęło od norweskich marynarzy, którzy dostali się do 

angielskiej niewoli w czasie wojen napoleońskich i których trzymano zamkniętych na 

jakimś statku?

- Nieźle, Kristian - skwitował Emanuel, posyłając mu zdziwione spojrzenie. - 

Odrobiłeś lekcję, jak słyszę. Tak, to prawda. Ulegli wpływom kwakrów, sekty 

religijnej, która zabrania swoim członkom brania udziału w wojnie. Wśród 

norweskich więźniów było trzech mężczyzn ze Stavanger, którzy po powrocie do 

Norwegii dali początek miejscowej społeczności kwakrów. Władzom się to nie 

podobało, ponieważ kwakrzy nie chcieli chodzić do kościoła, jeden z nich został 

nawet ukarany wysoką grzywną, bo pochował swoje dwie małe córeczki w 

niepoświęconej ziemi. To bardzo wzburzyło całą społeczność, a ponieważ słyszeli o 

Ameryce, postanowili tam zbudować swój nowy dom. Pomógł im pewien mężczyzna, 

Cleng Peerson, który pojechał tam pierwszy. Kilka lat później doradził swoim 

przyjaciołom, żeby kupili mały statek, który potem będą mogli sprzedać w Ameryce, 

wzięli ze sobą szwedzkie żelazo i przyjeżdżali.

Hilda nagle okazała się tak zainteresowana, że Elise zaczęła podejrzewać, czy 

też nie zamierza emigrować.

- Co się z nimi stało? Pojechali?

- Znaleźli jakąś starą łajbę, którą wyremontowali i nazwali „Restaurationen”, i 

wypłynęli z czterdziestoma pięcioma osobami na pokładzie. Podczas trzymiesięcznej 

przeprawy urodziło się nawet dziecko.

- Trzy miesiące - powtórzyła Hilda zdziwiona, a jej zapał nieco ostygł. Elise 

się uśmiechnęła.

- Płynęli na południe, na Maderę. Tam wyłowili z morza beczkę z winem, 

resztę drogi pili, a kiedy dotarli do Nowego Jorku, wpłynęli do porty, nie 

wywiesiwszy nawet flagi. Tam czekał na nich Cleng Peerson, załatwił im pieniądze, 

ż

eby mogli ruszyć w głąb kraju.

Peder karmił Hugo, ale najwyraźniej uważnie słuchał.

- To tak jak nasz wujek! Pisał, że ma dom z werandą! Wyobrażacie sobie: z 

werandą!

- Naprawdę? Odezwał się do was? - Emanuel posłał Elise pytające spojrzenie.

Elise przytaknęła, ale nie miała ochoty się w to zagłębiać. Trudno jej było to 

wszystko znieść.

- Kiedy Reidar i ja uzbieramy dość pieniędzy, pojedziemy go odwiedzić, 

prawda, Reidar? - odezwała się Hilda z dumą w głosie.

- Czytałem o Clengu Peersonie - włączył się Reidar. - Przemierzył na piechotę 

Pensylwanię, Ohio, Indianę i Michigan w poszukiwaniu ziemi. Chicago składało się 

wtedy z paru biednych drewniany chatek, to była wieś. Przemierzał ogromne równiny 

Illinois, na zachód od Chicago, nie widząc po drodze żadnych domów. Jednak 

pewnego ranka, kiedy się obudził po nocy spędzonej pod gołym niebem, zobaczył w 

oddali zieleń. Dotarł do żyznej ziemi, gdzie były lasy i potoki, podobne do tych w 

domu. Ziemia była na sprzedaż, i to po korzystnej cenie! Dolina nazywała się Fox 

River Halley i tam właśnie założył norweską osadę.

- To ja też mógłbym zaoszczędzić i kupić tam ziemię! - powiedział Kristian 

podniecony.

Elise patrzyła to na jednego, to na drugiego. - Mam nadzieję, że nie 

zamierzacie wszyscy emigrować? - spytała.

Ze skrzyni na drewno doszedł do niej silny głos: - Nie, Elise, ja i Evert 

zostaniemy i zaopiekujemy się Hugo. Wiesz, że zawsze możesz na nas liczyć.

Emanuel uśmiechnął się.

- Masz rację, Peder. Wielu emigrantom było ciężko. Pewien syn pastora 

napisał książkę o życiu pionierów w okolicach Beaver Creek. Książka wyszła parę lat 

temu, a on sam umarł na malarię, zresztą większość ludzi w tej okolicy zmarła z 

chorób i wycieńczenia. Na tyfus, na malarię, na suchoty i z wycieńczenia, tak 

słyszałem. Ktoś nawet zachorował na cholerę. Wiele farm nawiedziła szarańcza, która 

zniszczyła wszystkie uprawy.

- Mówisz tak, żeby nas przestraszyć - odezwała się Hilda oburzona. - Poza tym 

to są opowieści o pierwszych emigrantach. Teraz na pewno jest już dużo lepiej.

- Na ogół słyszy się o ciężkiej pracy, o tęsknocie i o bezkresnej prerii.

- To są opowieści o uczciwych ludziach, kobietach i mężczyznach, którzy 

legalnie kupują ziemię, karczują ją, orzą i zaczynają uprawiać, żeby zapewnić swoim 

dzieciom lepsze życie niż tutaj - podkreślił Reidar. - W przeciwieństwie do wikingów, 

którzy zabijali, grabili i plądrowali, czy kolonizatorów, gnębiących ludzi i 

zdobywających ziemię w nieuczciwy sposób. Na tym polega różnica.

Hilda przytaknęła i posłała mu dumne spojrzenie, po czym wstała od stołu.

- Dziękuję. Reidar i ja idziemy do kościoła.

Kristian skorzystał z okazji i też wstał, szykując się do wyjścia, a Evert i Peder 

nareszcie mogli usiąść wygodnie przy stole i zjeść śniadanie. Posadzili Hugo na 

podłodze, malec od razu ruszył pędem w kierunku uchylonych drzwi do pokoju.

Emanuel siedział nadal przy stole.

Elise zastanawiała się, co zrobić, żeby mogli porozmawiać sami, kiedy 

chłopcy byli w domu, gdyż nie miała ochoty wciągać ich w rozmowę. Postanowiła, że 

będzie spokojna i zdecydowana, nie da się ponieść emocjom. Nie chciała zepsuć 

Pederowi i Evertowi kolejnego wolnego dnia. Wstała i zaczęła zbierać talerze, a kiedy 

skończyła, nastawiła garnek z wodą, żeby pozmywać, i dołożyła kilka szczap do 

pieca. Na zewnątrz zrobiło się na tyle jasno, że mogła zgasić lampę naftową i 

zdmuchnąć świeczkę. Za oknem wirowały w powietrzu lekkie płatki śniegu, na niebie 

wisiały ciężkie chmury, w ciągu dnia na pewno spadnie śnieg.

Miała ochotę pójść do kościoła, jak zwykle w pierwszy dzień Bożego 

Narodzenia, ale najpierw chciała usłyszeć, jaki był powód przyjazdu Emanuela.

Peder i Evert nie kwapili się, żeby wstać od stołu. Żartowali, śmiali się, 

opowiadali Emanuelowi dowcipy, kazali rozwiązywać zagadki, zadając mu pytania 

typu: „Jakie zwierzę w dżungli widzi najlepiej? Kobra - okularnik”.

Elise uśmiechnęła się do siebie i zaczęła zmywać, przysłuchując się rozmowie 

przy stole. Dobrze było słyszeć wesołe głosy chłopców. Nawet Hugo musiał wyczuć 

pogodny nastrój, bo wrócił, pełzając na czworakach, z powrotem do kuchni, mimo że 

zwykle uwielbiał siedzieć na materacu, owinięty kołdrą, bawiąc się starą szmacianą 

lalką, zostawioną przez Anne Sofie. Teraz pędem zbliżał się do stołu, chwycił się 

jednej nogi, próbując się podciągnąć, lecz stracił równowagę i klapnął na pupę. Zrobił 

smutną minę, gotów zaraz się rozpłakać, ale Peder dał mu sucharka i maluch ucichł.

Zauważyła, że Emanuel nie okazywał mu żadnego zainteresowania. Wcześniej 

też się nim specjalnie nie zajmował, przynajmniej w ostatnim okresie, kiedy tu z nimi 

mieszkał. Teraz ma własnego syna. Gdy wspominała piękne obietnice, które jej skła-

dał, kiedy się jej oświadczał, coś ścisnęło ją za gardło. „Proponuję ci małżeństwo, 

ż

eby dziecko, którego się spodziewasz, miało ojca, ale przede wszystkim dlatego, że 

cię kocham”. Miłość szybko minęła, a on nigdy się nie stał ojcem dla Hugo. Gdyby 

nie pozwolił Signe zamieszkać u Carlsenów, być może prawda o chłopcu nigdy nie 

wyszłaby na jaw. Dlaczego tak mu było spieszno, żeby ochrzcić Hugo, tego nie 

rozumiała. Może dowiedziawszy się, że Signe jest w ciąży, chciał w ten sposób 

zabezpieczyć przyszłość Hugo? Jeśli tak, to był to jego jedyny szlachetny uczynek po 

tym, jak poznał Signe.

Spojrzała na Hugo i przypomniała sobie, jak w Ringstad zareagowano na jego 

widok. Komentowano dziwny kształt głowy, zastanawiając się, czy coś z nim jest nie 

w porządku. Prym wiodła tu pani Ringstad. „Nie można powiedzieć, żeby był ładny”, 

stwierdziła.

Od tamtej pory bardzo się zmienił. Kształt głowy miał normalny, włoski mu 

ś

ciemniały, do twarzy mu było z loczkami, uważała Elise. Prawie zawsze był 

pogodny, śmiał się, cały czas był uśmiechnięty. Dziwne, że Emanuel nie zauważył 

zmiany.

W końcu chłopcy skończyli jeść.

Peder zeskoczył ze stołka. - Teraz możemy zacząć wytapiać żołnierzyki! - 

Twarz mu promieniała. - Masz blaszane pudełko? - spytał.

Elise już miała zaprotestować: był pierwszy dzień świąt, powinni iść do 

kościoła, ale nie chciała gasić jego zapału. Znalazła pudełko, do którego wkładali 

kawałki cyny. Kristian dorobił nawet uchwyt z kawałka stalowego drutu, tak żeby 

mogli je trzymać, lejąc płynną cynę do form. Przestępując niecierpliwie z nogi na 

nogę, każdy z chłopców otworzył swoje pudełko z cyną, po czym wyłożyli kawałki na 

pokrywkę, trzymając ją nad ogniem. Niedługo cyna się roztopi i wtedy wleją ją do 

form.

Emanuel nadal siedział przy stole, śledząc wzrokiem ich poczynania z dużym 

zainteresowaniem. Nie próbował nawet wstać, żeby wyjść z nią do pokoju albo na 

schodki, żeby porozmawiać. Wydawał się zadowolony z sytuacji.

Uprzątnęła ze stołu, wstawiła ser i masło do szafki, powąchała mleko, które 

zostało w bańce; było kwaśne. Będą musieli takie pić. Żałowała, że nie wystawiła go 

do zimnego przedsionka.

Emanuel pomógł chłopcom ostrożnie otworzyć formy, kiedy cyna stężała. Na 

jego twarzy malowało się takie samo podniecenie jak na twarzy Pedera czy Everta. 

Miał zamiar zostać tu cały dzień?

- Chciałeś ze mną rozmawiać, Emanuelu? - odezwała się. Skinął głową, ale nie 

odwrócił się do niej. - Zaraz, tylko to skończymy.

Peder nagle chyba sobie przypomniał, co się wydarzyło poprzedniego 

wieczoru, bo posłał jej zaniepokojone spojrzenie. - To nie zajmie nam dużo czasu. 

Możemy dokończyć, Elise?

- Dobrze, sprzątnę najpierw pokój. Uważajcie tylko, żeby Hugo nie dotknął 

rozgrzanego pudełka z cyną!

Jednak kiedy skończyła sprzątać, oni wciąż jeszcze byli zajęci. Zbliżała się 

pora pójścia do kościoła, musiała wkroczyć bardziej stanowczo.

- Jeśli chcesz porozmawiać ze mną przed wyjazdem, musimy zrobić to teraz, 

bo zaraz wychodzę do kościoła.

Odłożył to, co trzymał w ręku, podszedł pośpiesznie do wieszaka, zdjął palto i 

kapelusz. - Idę z tobą - powiedział.

- Idziesz ze mną? Nie bierzesz walizki?

- Tak. To znaczy... - Sprawiał wrażenie zdziwionego.

- Chciałbyś zostać na jeszcze jedną noc? - Elise czuła, że żołądek podchodzi 

jej do gardła. - To niemożliwe. Olaf wraca wieczorem do domu.

Peder i Evert stali cicho, wodząc za nimi wzrokiem. W końcu Peder nie 

wytrzymał: - Nie może się przespać w kuchni? Elise pokręciła głową.

- Nie mamy materaca. Poza tym.... - zaczęła i urwała.

- Rozumiem. - Emanuel pokiwał głową. - Mogę zostawić tu walizkę do 

powrotu z kościoła? Porozmawiamy w drodze do Sagene.

Nie mogła zabronić mu pójścia do kościoła, ale nie podobało się jej to.

Co powiedzą ludzie, kiedy zobaczą ich razem? Wielu sąsiadów wiedziało, co 

się wydarzyło.

Ostrym tonem nakazała chłopcom uważać na Hugo podczas jej nieobecności, 

po czym wyszła w śnieżycę z Emanuelem.

ROZDZIAŁ TRZECI

Na moście leżał śnieg, droga była jak lustro. Elise pomyślała z przerażeniem o 

chmarze dzieci mieszkających po drugiej stronie rzeki, które zawsze rozpędzone 

wbiegają na most w drodze do szkoły. Wiedziała, jak rodzice się tego bali, wielu 

skarżyło się fabryce, ale nic nie zrobiono. Nie trzeba było wiele, żeby któreś dziecko 

się poślizgnęło, przeleciało pod rachityczną balustradą i albo zostało porwane przez 

wartki nurt rzeki, albo uderzyło o ostrą i niebezpieczną krawędź lodu.

Szli, nie odzywając się do siebie. To Emanuel powiedział, że chce z nią 

rozmawiać, więc on powinien zacząć. Krępował ją ten wspólny spacer, walczyły w 

niej sprzeczne uczucia, wolałaby, żeby się tu nie zjawił. Myśl, że mieszka w Ringstad 

z Signe, jakby była jego żoną, pozwalając, żeby sąsiedzi w to wierzyli, wywoływała w 

niej bunt. Mieli dziecko. Jednocześnie jego obecność wydawała się naturalna, jakby 

miesiące po jego wyjeździe były jedynie złym snem.

W końcu się odezwał.

- Jak sobie radzisz? - spytał ostrożnie.

- Chodzi ci o pieniądze?

- To też.

- Jakoś wiążę koniec z końcem. Trochę szyję, czasem stoję za ladą w sklepie 

pani Borresen.

Postanowiła, że powie mu to teraz, chociaż wiedziała, że może się spodziewać 

ostrej reakcji. Ale co miała do stracenia?

- Nie byłam wobec ciebie szczera, ale to dlatego, że obiecałam twojemu ojcu, 

ż

e nic ci nie powiem.

Odwrócił się do niej, wyraźnie zdziwiony. - Ojcu? - spytał.

Przytaknęła. - Dał mi trzysta koron, prosząc, żeby zostało to między nami. Te 

pieniądze uratowały mnie w najtrudniejszym okresie. To było wtedy, kiedy jeszcze 

mieszkałeś w domu.

Nic nie powiedział. Rozumiała, że jest mu wstyd i że jest zdziwiony.

- Ale nie on jeden dał mi pieniądze - ciągnęła. Pomyślała, że równie dobrze 

może mieć to już za sobą. Prawda musi wyjść na jaw. - Teraz pewnie przeżyjesz 

wstrząs, będziesz zły, ale trudno. Zasłużyłeś sobie na to. Dostałam też pieniądze od 

Ansgara Mathiesena.

Emanuel zatrzymał się gwałtownie. Najpierw zrobił się biały, potem jego 

twarz zalała purpura. - Od tego gwałciciela? - spytał. Elise szła dalej.

- Tak, gwałciciela. Kiedyś podbiegł do mnie, wetknął mi do ręki jakieś 

zawiniątko i uciekł, zanim zdążyłam sprawdzić, co w nim jest. To było pięćset koron, 

w podziękowaniu za uratowanie mu życia. Najpierw chciałam mu je zwrócić, ale 

pomyślałam, że to matka i Asbjorn pierwsi zauważyli, że chce się utopić. Dałam więc 

połowę matce, a połowę zatrzymałam. Poza tym zarobiłam trochę, pisząc 

opowiadania i szyjąc dla pani Paulsen.

Emanuel znów zaczął iść, lecz nie odzywał się. Dopiero kiedy minęli 

posterunek na Maridalsveien, powiedział wyraźnie oburzony: - Nie pojmuję, jak 

mogłaś przyjąć pieniądze od mężczyzny, który cię zgwałcił.

- Komuś, kto nigdy nie musiał troszczyć się o to, by jego dziecko miało co 

jeść, pewnie trudno to zrozumieć. Nie miałam wyboru.

Emanuel znów się zatrzymał. Chwycił ją za rękę, patrząc na nią z 

niedowierzaniem. - Wziął cię siłą, Elise! Zniszczył ci życie. Chyba wolałbym umrzeć 

z głodu niż przyjąć cokolwiek od takiego bandyty.

Zagryzła mocno wargi. Nie pozwoli, żeby sprawił, że zacznie się wstydzić 

albo mieć wyrzuty sumienia. I to on, który zadał jej więcej bólu niż Ansgar.

- Nie stać mnie na dumę. Myślisz, że to, co ty zrobiłeś, jest lepsze?

Zaczerwienił się i przyśpieszył kroku.

- Nie musisz iść ze mną do kościoła. Sam tego chciałeś. Nie prosiłam cię o to. 

Nie chciałam też, żebyś nocował, najchętniej w ogóle bym cię nie oglądała. Sprawiłeś 

mi więcej bólu niż ktokolwiek, a mimo to masz czelność przyjść tu jakby nigdy nic. 

Bawisz się z chłopcami, pozwalasz Pederowi łudzić się nadzieją, krytykujesz mnie, 

bo wzięłam pieniądze od innych, a sam nie chciałeś łożyć na nasze utrzymanie. To ty 

chciałeś się ze mną ożenić i wziąć odpowiedzialność za Hugo. Opierałam się, ale 

mnie przekonałeś. Wiedz, że Ansgar też chce być dla niego ojcem. Jego rodzice 

wiedzą, że to dziecko Ansgara. Odwiedzili mnie, prosili o wybaczenie w imieniu 

syna. Czują się dziadkami małego.

Emanuel znów się gwałtownie zatrzymał. Zrobił się czerwony, a jego oczy 

ciskały błyskawice.

- I ty na to pozwalasz? Nie masz w ogóle wstydu? Elise czuła, jak wali jej 

serce.

- Ty mówisz o wstydzie? Zresztą nie obchodzi mnie, co o tym sądzisz. 

Przyszedłeś, bo chciałeś, żebyśmy porozmawiali. A wciąż nie powiedziałeś, o co 

chodzi. Masz jeszcze szansę, zanim dojdziemy do kościoła.

Spotkała jego wzrok, gardziła nim. Nawet nie spytał, jak się czuje, a przecież 

nosi pod sercem dziecko. Jego dziecko.

Boże, chyba nie zaczął płakać? Nie zamierzała się nad nim litować! Mimo że 

nic nie zawiniła, czuła wyrzuty sumienia, że tak ostro go potraktowała.

- Powiedz, o co ci chodzi - odezwała się nieco łagodniej.

- W ten sposób tylko siebie ranimy. Najlepiej będzie, jeśli każde pójdzie swoją 

drogą.

Puścił jej dłoń, a kiedy na nią spojrzał, zauważyła, że ma wilgotne kąciki oczu.

- Przyszedłem spytać, czy zgodziłabyś się, żebym wrócił. Więc Peder miał 

rację... Pokręciła głową, zdezorientowana.

- Jak możesz tak mówić, skoro zamieszkałeś z Signe, jakby była twoją żoną, i 

masz z nią dziecko? Zamierzasz tak wędrować od jednej kobiety do drugiej przez całe 

ż

ycie?

- Nie wytrzymuję z nimi, Elise. Odsuwałem to od siebie, ale postanowiłem 

odejść od nich wszystkich. Signe jest taka jak matka, przebiegła i złośliwa, chciwa i 

wyrachowana. Ojciec jest pod pantoflem matki, nie odważy się nic zrobić. Dzieciak 

bez przerwy krzyczy. Już wcześniej życie tam było okropne, teraz zamieniło się w 

koszmar.

- Twój ojciec nie jest pantoflarzem.

- Może nie powinienem był tak mówić, ale uważam, że dla świętego spokoju 

godzi się na zbyt wiele. Bardzo cię szanuje, ale nie odważy się tego powiedzieć. 

Kiedy ma już dosyć matki, idzie do stajni. Widzę, że coraz bardziej nie lubi Signe, ale 

zamiast uderzyć pięścią w stół, po prostu wychodzi z domu. Nie do końca go 

rozumiem, matka zachowuje się niczym wiedźma, ale w końcu to on jest panem 

domu.

- Nie sądziłam, że możesz tak mówić o swojej matce. Wiem, że robiła 

wszystko, żeby nie dopuścić do naszego małżeństwa, ale to nie tak trudno zrozumieć. 

Jesteś spadkobiercą dużego dworu, a ja tylko biedną robotnicą. Jeśli zaś chodzi o 

ciebie, to chyba w końcu masz to, czego chciałeś.

Posłał jej bezsilne spojrzenie i westchnął głęboko.

- Nie masz pojęcia, jak tam jest, Elise. Nie lubię o tym mówić, nigdy nikomu o 

tym nie wspomniałem, ale chyba pora, żebyś dowiedziała się czegoś więcej o moim 

dzieciństwie. Może wtedy lepiej zrozumiesz, dlaczego wyjechałem do Kristianii i 

wstąpiłem do Armii Zbawienia, zamiast zostać i pomagać we dworze. Nie wiem, co 

jest z matką. Czasem myślę, że jest po prostu złym człowiekiem, a czasem, że to 

choroba. Przy obcych jest miła i troskliwa, taką ją poznałaś, kiedy odwiedziłaś ją 

pierwszy raz z chłopcami. Nikt z jej przyjaciół nie zdaje sobie sprawy z tego, jak się 

zmienia, kiedy zostajemy sami. Z wyjątkiem służby, ale ludzie boją się cokolwiek 

powiedzieć, żeby nie trafić na bruk.

Elise stała cicho i słuchała. Słyszała bicie dzwonów, uznała jednak, że 

rozmowa jest ważniejsza.

- Kiedy z jakiegoś powodu wpada w złość, nie jest w stanie się pohamować. 

Wtedy bije na oślep, zdarzało się, że rzucała ciężkimi przedmiotami we mnie i w ojca, 

wykręcała mi ręce, szczypała, gryzła. Widzę, że mi nie wierzysz, ale to wszystko 

prawda. Gdy przyjechałem do Kristianii, opowiedziałem kiedyś o tym pewnemu 

lekarzowi. Twierdził, że powinna pójść do szpitala na obserwację. Ponieważ kiedy jej 

na tym zależy, zachowuje się normalnie, trudno byłoby dowieść, że coś jest nie w 

porządku. Kiedy porównywałem ją z matkami moich kolegów ze szkoły, widziałem, 

jak bardzo się od nich różniła. Nie sądzę, żeby była w stanie kochać kogoś innego niż 

samą siebie. Nie ma wyrzutów sumienia, nawet kiedy zrobi coś złego, nie czuje się 

winna. Kiedyś, kiedy ojciec trochę wypił, zwierzył mi się, że żałuje, że się z nią 

ożenił. Taka jest zła.

Elise była wstrząśnięta. Nie miała pojęcia, że jest aż tak źle.

- Jak to możliwe, że między nią a Signe tak się dobrze układa? Bo rozumiem, 

ż

e między nimi wszystko jest w porządku. Wczoraj wieczorem coś mówiłeś, ale tego 

nie zrozumiałam - powiedziała Elise.

- Do tej pory stosunki układały się zadziwiająco dobrze. Matka chciała, żeby 

Signe została jej synową, bo przecież była córką bogatego gospodarza, poza tym 

Signe robiła wszystko, żeby jej się przypodobać. Nadejdzie jednak dzień, kiedy się jej 

przeciwstawi, i wtedy... - urwał gwałtownie.

- Co jest z Signe? - spytała Elise.

- Pewno uznasz, że przesadzam, ale one są do siebie bardzo podobne. 

Początkowo Signe też była miła, kochająca. Starała się wszystkim przypodobać, była 

łagodna, przyjazna, ciepła... - zamilkł i zaczął kręcić głową. - Ale to tylko gra. W 

rzeczywistości nie potrafi być dobra dla kogokolwiek, nawet dla własnego dziecka. 

Nic dziwnego, że mały ciągle płacze.

- Więc ty powinieneś dać mu to, czego ona nie potrafi.

- Nie pozwala mi - powiedział Emanuel, kręcąc głową. - Twierdzi, że dziecko 

jest jej i ona będzie o nim decydować. Nie chce, żeby się do mnie przywiązał.

- I co zamierzasz z tym zrobić? Nie możesz pozwolić, żeby cię tak traktowała.

- Tęsknię za domkiem majstra. - Patrzył na nią z błaganiem z oczach. - 

Brakuje mi towarzystwa miłych ludzi, brakuje mi ciepła, które jest między tobą a 

twoimi braćmi, brakuje mi ludzi, którzy są dla siebie dobrzy, którzy potrafią się śmiać 

i żartować z siebie, dzielić się tym, co mają, i cieszyć się także z drobiazgów. Brakuje 

mi tej wspólnoty, którą obserwowałem wśród ludzi mieszkających wzdłuż rzeki. 

Gdybyś wiedziała, jak często o was wszystkich myślałem, o dobrym sercu Anny, o 

sympatycznym Torkildzie, o pani Thoresen i jej ciężkim losie. O pani Evertsen i 

sklepiku Magdy na rogu. Nawet jeśli ktoś o kimś coś powiedział, to nie było to 

złośliwe, to raczej rodzaj spędzania wolnego czasu, rozrywka. Kiedy córka Oline 

wparowała tu z dziećmi Mathilde po tym, jak ta rzuciła się do rzeki, nie odesłałaś ich, 

mimo że sama ledwo wiązałaś koniec z końcem. Wyjęłaś to, co miałaś, i nakarmiłaś 

ich. Sam zachowałem się jak egoista, zezłościłem się, wziąłem kapelusz i wyszedłem. 

Potem było mi wstyd. I jest mi nadal. Pragnę, abyś o tym wiedziała.

- Chcesz, żebyśmy znów byli małżeństwem? - spytała Elise. Przytaknął, 

sprawiał wrażenie poruszonego, ale nie śmiał spojrzeć jej w oczy.

- Nie czuję do ciebie tego, co kiedyś czułam. Zabiłeś wszystkie moje uczucia, 

kiedy mnie opuściłeś.

- Wiem. Pamiętasz, co ci powiedziałem, kiedy ci się oświadczałem? Nie 

ukrywałaś, że nie jesteś we mnie zakochana, ale uznałem, że jeśli mnie lubisz, to z 

czasem może się to zamienić w miłość. Trzeba jednak się szanować... - nagle umilkł. 

Patrzył na nią bezradnie.

Elise kiwała głową.

- O to właśnie chodzi. Straciłam dla ciebie szacunek.

- Myślisz, że nie mogę go odzyskać? - Patrzył na nią nieszczęśliwy. - 

Wszystko było takie dziwne. Była wojna. Na granicy cały czas się baliśmy, że zaraz 

napadną na nas Szwedzi, wiedzieliśmy, że możemy nie dożyć następnego dnia. To 

zmienia człowieka. Nie tylko ja tego doświadczałem. Chcieliśmy czuć, że żyjemy, 

chociaż przez chwilę. Nie sądzę, żeby to się tak potoczyło, gdybym nie trafił do straży 

granicznej.

- Też tak próbowałam na to patrzeć, tym cię usprawiedliwiałam. Zanim się 

dowiedziałam, że spotykasz się z Signe.

Zaczerwienił się i spuścił wzrok.

- To było jak gorączka. Nie mogłem się opanować i nienawidziłem siebie za 

to, co robiłem. Ale kiedy gorączka minęła, robiłem to dalej, bo byłem pod silną 

presją.

- Więc rozumiesz, że trudno jest mi ciebie szanować?

- Wiem. Nie oczekuję, że wszystko będzie jak dawniej. Chodzi mi o to, że... 

nie oczekuję, że... - urwał i rozłożył bezradnie ręce.

- Że będziemy żyć jak mąż i żona, o to ci chodzi?

- To chyba chciałem powiedzieć. - Wzruszył ramionami. - Jeśli pozwolisz mi 

zostać, postaram się być dobrym ojcem dla dziecka, którego się spodziewasz, będę też 

próbował być lepszym ojcem dla Hugo i zajmę się chłopcami.

- Dlaczego miałabym ci wierzyć? Podczas śniadania nawet nie spojrzałeś na 

małego.

- Byłem zajęty, poza tym nie jestem przyzwyczajony do małych dzieci. Nie 

wiem, co z nimi robić.

- Czym zamierzasz się zająć? Poza tym widziałeś, jak jest nas dużo. Nie 

wyrzucę przecież Hildy i Reidara. A Olaf ma umowę do lata.

- Moglibyśmy spróbować znaleźć coś innego. Jeśli nie masz ochoty wrócić do 

mieszkania, możemy poszukać jakiegoś małego domku nad rzeką, nieco z dala od 

fabryk, tam gdzie woda jest czystsza. Spróbuję poszukać jakiejś pracy w biurze, z 

opinią, jaką dostałem z tkalni płótna żaglowego, nie powinienem mieć z tym 

trudności.

Elise zastanawiała się. Emanuel nie byłby pierwszym mężem, który uciekł, a 

potem wrócił. Tutaj nad rzeką takie rzeczy ciągle się zdarzały. Mężczyźni nie 

wytrzymywali życia w ciasnych mieszkaniach, wrzasku dzieci, pieluch i znikali na 

jakiś czas, zwykle też wracali.

- A co z separacją i rozwodem? - spytała.

Emanuel odwrócił się. - Nigdy do niczego nie doszło. To znaczy w pewnym 

momencie mieliśmy adwokata, pamiętasz, ale się rozchorował, a potem już do tego 

nie wracaliśmy. Ojciec zaczął mieć zastrzeżenia, mama dostała ataku wściekłości, 

Signe burczała, wszystko zamieniło się w jeden wielki chaos. Wciąż jesteś moją żoną 

- powiedział, patrząc jej w oczy.

Elise odwróciła się i zaczęła iść.

- Muszę się zastanowić. Najpierw musisz się poważnie rozmówić z Signe i z 

rodzicami, potem musisz znaleźć sobie pracę i miejsce, gdzie moglibyśmy mieszkać.

- Więc nie mówisz „nie”?

- Nie mogę sobie na to pozwolić ze względu na dzieci, ale nie robię tego z 

radością. Najchętniej bym się nie zgodziła. To jest to, czego chcę. Zresztą jeszcze się 

nie zgodziłam, powiedziałam tylko, że się zastanowię. Pamiętaj o tym!

Szli dalej w kierunku kościoła, mimo że wiedzieli, że są spóźnieni.

- Musimy jeszcze do tego wrócić, jeśli rzeczywiście się na to zdecydujemy - 

powiedziała poważnym tonem. - Mówiłam ci, że napisałam kilka opowiadań.

- Tak, zaimponowałaś mi.

- Nie zamierzam przestać pisać. Zaczęłam pisać powieść i zbiór opowiadań. 

Kiedy skończę, będę starała się je wydać.

- O czym są te opowiadania? - spytał, zerkając na nią z ukosa.

- O różnych losach kobiet. Między innymi o kobiecie, którą opuścił mąż i 

która musi walczyć, żeby móc zatrzymać dziecko.

- Możesz pisać pod pseudonimem.

- Nie chcę. Nie mam nic na sumieniu i jestem gotowa ręczyć za to, co piszę.

- Możesz upokorzyć własne dzieci.

- Jestem gotowa zaryzykować. Nie sądzę jednak, żeby któreś z nich musiało 

się wstydzić tego, co piszę. Szereg tych losów mogli śledzić z bliska. Wiedzą, że 

napisałam prawdę. Prawda nikomu nie zaszkodziła.

Emanuel nic nie odpowiedział. Miała wrażenie, że skłonny jest przystać na 

wszystko, byle tylko pozwoliła mu wrócić.

Dłuższy czas szli w milczeniu. Po chwili spytał ostrożnie: - Co z tym rudym... 

Zamierzasz utrzymywać z nim jakieś kontakty?

Pokręciła głową.

- Jego narzeczona próbowała się ze mną zaprzyjaźnić, mając nadzieję, że 

pozwolę Ansgarowi spotykać się z Hugo, ale w tej sprawie jestem niewzruszona.

Na jego twarzy pojawił się wyraz ulgi.

- Jest zaręczony? - spytał.

- Tak, z pielęgniarką ze szpitala w Ulleval. Jedną z tych, co to chcą zbawiać 

ś

wiat. A przynajmniej swojego narzeczonego.

- Rozumiem, co masz na myśli - powiedział Emanuel, uśmiechając się. 

Zatrzymał się i spytał: - Chcesz iść dalej? Nabożeństwo już dawno się rozpoczęło, nie 

możemy teraz wejść, będziemy przeszkadzać innym.

Elise zawahała się.

- Tak, wróćmy do domu. Muszę przygotować świąteczny obiad, a mięso 

będzie się długo dusić. Pojedziesz popołudniowym pociągiem? - spytała.

- Muszę?

- Tak, musisz.

ROZDZIAŁ CZWARTY

Zbliżał się do alei prowadzącej do domu. Walizka była ciężka. Nie przywykł 

iść ze stacji na piechotę, ale nikt nie wiedział, że przyjeżdża, więc nie wysłano po 

niego Andreasa. Zresztą i tak by tego nie zrobiono, skoro wyjechał w gniewie, i to w 

samą Wigilię. Miał przed sobą ich twarze w chwili, kiedy stracił nad sobą panowanie. 

Starał się wyprzeć to wspomnienie. Nie miał siły o tym myśleć.

Ś

nieg trzeszczał mu pod nogami, mróz szczypał w uszy. W nocy na pewno 

będzie zimno.

Poczuł, jak ściska mu się żołądek na samą myśl o tym, co go czeka. Że też 

Elise potrafiła być taka nieugięta, to nie było do niej podobne. Skoro już prawie 

zgodziła się na to, żeby wrócił - liczył zresztą, że tak będzie - to nie musiała wysyłać 

go z powrotem do domu. Zostawił im list, w którym tłumaczył, że nie jest w stanie tu 

dłużej wytrzymać, że woli mieszkać razem z Elsie i dziećmi w biednym domku nad 

rzeką niż wysłuchiwać kłótni w pokojach we dworze. Mógł znaleźć sobie jakiś 

materac i spać w kuchni w domku majstra, co na pewno nie przeszkadzałoby Elise, 

przywykłej do jeszcze większej ciasnoty.

Nabrał powietrza i głęboko westchnął. Jak mógł być tak głupi, żeby zadać się 

z dziewczyną taką jak Signe? Przecież pilnował się przez cały czas służby w wojsku. 

Był tak zakochany w Elise, że nie wiedział, co robić ze szczęścia. Kiedy w końcu ją 

dostał, czuł się najszczęśliwszym człowiekiem na świecie. Gdyby ktoś wtedy 

powiedział mu, że minie kilka miesięcy, a on ją zdradzi, nie uwierzyłby.

Nawet teraz trudno mu było to zrozumieć. Signe była nikim, była głupia i 

miała pstro w głowie. Zajmowało ją jedynie zagarnianie dla siebie, brała, nie dając nic 

w zamian. Dlaczego od razu jej nie przejrzał? Co sprawiło, że uległ nagłemu i 

nieoczekiwanemu pożądaniu, skoro tęsknił za Elise i tylko marzył o tym, żeby do niej 

wrócić? I jak to się stało, że ciągnął dalej tę znajomość, mając cały czas wyrzuty 

sumienia i czując się winny?

Pokręcił głową. Jakby nagle przestał być sobą i stał się kimś innym. To było 

możliwe? Czy inni też tego doświadczali?

Wtedy myślał, że Signe jest inna. Pamiętał, jaka była ciepła i serdeczna, pełna 

temperamentu i zmysłowa. Czuł się, jakby był pijany, a im więcej dostawał, tym 

więcej pragnął. Kiedy teraz o tym myślał, czuł w ustach przykry smak, tym bardziej 

ż

e wiedział, że z jej strony była to gra. Jakby podsycała albo wygaszała płomień w 

zależności od tego, co chciała osiągnąć.

Nawet kiedy w zeszłym roku w Wigilię, gdy on już o wszystkim zapomniał, 

zjawiła się cała zapłakana, jeszcze jej nie przejrzał, tylko jej współczuł.

A to Elise powinien był współczuć. To ona przeżywała jego zdradę, czuła 

zawód i wstyd. To ona została sama z wszystkimi kłopotami, z biedą, 

odpowiedzialnością za braci i za Hugo. I poczuciem goryczy, zła na niego, który ją 

zawiódł.

Wciąż była tak samo piękna, ciąża jej służyła. Była tak samo miła i dobra dla 

chłopców, ale zauważył też coś nowego, jakąś większą stanowczość i wolę działania. 

Imponowało mu, że przyjęto jej opowiadania, ale nie podobało mu się, że postanowiła 

iść właśnie taką drogą. Od samego początku wiedział, że jest mądra, miał przeczucie, 

ż

e może zostać kimś. Ale pisarką...? Pokręcił głową. Niewiele kobiet się na to 

ważyło, a te, które zdobyły się, by rzucić wyzwanie krytykom i pokonać opór, zwykle 

pochodziły z innej warstwy społecznej i miały wsparcie swoich potężnych mężów. 

Elise nie mogła sobie pozwolić, by szydzono z niej i ją poniżano, by ją potępiano. Nie 

miała sił, by znosić upokorzenia. Jeśli zamierza nadal pisać, musi przekonać ją, żeby 

robiła to pod pseudonimem. Poza tym niech znajdzie sobie inne tematy.

Kto zechce czytać o robotnicy, która rzuciła się do rzeki, bo nie chciała 

skończyć na ulicy? Czy o dziewczynach, które sprzedawały swoje ciała pierwszemu 

lepszemu w Vaterlandzie? O tym na pewno też pisała. Wzdrygnął się.

W oknach dostrzegł blask światła, jeszcze się nie położyli. Poza tym mieli 

gości, na pewno będą starali się powstrzymać emocje przynajmniej do końca 

wieczoru. Poczuł, że ma ściśnięty żołądek. Niewątpliwie dojdzie do awantury, gorszej 

niż wszystkie poprzednie, ale nie miał wyboru. Elise postawiła mu warunek: jeśli chce

do niej wrócić, musi się rozmówić z Signe i ze swoimi rodzicami. Jakby tego nie było 

dość, kazała mu też znaleźć pracę i większe mieszkanie. Stała się dziwnie stanowcza. 

A na dodatek wcale nie obiecała mu, że na pewno zechce przyjąć go z powrotem.

Na pewno nie będzie łatwo znaleźć jakiś mały domek do wynajęcia czy pracę. 

Co zrobi ze sobą do tego czasu? Signe i matka z pewnością zrobią taką awanturę, że 

będzie chciał uciec od nich jak najszybciej.

Nie rozumiał, dlaczego nie mogli mieszkać w domku majstra do czasu, aż 

znajdą coś lepszego. Chłopcy mieli blisko do szkoły, poza tym lubili domek, w 

pobliżu mieszkali ich koledzy. Czyżby Elise obawiała się plotek? To nie było do niej 

podobne.

Ależ dom pięknie wyglądał, aż zachęcał do wejścia, w oknach paliły się 

ś

wieczki, śnieg leżał na dachu, biały i ciężki skrzył się w świetle księżyca, który 

wisiał blady nad wierzchołkami drzew. Był to najpiękniejszy dwór w promieniu kilku 

mil, i należał do niego. Przynajmniej kiedyś w przyszłości miał być jego.

Drzwi wejściowe nie były zamknięte, nigdy zresztą nie były. Tutaj nie trzeba 

było się obawiać złodziei tak jak w Kristianii. Zanim wszedł, otrzepał ubranie ze 

ś

niegu, odstawił walizkę i zmienił buty.

Z pokoju doszedł go dźwięk szybkich kroków, drzwi się otworzyły, w progu 

stanęła matka.

- Tak myślałam, że to ty - w jej głosie nie było cienia ulgi, mogącej świadczyć 

o tym, że się niepokoiła. Po prostu z zadowoleniem stwierdziła, że miała rację.

Odwiesił palto i kapelusz i ruszył w jej stronę, nic nie mówiąc. Najwyraźniej 

spodziewała się skruszonego grzesznika i postanowiła na razie go nie gnębić. Poza 

tym nie mogła nic zrobić, zanim goście się nie położą.

Ś

wieczki na choince były zapalone. Drzewko sięgało do sufitu, stało pośrodku 

pokoju. Uderzył go miły zapach kawy, cygar i ciepło bijące z pieca. Jak zwykle w 

pierwszy dzień świąt przyjechała ciotka Ulrikke, byli też Oscar i Betzy Carlsenowie i 

Karolinę. Oczy wszystkich skierowały się ku niemu, ktoś się uśmiechnął, inni patrzyli 

prosto przed siebie. Signe siedziała na krześle przy kominku, ubrana w ładną 

niebieską jedwabną suknię, włosy zebrała w luźny węzeł na karku, na piersi przypięła 

biały jedwabny kwiat. Miała ściągniętą twarz.

- Nareszcie jesteś! - odezwała się ciotka Ulrikke, najwyraźniej zadowolona, że 

go widzi. Zastanawiał się, jak matka wytłumaczyła jego nieobecność.

Podszedł do ciotki, objął ją „ciocinym uściskiem”, jak mówił, kiedy był mały. 

Potem przywitał się uprzejmie z Carlsenami i skinął głową Signe, posyłając jej 

wymuszony uśmiech. Nie odwzajemniła go.

- Że też musiałeś wyjechać akurat w pierwszy dzień świat. To już chyba 

przesada - odezwał się Oscar Carlsen, lustrując go podejrzliwie przez swój lornion i 

zaciągając się cygarem. Na pewno nie on jeden domyślał się, że coś jest nie w porząd-

ku.

Emanuel pokiwał głową, zastanawiając się, co powie, jeśli Carlsen zacznie 

zadawać mu pytania. Betzy Carlsen przerwała milczenie: - Zjadłeś przynajmniej coś? 

My jedliśmy pyszną pieczeń z jelenia z borówkami, do tego ziemniaki i warzywa. 

Twój ojciec podał wyśmienite wina, a na deser był mus owocowy na kruchym spodzie 

według przepisu z książki kucharskiej Maren Schonberg Erken.

- Nie napisała jej sama, tylko razem z Caroline Steen - zaprotestowała matka. - 

Znam Caroline i jestem oburzona, kiedy ludzie sądzą, że Książka kucharska dla 

szkoły i domu została napisana przez pannę Erken.

- Wszystko jedno, tak czy inaczej deser był wyśmienity - roześmiała się Betzy 

Carlsen. - Usiądź z nami i napij się kawy, Emanuelu. Jak zwykle jest dwanaście 

rodzajów ciast - powiedziała i odwracając się do Karolinę, dodała: - A może to byłoby 

coś dla ciebie? Może poszłabyś do szkoły gospodarstwa domowego panny Erken w 

Dystingbo koło Hamar?

- Jaki byłby z tego pożytek? Nie zamierzam sama gotować - prychnęła 

Karolinę.

Betzy Carlsen znów się roześmiała, najwyraźniej wypiła o jeden kieliszek 

likieru za dużo. Zwykle nie była taka wesoła.

- Jeśli nie zamierzasz gotować, to potem mogłabyś napisać książkę kucharską 

- powiedziała ciotka Ulrikke, posyłając jej niby niewinne spojrzenie. Emanuel znał ją 

na tyle dobrze, że wiedział, że za tą propozycją kryje się coś więcej. Pewnie uznała, że 

Karolinę to niecierpliwa, rozpieszczona dziewczyna.

Ojciec milczał od chwili, kiedy Emanuel wszedł do pokoju, raz tylko spojrzał 

na niego, próbując wybadać, w jakim jest nastroju. Teraz włączył się do rozmowy.

- Po co pisać książkę kucharską? Dlaczego nie od razu powieść? - rzucił.

Wszyscy się roześmiali. Nikt nie potraktował tego inaczej jak tylko żart.

Emanuel zerknął na niego. Co na Boga skłoniło ojca, żeby coś takiego 

powiedzieć? Karolinę nigdy nie wykazywała takich skłonności. Czyżby ojciec 

domyślał się, gdzie spędził noc? To przecież ojciec zaproponował, żeby Elise zaczęła 

pisać. Była to dziwna uwaga.

Usiadł na wolnym krześle, wypił łyk kawy i wziął kawałek ciasta. Potem 

odwrócił się do Signe, aby nie sprawić wrażenia ostentacji.

- Myślałem, że będą dzisiaj twoi rodzice, Signe - powiedział.

- Przyjeżdżają jutro - odpowiedziała naburmuszona.

- Zaprosiłam i ich, i Carlsenów do nas na Wigilię, ale nikt nie mógł przyjechać 

- dodała szybko matka, chcąc rozładować napiętą sytuację. - W zamian spędzimy 

razem resztę świąt. Na jutro zaprosiłam też państwa Steen.

Zauważył, że Betzy Carlsen popatrzyła najpierw na Signe, potem na niego, po 

czym spytała: - Jak się czujesz, Emanuelu? Jesteś nieco blady. Dziecko nie daje ci 

spać po nocach?

- Jemu nie daje spać? - prychnęła głośno Signe. - On nawet nie wie, co to 

znaczy mieć dziecko w domu.

- Nie macie niańki? - zdziwiła się Karolinę.

- Oczywiście, że mamy niańkę, ale Emanuel mógłby okazać nieco więcej 

zainteresowania. Jedyne, co robi, to czyta gazety, chodzi z ojcem do stajni, jeździ 

konno albo wyprawia się na polowanie.

Matka roześmiała się dziwnym, nienaturalnym śmiechem.

- Ależ Signe, moja droga, mężczyźni już tacy są. Latem będzie miał więcej 

zajęć.

- Nie chcę, żeby miał więcej zajęć, tylko żeby spędzał więcej czasu ze mną.

Signe była nadąsana i zła, wszyscy musieli to zauważyć. Widział, że Karolinę i 

Betzy wymieniły spojrzenia, myśląc sobie pewnie, że będą miały o czym rozmawiać, 

kiedy wrócą do domu.

- Sądzicie, że to zabawne siedzieć tu tak samej cały dzień? Można się 

zanudzić na śmierć - ciągnęła dalej Signe.

- Nie mogłabyś trochę zająć się domem? - spytała ciotka Ulrikke niewinnym 

głosem. - Mogłabyś zetrzeć kurze, podlać kwiatki albo zacząć haftować. Kobieta 

znajdzie w domu wiele zajęć, jeśli tylko chce.

Signe posłała jej drwiące spojrzenie i zacisnęła wargi tak, że wyglądały jak 

kreska.

Ojciec zaczął rozmawiać z Oscarem Carlsenem o sprawach związanych z 

rolnictwem.

- Ceny na nasze towary rosną, ale powoli w porównaniu z innymi dziedzinami 

gospodarki. To samo dotyczy obszarów nieuprawnych. Ceny rosną, ale powoli. 

Podobnie jak liczba hodowanych krów.

- Rosną też ceny nieruchomości, dla was to chyba korzystne - wtrącił Oscar 

Carlsen. - Poza tym zreorganizowano szkołę rolniczą w As i powstał Norweski 

Związek Rolników. Nie bez znaczenia jest też utworzenie przez Axela Heiberga 

Norweskiego Towarzystwa Leśnego, będzie teraz można przeciwdziałać wyrębowi 

lasów i zająć się zaniedbanymi terenami leśnymi.

Mimo że poruszane tematy go interesowały, nie był w stanie się skupić. Czuł 

na plecach wzrok Signe, zauważył ciekawskie spojrzenia Karolinę, wyczuwał napiętą 

atmosferę w pokoju. To było jak cisza przed burzą. Wiedział, że kiedy goście wyjdą, 

będzie musiał spowiadać się ze swoich czynów. Będzie musiał powiedzieć, gdzie 

spędził noc, i zarówno matka, jak i Signe zgotują mu awanturę, jakiej świat nie 

widział. Nawet nie chciał myśleć, co się stanie, kiedy w końcu powie im, że zamierza 

wyprowadzić się z domu.

Matka poprosiła, żeby Karolinę coś zagrała. Dziewczyna niechętnie usiadła do 

pianina. Z pewnością wolałaby siedzieć i obserwować jego i Signe. Zaczęła grać 

Preludium Chopina, potem - jeśli się domyśli, co tu się zapowiada - powinna zagrać 

W grocie króla gór Griega.

Myśli kołatały mu w głowie, ale wkrótce ciepło bijące od pieca i muzyka 

sprawiły, że ogarnęła go senność. Niewiele spał na lodowato zimnym stryszku, a miał 

za sobą wyczerpujący dzień. Żeby ten wieczór jak najszybciej się skończył, żeby mógł 

mieć już to wszystko za sobą!

Nareszcie Karolinę skończyła grać. Ciotka Ulrikke podniosła się z mozołem z 

głębokiego fotela.

- Ponieważ jestem najstarsza, jest moi obowiązkiem się pożegnać. Dziękuję i 

ż

yczę wszystkim dobrej nocy. Trochę za mało tańczyliśmy wokół drzewka, ale 

nadrobimy to jutro.

- Zgadzam się całkowicie, ciociu - powiedziała matka zadowolona, że 

przyjęcie się kończy. - Zaśpiewaliśmy tylko te bardziej poważne kolędy, opuszczając 

te radosne, wiecie więc, co macie przećwiczyć na jutro.

- To nie są pieśni na pierwszy dzień świąt - powiedziała surowo ciotka 

Ulrikke. - Pamiętajcie, że Pan dopiero się narodził. Najpierw musimy to uczcić, 

okazując naszą radość, dopiero potem możemy zacząć się bawić - dodała.

Goście zniknęli, udając się na drugie piętro, a służące zaczęły pośpiesznie 

roznosić do pokoi butelki z ciepłą wodą.

Kiedy Emanuel usłyszał kroki w sypialni nad salonem, matka odwróciła się do 

niego.

- Teraz proszę o wytłumaczenie - powiedziała ostrym tonem. Patrzyła na niego 

ponuro.

Signe nadal siedziała przy kominku, ojciec stał na środku pokoju.

Emanuel przypomniał sobie te wszystkie razy, kiedy musiał się jej tłumaczyć. 

Zrobiło mu się niedobrze, czuł, że pokój zaczyna wirować, pot pokazał mu się na 

czole.

Ojciec podszedł szybko do drzwi, zamknął je, żeby goście nie słyszeli 

rozmowy.

Emanuel już w pociągu przygotował sobie swoje „wystąpienie”. Chciał zacząć 

łagodnie, spróbować im wszystko wytłumaczyć, ale nagle zapomniał słów. Z 

przerażeniem usłyszał, że mówi: „Wracam do Elise”.

Zrobiło się cicho. Usłyszał trzask drewna w kominku, ostatnie westchnienie 

płomieni, zanim opadną i zgasną. Twarz ojca zrobiła się szara jak popiół, matka 

wyglądała, jakby za chwilę miała eksplodować. Nie widział Signe, siedziała za nim, 

usłyszał jednak, że wstała i powoli zaczęła iść w ich kierunku.

- Odważysz się powtórzyć to, co powiedziałeś? Odwrócił się do niej, zobaczył, 

ż

e na szczęście jest spokojna.

Być może wszystko skończy się tylko niewielką burzą.

- Powiedziałem, że wracam do Elise.

Zobaczył, jak jej ręka się zbliża, usłyszał uderzenie, zapiekł go policzek.

Wezbrała w nim złość.

- Zapominasz, że ona wciąż jest moją żoną. To ona powinna teraz siedzieć 

tutaj z nami, nie ty. To był błąd, Signe, na pewno też to już dawno zrozumiałaś. 

Ż

yjemy jak pies z kotem, warczymy na siebie, nie ma chwili spokoju. Dłużej tego nie 

wytrzymam. Wczorajsza scena była kroplą, która przepełniła czarę. Pojechałem do 

Kristianii i przenocowałem w domku majstra. Przed południem rozmawiałem z Elise, 

zgadza się dać mi jeszcze jedną szansę. Najchętniej bym tam został, ale Elise 

przekonała mnie, że wysłanie jedynie listu byłoby tchórzostwem.

Wiedział, że nie mówi całej prawdy, że Elise powiedziała, że się zastanowi, 

tego jednak nie mógł powiedzieć. Niezależnie od tego, czy Elise się zgodzi, czy nie, 

nie chciał być z Signe. Teraz już to wiedział.

- Niechbyś tylko spróbował - odezwała się matka. Zrobiła kilka kroków w jego 

kierunku, była przerażająco spokojna, zimna jak lód, opanowana. - Nie wyobrażasz 

sobie chyba, że pozwolę, żebyś przyniósł nam taki wstyd? Wystarczy to, co już zrobi-

łeś.

Ojciec zrozumiał, że zanosi się na kolejny wybuch, i próbował wkroczyć 

pomiędzy nich.

- Masz syna, Emanuelu, który kiedyś przejmie Ringstad. Emanuel odwróci! się 

do niego.

- To prawda, ojcze. Mam syna, który kiedyś przejmie Ringstad. Został 

ochrzczony w styczniu ubiegłego roku, dostał imiona po tobie - Hugo Hagbart Rudolf 

Ringstad.

Nagle Signe zaczęła krzyczeć. Zatkała uszy rękami i zaczęła kręcić się w 

kółko na podłodze, wydając dziwne, na wpół zduszone dźwięki, sprawiała wrażenie 

oszalałej.

Matka chwyciła ją za rękę. - Przestań - powiedziała ostro - myślisz, że 

pozwolę, żebyś przyniosła nam wstyd?

Signe łkała, oczy miała szeroko otwarte, była w histerii.

- Widzę po nim, że nie żartuje. Widzę to od momentu, kiedy tu wszedł - 

mówiła, patrząc na matkę. Jej oczy ciskały pioruny, policzki pałały. - To twoja wina! 

Ty sprawiłaś, że znienawidził i dwór, i was. Byłaś jak wiedźma, od kiedy tylko się 

urodził, sam mi to mówił. Tyranizujesz i jego, i ojca. Żaden z nich nie odważy się 

powiedzieć słowa, przemykają jak zbite psy, boją się otworzyć ust. Chodzą na 

palcach, kiedy czują, że jesteś w wojowniczym nastroju, obaj najchętniej wyjechaliby 

jak najdalej stąd. Jesteś diabłem! Nie miałam pojęcia, że istnieją aż tak złośliwe, 

okrutne wiedźmy. Gdyby nie ty, wszystko byłoby dobrze, ale ty wszystko zepsułaś! 

Odciągnęłaś ode mnie Emanuela, a teraz wpychasz go w ramiona tej dziewki nad 

rzeką!

Emanuel spostrzegł, że matka nagle zrobiła się biała jak kreda, chwyciła się za 

głowę i zachwiała. Podejrzewał, że udaje, i nie zareagował dostatecznie szybko. 

Dopiero po chwili zrozumiał, że to nie jest gra. Podbiegł i chwycił ją, łagodząc nieco 

upadek.

Przestraszony zwołał ojca, który stał jak sparaliżowany, po czym szybko 

zaczął rozpinać jej ubranie, podczas gdy ojciec pośpieszył do holu, żeby posłać 

któregoś z chłopaków po lekarza.

Matka szybko odzyskała przytomność, ale Emanuel widział, że coś jest nie w 

porządku. Miała przeraźliwie bladą twarz i sine wargi.

Kiedy przybył lekarz, powiedział, że prawdopodobnie przeszła niewielki 

zawał.

- Wygląda na to, że tym razem skończyło się dobrze - powiedział - ale musi się 

oszczędzać, i fizycznie, i emocjonalnie.

Signe odwróciła się do nich plecami i zagniewana poszła do drugiego pokoju.

- Przykro mi, tato - powiedział Emanuel, patrząc na ojca. Ojciec westchnął 

ciężko.

- Mnie też, Emanuelu.

ROZDZIAŁ PIĄTY

Dziesiąty stycznia. Elise nie przywiązywała wagi do dat, ale tę zapamiętała. 

Dokładnie dwa lata temu znalazła złotą broszkę.

Nigdy nie zapomni chwili, kiedy nagle spostrzegła, że coś się błyszczy między 

hałdami śniegu, kiedy pośpiesznie wracała do przędzalni po przerwie obiadowej. 

Wiele razy zastanawiała się, czy jej życie ułożyłoby się inaczej, gdyby od razu poszła 

z nią na policję, ale raczej wątpiła. Johan musiał ponieść karę, chociaż nigdy nie 

zrozumiała, dlaczego uległ pokusie. Ansgar zgwałciłby ją niezależnie od tego, czy 

Johan był w więzieniu, czy nie. Emanuel zaproponowałby jej małżeństwo, wszystko 

byłoby tak jak teraz.

Położyła rękę na dużym brzuchu. Czas porodu się zbliżał. Ubiegłej nocy znów 

czuła pierwsze, delikatne oznaki. Za drugim razem wszystko może się odbyć szybciej, 

powiedziała jej pani Borresen. Nie chciała, żeby pracowała w sklepie. Mogła wrócić 

dopiero po porodzie. Elise protestowała i tłumaczyła, że zostało jeszcze sporo czasu, 

ale pani Borresen musiała już kiedyś odebrać poród i nie chciała przeżywać tego 

jeszcze raz.

Nareszcie jednak coś w niej odpuściło i znów mogła pisać. Po wyjeździe 

Emanuela do Ringstad pisała co wieczór, czasem nawet w nocy. Pomagało jej to 

zapomnieć o tym wszystkim, co ją dręczyło, odsunąć na chwilę kłopoty. Może robiła 

to też trochę na przekór. Emanuel był sceptyczny, proponował, żeby pisała pod 

pseudonimem, i dał jej wyraźnie do zrozumienia, że powinna pisać o czymś innym.

Złościło ją to. Nie rozumiał, dlaczego to robiła? Nie było nikogo innego, kto 

mógłby opowiedzieć historię Oline, Mathilde czy Othilie. Albo Hildy. Czuła, że cała 

odpowiedzialność spoczywa na niej. Nic się nie zmieni, dopóki nie pokaże tej 

niesprawiedliwości, ciężkiego losu ludzi. W szkole pisała najlepiej ze wszystkich, 

często chwalono jej zdolność wyrażania się na piśmie. Powinna zrobić jakiś pożytek z 

tych umiejętności.

Znów coś poczuła, jakby lekkie ciągnięcie w dole brzucha. Wyjrzała przez 

okno, zastanawiając się, kiedy chłopcy wrócą ze szkoły do domu. Może któryś z nich 

zdąży pobiec do Lagerty, zanim pójdą do pracy.

Słyszała gaworzenie Hugo, obudził się ze swojej przedpołudniowej drzemki. 

Kiedy weszła do pokoju, zobaczyła, że wydostał się z łóżka, chwycił jedną z map 

Kristiana i próbował ją podrzeć. Przestraszona podbiegła do niego i wyrwała mu ją w 

ostatniej chwili.

- Coś ty zrobił? Teraz Kristian będzie zły, bo był bardzo dumny z tych 

pięknych map, które sam narysował - powiedziała.

- Au - odpowiedział Hugo. Patrzył na nią i się uśmiechał. Podniosła go i 

zabrała do kuchni, żeby dać mu kaszkę.

- Możesz sobie mówić „au”. Biedny Kristian.

Już miała zacząć nakładać jedzenie, kiedy jej wzrok powędrował za okno; 

dostrzegła listonosza. Zatrzymał się, pewnie miał coś dla nich. Swojego ostatniego 

opowiadania nikomu nie wysłała, straciła nadzieję po tym, jak dostała odmowę z 

„Urd”. Może to był list z Ameryki? Albo od Johana? Podniecona posadziła Hugo na 

podłodze i szybko wyszła na zewnątrz.

List był do niej, ale nie z Ameryki czy Danii, tylko od Emanuela. Poczuła 

zawód. Więc jednak nie był w stanie się wyswobodzić.

Codziennie od chwili, kiedy to nieoczekiwanie się u nich zjawił, zastanawiała 

się, czy słusznie postąpiła. I za każdym razem dochodziła do wniosku, że nie miała 

wyboru. Wyszła za niego z własnej woli i wciąż była jego żoną. Nie wyrzuca się męża 

z domu, nawet jeśli okazał się niewierny. Nawet jeśli ma dziecko z tą drugą. Tutaj nad 

rzeką nie ona jedna tego doświadczyła. Kobiety godziły się na powrót mężów, to była 

ich jedyna szansa na przyzwoite życie.

Jednocześnie obawiała się jego powrotu. Nic do niego nie czuła, nie była 

nawet zazdrosna o Signe. Współczuła mu, słuchając o jego smutnym dzieciństwie, ale 

wszelkie uczucie zniknęło. Nadal uważała, że jest przystojny, wiedziała, że potrafi 

być miły i sympatyczny, ale nie sądziła, żeby kiedykolwiek znów mógł ją pociągać. 

Za dużo się wydarzyło.

Jednak kto w jej środowisku mógł mieć takie oczekiwania wobec życia?

Wzięła Hugo na rękę, wyjęła list i zaczęła czytać, jednocześnie karmiąc 

małego.

Kochana Elise!

Na pewno czekałaś na jakąś wiadomość ode mnie, ale wydarzyło się coś, co 

przewróciło wszystko do góry nogami. Tak jak się spodziewałem, doszło do kłótni, 

kiedy oświadczyłem, że chcę do Ciebie wrócić. Signe się wściekła, obwiniła o 

wszystko matkę, zachowała się wulgarnie i podle i matka nagle źle się poczuła. 

Musieliśmy wezwać lekarza, który powiedział, że prawdopodobnie było to serce. 

Doszła do siebie, goście wrócili do domu i wszystko wydawało się takie jak zawsze. 

Pomyślałem, że zostanę jeszcze jakiś czas. Powoli zacząłem się szykować do wyjazdu, 

kiedy wydarzyło się coś jeszcze. Pewnego ranka matka się nie obudziła. Żyła, ale 

jakby straciła przytomność. Pod koniec dnia otworzyła oczy, ale jedną stronę miała 

sparaliżowaną. Coś się stało z jej mózgiem: mówi, ale nie jest w stanie chodzić. Signe 

zareagowała kolejnym atakiem furii, tak potwornym, że ojciec odesłał ją i dziecko z 

powrotem do jej rodziców, nie ma siły jej tu dłużej znosić.

Uznasz zapewne, że teraz powinienem zostać tu, w Ringstad, i zająć się matką, 

ale to nie takie proste. Zachowała dar mowy i o ile wcześniej nie odczuwała wobec 

mnie nienawiści, to teraz nie mam wątpliwości, że tak jest. Uważa, że ponoszę winę za 

to, co ją dotknęło. Gdybym nie przyjechał z tą straszną wiadomością, Signe nie 

zachowałaby się tak, jak się zachowała, a matka by nie zachorowała. Nawet ojciec 

uważa, że powinienem wyjechać. Żal mi go, ale co mam robić?

Napisałem do Fabryki Gwoździ w Kristianii z zapytaniem o pracę urzędnika i 

teraz czekam niecierpliwie na odpowiedź. Mam nadzieję, że u Ciebie i u dzieci 

wszystko jest w porządku, i cieszę się, że wkrótce znów wszyscy będziemy razem. Mam 

nadzieję, że się zgodzisz mimo krzywdy, jaką Ci wyrządziłem.

Twój Emanuel

Odłożyła list i dalej karmiła Hugo. W połowie listu pojawiła się iskierka 

nadziei, że jednak nie przyjedzie, że nie będzie mógł opuścić matki. Jego plany były 

jednak inne. Trudno jej było pogodzić się z myślą, że spędzi resztę życia u boku 

mężczyzny, którego nie chciała. Peder na pewno bardzo się ucieszy, kiedy powie mu, 

ż

e Emanuel wraca. Mówiła mu, że jest taka możliwość, kiedy zamęczał ją pytaniami. 

Nie wspominała, że być może będę musieli poszukać innego mieszkania, wszystko po 

kolei. Emanuel też chyba nie do końca rozumiał, dlaczego muszą się przeprowadzić. 

Chyba już zapomniał, jaki był niezadowolony, kiedy tu mieszkał. Już wtedy Elise 

postanowiła poszukać czegoś innego po drugiej stronie rzeki, mając nadzieję, że to 

rozwiąże część ich problemów.

Kristian też sprawiał wrażenie zadowolonego z powrotu Emanuela. Próbowała 

im obu tłumaczyć, że to ona musi podjąć decyzję. Słuchali jej pełni nadziei. Kristian 

nie należał do tych, którzy dużą mówią, ale domyślała się, że był zły na Emanuela i 

oburzony jego zdradą, poza tym cierpiał z powodu plotek po jego zniknięciu. 

Potrzebował mężczyzny w domu, kogoś, z kim mógłby rozmawiać, poprosić o radę. 

Reidar był zajęty Hildą i sobą i raczej nie zdradzał ochoty, żeby być ojcem dla 

chłopców. Na Olafa nie mogła liczyć, w każdej chwili mógł zniknąć. Zrozumiała po-

trzebę Kristiana, kiedy zobaczyła, jak ochoczo dyskutuje z Ans - garem. W domu nikt 

nie miał ani czasu, ani wiedzy koniecznej do rozmów na tematy, które go 

interesowały.

Westchnęła. Wiedziała, że wybór należy do niej. Pewnego dnia Emanuel 

stanie w drzwiach, a ona będzie musiała podjąć decyzję.

Nagle znów poczuła silne ciągnięcie w dole brzucha. Hugo skończył jeść 

kaszkę, posadziła go na podłodze i znalazła mu coś do zabawy. Wzięła list i poszła z 

nim do izby, schowała do szuflady komody. Przy okazji policzyła, ile zostało jeszcze 

pieniędzy. Jej zasoby się kurczyły. Nagle pomyślała, że to bez sensu, że traci tyle 

czasu na pisanie, skoro nie wie, czy książka zostanie przyjęta. Powinna raczej 

próbować więcej szyć.

Mimo to wzięła przybory do pisania i zaczęła pisać. Chciała wykorzystać 

moment, kiedy w domu było cicho. Miała gotowych sześć opowiadań, być może 

wystarczy, jeśli napisze dziesięć? Jeszcze cztery, o czym mają traktować? Tyle się 

wokół niej działo, tyle losów należało pokazać, żeby zmusić rządzących do działania. 

Pomyślała o młodej dziewczynie, stojącej za ladą w sklepie nabiałowym na 

Gmnerlokka. Ojciec musiał wyjechać do Ameryki, żeby rodzina nie głodowała. Był 

zdolnym mistrzem krawieckim, ale stracił klientów, bo był Szwedem. Jakie to 

uczucie: zostać wykluczonym? Czuć pogardę innych tylko dlatego, że pochodziło się 

ze znienawidzonego kraju? Tamta rodzina ciężko pracowała, żeby zarobić na chleb i 

nie być dla nikogo ciężarem. A mimo to zostali odtrąceni.

A może powinna napisać o rodzicach Ansgara? Mieszkali w ładnym, 

porządnym domu po właściwej stronie rzeki, bywali wśród szanowanych ludzi, mieli 

pieniądze i mądrego, grzecznego syna, z którego byli dumni. I nagle pewnego dnia 

dowiadują się, że ich dobrze wychowany, grzeczny syn popełnił przestępstwo; że 

zgwałcił młodą dziewczynę, która zaszła w ciążę. Uznali z pewnością, że cały ich 

ś

wiat się zawalił. Pamiętała, co powiedziała jego matka, kiedy któregoś dnia pojawiła 

się u niej niespodziewanie razem ze swoim mężem. „Nie jestem w stanie wyrazić 

mojej rozpaczy. Wstydzę się, że wydałam go na świat”. Wychowywali go na 

szanowanego człowieka, powiedziała matka. Wy - buchnęła płaczem i nie była już w 

stanie nic więcej powiedzieć. Wtedy zaczął mówić ojciec. Powiedział, że nawet im się

nie śniło, że ich syn może coś takiego zrobić. Ansgar był zawsze bardzo ostrożny, był 

wstydliwy wobec dziewcząt, jednak koledzy, z którymi się zdał, podjudzili go, 

twierdząc, że się nie odważy. Alkohol tylko pogorszył sprawę. Ojciec zdawał sobie 

sprawę z tego, że wyrządzonego zła nie da się naprawić, ale kiedy dowiedzieli się od 

rodziców Signe, że Emanuel opuścił Elise, zostawiając ją samą, odważyli się ją 

odwiedzić, mając nadzieję, że będą mogli pomagać Hugo, niczym daleki wujek i 

ciocia. „W końcu jesteśmy jego dziadkami”.

Więcej już ich nie widziała, ale od czasu do czasu o nich myślała. Byli 

sympatyczni, zdruzgotani wyczynem syna i mieli szczerą chęć „naprawić choć część 

krzywdy, jaką jej wyrządził”. Elise wierzyła im, było jej ich żal, ale nie chciała mieć 

nic do czynienia z Ansgarem. Kontakty z jego rodzicami też nie były łatwe.

Nie, nie miała siły o tym pisać. Jeszcze nie. Może kiedyś, później. Takie 

opowiadanie wzbudziłoby uwagę, wątpliwe jednak, czy ktoś odważyłby się je 

opublikować. Jeszcze gorzej byłoby, gdyby próbowała postawić się w sytuacji 

Ansgara i opisać jego rozpacz po tym, co zrobił, próbę samobójstwa, kiedy chciał 

utopić się w rzece, jego chęć zobaczenia kobiety, którą zgwałcił, a potem dziecka, 

które przyszło na świat. Jak mogła myśleć, że zdołałaby o tym pisać? Ciężko było jej 

nawet o tym myśleć.

Znów to poczuła, teraz nie miała już żadnych wątpliwości. Tym razem ból był 

silniejszy, wstrzymała oddech. Jej wzrok ponownie powędrował do okna. Czy 

chłopcy nie powinni już wrócić?

W tej samej chwili usłyszała kroki na zewnątrz i odetchnęła z ulgą. Ale nie na 

długo. Drzwi do kuchni pozostały zamknięte, to tylko Olaf wszedł do przedsionka i 

poszedł na stryszek. Chciała go zawołać, ale powstrzymała się. Wcale nie była pewna, 

czy to rzeczywiście już, a nie paliła się prosić go o sprowadzenie Lagerty.

Biała kartka papieru wciąż leżała przed nią nietknięta. Wciąż nie udało się jej 

napisać nawet jednego zdania. Czas mijał, nie mogła pozwolić sobie tak siedzieć i nic 

nie robić. Musiała znaleźć jakąś inną pracę.

Nagle przyszedł jej do głowy pomysł. Napisze o matce. Opisze młodą 

dziewczynę z Ulefoss, która przyjechała do Kristianii, gdzie miała objąć swoją 

pierwszą posadę jako służąca. W pociągu spotkała jednak czarującego młodego 

marynarza, zakochała się w nim do szaleństwa, dała mu się uwieść. Nie podjęła pracy.

Wujostwo, u których mieszkała przez pierwsze tygodnie, odkryli jej tajemnicę, 

posłano po ojca. Doszło do awantury, może nieco podobnej do tej, której świadkiem 

był Emanuel w Ringstad. Na dodatek młody marynarz był Cyganem, trudno o większy 

skandal. Dziewczyna została odesłana do domu, nie zarobiła nawet korony. Dopiero 

kiedy jej rodzice odkryli, że jej ukochany to zdolny młody człowiek, wybaczyli jej i 

pozwolili za niego wyjść. Młodzi przeprowadzili się do Kristianii, znaleźli pracę w 

fabryce, wszystko zapowiadało się dobrze. Aż nagle w młodzieńcu odezwała się jego 

cygańska krew: monotonna praca w fabryce zaczęła go nudzić, zaczął pić.

Elise pisała. Wystarczyło zacząć, potem wszystko szło samo. Wkrótce miała 

już zapisanych kilka stron.

Wtedy poczuła kolejny skurcz, tak silny, że głośno westchnęła. Wielkie nieba, 

to może pójść szybko, a przecież była sama z Hugo. Będzie zmuszona poprosić Olafa 

o pomoc.

Podeszła do drzwi, otworzyła je i zawołała do niego, zdziwiona, że jeszcze nie 

zaczął grać. Zwykle dźwięk skrzypiec rozlegał się, gdy tylko Olaf znalazł się na 

stryszku.

- Olaf?

Na górze panowała cisza. Znów spróbowała, tym razem głośniej, ale nie 

dostała odpowiedzi. Leżał i spał? W środku dnia?

Nie było to niemożliwe, często przecież grywał do późnej nocy. Wahała się 

chwilę, schody na górę były wąskie i strome, wchodzenie po nich z dużym brzuchem 

było ryzykowne, a szczególnie teraz, kiedy poród właściwie już się zaczął. Spró-

bowała zawołać jeszcze raz, ale w tym samym momencie Hugo zaczął wrzeszczeć. 

Boże drogi, a jeśli doczołgał się do pieca i się poparzył?! Odwróciła się i szybko 

weszła do kuchni.

W jakiś sposób Hugo zdołał wczołgać się pod piecyk, zbliżył się do niego na 

tyle, że poczuł, jaki jest gorący, i się przeraził. Pośpieszyła do niego, wyciągnęła go i 

z ulgą stwierdziła, że nic mu się nie stało. Ostatnio dokładała do pieca, kiedy 

gotowała kaszkę, więc ogień prawie już zgasł. Na myśl o tym, co mogło się stać, cała 

zesztywniała. Kiedy siedziała i pisała, zapominała o bożym świecie. To było 

niebezpieczne, bo Hugo był już na tyle duży, że potrafił wszędzie wejść.

Podniosła go i posadziła sobie na kolanach, żeby go pocieszyć. Poczuła 

kolejny skurcz, silniejszy od poprzednich. Chwyciła się brzegu stołu i zagryzła zęby, 

czekając, aż ból ustąpi. Hugo musiał zrozumieć, że coś się dzieje, płacz nagle ustał, 

patrzył na nią zdziwionym wzrokiem.

- Au - powiedział jedyne, co potrafił.

Próbowała się do niego uśmiechnąć, ale zdobyła się jedynie na grymas.

- Mamę bardzo boli. Co my zrobimy, Hugo?

Znów posadziła go na podłodze, chwyciła szczotkę i mocno uderzyła nią w 

sufit. Potem wyszła na korytarz i jeszcze raz zawołała: - Olaf?! Jesteś tam?!

Wreszcie usłyszała jego senny głos: - Coś się stało?

- Musisz mi pomóc! Zaczął się poród, a ja jestem sama z Hugo.

Usłyszała, że nagle zaczął się śpieszyć, a niedługo potem zbiegł ze schodów z 

butami w ręku.

- Mówisz, że zaczął się poród? Boże, co mam robić?

- Biegnij i sprowadź akuszerkę. To Lagerta, mieszka w jednym z tych małych 

drewnianych domków na Sandakerveien. Jej domek nazywa się Labakken, a sąsiada - 

Nestingen. Nie rezygnuj, jeśli nie odpowie od razu. Często pracuje w nocy, wtedy 

rodzi się najwięcej dzieci, a potem śpi w dzień. Nie przeraź się jej wyglądem, ma 

gruby głos, silne ręce, a włosy ściągnięte do tyłu, ale to dobra kobieta.

Olaf kiwał głową, wyraźnie zdenerwowany, i wodził wzrokiem po jej dużym 

brzuchu.

- Możesz zostać tu sama do naszego przyjścia? To kawał drogi, trochę mi to 

zajmie, a co się stanie, jeśli nie będzie jej w domu?

- Poród trochę trwa - powiedziała Elise, starając się brzmieć, jakby się nie 

bała. Wiedziała jednak, że nie wypadło to zbyt przekonująco. W tej samej chwili 

znów poczuła skurcz, przywarła do ściany i jęknęła.

Olaf niemal jednym ruchem włożył buty, kurtkę i czapkę i zniknął za 

drzwiami.

Elise złożyła dłonie: - Dobry Boże, nie pozwól, żeby dziecko zaczęło się 

rodzić, zanim przyjdzie Lagerta!

ROZDZIAŁ SZÓSTY

Minęła wieczność, zanim usłyszała kogoś za drzwiami. Zdołała jeszcze 

rozpalić w piecu, dołożyć drew i nastawić wielki kocioł z wodą. Naszykowała czyste 

zniszczone prześcieradła, a sama położyła się na czystym prześcieradle na łóżku 

chłopców. Drzwi do pokoju zostawiła otwarte, żeby od razu ją zobaczyli. W ręce 

trzymała sznur, którym przepasała Hugo w talii. Nie chciała, żeby znów się wczołgał 

pod piec bądź poparzył się kipiącym wrzątkiem. Młodszy brat jednej z dziewcząt w 

przędzalni wylał na siebie garnek z gotującą się wodą, kiedy był mniej więcej w 

wieku Hugo. Zmarł w wyniku poparzenia.

Wielkie nieba, ile to trwa! Całe wieki minęły od czasu, kiedy Olaf wybiegł z 

domu. Co się z nim działo? A może Lagerta zajęta była przy innym porodzie? 

Powinna była mu powiedzieć, że na Maridalsveien mieszka jeszcze jedna akuszerka. 

Ż

eby tylko wpadł na pomysł, aby kogoś spytać!

Znów pojawił się ból. Z początku niewielki, ale wiedziała, że z czasem będzie 

coraz gorzej, aż niemal nie do wytrzymania. Bała się. Bała się, że nie wytrzyma, bała 

się, że dziecko uwięźnie i nigdy nie ujrzy światła dziennego. Nagle przypomniała 

sobie wszystkie straszne historie, które słyszała. Usiłowała je odgonić, ale bez skutku. 

Chwyciła mocno kołdrę chłopców i z całej siły zacisnęła powieki, próbując 

powstrzymać krzyk. Hugo będzie przerażony, a nie miała siły słuchać jego płaczu, 

kiedy sama walczyła z bólem.

Poczuła, że z kuchni dochodzi para. Wody w garnku było coraz mniej, mimo 

ż

e położyła prawie wszystkie krążki fajerki i użyła największego garnka. Może 

dołożyła za dużo drew, ale miała wrażenie, że są wilgotne, i bała się, że nie będą się 

chciały palić. Woda się wygotuje i kiedy przyjdzie Lagerta, nic już nie zostanie. 

Powinna spróbować wstać i pójść do kuchni, ale nie miała siły. Ból sprawiał, że było 

jej niedobrze, kręciło się jej w głowie.

Hugo czołgał się przy łóżku, chciał do niego wejść, złościł się, że mu się to nie 

udawało. Gładziła jego rude loki.

- Nie, Hugo, nie wolno. Mamę boli. Gdzie jest twoja laleczka? - spytała.

Malec rozejrzał się, dostrzegł zniszczoną szmacianą lalkę na materacu i 

zadowolony powędrował dalej.

Przypomniała sobie poprzedni poród, rok temu. Wtedy też się bała i też ją 

bolało, ale Lagerta była jak opoka, spokojna jak zawsze. „To jest normalne”, mówiła, 

kiedy jej się wydawało, że już umiera. „Matka myśli, że umiera, ale jak tylko dziecko 

wyjdzie i błogo rozchyli usteczka, zapomina o wszystkim”. Musiała się uśmiechnąć. 

Lagerta zawsze tak mówiła i to było pocieszające. Zresztą miała rację, jak tylko było 

po wszystkim, ból szedł w zapomnienie.

Znów się zaczęło, nie była w stanie się powstrzymać. Słyszała, jak jej krzyk 

odbija się od ścian, i bardziej czuła, niż widziała, jak Hugo pędzi do niej na 

czworakach, cały przerażony.

Kiedy ból w końcu ustąpił, była cała zlana potem. Odsunęła na bok kołdrę, 

odpięła wełniane pończochy i zdjęła je. Kiedy była taka spocona, drapały bardziej niż 

zwykle. Pomogła Hugo wdrapać się na łóżko, pomyślała, że spróbuje go uspokoić, 

zanim nadejdzie następny skurcz. - Niedługo przyjdzie Olaf i Lagerta. - Głos był 

słaby, wargi miała suche i popękane.

Wreszcie usłyszała, że otwierają się drzwi, natychmiast jednak zrozumiała, że 

to byli chłopcy, a nie Olaf i Lagerta. Ale mogli przynajmniej pomóc: zająć się Hugo, 

dolać wody do garnka.

Kristian stanął w drzwiach, na jego twarzy malowało się przerażenie.

- Co się stało? - spytał.

- Zaczął się poród - odpowiedziała z trudem, cedząc słowa. - Olaf poszedł po 

Lagertę. Zdejmijcie wodę z ognia. Zaraz się wygotuje!

Nie musiała dwa razy powtarzać. Po chwili pojawili się Peder i Evert.

- Dziecko się rodzi? - spytał Peder ze strachem w głosie. Nadszedł kolejny 

skurcz. Boże, jak często się powtarzały!

- Zabierzcie stąd Hugo! - zawołała, zatykając usta kołdrą, żeby stłumić krzyk. 

Widziała, jak Peder i Evert podchodzą do niej i patrzą na nią przerażeni. Nachylili się 

nad nią, bojąc się jednak podejść zbyt blisko do łóżka. Odwiązali sznur i zabrali Hugo 

do kuchni. Teraz już na pewno spóźnią się do pracy, mogą zostać zwolnieni, 

pomyślała. Nie wytrzymała i wydała z siebie kolejny krzyk.

Kiedy bóle w końcu ustały i otworzyła oczy, zobaczyła białą postać stojącą 

przy łóżku. Kobieta położyła jej na czole mokrą szmatkę, rozpostarła ręce i nacisnęła 

brzuch. Duża i potężna, napawała strachem, ale Elise nie pamiętała, żeby czyjś widok 

sprawił jej więcej radości. Głośno westchnęła: - Dzięki Bogu, że byłaś w domu!

- Jeśli chciałabym odbierać wszystkie porody w okolicy, to w ogóle nie 

miałabym kiedy spać - odezwała się Lagerta surowym głosem, ale spojrzenie miała 

łagodne. - Nie pamiętasz, co ci mówiłam, Elise? „W bólach będziesz rodzić dzieci”. 

Tak jest napisane w Biblii.

Elise przytaknęła i zamknęła oczy.

- Oby jak najszybciej było już po wszystkim.

- Zaraz będzie. Jezu, dlaczego wcześniej po mnie nie posłałaś? - spytała 

Lagerta, której nagle zaczęło się śpieszyć. Nadszedł kolejny skurcz, już ostatni. - 

Przyj, przyj z całej siły!

Elise odchyliła głowę do tyłu, zagryzła usta aż do krwi i parła, ile tylko mogła, 

trzymając się z całych sił materaca.

- Wychodzi. Widzę główkę! Przyj!

I już było po wszystkim. Coś śliskiego i ciepłego wyślizgnęło się z jej ciała i 

ból ustał.

Lagerta podniosła małe sinoczerwone ciałko do góry: - To dziewczynka!

- Dziewczynka? - spytała Elise. Uniosła głowę, przyglądając się małemu 

zakrwawionemu ciałku w rękach Lagerty. Pomarszczona twarzyczka bynajmniej nie 

była ładna. Usta złożyły się do płaczu, czoło było pomarszczone jak u starca, a małe 

nóżki wierzgały, jakby dziecko chciało skopać akuszerkę. Był to jednak 

najpiękniejszy widok, jaki kiedykolwiek mogła zobaczyć. Opadła na poduszki, 

posłała wdzięczne westchnięcie niebiosom i miała wrażenie, że świat się do niej 

uśmiecha. Już po wszystkim! I ona, i dziecko żyją, ból zniknął, wszystko było dobrze. 

Na chwilę zamknęła oczy, czuła się radosna i lekka, jakby już nigdy w życiu nie 

musiała się niczego bać.

Kiedy Lagerta zajmowała się maleństwem, Elise zobaczyła, że drzwi od 

kuchni się uchylają i do izby zaglądają trzy spięte buzie chłopców. Uśmiechnęła się 

do nich.

- Macie siostrę - powiedziała.

Rozległ się ogłuszający radosny wrzask, po czym drzwi zostały zamknięte, ale 

radość w kuchni trwała nadal. Lagerta nakazała im surowo, że mają nie wchodzić, 

zanim Elise nie doprowadzi się do porządku i nie zostaną usunięte zakrwawione 

rzeczy, a nie było chyba nikogo wzdłuż rzeki, kto by nie żywił szacunku dla władczej 

akuszerki z Sandakerveien. Tak więc pozostali w kuchni, czekając, aż wszystko 

będzie gotowe.

Już następnego popołudnia przyszli Anna i Torkild z gratulacjami. Torkild 

spotkał na drodze Kristiana i od niego usłyszał szczęśliwą wiadomość.

Anna miała łzy w oczach, kiedy odstawiła kulę, żeby wziąć na ręce maleńkie 

zawiniątko. Usiadła na łóżku chłopców i patrzyła na małą twarzyczkę, która już się 

wygładziła. Oznajmiła, że to najładniejsze dziecko, jakie kiedykolwiek widziała.

- Jak będzie miała na imię? - spytała Anna, podnosząc wzrok na Elise.

- Odbyłam długą rozmowę z Hildą i zgodziłyśmy się, że nazwiemy ją Jensine, 

po mamie. Bałam się, że Hildzie będzie przykro, ale zgodziła się ze mną - 

odpowiedziała Elise. Chwilę milczała. Spojrzała w stronę drzwi i powiedziała cichym 

głosem: - Hilda obawia się, że nie będzie mogła mieć więcej dzieci. Reidar przeszedł 

kiedyś chorobę, która sprawiła, że nie będzie mógł zostać ojcem.

- Bardzo mi jej żal. To okropne, że oddała swoje pierwsze dziecko, 

szczególnie teraz, kiedy pani Paulsen umarła - powiedziała Anna.

Elise przytaknęła.

Anna przyglądała się jej przez chwilę, po czym spytała ostrożnie: - Kristian 

powiedział Torkildowi, że Emanuel być może do was wróci, to prawda?

- Zjawił się tu nagle wieczorem w Wigilię. Między nim a Signe się nie układa, 

więc chciał do nas wrócić.

- A ty jesteś tak wielkoduszna, że wybaczysz mu i go przyjmiesz?

- Muszę teraz wyżywić piątkę dzieci, a nie mam nawet pracy. Pani Borresen 

nie chciała, żebym pracowała tuż przed porodem. Ale jeszcze się nie zgodziłam. 

Powiedziałam tylko, że muszę się zastanowić.

Anna milczała.

- Zrezygnowałaś z Johana? - spytała po chwili.

- Pisał, że jest u niego Agnes. Twierdzi, że dziecko, którego się spodziewa, 

jest jego, a on nie z tych, którzy uciekają od odpowiedzialności - powiedziała i 

zamilkła. Po chwili dodała: - Było mi przykro. I mnie, i jemu. Planowaliśmy, że 

przeżyjemy życie razem. Chciał być ojcem dla moich dzieci. To jego pragnę, nie 

Emanuela.

Anna miała łzy w oczach. Nagle odezwała się gwałtownie: - Wcale nie jestem 

pewna, że Agnes mówi prawdę. Podczas naszego ślubu mówiła, że jest w ciąży. Może 

pamiętasz, że była to pierwsza niedziela maja, osiem miesięcy temu. Jeśli już wtedy 

wiedziała, że jest w ciąży, to dziecko powinno się już urodzić, a gdyby tak było, 

tobym o tym wiedziała.

Elise patrzyła na nią uważnie.

- Może to było wtedy, kiedy pierwszy raz spóźnił się jej okres - powiedziała.

- To możliwe, jednak mało prawdopodobne, żeby zaraz pomyślała, że jest w 

ciąży. Ale zaczekajmy, to się przekonamy. Jeśli w najbliższych dniach nic się nie 

wydarzy, nie uwierzę, że ojcem jest Johan. Agnes dopiero po naszym ślubie zaczęła 

chodzić do Magnusa Hansena - ciągnęła dalej Anna.

- On jest żonaty.

- Był żonaty. Jego żona i dziecko zmarli podczas porodu. Elise patrzyła na nią 

z niedowierzaniem. - Kiedy to się stało? - spytała.

- Zeszłej wiosny.

- Zanim Agnes zaczęła u niego pracować?

- Tak mi się wydaje, ale nie jestem pewna.

- Napisałaś o tym Johanowi?

- Tak, ale mi nie odpowiedział. Zastanawiam się, czy Agnes nie przeczytała 

listu i nie spaliła go przed powrotem Johana. Może niesłusznie podejrzewam ją o 

takie rzeczy, ale wiesz, że mam złe doświadczenia, jeśli chodzi o jej osobę.

Elise przytaknęła, zamyślona.

- Wysłałaś telegram z nowiną do Emanuela? Elise pokręciła głową przecząco.

- Powiem mu dopiero, kiedy przyjedzie. Jego matka miała udar i jest 

częściowo sparaliżowana. Obwinia go o swoją chorobę, bo stało się to wtedy, kiedy 

powiedział jej, że chce do mnie wrócić. Więc póki co ma dość problemów.

- Jak to się wszystko pomieszało! - westchnęła głęboko Anna. - Ty powinnaś 

była wyjść za Johana. Signe powinna była zostać z rodzicami, a Emanuel powinien 

przejąć Ringstad. A tak mamy teraz pięcioro nieszczęśliwych ludzi.

- Agnes też do nich zaliczasz? Nie sądzę, by była nieszczęśliwa. Ma to, czego 

chciała.

- Myślisz, że można budować życie na kłamstwie? Kradnąc szczęście innym?

Elise nie odpowiedziała. Anna miała rację, co za nieszczęsna kolej losów.

Czy Johan kiedykolwiek dowie się prawdy? Czy poświęci się i będzie żył z 

Agnes, nie wiedząc, że dziecko nie jest jego?

- Na pewno można sprawdzić, kiedy Agnes mieszkała u Magnusa Hansena i 

czy właśnie wtedy został wdowcem - powiedziała Elise.

- Dokładnie o tym samym pomyślałam - przytaknęła Anna.

ROZDZIAŁ SIÓDMY

Emanuel zjawił się, kiedy Jensine miała już trzy tygodnie. Ledwo zdążył 

wejść, kiedy rozległo się pukanie i na progu stanęła Anna, zmarznięta i drżąca. Było 

przeraźliwie zimno. Rzeka zamarzła, długie sople zwisały z dachu, miejscami lodową 

taflę pokrywała szaroniebieska szadź.

- Przepraszam - powiedziała, najwyraźniej speszona widokiem Emanuela.

- Bardzo się cieszę, kochanie - powiedział Emanuel i uśmiechając się szeroko, 

wyciągnął do niej rękę. - Dawno cię nie widziałem, Anno. Co u ciebie i u Torkilda?

Elise stała przy piecu i mieszała w garnku z kaszą. Przed chwilą powiedziała 

mu, że ma córeczkę. Wzruszył się, w kącikach oczu pokazały się nawet łzy. Nie 

spodziewała się tego. Dlaczego przyszła Anna? Zapewne nie dowie się, dopóki 

Emanuel tu był.

- U nas wszystko w porządku. Byłam w aptece i pomyślałam, że wpadnę 

dowiedzieć się, co z Elise i z małą. Gratuluję - dodała pośpiesznie nieco zakłopotana, 

jakby nie była pewna, czy to odpowiednie słowa w tej sytuacji. - Zaraz wychodzę - 

dodała.

- Zostań i ogrzej się - przerwała jej Elise. - Gotuję kaszę, może zjesz trochę, 

zanim znów wyjdziesz na mróz?

Anna wahała się, ale była zmarznięta, a gorący posiłek nęcił. Zgodziła się, 

odłożyła kulę, zdjęła szal i czapkę i utykając, podeszła do stołu. Cudownie było 

patrzeć, jak porusza się o własnych siłach. To, co się z nią stało, to istny cud.

Elise odetchnęła z ulgą. Spotkanie z Emanuelem było dla niej trudne. Nie 

potrafiła się zmusić, żeby udawać, że się cieszy, że go widzi, kiedy naprawdę 

wolałaby, żeby pozostał w Ringstad. Jednocześnie wiedziała, że pieniądze, które 

zdołała zaoszczędzić, wkrótce się skończą, no i wciąż przecież była jego żoną, była 

ż

oną ojca Jensine. Kiedy wszedł, sprawiał wrażenie pewnego siebie, jakby był 

przekonany, że przyjmie go z otwartymi rękami. Zapewne trudno będzie mu 

zrozumieć, że nie jest to takie proste.

Wciąż jeszcze miała trochę pieniędzy, do lata jej wystarczy, poza tym od 

urodzenia Jensine codziennie pisała. Skończyła opowiadanie o matce i o szwedzkim 

krawcu, który musiał wyemigrować do Ameryki. Jeśli napisze jeszcze dwa 

opowiadania, będzie mogła wysłać całość do wydawnictwa. Jeśli zostaną przyjęte, na 

pewno zarobi więcej niż prządka w fabryce. Czekając na odpowiedź, mogła próbować 

wrócić do szycia.

Słyszała, jak Emanuel opowiada Annie o matce, o tym, jak nagle i 

niespodziewanie wszystko się stało, matka nie była przecież stara. Nie wspomniał 

jednak nic o przyczynach. Anna okazała głębokie współczucie dla pani Ringstad. 

Najlepiej z nich wszystkich wiedziała, co to znaczy być niepełnosprawnym. Nie 

zdradziła, że Elise opowiedziała jej, co się stało tuż przed wypadkiem. Elise 

przyniosła kaszę, lecz pozwoliła im dalej rozmawiać. Cieszyła się, że zyskała trochę 

czasu, gdyż musiała dokładnie przemyśleć, co ma mu powiedzieć.

Kiedy Anna wstała i zaczęła się zbierać do wyjścia, przyniosła jej kulę i szal i 

odprowadziła do schodków. Były oblodzone i śliskie.

- Nie wychodź tak lekko ubrana - zaprotestowała Anna. - Poza tym wypuścisz 

ciepłe powietrze.

- Chcę mieć pewność, że bezpiecznie zejdziesz po oblodzonych schodkach - 

powiedziała Elise, zamykając za sobą drzwi, i szybko dodała: - Masz jakieś 

wiadomości?

- Dlatego przyszłam - odpowiedziała cicho Anna. - Dostaliśmy wczoraj 

telegram. Dwa dni temu Agnes urodziła syna.

- Dziewięć miesięcy po tym, kiedy powiedziała wam, że jest w ciąży.

Anna przytaknęła.

- Na pewno powie mu, że ciąża była przenoszona o kilka tygodni.

- Chętnie porozmawiałabym z akuszerką, która przyjmowała poród.

- Ja też - westchnęła Elise. - Dziękuję, że mi powiedziałaś. Wciąż nie wiem, 

co mam odpowiedzieć Emanuelowi - dodała szeptem. - Przyszedł tu z walizką, 

przekonany, że pozwolę mu się od razu wprowadzić, ale przecież już wcześniej 

mówiłam mu, że musimy znaleźć jakieś inne mieszkanie, a on musi znaleźć sobie 

pracę. Mam wrażenie, że nie załatwił ani jednego, ani drugie.

- Dlaczego nie chcesz tu zostać? Byłaś taka zadowolona z tego domku.

- Wtedy na pewno nam się nie uda. Emanuel zapomniał już, jak kiedyś 

narzekał. Mama zawsze radziła mi przenieść się na drugą stronę rzeki, według niej 

wtedy wszystko się zmieni. Nigdy jednak do tego nie doszło - powiedziała, drżąc z 

zimna. - Ale zimno. Wracam, zanim zmarznę i zafunduję sobie zapalenie piersi.

Emanuel spojrzał na nią dziwnie, kiedy wróciła.

- O czym rozmawiałyście z takim podnieceniem? - spytał. Elise się 

uśmiechnęła.

- O sprawach, o których wy nie macie zielonego pojęcia. Chcesz jeszcze 

kaszy?

- Nie, dziękuję. Szkoda, że przerwała nam rozmowę, niewiele zdążyliśmy 

sobie powiedzieć.

- Właściwie to nie mam ci wiele więcej do powiedzenia. Umawialiśmy się, że 

najpierw znajdziesz pracę, no i jakieś inne mieszkanie.

- Nie rozumiem, dlaczego nie możemy dalej mieszkać tutaj? Domek ci się 

podobał, a Peder nie ma najmniejszej ochoty się wyprowadzać.

- Pamiętasz, jak narzekałeś, kiedy tu mieszkałeś? Narzekałeś na szum wody, 

na smród idący od rzeki i ogromne szczury, które kręcą się wokół fabryki. Mówiłeś, 

ż

e jest tu wilgoć i że niezdrowo mieszkać tak blisko brzegu. Bardzo szybko znów 

będziesz niezadowolony, a ja nie dam rady wysłuchiwać tego ponownie.

Emanuel nic nie odpowiedział, patrzył tylko na nią dziwnym wzrokiem.

- Musiałeś opuścić dom? - spytała Elise. Przytaknął.

- Matka nie może znieść mojego widoku. Ojciec bardzo cierpi z tego powodu.

- Jak przyjęli to rodzice Signe?

- Wyobrażam sobie, że dla nich to też było trzęsienie ziemi. Znam ich i wiem, 

ż

e obwiniają mnie o wszystko. Nie są w stanie dostrzec wad Signe. Przykro patrzeć, 

jak niektórzy rodzice idealizują swoje dzieci.

- Może to pozwala dzieciom uwierzyć w siebie?

- Co z tego, jeśli nikt inny nie jest potem w stanie z nimi wytrzymać?

Jensine zaczęła płakać i Elise pośpieszyła do izby, żeby ją przynieść. Emanuel 

zdążył zaledwie rzucić na nią okiem, kiedy zjawiła się Anna. Dopiero teraz mógł się 

jej porządnie przyjrzeć.

Płacz ustał, jak tylko wyjęła ją z kołyski. Elise pokazała mu dziewczynkę.

- Czyż nie jest słodka? Jest do ciebie podobna, ma twój kolor oczu, takie same 

silnie zarysowane brwi i gęste rzęsy.

Emanuel stał nieruchomo i patrzył na nią.

- Jest tak niewiarygodnie mała. Spójrz na te maleńkie paluszki! - powiedział 

rozweselony. - Chyba się do mnie uśmiecha - dodał.

- Na to jeszcze za wcześnie. Jeszcze nie potrafi skupić wzroku, nie śmieje się 

ani się nie uśmiecha, ale już niedługo zacznie.

- Mam nadzieję, że będzie podobna do ciebie, że będzie miała twoje dołeczki 

w policzkach, piegi i twój zadarty nosek. I będzie równie miła i dobra dla wszystkich 

jak ty.

- Przesadzasz - uśmiechnęła się speszona.

- Nie, to prawda. Wszyscy cię lubią, jesteś zawsze pogodna i skora do pomocy. 

Nigdy nie słyszałem, żebyś mówiła o kimś coś złego.

- Chyba już zapomniałeś, jaka jestem. Nie pamiętasz, co mówiłam o pani 

Evertsen i o pani Albertsen, o Valborg i panu Paulsenie?

- Widziałaś się może z majstrem?

- Podwiózł mnie kiedyś, kiedy wracałam od matki i Asbjorna. Mówiłam ci, że 

przeprowadzili się do Kjelsas? Byłam zmęczona długą drogą, brzuch mi już ciążył i 

dałam się namówić. Prosił, żebym kiedyś go odwiedziła. Mówił, że chce ze mną o 

czymś porozmawiać. Nie chciał tu przychodzić z obawy, że może natknąć się na 

Reidara, tak przypuszczam. Powiedziałam, że przed Bożym Narodzeniem nie dam 

rady. Potem o tym zapomniałam, a po porodzie nie miałam jeszcze okazji.

- Czego on może od ciebie chcieć?

- Nie wiem. Domyślam się, że to może mieć coś wspólnego z Braciszkiem. Na 

pewno słyszałeś od Carlsenów, że pani Paulsen umarła.

Emanuel spojrzał na nią przerażony.

- Myślisz, że chce, żebyśmy i nim się zaopiekowali? Elise nie spodobał się 

sposób, w jaki to powiedział.

- Oczywiście, że nie. Młody Paulsen nie ma dzieci, dlaczego miałby chcieć go 

oddać? Poza tym majster świetnie wie, ile nas tu jest.

- Dziwne - powiedział zamyślony. - Może to ma coś wspólnego z Hildą?

Elise wzruszyła ramionami.

- Nie ma sensu spekulować. Kiedy mróz zelżeje i znajdę kogoś, kto popilnuje 

Jensine, przejdę się do niego.

Chwilę milczała, zanim znów zaczęła mówić.

- Pytanie, co teraz z tobą zrobimy, skoro naprawdę nie możesz zostać dłużej w 

Ringstad. Nie wiesz, czy Carlsenowie wynajęli pokój na stryszku?

- Naprawdę chcesz, żebym się do nich wprowadził i żeby Karolinę znów we 

wszystko wściubiała swój nos?

- Nie stać cię, żeby wybrzydzać. Wtedy wynajęli ci tanio pokój, bo przyjaźnią 

się z twoją rodziną. Poza tym to niedaleko stąd. Będziesz mógł codziennie 

przychodzić, żeby przekonać się, jak znosisz marudzenie dzieci.

- Widzę, że już mi nie ufasz - powiedział urażonym głosem. Odwrócił wzrok.

- Mam wrażenie, że już zapomniałeś, jak to było, a ja nie mam ochoty 

przeżywać tego ponownie. Tego wstydu i zawodu.

- Nie było mi tu niedobrze. Cała sytuacja mnie załamała i dlatego 

zachowywałem się nieznośnie.

- Możliwe - powiedziała, patrząc mu w oczy. - Ale chcę, żebyśmy dali sobie 

trochę czasu, zanim znów ewentualnie zamieszkamy razem. Musisz dowieść, że 

naprawdę chcesz dzielić życie ze mną i z dziećmi, że chcesz być ojcem także dla 

Hugo, pomagać mi wychowywać chłopców, aż dorosną i będą w stanie troszczyć się o 

siebie.

- Uważasz, że nie byłem dobrym ojcem dla Hugo? Zajmowałem się nim, raz 

nawet zostałem z nim sam, kiedy ty poszłaś do pani Paulsen.

Elise odwróciła wzrok i westchnęła.

- Bycie ojcem w rodzinie robotniczej to nie to samo co bycie ojcem w domu, 

gdzie są służące i opiekunki do dzieci. Jeśli ja mam zarabiać pieniądze, to ty będziesz 

musiał opiekować się dziećmi i przejąć część domowych obowiązków. Sama ze 

wszystkim sobie nie poradzę.

- Oczywiście, że będę ci pomagał. Oczywiście, Elise. Spytam Carlsenów. Nie 

zdążyłem ci jeszcze powiedzieć, że słyszałem o domu, który być może zwolni się do 

lata. W Sagene, na Hammergaten, tuż obok Maridalsveien. W pobliżu jest kilka 

drewnianych domków, poza tym są tam same gospodarstwa. Dzieciom będzie tam 

dobrze. Z tylu jest nawet mały ogródek, tak mi powiedziano, z jabłonką i grządkami 

warzywnymi.

Patrzyła na niego zdziwiona.

- Dlaczego mi od razu nie powiedziałeś? Sprawiał wrażenie zatroskanego.

- Nie wiem jeszcze, jaki jest czynsz i czy będzie nas na niego stać. Miałem 

nadzieję, że ojciec mi pomoże, ale matka zabroniła mu dawać mi cokolwiek tak długo 

jak... - zamilkł.

- Tak długo jak będziesz miał cokolwiek wspólnego ze mną? - przyszła mu z 

pomocą Elise.

Nie odpowiedział, nie miał siły spotkać jej wzroku.

- Kto ci powiedział o domku na Hammergaten? - spytała.

- Carl Wilhelm. Odwiedził mnie w Ringstad w czasie świąt. Obiecał pomóc 

mi załatwić pracę i mieszkanie. Pracy jeszcze nie mam, ale przysłał mi list, w którym 

napisał mi o tym domku. Jeśli chodzi o pracę, to pomyślałem, że poszukam czegoś w 

Zakładach Myren.

- Jak duży jest dom?

- Mniej więcej taki jak ten - powiedział i uśmiechnął się podniecony. - Pomyśl, 

Elise, jak dobrze może nam tam być! Tak wysoko, dookoła zieleń, bez tej brudnej 

rzeki!

To prawda, pomyślała, ale nie powiedziała tego głośno.

- Najpierw musisz się dowiedzieć, jaki jest czynsz. Przytaknął i coraz bardziej 

podniecony spytał: - Zgodzisz się tam przeprowadzić, jeśli dom się zwolni, a czynsz 

nie będzie zbyt wysoki?

- Jeśli przekonasz mnie, że możemy mieszkać razem i że nie będziesz się 

zachowywał tak jak wtedy.

Trudno jej było to mówić, ale jeśli mają być razem, musi być zdecydowana.

Emanuel się zaczerwienił.

- Przepraszam, że byłem taki niecierpliwy, to nie miało nic wspólnego ani z 

tobą, ani z dziećmi. To z powodu Signe.

- Nie boisz się, że znów się zjawi i będzie żądać, żebyś był ojcem dla jej syna?

- Nie może tego żądać - powiedział zdecydowanym głosem.

Elise jednak wiedziała swoje. Ostatnim razem jej uległ.

- Idź od razu do Carlsenów. Tutaj nie ma dla ciebie miejsca. Jensine śpi w 

nocy w kołysce w kuchni, zostawiam uchylone drzwi do pokoju. Dobrze wiesz, że na 

podłodze materac się nie zmieści, a nawet gdyby, to nie byłoby to dobre rozwiązanie.

- Wiele osób mieszka nawet ciaśniej, przekonałem się o tym, kiedy byłem w 

Armii Zbawienia.

- Ale ty do tego nie przywykłeś. To zbyt duża różnica w porównaniu z 

salonami w Ringstad.

- Zapominasz, że wiele lat mieszkałem w Kristianii.

- Tak, u Carlsenów, którzy traktowali cię jak syna: jadałeś w ich jadalni i 

miałeś służącą do pomocy. Nie mówię tego ze złośliwości, tylko dlatego że 

zapomniałeś, jak to wygląda.

Trzymając Jensine na ręce, postawiła na ogniu garnek z wodą do mycia 

dziecka.

- Jeśli okaże się, że Carlsenowie wynajęli pokój, myślisz, że mógłbyś przez 

jakiś czas pomieszkać u Carla Wilhelma? O ile wiem, mają duże mieszkanie.

Emanuel przytaknął, aczkolwiek niechętnie.

- Skoro tak stawiasz sprawę, to muszę się poddać. Mogę przynajmniej 

zostawić tu walizkę?

- Oczywiście. Chłopcy wpadną w zachwyt, kiedy wrócą ze szkoły i zobaczą, 

ż

e tu stoi. Powiem im, że najprawdopodobniej zamieszkasz w pobliżu i że będziesz 

nas odwiedzał, jak tylko nadarzy się okazja. Będą musieli wykazać się cierpliwością.

Nic nie odpowiedział, włożył kapelusz i palto. Widziała, że uznał, że jest 

wobec niego surowa. Właściwie mógł zażądać, żeby go przyjęła, byli przecież 

małżeństwem. Większość mężczyzn wykorzystałaby ten fakt. Po chwili zniknął za 

drzwiami, nawet się nie pożegnawszy.

Naprawdę była surowa? Wyjrzała przez kuchenne okno. Na szybach osiadł 

szron, niewiele widziała. Sople zwisały z dachu, drzewa też były oszronione. Zanosiło 

się na kolejną srogą zimę. Przeszedł ją dreszcz. Mimo że powkładała do butów ga-

zety, marzły jej palce. Miała wrażenie, że już nigdy nie zdoła się ogrzać. W nocy 

trudno jej było zasnąć między karmieniami. Cała drżała z zimna, ale nie mogła sobie 

pozwolić zużywać więcej drewna, stos przy drewutni malał z każdym dniem. Sądziła, 

ż

e Emanuel bez problemu znajdzie jakąś pracę, miał przecież znakomitą opinię z 

tkalni płótna żaglowego, poprawnie się wyrażał i dobrze się prezentował. Skoro jego 

ojciec nie chciał im pomóc, będzie im trudno, jeśli on nic nie znajdzie.

Położyła Jensine na kuchennym stole i zdjęła jej pieluchę. Mała leżała 

spokojnie, zadowolona. Miała gładką skórę, był silna, dobrze zbudowana i piękna. 

Elise czuła, jak wzbiera w niej duma i radość. Czasem czuła ukłucie litości wobec 

Hildy, której odebrano dziecko, zanim zdążyła doświadczyć podobnego doznania. 

Przeszedł ją dreszcz i cicho pomodliła się, żeby jej dziecka nie spotkał podobny los.

W kuchni panował chłód, mimo że paliło się w piecyku. Zimno wdzierało się 

przez spaczone okno i przez podłogę. Ściany były cienkie, mróz wdzierał się 

wszystkimi szparami. Szybko umyła dziecko, założyła pieluchę, zwinęła w becik i 

znów przystawiła do piersi.

W rogu przy piecyku siedział Hugo na nocniku, nie śpieszył się. Cały czas, 

kiedy Emanuel tu był, bawił się szmacianą lalką, nie interesując się obcym 

mężczyzną. Roczne dziecko nie pamiętało wydarzeń sprzed kilku miesięcy. Emanuel 

kilka razy próbował coś do niego powiedzieć, ale Hugo tylko patrzył na niego 

wielkimi, zdziwionymi oczami. A Emanuel był głównie zajęty rozmową z Elise. 

Starał się ją przekonać, żeby pozwoliła mu zostać. Nie zauważył, że dziecko nie 

obdarzyło go swoim uśmiechem, którym obdarzało innych.

Następnym razem będzie lepiej. Miała taką nadzieję.

ROZDZIAŁ ÓSMY

Elise naciągnęła czapkę na czoło, otuliła się mocniej szalem i cała drżąca 

opuściła pośpiesznie sklep. Oblepiły ją płatki śniegu, a zimno przenikało przez 

ubranie, mrożąc ją całą. Czy ten mróz nigdy się nie skończy? Nie pamiętała, żeby 

ubiegłej zimy aż tak marzła. Może wynikało to z tego, że za mało sypiała? Jensine 

płakała w nocy częściej, niż robił to Hugo.

Anna przyszła i zajęła się dziećmi, ostatnio często to robiła. Elise miała 

wrażenie, że boi się, że Emanuel się wprowadzi, zanim będzie pewne, czy 

małżeństwo Johana i Agnes przetrwa. Na razie nic nie wskazywało na to, żeby chciał 

ją odesłać z powrotem. Anna dostała od niego list, który dała Elise do przeczytania. 

Było w nim dużo o dziecku, nie miała wątpliwości, że był z niego dumny i uznał je za 

swoje. Elise zwróciła na to uwagę Annie, ale Anna najwyraźniej wyczytała między 

wierszami coś, czego ona nie zauważyła. Twierdziła, że Johan jest nieszczęśliwy i 

wcale nie jest zadowolony z tego, co się stało.

Pośpiesznie schodziła po schodach z ciężkim koszykiem, musiała kupić 

ziemniaki, naftę, chleb i mleko. Śnieg oblepiał jej twarz, prawie nic nie widziała. 

Niewiele brakowało, a wpadłaby na starsze małżeństwo, które szło w jej kierunku.

W tym momencie usłyszała głos: - Czy to nie pani Ringstad?

Zatrzymała się gwałtownie, unosząc nieco głowę. Przed nią stali państwo 

Mathiesen.

Pan Mathiesen uniósł lekko kapelusz.

- Wszystkiego dobrego w nowym roku, pani Ringstad, no i gratulacje. 

Słyszeliśmy, że urodziła pani córeczkę - powiedział mężczyzna, a jego głos brzmiał 

miło i sympatycznie. - Wiadomości szybko się rozchodzą - dodał, śmiejąc się.

- Cieszę się, że tym razem to dziewczynka - powiedziała pani Mathiesen, 

równie sympatycznie i przyjaźnie jak jej mąż. - Chodzi mi o to, że tylu u was 

chłopców - dodała i uśmiechnęła się speszona.

- Może pani pracować, mając takie maleństwo, pani Ringstad?

- Nie, jeszcze nie pracuję. Pracowałam u pani Borresen na Maridalsveien do 

samych świąt, ale jeszcze przed porodem musiałam przestać. Teraz zaczekam, aż 

będę mogła wyjść z małą na dwór, na razie jest za zimno.

Pani Mathiesen patrzyła na nią wyraźnie przerażona.

- Zamierza pani pracować w sklepie, mając dwójkę takich małych dzieci? - 

spytała.

- Tego jeszcze nie wiem. Mam też kilka innych możliwości. Zauważyła, że 

małżonkowie wymienili spojrzenia. Pan Mathiesen odchrząknął.

- Mam nadzieję, że potraktowała pani poważnie naszą propozycję pomocy i 

nie poczuła się urażona. Nie zamierzaliśmy pani obrazić, po prostu chcielibyśmy być 

przydatni. Jak już mówiłem podczas naszej wizyty u pani, też przeszliśmy trudne 

chwile. Jedyny sposób, w jaki możemy choć trochę zrekompensować to, co zrobił 

nasz syn, to zadbać, żeby pani i pani rodzina nie cierpiała ponad miarę. Wiem, że jest 

pani dumna i nie chce niczyjej pomocy, i szanuję to. Wręcz podziwiamy panią za to. 

Tym niemniej proszę odłożyć dumę na bok i posłuchać, co mamy pani do 

powiedzenia, chociażby przez wzgląd na dziecko. Jeśli trudno pani przyjąć od nas 

pieniądze, proszę pozwolić, że od czasu do czasu zostawię pani przed drzwiami coś 

do jedzenia.

Elise poczuła, że się zarumieniła. Mierziła ją myśl, że miałaby cokolwiek od 

nich przyjąć, ale kiedy zobaczyła proszące spojrzenie mężczyzny, zrozumiała, ile to 

dla nich znaczy, i nie miała serca odmówić. Nie mogła obwiniać ich o to, co zrobił 

Ansgar, rozumiała, że ich to też dużo kosztowało. Rodzice Emanuela nie chcieli mieć 

nic wspólnego z Hugo, nie mogła też liczyć na jakąś większą pomoc ze strony matki i 

Asbjorna. Mieli dosyć własnych spraw, szczególnie teraz, kiedy matka spodziewała 

się dziecka. To, co mogli im dać, powinno przypaść chłopcom. Wszystko to 

oznaczało, że Hugo pozbawiony był wsparcia dziadków. Skoro Mathiesen tak bardzo 

pragnął coś dla niego zrobić, nie mogła się sprzeciwiać i ze względu na Hugo, i ze 

względu na nich samych.

Przytaknęła, aczkolwiek niechętnie.

- Dziękuję. Nie będę kryła, że w tej chwili jest mi dość ciężko, ale być może 

mój mąż wróci do domu i wtedy będzie nam lżej.

Zauważyła, że oboje się zdziwili. A więc nie słyszeli nic o tym, że Signe 

została odesłana do domu.

- To byłoby dobrze dla was wszystkich - odezwał się Mathiesen z wyraźną 

ulgą. Martwił się, że cała odpowiedzialność spadła na nią.

Pani Mathiesen sprawiała wrażenie, jakby chciała jeszcze coś powiedzieć, ale 

nie była pewna, czy powinna. W końcu jednak nie wytrzymała: - Słyszała pani, że 

Ansgar się zaręczył?

Elise przytaknęła.

- Helenę Fryksten odwiedziła mnie - powiedziała.

Oboje otworzyli szeroko oczy, pierwszy odezwał się pan Mathiesen.

- Panna Fryksten panią odwiedziła? Dlaczego?

- Miała nadzieję, że pozwolę Ansgarowi spotykać się z Hugo. Pan Mathiesen 

sprawiał wrażenie oszołomionego.

- Ale czy ona wie... To znaczy... Czy Ansgar...

Elise pomogła mu: - Ansgar powiedział jej, co się zdarzyło. Panna Fryksten 

jest osobą głęboko wierzącą. Uważa, że Ansgar został już dostatecznie ukarany i że 

ma prawo widywać własne dziecko.

Zauważyła, że jej głos brzmi ostro. Na samo wspomnienie Helenę Fryksten 

przeszły ją ciarki.

- Wielkie nieba! - wykrzyknął pan Mathiesen, najwyraźniej nie wiedząc, co ma 

powiedzieć. To był dla niego wstrząs. Odchrząknął. - Na pewno była pani 

zakłopotana. To zrozumiałe.

Elise poczuła nagle, że ma łzy w oczach. Nie chciała pokazać im, jak silnie 

przeżywa tę sytuację, ale nie była w stanie powstrzymać łez.

- Ona nic nie rozumie - głos odmówił jej posłuszeństwa. - Uważa, że jestem 

bezwzględna, bo mu tego zabroniłam, ja, która już wtedy opiekowałam się trójką i 

byłam w ciąży z następnym dzieckiem.

Rozpłakała się, szybko się od nich odwróciła i zaczęła biec.

Kiedy dotarła do mostu, zobaczyła, jak jakiś mężczyzna wchodzi i znika w 

domu majstra. Nie zdążyła zobaczyć, kto to był. Emanuel zamieszkał u Carlsenów i 

spędzał przedpołudnia na pisaniu podań i odwiedzaniu biur. Może to był Torkild? 

Może powinna mu się zwierzyć i spytać, czy ma przyjąć pomoc, którą zaoferowali jej 

rodzice Ansgara? Nie tylko teraz, ale i w przyszłości. Torkild wciąż był w Armii 

Zbawienia i miał do czynienia z różnymi ludzkimi losami, na pewno mógł jej coś 

doradzić.

Jednak to nie był Torkild, tylko Emanuel. Stał i rozmawiał z Anną. Jensine 

spała w kołysce, a Hugo siedział na podłodze i się bawił.

Emanuel odwrócił się do niej i się uśmiechnął, natychmiast jednak spoważniał.

- Coś się stało? Wyglądasz, jakbyś płakała. Pokręciła przecząco głową.

- To przez ten śnieg. Wcześnie dzisiaj przyszedłeś - powiedziała.

- Mam dobre wiadomości. Dostałem pracę w Zakładach Myren.

- Gratuluję - powiedziała, starając się pozbierać i okazać trochę radości, ale nie 

była w stanie.

- Nie cieszysz się? - spytał, patrząc na nią zawiedziony.

- Oczywiście, tylko że strasznie zmarzłam. Przewiało mnie do szpiku kości, 

poza tym wrasta mi paznokieć.

Emanuel dalej się jej przyglądał.

- Coś się stało. Widzę to po tobie - powiedział.

Jaki sens ma trzymanie tej historii w tajemnicy? Jeśli mieli znów mieszkać 

razem, nie może mieć przed nim tajemnic. Nic dobrego by z tego nie wynikło.

- Natknęłam się na państwa Mathiesen, rodziców Ansgara. Oczy mu 

pociemniały.

- Tak? Czego chcieli? - spytał.

- Chcą mi pomóc. Jeśli nie przyjmę pieniędzy, pragną zadośćuczynić za 

występek syna, przynosząc mi od czasu do czasu jedzenie i inne rzeczy.

Emanuel zrobił się purpurowy na twarzy.

- Miałabyś brać jałmużnę od rodziców gwałciciela? W życiu nie słyszałem 

czegoś równie szalonego.

- Co im odpowiedziałaś? - spytała Anna łagodnie. Mimo że chciała, żeby Elise 

zaczekała na Johana, nie podobało się jej to, co przed chwilą usłyszała. Nie lubiła, 

kiedy ludzie się kłócili. Wiele razy to powtarzała.

- Zgodziłam się - odpowiedziała Elise, podnosząc głowę. Emanuel otworzył 

usta, gotów protestować, ale się powstrzymał.

Może przypomniał sobie, co kiedyś mówił, a może zobaczył jej stanowczy 

wyraz twarzy. Elise nie była przekonana, że dobrze robi, godząc się na ich propozycję,

ale nie chciała, żeby Emanuel o tym decydował. To przede wszystkim ona 

odpowiadała za Hugo.

- Uważam, że słusznie postąpiłaś - powiedziała Anna cicho i spokojnie. - Jego 

rodzice nie są winni tego, co się stało, a skoro chcą pomóc wnukowi, to powinnaś dać 

im szansę. Sama mówiłaś, że mu wybaczyłaś, mimo że nigdy tego nie zapomnisz. 

Twoje wybaczenie musi też obejmować jego dziadków.

Emanuel odwiesił kapelusz i palto i usiadł przy kuchennym stole.

- Nie rozmawiajmy już o tym. Opowiedzieć ci o mojej nowej posadzie? Jest 

tak dobrze płatna, że sądzę, że będzie nas stać na domek na Hammergaten.

Najwyraźniej chciał zmienić temat.

Elise i Anna wymieniły spojrzenia. Oczy Anny były smutne, Elise domyślała 

się, o czym myśli: ostatnia nadzieja na to, że Johan i ona będą razem, się rozwiała.

ROZDZIAŁ DZIEWIĄTY

Nagle pogoda się zmieniła i zrobiło się ciepło. Elise posłała Pedera z 

wiadomością do Kjelsas i zapytaniem, czy matka i Asbjorn nie odwiedziliby ich 

któregoś dnia, żeby poznać Jensine. Nie widzieli jej jeszcze, gdyż utrzymywała się 

zbyt niska temperatura. Matka była już w siódmym miesiącu ciąży i podróż mogła się 

okazać dla niej zbyt męcząca. Brakowało jej sił i większość czasu spędzała, siedząc 

na kanapie. Elise zaproponowała, żeby przyjechali pociągiem. I tak będą musieli 

przejść kawałek do stacji, a potem ze stacji, ale lepsze to niż iść całą drogę.

Ku radości wszystkich matka się zgodziła. Mieli przyjechać w najbliższą 

niedzielę, o ile odwilż się utrzyma.

Chłopcy często odwiedzali ich w willi „ Almsdorf”, a po szczerej rozmowie, 

podczas której Elise powiedziała matce prawdę o Hugo, sytuacja się zmieniła. 

Jedynym zmartwieniem pozostawał brak postępów Pedera w czytaniu, mimo że 

ć

wiczył z matką przynajmniej raz w tygodniu. Twierdził, że była bardzo surowa. 

Musiał w kółko powtarzać te same słowa, a jeśli coś źle przeczytał, matka się złościła. 

W końcu zaczynał się tak denerwować, że cały się pocił. Doszło do tego, że bał się 

tych spotkań, mimo że do tej pory chętnie ich odwiedzał.

Elise przyglądała mu się zamyślona. . - Trzeba będzie znaleźć jakiś inny 

sposób. Nie wierzę, że można się nauczyć czegoś pod przymusem i pod groźbą kary, 

chociaż jestem też przekonana, że ćwiczenie jest konieczne. Zauważyłam, że mylisz 

literkę d z literką b i literkę p z literką g. I że masz problem z zapamiętaniem, która 

strona jest prawa, a która lewa. Może między tym jest jakiś związek. Gdyby tak udało 

się nam wymyślić jakąś zabawę, gdzie mógłbyś to wszystko ćwiczyć. Coś, co by cię 

bawiło, ale żebyś przy okazji też mógł ćwiczyć.

Tego samego dnia wieczorem usłyszała jakieś dziwne dźwięki dobiegające z 

przedsionka. Najpierw pomyślała, że to Olaf coś robi, ale po chwili rozpoznała głos 

Pedera. Wyjrzała ostrożnie. Peder zrobił piłkę ze skrawków materiału, zszył je i 

całość obwiązał sznurkiem. Teraz stał i albo kopał piłkę, albo nią rzucał o ścianę, 

wydobywając z siebie na wpół zduszone dźwięki. Był tak zajęty, że nie jej zauważył. 

Elise stała w drzwiach i patrzyła na niego, próbując się domyślić, co on robi.

Na ścianie powiesił kartkę papieru, na której napisał duże literki b, d, g i p. 

Rzucał piłkę prawą ręką, wołając przy tym wściekle: „Masz swoje b, ty bandyto!” 

Następnym razem wołał: „Masz swoje d, ty draniu!” Potem zamiast rzucać, zaczął 

kopać piłkę, cedząc przez zęby: „Masz swoje p, ty pasożycie!”, kiedy kopał prawą 

nogą, i „Masz swoje g, ty gówniarzu!”, kiedy kopał lewą.

Elise zaniemówiła ze zdumienia. Peder posłuchał jej i sam wymyślił sobie 

zabawę, podczas której ćwiczył sprawiające mu trudności litery! Czyżby naprawdę 

sam na to wpadł? W takim razie z jego głową na pewno wszystko było w porządku. 

Miał w sobie tyle samozaparcia, że na pewno sobie poradzi. Musi go tylko zachęcać, 

ż

eby chciał dalej pracować.

Zamknęła za sobą drzwi, nie chciała mu przeszkadzać. Poszła do kuchni, 

wyjęła mąkę, cukier, jajka i mleko, żeby usmażyć placki. Taka siła woli wymagała 

nagrody. Przygotuje im dobrą kolację.

Na szczęście odwilż się utrzymała. W niedzielę można było wyjść na dwór, 

było nawet kilka stopni ciepła, jakby to był marzec albo kwiecień. Śnieg stopniał, 

kapało z dachów, ten dźwięk napawał nadzieją. Nie pamiętała, kiedy ostatnio tak się 

cieszyła na nadejście wiosny jak w tym roku.

Zdążyła ułożyć Jensine do snu po tym, jak ją umyła i nakarmiła, kiedy za 

drzwiami dały się słyszeć głosy. Wzięła Hugo na rękę i pośpieszyła otworzyć, mając 

nadzieję, że to matka, Asbjorn i Anne Sofie.

- Witaj! - powiedziała matka, a jej głos brzmiał lekko i wyraźnie. Uśmiechała 

się. - Tak się cieszę, że zobaczę małą Jensine!

Przeniosła wzrok na Hugo.

- Witaj, Hugo! Ale wyrosłeś od świąt.

Zaczęła ostrożnie wchodzić po schodkach, Asbjorn ją podtrzymywał. 

Miejscami wciąż jeszcze leżał śnieg, na pewno bała się przewrócić.

Gdy tylko weszła, od razu zbliżyła się do kołyski, ale Elise dobrze otuliła małą 

kocykami, więc widać było tylko kawałek noska i jej zamknięte oczka.

- Na pewno zaraz się obudzi, wtedy przyjrzysz się jej lepiej - pocieszała Elise.

- Anne Sofie bardzo podobała się jazda pociągiem. Jechała nim wcześniej 

tylko raz.

Peder i Evert przyszli z pokoju, gdzie bawili się żołnierzykami. Kristian 

siedział zatopiony w lekturze jakiejś książki geograficznej, którą pożyczył od Reidara.

Peder najwyraźniej usłyszał, co matka mówiła, i zawołał: - My też kiedyś 

jechaliśmy pociągiem! Cały dzień! Do Ringstad!

Matka się roześmiała.

- Podróż nie trwała cały dzień, ale pamiętam, jak o niej opowiadaliście. 

Odwiedziliście wtedy rodziców Emanuela - powiedziała i uśmiechnęła się do Elise. - 

Tak się ucieszyłam, kiedy Peder powiedział mi, że Emanuel wrócił. Mówiłam ci, że 

jak tylko się przeprowadzicie na drugą stronę rzeki, to na pewno wróci. To prawda, że 

chcecie wynająć dom w Sagene? Tak się cieszę, że wreszcie zachowujesz się 

rozsądnie. To miejsce nie nadaje się dla kogoś, kto przywykł do lepszych warunków.

Elise uśmiechnęła się. Nie podjęła dyskusji, nie chcąc psuć rzadkiej chwili, 

kiedy wszyscy byli razem. Poza tym matka miała rację. To po rozmowie z nią Elise 

postanowiła się przeprowadzić.

- Jeszcze nie wiem, czy będzie nas na to stać. Właściciel jeszcze nam nie 

powiedział, ile za niego zażąda.

- Emanuel dostał przecież pracę, będzie go stać na opłacenie czynszu. Kiedy 

się przeprowadzacie?

- Dom się zwolni dopiero latem.

- Szkoda. Emanuelowi pewnie trudno spać, kiedy wszyscy leżą jeden obok 

drugiego.

Chłopcy pomogli powiesić ubrania na wieszakach, ale najwyraźniej też pilnie 

ś

ledzili przebieg rozmowy.

- Emanuel nocuje u Carlsenów - wpadł w słowo Peder. Matka stanęła i z 

niedowierzaniem patrzyła na Elise.

- Nocuje w Carlsenów? - spytała.

- Sama powiedziałaś, że trudno tu spać, kiedy wszyscy leżą jeden obok 

drugiego. Olaf Henricksen ma umowę do lata, a kiedy się stąd wyprowadzimy, domek 

przejmą Hilda i Reidar. Cieszę się z tego, bo chłopcy będą mogli przychodzić w 

odwiedziny i nie muszą żegnać się z domkiem. Hilda zaproponowała nawet, żeby 

przychodzili tu po szkole i jedli, zanim pójdą do pracy, żeby nie musieli się tak bardzo 

ś

pieszyć. To znaczy jeśli w ogóle coś z tego wyjdzie.

- Coś jest nie w porządku? Masz jakieś wątpliwości? - spytała matka, 

marszcząc czoło.

Elise nie miała ochoty rozmawiać o warunkach, które postawiła Emanuelowi, 

matka i tak by jej nie zrozumiała.

- Po prostu nie chcę, żeby chłopcy czuli się zawiedzeni, jeśli się okaże, że nie 

możemy wynająć domu.

Zaczęła pośpiesznie sprzątać ze stołu.

- Usiądźcie. Zaraz nastawię kawę. Miałam nadzieję, że przyjedziecie, więc 

kupiłam dla wszystkich po ciastku, a potem podam zupę.

- Już mi ślinka leci. Z masłem i z żółtkiem?

- My też dostaniemy? - spytał Peder, patrząc na nią głodnym wzrokiem.

- Oczywiście, zawsze jecie to samo co my.

- W domu u Pingelena dzieci jedzą ziemniaki, kiedy dorośli dostają mięso - 

wtrącił się do rozmowy Evert.

Kristian stał w drzwiach i najwyraźniej czekał, aż będzie mógł coś powiedzieć,

ale nie mógł się przebić. Elise pomogła mu.

- Asbjorn, Kristian chce ci coś pokazać. Narysował mapę Stanów 

Zjednoczonych, pokolorował stan Waszyngton i zaznaczył miejsce, gdzie mieszkają 

nasi wujkowie.

Asbjorn poszedł za Kristianem do pokoju. Rozmowa toczyła się dalej, Elise 

była zadowolona. Skoro matka poświęcała tyle uwagi Pederowi, ćwicząc z nim 

czytanie, dobrze, że Asbjorn poświęci trochę czasu Kristianowi.

Ledwo zdążyli usiąść do stołu, kiedy zjawili się Emanuel, Hilda i Reidar. 

Wszyscy troje byli w kościele: Hilda i Reidar w Sagene, a Emanuel w Gamie Aker. 

Elise wiedziała, że był tam z Carlsenami.

Jak tylko podał rękę matce i Asbjornowi, zaczął podniecony opowiadać.

- Widziałem Paulsena Juniora w kościele. Razem z młodą kobietą. Miałem 

wrażenie, że byli bardzo sobą zajęci.

- Niedawno został wdowcem! - powiedziała z oburzeniem Hilda.

- Minęło od tego czasu kilka miesięcy, a już wtedy Torkild mówił, że ma 

wrażenie, że Paulsen wkrótce znów się ożeni - powiedziała Elise, patrząc na siostrę.

- Nie sądzę, żeby bardzo kochał żonę, skoro tak szybko się pocieszył.

Elise pomyślała, że Hilda martwi się o Braciszka. Powinna się chyba cieszyć, 

ż

e będzie miał nową matkę, chociaż z drugiej strony nigdy nie wiadomo, jak to 

będzie. W bajkach macochy zawsze były złe.

- Spotkałem wielu znajomych - powiedział Emanuel, który był w dobrym 

humorze i w ogóle nie zastanawiał się, co powiedzą matka i Asbjorn na to, że nagle 

znów się pojawił w domku majstra. - Wychodząc z kościoła, wpadłem na Wang - 

Olafsena. Powiedział mi, że Carl Wilhelm i Olga Katrine mają syna, urodził się w 

zeszłym tygodniu. Aż promieniał z zadowolenia. Nie ma nikogo poza Carlem 

Wilhelmem i chyba czuł się bardzo samotny po tym, jak zmarła mu żona. Pewnie 

dlatego jest taki miły dla Pedera.

- Nie będzie już nas odwiedzał? - spytał Peder zawiedzionym głosem. Razem 

z Evertem i Anne Sofie siedzieli na skrzyni z drewnem, machając nogami i jedząc 

każde swoje ciastko za dwa ore.

Elise nalała z wiadra trochę mleka do dzbanuszka na śmietankę i podała 

matce.

- Na pewno będzie nas odwiedzał - powiedziała. - Był tu jesienią, nie chce się 

narzucać. Na pewno jest ciekaw, czy dostaliśmy jakieś wiadomości od wujków w 

Ameryce, to przecież on namówił nas, żeby spróbować ich odszukać.

Matka też się zainteresowała.

- Miałaś jakieś wiadomości od wuja Kristiana po wysłaniu listu?

Elise pokręciła głową.

- Nie, i trochę mnie to dziwi. Odniosłam wrażenie, że ucieszyły go 

wiadomości od nas.

- Z pewnością są zapracowani, jak większość z nas. Na pewno przyjdzie jakaś 

odpowiedź - powiedziała matka i zwróciła się do Emanuela: - Ucieszyłam się, kiedy 

usłyszałam, że wróciłeś do domu.

Emanuel zaczerwienił się, chyba nie spodziewał się, że matka będzie mówić o 

tym tak otwarcie. Elise miała czasem wrażenie, że Emanuel traktuje swoje zniknięcie, 

jakby to była podróż, a jego powrót był czymś oczywistym.

Matka zrozumiała, że sytuacja jest dla niego krępująca. Poklepała go po ręce.

- Zapomnijmy o tym, co się wydarzyło, i cieszmy się, że znów jesteśmy 

wszyscy razem.

Pogładziła swój brzuch. Nie był tak duży jak brzuch Elise, kiedy ta była w 

siódmym miesiącu.

- Mam nadzieję, że kiedy następnym razem tu przyjedziemy, będzie nas już 

czworo.

Peder patrzył na jej brzuch.

- To chłopiec czy dziewczynka? - spytał. Matka się roześmiała.

- Tego nikt nie wie. Dlatego czekamy w takim napięciu. Asbjorn kupił już 

niebieskie ubranka. Ma nadzieję, że to jednak chłopak.

- A co, jeśli urodzi się dziewczynka? Będzie chodziła w ubrankach chłopca? - 

spytał Peder, najwyraźniej przestraszony.

- Podobnie jak ty, kiedy byłeś mały - szybko wtrąciła Hilda. - Nosiłeś ubranka 

po mnie i po Elise. Pamiętam, jak słodko wyglądałeś w tej sukience z koronkami i 

różowymi wstążkami.

Peder zrobił się pąsowy na twarzy i Elise uznała, że musi interweniować.

- Hilda sobie z ciebie żartuje. Żadna z nas nie miała sukienki z koronkami i z 

różowymi wstążkami. Jedyne, co po nas nosiłeś, to pończochy, swetry, czapki i 

rękawiczki.

- I białe majtki - dodała szybko Hilda. Matka znów się zwróciła do Emanuela.

- Co słychać u Carlsenów? - spytała.

- Wszystko w porządku. Bez zmian. Carlsen jest zajęty swoją pracą, a pani 

Betzy i Karolinę spędzają czas, chodząc do teatru i na herbatki.

- Córka jeszcze nie znalazła sobie męża? Ma już przecież dwadzieścia parę lat.

Emanuel uśmiechnął się.

- Na pewno upatrzyła sobie już niejednego, problem w tym, żeby któryś dał się 

złapać.

- Stanowi dobrą partię. I jest ładna.

- Ja bym się nie skusił.

Jak zwykle Peder nie był w stanie się powstrzymać, chociaż wiedział, że dzieci 

nie powinny się wtrącać do rozmów dorosłych. Uśmiechnął się szeroko i powiedział: 

- Jasne, bo ty kochasz Elise.

Emanuel spojrzał na niego poważnie.

- Masz rację, Peder. Nikt lepszy niż Elise nie mógł mi się trafić.

Rozległo się pukanie i wszyscy spojrzeli w kierunku drzwi.

- Jeszcze ktoś idzie? - spytała Hilda. - Nie ma już więcej kawy ani ciastek. 

Może to Olaf?

Elise pokręciła głową.

- On nie puka do drzwi. Zawsze najpierw idzie do siebie, potem schodzi i 

wtedy puka - powiedziała. Wytarła ręce w fartuch i ruszyła w kierunku drzwi. Może 

to Anna i Torkild. Zrobiło jej się przykro, że nie będzie mogła ich niczym 

poczęstować.

Uchyliła drzwi, żeby nie wypuścić zbyt dużo ciepła. Na schodkach stał Johan.

ROZDZIAŁ DZIESIĄTY

Czuła, jak zaczynają płonąć jej policzki, a serce wali jak młot.

- Johan? Co za niespodzianka! Wejdziesz?

Otworzyła drzwi, odwracając się do pozostałych: - Mamy odwiedziny z 

zagranicy. Przyjechał Johan Thoresen.

Sama słyszała, że mówi nienaturalnie głośno. Na litość boską, po co 

powiedziała jego nazwisko, przecież wszyscy znali Johana.

Przy kuchennym stole zapadła cisza, tylko Peder i Evert zeskoczyli ze skrzyni 

na drewno i ruszyli biegiem w jego stronę.

- Johan?! - zawołał Peder, a w jego głosie słychać było niekłamaną radość. - 

Wróciłeś do domu? Jaki jesteś elegancki! Masz nową czapkę?

Johan roześmiał się i zaczął czochrać mu włosy.

- Zgadłeś, Peder. Mam nową czapkę i nowe palto, ale poza tym jestem taki jak 

zawsze.

Nagle chyba odkrył, kto siedzi przy stole. Emanuel był odwrócony do niego 

plecami. Uśmiech znikł z jego ust.

- Przepraszam, jeśli przeszkadzam - powiedział. Hilda pośpieszyła mu z 

pomocą.

- Wejdź, Johan, jest tu tylko nasza rodzina. Mama nie widziała jeszcze 

córeczki Elise, jest tu pierwszy raz od jesieni.

- Dziękuję, ale ja... Pomyślałem, że zajrzę do was w drodze do Anny i 

Torkilda.

Elise wpadła mu w słowo: - Gratuluję ci syna. Anna nam powiedziała.

- Dziękuję. Ja też ci gratuluję córki.

Uśmiechał się, ale Elise czuła, że był skrępowany. Wyciągnął coś z kieszeni.

- Mam jakieś drobiazgi dla chłopców. Podał Evertowi i Pederowi po 

zawiniątku.

- Kristian jest już za duży na takie rzeczy, więc przywiozłem mu scyzoryk.

- Kristian podszedł, skłonił się i podziękował, cały czerwony ze szczęścia, 

podczas gdy Peder i Evert niecierpliwie odpakowywali swoje zawiniątka. Nagle dał 

się słyszeć podwójny okrzyk radości. „Diabolo!” Peder odwrócił się do Elise: - Elise, 

dostałem diabolo! Prawdziwe diabelskie diabolo, dokładnie takie, o jakim marzyłem!

Nagle Elise przypomniała sobie, że przecież dostała pieniądze od Emanuela, 

ż

eby kupić Pederowi diabolo. Jak mogła o tym zapomnieć i dlaczego Peder jej nie 

przypomniał? Czyżby uznał, że pieniądze były jej potrzebne na jedzenie?

Nie wiedziała, co powiedzieć. Czuła na sobie oskarżycielski wzrok Emanuela. 

Wiedziała, że Johan był zdziwiony jej reakcją.

- Bardzo ładne - wymamrotała.

Peder chyba o wszystkim zapomniał. To dziwne, bo był bardzo podniecony, 

kiedy Emanuel powiedział, że mu je kupi. Pewnie nie potraktował poważnie tej 

obietnicy, skoro nic nie dostał.

Teraz pośpiesznie podszedł do stołu, żeby pokazać wszystkim swój prezent.

Emanuel nic nie powiedział, nawet nie przywitał się z Johanem. Matka miała 

ś

ciągniętą twarz i najwyraźniej nie wiedziała, co sądzić o tej niespodziewanej 

wizycie.

Dla Elise sytuacja stawała się nie do wytrzymania.

- Przykro mi, że nie mamy cię czym poczęstować, ale właśnie opróżniliśmy 

półmisek - powiedziała, uśmiechając się z zażenowaniem. - Gdybym wiedziała, że 

przyjdziesz...

- Nic nie szkodzi... Jak już mówiłem, wpadłem tylko, żeby dać chłopcom te 

drobiazgi. Anna i Torkild czekają na mnie.

Spojrzała na niego zdziwiona.

- Wiedzą, że przyjechałeś? - spytała.

- Tak, wysłałem im telegram.

- Agnes i dziecko przyjechali z tobą?

- Nie, dla małego to za daleka podróż, poza tym to sporo kosztuje. 

Przyjechałem z profesorem. Chce obejrzeć tu kilka prac. To on płaci.

- Zostaniesz chyba kilka dni?

- Około tygodnia - powiedział, zerkając na Emanuela. - Muszę iść, żeby nie 

zaczęli się martwić i zastanawiać, co się ze mną stało.

Odprowadziła go do wyjścia. Mimo że wiedziała, jaka będzie reakcja 

pozostałych, poszła z nim do samych schodków, zamykając za sobą drzwi.

Patrzyła na niego i czuła, jak przeszywa ją ból.

- Powinnam była odpisać na twój ostatni list.

Johan próbował się uśmiechnąć, ale jego oczy zdradzały ten sam smutek.

- Co mogłaś mi odpowiedzieć? Tak po prostu jest - oznajmił z wahaniem. - A 

co z tobą? - spytał. - To przypadek, że on tu dzisiaj jest?

Chciałaby, żeby nie zadał tego pytania, ale przecież wcześniej czy później i tak 

wyszłoby to na jaw. Pokręciła głową.

- Prosił, żebym pozwoliła mu wrócić. Postawiłam kilka warunków. Póki co 

mieszka u Carlsenów.

- Naprawdę chcesz pozwolić mu wrócić?

- Nie ty jeden o to pytasz. Hilda była wstrząśnięta, Anna zatroskana. Ciągle ma 

nadzieję, że... - umilkła.

- Że w końcu ty i ja będziemy razem - powiedział i westchnął głęboko. 

Odwrócił się, żeby wyjść. - Muszę z tobą porozmawiać. Wpadnę któregoś 

przedpołudnia, kiedy będziesz sama. Wtedy chyba go tu nie ma?

- Przychodzi dopiero po południu. Jeden z warunków mówi o tym, że musi 

więcej zajmować się dziećmi. Ale jeszcze nie podjęłam ostatecznej decyzji.

Serce jej waliło. Jaka będzie jego odpowiedź?

- Więc pewnie się stara - rzekł i pokiwał głową.

W pierwszej chwili uznała to za złośliwość, ale zaraz zrozumiała, że się 

pomyliła. Podniósł rękę w geście pożegnania i wyszedł.

Jak tylko weszła do kuchni, poczuła, że nastrój zrobił się ciężki. Matka nie 

potrafiła się powstrzymać.

- Czego on chciał? - spytała.

- Dowiedzieć się, co u nas - odpowiedziała Elise, starając się na nich nie 

patrzeć. Dołożyła drew do ognia i nastawiła wodę na zmywanie.

- Nie mógł cię spytać, kiedy był tu w pokoju, zamiast trzymać cię na tym 

zimnie, żebyś jeszcze się przeziębiła?

- Już nie jest zimno.

Wtedy Hilda powiedziała to, o czym wszyscy myśleli: - Pewnie chciał się 

dowiedzieć, dlaczego jest tu Emanuel. Nic dziwnego, że ludzie się zastanawiają.

Matka posłała jej surowe spojrzenie.

- Nic nikomu do tego, a już najmniej Johanowi Thoresenowi - powiedziała i 

odwróciła się do Emanuela. - Nie przejmuj się. Za chwilę wszyscy zapomną o tym, co 

się stało. Tak to już jest tu nad rzeką. Kiedy coś się dzieje, ludzie się tym podniecają i 

o niczym innym nie mówią, ale zaraz pojawia się coś nowego i sprawa idzie w 

zapomnienie.

- Wcale się tym nie przejmuję, pani Lovlien. Przepraszam, pani Hvalstad. 

Uważam jedynie, że Johan Thoresen powinien mieć na tyle wstydu, żeby trzymać się 

stąd z daleka. Trudno mi uwierzyć, że ludzie w okolicy zapomnieli już, co on 

wyczyniał.

Elise czuła, jak wzbiera w niej złość. A on postąpił lepiej? Otworzyła usta, 

ż

eby zaprotestować, ale w tym momencie Hilda szybko wstała od stołu i podeszła do 

pieca.

- Pozmywam - powiedziała i szturchnęła ją w bok, wykrzywiając twarz.

Elise zrozumiała. Nie tak należało to rozwiązać. Jeśli Emanuel jeszcze nie 

zrozumiał, co sam zrobił, potrzebne były inne metody. Poza tym dziś jest niedziela, a 

chłopcy są wniebowzięci prezentami, nie może zepsuć im dnia kłótnią.

ROZDZIAŁ JEDENASTY

Elise miała wrażenie, że słyszy głosy na schodkach. Podniosła głowę z na 

wpół zapisanej kartki i zaczęła nasłuchiwać. Jensine i Hugo spali. Był to jeden z tych 

rzadkich momentów, kiedy mogła pisać, ale dzisiaj nie była w stanie się skupić. Cały 

czas czekała, aż zjawi się Johan. Była przekonana, że przyjdzie, jak tylko nadarzy się 

taka sposobność. Przyjechał do Kristianii w konkretnej sprawie, praca miała 

oczywiście pierwszeństwo.

Ktoś był na zewnątrz, dobrze słyszała. Dlaczego jednak nikt się nie odzywał? 

Wstała od stołu. Johan byłby zapukał i wszedł, wiedział, że do południa jest sama. 

Nie uznałby tego za coś niewłaściwego, ona zresztą też nie. Był przyjacielem z 

dawnych lat, jej i rodziny, wolno było mu przyjść z wizytą. Tylko Anna, Hilda i 

chłopcy zdawali sobie sprawę z tego, że wciąż się kochają, i liczyli na pojednanie. 

Pozostali wiedzieli, że jest mężem Agnes i że właśnie urodziło się mu dziecko.

Uchyliła drzwi. Nikogo nie było, ale na schodkach stało wiadro węgla, worek 

drewna i karton po margarynie, pełen paczuszek zawiniętych w gazety albo brunatny 

papier pakowy. Schyliła się i otworzyła pierwszą z brzegu, był w niej ser. I wtedy zro-

zumiała. To z pewnością był goniec z jedzeniem zamówionym i opłaconym przez 

pana Mathiesena!

@ajpierw wniosła wiadro z węglem i worek z drewnem, potem karton 

zjedzeniem. Niecierpliwie zaczęła otwierać pozostałe paczuszki. Był w nich ser, 

masło, mały pojemnik z melasą, serek topiony, chleb, margaryna, ziemniaki i 

marchewka, kapusta i kiełbasa, mięso i śledzie zawinięte w pergamin. Była też torba 

kaszy, jajka, mąka pszenna, pasztet i kaszanka. W życiu nie widziała tyle dobrych 

rzeczy naraz. Odkryła nawet małą torebkę cukierków, na pewno dołożoną z myślą o 

chłopcach.

Poczuła, jak ze szczęścia ściska się jej gardło. Nawet gdyby dostała zimowe 

palto lamowane futrem i do tego mufkę, taką, jaką miała córka dyrektora przędzalni i 

której jej tak zazdrościła, nie byłaby szczęśliwsza. Chciałaby, żeby w odpakowywaniu 

uczestniczyła Hilda i chłopcy. Jakby na nowo przeżywała Wigilię, którą sprawił im w 

zeszłym roku Emanuel, kiedy to po raz pierwszy dostali prezenty. Miała teraz dość 

jedzenia na dłuższy czas: mogła smażyć placki i naleśniki, a tłuczone ziemniaki z ma-

słem i kaszanka były bardziej pożywne niż kasza na wodzie, tego nauczyła się w 

szkole. Chłopcy powinni się porządnie odżywiać, żeby mieć siłę i w szkole, i w pracy. 

Zawsze robiło się jej przykro, kiedy widziała, jak siedzieli z opuszczonymi głowami, 

bladzi i śmiertelnie zmęczeni po skończonym dniu pracy.

Nagle podskoczyła, słysząc za sobą jakiś dźwięk. Odwróciła się przestraszona. 

W drzwiach stał Johan.

Uśmiechał się przepraszająco.

- Pukałem co najmniej trzy razy. Ponieważ nie było żadnej odpowiedzi, to 

wszedłem.

Czuła, jak się rumieni. Jakby przyłapał ją na gorącym uczynku. Paczuszki 

leżały porozrzucane po całym stole, można było odnieść wrażenie, że zrobiła zakupy 

na kilka tygodni.

Spostrzegła, że Johan przygląda się wszystkiemu, nie będąc w stanie ukryć 

swojego zdziwienia.

- Usłyszałam kogoś na schodkach, a kiedy otworzyłam drzwi, znalazłam to 

wszystko - tłumaczyła mu, rozkładając ręce, jakby chciała dać mu do zrozumienia, że 

nie wie, skąd to wszystko się tu wzięło.

- Nie widziałaś, kto to przyniósł? Pokręciła przecząco głową.

- Na schodach nikogo nie było. Pewnie przyniósł to goniec, który od razu 

odszedł. Nie słyszałam, żeby ktoś pukał - powiedziała, uśmiechając się do niego.

- To z pewnością od Emanuela. Najwyraźniej stara się zaskarbić sobie twoje 

względy - powiedział, a Elise zauważyła nutkę pogardy w jego głosie. Czyżby był 

zazdrosny?

Pokręciła głową, nie chciała go okłamywać.

- Nie sądzę - powiedziała. - To znaczy jestem pewna, że to nie on. Ktoś to 

wszystko bardzo dokładnie przemyślał, nie zależało mu na zrobieniu wrażenia. 

Uczynił to ktoś, kto zna naszą sytuację i chce nam pomóc.

Posłał jej zdziwione spojrzenie.

- Więc jednak wiesz, kto to zrobił?

- Myślę, że tak. Ojciec Ansgara Mathiesena. Któregoś dnia spotkałam jego i 

jego żonę przed sklepem. Prosił, żebym pozwoliła im coś dla nas zrobić. Chcieli nam 

zadośćuczynić za krzywdę, którą wyrządził nam ich syn. I on, i jego żona są głęboko 

nieszczęśliwi z powodu tego, co się stało. Jest im wstyd.

Johan nic nie powiedział. Widziała, że jest zdziwiony i nie wie, jak to 

potraktować. Podobnie jak Emanuel nie chciał w ogóle słyszeć tego imienia, jednak z 

drugiej strony życie nauczyło go, że jeśli dziecko się stoczy, to rzadko można winić o 

to rodziców. Wśród rodzeństwa zdarzały się i czarne owce, i aniołki, mimo że dzieci 

miały tych samych rodziców i zostały tak samo wychowane.

- Było mi ich żal. Jego matka powiedziała mi kiedyś, że wstyd jej, że wydała 

go na świat. Nie mają żadnych wnuków. Chcieliby być dziadkami dla Hugo.

Johan otworzył szeroko oczy.

- Masz z nim jakiś kontakt? Elise pokręciła głową.

- Z nim nie. Nie miałabym siły. Jego narzeczona próbowała mi się 

przypodobać w nadziei, że pozwolę Ansgarowi spotykać się z synem, ale tylko mnie 

rozzłościła.

Johan pokręcił głową z niedowierzaniem.

- Przyszła do ciebie z taką prośbą? - spytał.

- Tak, przyszła, kiedy nie było mnie w domu. Olaf, nasz lokator, myślał, że to 

ktoś z naszych przyjaciół. Innym razem była do tego stopnia bezczelna, że wzięła 

małego i zabrała go na spacer w wózku, dając Hildzie do zrozumienia, że ja się na to 

zgodziłam. Wtedy wygarnęłam jej, co o niej myślę. Wyszła stąd z płaczem. Uznała, 

ż

e jestem twarda i egoistyczna, a przecież oprócz własnych opiekuję się jeszcze 

trzema chłopcami, ja - nie Ansgar.

Johan kręcił głową. Właściwie nic dziwnego, że trudno mu było w to 

uwierzyć.

- W życiu nie słyszałem czegoś podobnego. Czy ona wie, że Hugo urodził się 

w wyniku gwałtu?

- Tak. Jest bardzo religijna, z tych, co to chcą zbawiać świat. Wie, że Ansgar 

dwukrotnie próbował odebrać sobie życie, i bardziej współczuje jemu niż mnie. 

Najwyraźniej w ogóle nie rozumie, że takie przeżycie może zniszczyć dziewczynie 

ż

ycie.

Johan westchnął głęboko.

- Ile będziesz jeszcze musiała znieść? Do tego jeszcze Emanuel, który chce 

wrócić. Pewnie liczy, że się zgodzisz?

- Przeżyłam wstrząs, kiedy zobaczyłam go w drzwiach, ale wciąż jesteśmy 

małżeństwem, no i jest ojcem Jensine - powiedziała Elise.

- Myślałem, że jego ojciec załatwił szybki rozwód?

- Nigdy do tego nie doszło. Adwokat się rozchorował, poza tym Emanuel od 

razu zaczął żałować swojej decyzji. Odkrył, że Signe wcale nie była taka, jak myślał. 

To wiedźma, tak jak jego matka.

- On tak mówi - wtrącił Johan sucho.

- Ja mu wierzę. Też tak pomyślałam, kiedy zobaczyłam ją pierwszy raz. 

Należy do ludzi, co to się uśmiechają i są mili, kiedy mogą na tym zyskać, a pokazują 

swoje prawdziwe oblicze, kiedy coś zaczyna dziać się wbrew ich woli. Gdy Emanuel 

powiedział, że chce do mnie wrócić, straciła nad sobą panowanie i obwiniła o 

wszystko panią Ringstad. Zrobiła się straszna awantura, matka dostała zawału i 

została sparaliżowana. Ojciec tak się zdenerwował, że odesłał Signe do jej rodziców i 

poprosił Emanuela, żeby wyjechał. Matka obwinia go o swoją chorobę.

- Boże, co za historia! Elise przytaknęła.

- Nie ty jeden tak uważasz. Jak ci mówiłam, postawiłam pewne warunki. 

Powiedziałam, że najpierw musi znaleźć sobie pracę i jakieś miejsce, gdzie będzie 

mógł zamieszkać. Wygląda na to, że uda się nam wynająć dom na Sagene, no i 

znalazł pracę jako urzędnik u Myrena. Zobaczymy. Nie mam wyboru. Nie mogę sama 

za wszystko odpowiadać. Poza tym nie starczy mi pieniędzy - tłumaczyła.

- Więc niedługo się przeprowadzicie? - spytał Johan.

- Dom zwolni się dopiero latem. Zapadło milczenie.

W końcu Johan się odezwał: - Postąpiłabyś tak samo, gdybym był wolny?

Patrzyła na niego bezradnie, czując, jak łzy napływają jej do oczu.

- Myślałam, że między mną a Emanuelem wszystko jest już skończone, i 

pogodziłam się z tym. Rozmawialiśmy przecież... - zamilkła, przełykając ślinę. - A 

potem przyszedł twój list i sytuacja się zmieniła.

Johan przytaknął.

- Dla mnie też. Los nie był wobec nas łaskawy, Elise.

Elise wahała się, nie wiedząc, czy powinna to mówić, ale czuła, że jednak 

musi.

- Anna powiedziała, że Magnus Hansen ubiegłej wiosny stracił żonę i dziecko.

- To prawda - odparł Johan.

- Agnes mieszkała tam jeszcze przed tą tragedią?

- Wiem, do czego zmierzasz, Elise. Dziwisz się, że urodziła tak długo po 

terminie, około czterech tygodni, tak twierdził lekarz.

- Rozmawiałeś z nim?

Johan uśmiechnął się i pogładził ją po policzku.

- Rozumiem, że straciłaś do niej zaufanie po tym wszystkim, co robiła, ale 

Agnes nie jest już taka jak dawniej. To moje dziecko, a Agnes bardzo się stara 

naprawić wszelkie zło, które wyrządziła. Gdybyś ją teraz zobaczyła, nie poznałabyś 

jej.

- Postąpiłeś bardzo wielkodusznie, przyjmując ją z powrotem.

- Nie miałem wyboru - powiedział i dodał: - Postąpiłaś bardzo wielkodusznie, 

przyjmując Emanuela z powrotem.

- Też nie miałam wyboru. Dobrze o tym wiesz.

Johan spojrzał jej w oczy: - Naprawdę tak myślisz? - spytał. - Mogliśmy się 

nie przejmować: ja Agnes, a ty Emanuelem, no i dziećmi, i korzystać z przyjemności, 

które niesie życie. Przecież tego chcieliśmy.

- Nie jesteśmy tacy. I ciebie, i mnie dręczyłyby wyrzuty sumienia. W końcu 

zniszczyłyby naszą miłość.

Johan przytaknął.

- Wiem - powiedział - ale przyszło nam zapłacić wysoką cenę za to, że 

zachowaliśmy się jak przyzwoici ludzie. Być może zbyt wysoką.

- Też o tym myślałam. Nie wiem, czy będę mogła być dobrą żoną dla 

Emanuela. Nic już wobec niego nie czuję. Nie byłam w nim zakochana, kiedy się 

pobieraliśmy, ale miałam dużo dobrych chęci, co bardzo mi pomogło. Teraz nie mam 

ani dobrych chęci, ani szacunku dla niego.

- Ale jednak mu ustąpisz? Pokręciła głową.

- Postawiłam mu te warunki, żebym miała czas dojść do ładu z własnymi 

uczuciami. Miałam wątpliwości. Gdybym usłyszała, że między tobą a Agnes nie 

układa się dobrze, pewnie bym się nie zgodziła.

- Obiecałem Agnes, że pozwolę jej zostać i będę się starał być dobrym ojcem 

dla naszego dziecka.

Elise przytaknęła, ale nie była w stanie na niego spojrzeć. To było zbyt 

bolesne.

- Przypominają mi się te wspaniałe chwile, które spędziliśmy razem, zanim to 

wszystko się wydarzyło. Tego, co razem przeżyliśmy, nikt nam nie odbierze. Cieszę 

się, że było nam dane przeżyć prawdziwą miłość, wielu ludzi nigdy się nie dowie, co 

to znaczy. Mam przed oczami wspólnie spędzone chwile w Andersengarden, nasze 

wyprawy na wzgórza, spacery wzdłuż rzeki, w której wtedy nawet w szary powszedni 

dzień odbijały się promienie słońca. Te wspomnienia są jak drogocenne kamienie, 

które wyjmuję, żeby się nimi nacieszyć, kiedy wszystko wokół mnie uwiera, kiedy 

tęsknota staje się zbyt duża. To jest bogactwo cenniejsze niż wszystko inne. Mając je, 

zniosę wszystko: niepowodzenia w pracy i zawód w życiu rodzinnym. Johan zamilkł.

Elise czuła, że łzy płyną jej po policzkach, ale nie miała odwagi na niego 

spojrzeć. Stał zbyt blisko niej.

- Najważniejsze ze wszystkiego - dodał cicho - jest to, że wiem, że wciąż 

ciebie mam.

Znów przytaknęła; chciała zarzucić mu ręce na szyję, ale sięgnęła po 

chusteczkę.

- Nikogo nie będę kochała tak jak ciebie - powiedziała. Głos jej się łamał, 

targał nią ból. - W ostatnim opowiadaniu piszę o matce, która boi się, że ktoś odbierze 

jej dzieci. Teraz chyba napiszę o tym, jak kobieta i mężczyzna poświęcają swoją 

miłość dla dzieci.

- Napisz o tym i daj mi przeczytać. Czy ostatnio przyjęto jakieś twoje teksty?

Elise pokręciła głową.

- Redakcja „Urd” odesłała mi opowiadanie. Czasopismo wydają siostry Boe, 

Anna i Cecilie. Wyznają wartości chrześcijańskie, wierzą w postęp i edukację. W tej 

chwili nie potrzebują nowych materiałów, ale uznały, że dobrze piszę, a nawet zapro-

ponowały, żebym napisała książkę. Posłuchałam się ich. Brakuje mi dwóch 

opowiadań, abym miała cały zbiór, chociaż nie wiem, czy zostanie przyjęty. Ludzie 

nie lubią czytać smutnych historii, a już na pewno nie o biednych robotnicach, 

ulicznicach czy młodych matkach, które popełniają samobójstwo.

Johan patrzył na nią, marszcząc czoło nad nosem.

- Mogłabyś dać mi je do przeczytania? - spytał.

Zawahała się. To tak, jakby miała się podzielić z kimś swoimi najskrytszymi 

myślami, ale jeśli ktoś miał je przeczytać, to na pewno Johan. Przytaknęła i spytała: - 

Teraz, kiedy jesteś w Kristianii?

- Tak, nie odważyłbym się brać ich ze sobą. Pomyśl, gdyby Agnes je znalazła? 

Może spróbuję wysłać je do jakiegoś wydawnictwa w Kopenhadze? Wielu pisarzy 

najpierw wysyła swoje książki do Danii, a dopiero potem wydaje je w Norwegii.

Słuchała z zainteresowaniem. Nagle się odwróciła i poszła do pokoju 

przynieść gotowe już opowiadania.

Kiedy wróciła, zobaczyła, że Johan stoi i wygląda przez kuchenne okno, na 

jego twarzy malował się smutek.

- Kiedy jestem u ciebie, zaczynam mieć wątpliwości - powiedział, odwracając 

się do niej. - Jesteś pewna, że postępujemy słusznie?

- Jestem pewna, że postępujemy słusznie, ale czy nam się to uda i czy nie 

poranimy naszych dusz, tego nie wiem.

- Co chcesz przez to powiedzieć?

- Boję się, że zrobię się harda, zgorzkniała i nieczuła na nieszczęścia innych. 

Trudno mi będzie patrzeć na ich szczęście, skoro sama go nie doznałam.

- Nie mogę w to uwierzyć.

- A co z tobą?

. - Boję się, że będę miał żal do Agnes, większy niż teraz, i jeszcze częściej niż 

teraz będę szukał pretekstu, żeby wyjść z domu. Będę uciekał w pracę, zamiast 

poświęcać czas jej i chłopcu.

- To znaczy, że i sobie, i naszym najbliższym wyświadczamy niedźwiedzią 

przysługę.

- Dokładnie o tym pomyślałem.

- Oboje będziemy musieli się starać, żeby tak się nie stało. Jeśli będziemy 

zdawać sobie sprawę z zagrożeń, to może zdołamy im zaradzić. Jak sądzisz?

- Musimy sobie pomagać. Będę mógł do ciebie pisać?

- Jeśli miałabym już nigdy od ciebie nic nie usłyszeć, nie wiem, jak bym to 

wytrzymała.

- Elise!... - powiedział Johan i zabrzmiało to jak westchnięcie. Podszedł do 

niej pośpiesznie i objął ją. - Kocham cię. Jesteś tym najlepszym i najcenniejszym, co 

mogło mnie w życiu spotkać. Będę o tobie śnił, będzie mi cię brakowało. Będę za 

tobą tęsknił, jak długo będę żył.

Przywarli do siebie, dając upust swoim uczuciom przez krótką, cenną chwilę. 

Odeszli od siebie, Johan wziął rękopis i ruszył do drzwi.

Elise stała na schodkach, śledziła go wzrokiem, z oczu leciały jej łzy. Dopiero 

kiedy zniknął za budynkami fabryki, odwróciła się, weszła do środka i z płaczem 

rzuciła się na kuchenny stół.

ROZDZIAŁ DWUNASTY

Kiedy trzy dni później stała i wieszała pranie na sznurze do suszenia bielizny, 

zobaczyła mężczyznę ubranego w długie palto. Na głowie miał kapelusz, w ręku 

trzymał laskę ze srebrnym okuciem. Zmierzał do nich od strony mostu. Od razu się 

domyśliła, kto to jest, tym razem nie czuła już jednak do niego niechęci. Majster był 

bardzo uprzejmy, kiedy podwoził ją ostatnim razem. Nie sądziła, żeby gniewał się na 

nią z powodu opowiadania o Mathilde czy chciał się zemścić na Hildzie, dlatego że 

wyprowadziła się wbrew jego woli.

Znów się ochłodziło, wiał silny wiatr. Jej ręce były czerwone i spękane od 

lodowato zimnej wody.

Zapewne chciał się dowiedzieć, dlaczego nie przyszła, tak jak obiecała, ale 

kiedy się dowie, że niedawno urodziła dziecko, bez wątpienia ją zrozumie. Powiesiła 

ostatnią sztukę, wzięła balię i wyszła mu naprzeciw.

- Dzień dobry, pani Ringstad. - Majster uchylił kapelusza. - Wszystko dzisiaj 

szybko schnie, prawda?

Nie mogła się nie uśmiechnąć. Podejrzewała, że niewiele go to obchodziło.

- Tak - powiedziała - nareszcie mogłam rozwiesić pranie na dworze. 

Niewygodnie, kiedy wisi w kuchni nad naszymi głowami.

- Wyobrażam sobie - roześmiał się. - Przydałby się pani taki strych, jaki my 

mamy. Słyszałem od mojego bratanka, że urodziła pani córeczkę. Gratuluję.

- Dziękuję. Mam nadzieję, że rozumie pan, dlaczego nie dotrzymałam 

obietnicy i pana nie odwiedziłam?

- Dlatego tu dzisiaj przyszedłem. Jest pani sama w domu?

- Jestem tu sama z dziećmi.

- Pani siostra nadal najmuje się do sprzątania?

- Praca w Nydalen Compagnie okazała się dla niej zbyt męcząca. Dwanaście 

godzin pracy i do tego jeszcze długa droga to za dużo. Po kilku porodach nie ma już 

tyle siły.

- Szorowanie podłóg na pewno jest męczące - powiedział przejęty.

- Podejmuje się tylko takich prac, którym jest w stanie podołać. Jej mąż nie 

lubi, kiedy wychodzi sprzątać. Wolałby, żeby znalazła jakieś inne zajęcie, ale jeśli 

ktoś skończył zaledwie szkołę powszechną, nie ma zbyt wielu możliwości.

- Mogę zostać tu chwilę? Nie ma pani nic przeciwko temu? Chciałbym o 

czymś porozmawiać.

- Proszę. I proszę nie zwracać uwagi na bałagan. Na stole leży stos czystych 

pieluch, właśnie miałam je poskładać.

- Nie przyszedłem tu patrzeć na pani bałagan - powiedział i machnął ręką.

Elise wyniosła kosz z pieluchami i szmatkami do pokoju i spytała, czy napije 

się kawy, ale pokręcił głową.

- Mój bratanek znalazł sobie już inną kobietę.

- Mąż mi to mówił. Widział ich w kościele.

- Pani mąż wrócił? - majster spojrzał na nią zdziwiony.

- I tak, i nie. Zatrzymał się u Carlsenów, u których mieszkał, kiedy był w 

Armii Zbawienia. Gdy zacznie pracować, znajdziemy jakieś inne mieszkanie i pewnie 

się stąd wyprowadzimy.

- Hmm. Jestem zaskoczony. Naprawdę jest pani skłonna przyjąć go z 

powrotem, mimo że panią zdradził i ma dziecko z inną kobietą?

Elise czuła, że się czerwieni.

- Jest moim mężem, panie Paulsen.

Najwyraźniej uznał, że bezpieczniej będzie zmienić temat.

- Nie wiem, jak mały Isac się czuje. Strata matki jest dla dziecka na pewno 

ciężkim przeżyciem. Ojciec nie zna się na wielu sprawach, wszystko zależy od 

opiekunki. Niestety zmienili opiekunkę, nie bardzo wiem dlaczego. Kiedy 

odwiedziłem go kilka dni temu, odniosłem wrażenie, że chłopiec wyraźnie się 

zmienił. Dawniej był radosny i bardzo żywy, uśmiechał się, śmiał, bez przerwy coś 

mówił. Teraz nie mogłem słowa z niego wydobyć. Była tam też nowa przyjaciółka 

mojego bratanka. Jest bardzo młoda, ma zaledwie dziewiętnaście lat. Niestety odnio-

słem wrażenie, że nie bardzo interesuje się chłopcem.

Elise ścisnęło się gardło na myśl, że Braciszkowi nie było dobrze.

- Nie sądzi pan, że kiedy lepiej się poznają, sytuacja się poprawi?

Mężczyzna wzruszył ramionami.

- Próbowałem rozmawiać o tym z moim bratankiem. Jest bardzo zajęty swoją 

nową przyjaciółką. Zdradził mi, że planują się pobrać, jak tylko minie roczna żałoba. 

Ona chce mieć dużo dzieci, tak mi powiedział, ale kiedy spytałem, czy nie uważa, że 

Isac jest ślicznym małym chłopcem, zrobił dziwną minę. Zanim wyszedłem, rzucił też 

tajemniczo: „Być może wtedy się pośpieszyliśmy, ale nie mogliśmy wiedzieć, że 

sprawy tak się potoczą”. Już miałem spytać, co ma na myśli, ale właśnie wtedy 

przyszedł do niego ktoś w służbowej sprawie. Potem jednak dużo o tym myślałem i 

doszedłem do wniosku, że najpewniej chodziło mu o decyzję w kwestii małego Isaca.

Elise siedziała na taborecie naprzeciwko niego i uważnie słuchała tego, co 

mówił.

- Chce pan powiedzieć, że żałuje swojej decyzji?

Pan Paulsen przejechał ręką po swoich rzadkich włosach.

- Może to zbyt mocno powiedziane, ale odnoszę wrażenie, że chłopiec stał się 

dla niego zbyt dużym obciążeniem.

- To byłoby straszne.

- Zgadzam się z panią. Dlatego tu jestem. Isac nie został adoptowany przez 

mojego bratanka. Nie zgodziłem się na to. Powiedziałem, że może traktować go jak 

własnego syna i nawet nie musi mówić mu prawdy, ale ja chcę móc decydować o jego 

losie.

- To znaczy, że w dalszym ciągu jest pana prawowitym synem i spadkobiercą i 

pan ma prawo decydować o jego losie? To pan figuruje w dokumentach jako ojciec?

- Zgadza się. Zapadła cisza.

Mężczyzna odchrząknął. Spoglądał w dół, nie patrząc na nią.

- Jak naprawdę czuje się pani siostra? Mówiła pani, że porody odbiły się na jej 

zdrowiu i że nie ma dużo siły - powiedział, podnosząc wzrok. - Wyszła za mąż już 

wiele miesięcy temu. Przepraszam, jeśli jestem niedyskretny, ale wie pani, czy może 

znów jest przy nadziei?

- Na pewno bym wiedziała. - Elise pokręciła głową. - Nie, niestety nie zanosi 

się na to. Miałam nadzieję, że będzie mogła mieć więcej dzieci, wtedy lżej byłoby jej 

znosić brak tych, które straciła.

- Sugeruje pani, że być może nie będzie mogła mieć już dzieci?

- Nic o tym nie wiem. Jest mi jej żal i życzę jej, żeby znów mogła zajść w 

ciążę.

- Zrobi się tu ciasno, już jest tu piątka.

- Jak mówiłam, mój mąż i ja najprawdopodobniej się wyprowadzimy. 

Słyszeliśmy o domku w Sagene, który ma się zwolnić latem. Jeszcze go nie 

widziałam, ale mąż mówił, że to spokojna okolica, dookoła prawie same wzgórza. 

Ciężko znosi surowe powietrze tu nad samą rzeką.

- Czy to znaczy, że pani siostra i jej mąż zostaną tu sami?

- Zakładam, że będą musieli wynająć stryszek, żeby stać ich było na czynsz, 

ale i tak będzie im lepiej, niż jest teraz. Mój szwagier przywykł do większej 

przestrzeni. Na pewno było mu trudno przystosować się do tutejszych warunków, ale 

nie narzeka.

- Nic mu nie dolega? To znaczy jest zdrowy?

- Nic na ten temat nie wiem. Dlaczego pan pyta?

- Na pewno dawno pani się już domyślała, dlaczego zadaję te wszystkie 

pytania, pani Ringstad. Dobro mojego syna leży mi bardzo na sercu. To, co się z nim 

obecnie dzieje, nie daje mi spać po nocach. Leżę i martwię się malcem, który płacze 

za swoją matką, a nie wie, że przecież ma matkę. Matkę, która za nim tęskni i żałuje, 

ż

e go kiedyś oddała, i która nigdy by tego nie zrobiła, gdyby nie została do tego 

namówiona w momencie, kiedy była na to najbardziej podatna. Przyznaję to.

Elise miała pewne przeczucie, dokąd zmierza rozmowa, ale nie śmiała w to 

uwierzyć. Poczuła, że serce zaczyna bić jej coraz szybciej. Jej głos brzmiał donośnie, 

kiedy w końcu odważyła się zadać mu pytanie.

- Czy mam rozumieć, panie Paulsen, że Hilda mogłaby odzyskać swojego 

synka?

Znów przeciągnął ręką po swoich rzadkich włosach.

- Myślałem o tym ostatnio - powiedział i dodał: - Jeśli mam być szczery, to 

coraz częściej o tym myślę. Tylko proszę, żeby na razie zostało to między nami. 

Bardzo sobie cenię pani zdanie. To, że mogę się z panią podzielić moimi myślami, 

przynosi mi ulgę, ale ostatecznej decyzji jeszcze nie podjąłem. Mały Isac zaznał w 

ż

yciu wiele niepokoju, nie chcę ryzykować i jeszcze pogarszać sprawy. Muszę 

otrzymać gwarancję, że mąż Hildy zgodzi się zaopiekować małym dzieckiem, poza 

tym nie mam pewności,' czy ona sama jest w stanie się nim zająć. Ona - znów 

odchrząknął - była dość dziecinna i niedojrzała. Mam nadzieję, że nic jej nie dolega i 

jest zdrowa. Martwię się jednak, że po tak długim okresie małżeństwa nie jest jeszcze 

w ciąży.

- Nie wiem, czy dobrze robię, mówiąc to panu, ale nie sądzę, żeby to była wina 

Hildy. Mój szwagier przebył chorobę, która prawdopodobnie sprawiła, że nie będzie 

mógł zostać ojcem. Domyśliłam się tego, kiedy usłyszałam, jak ktoś znajomy 

opowiadał o podobnym przypadku. Proszę zapomnieć, że panu o tym powiedziałam. 

Obawiam się, że ciężko by przeżył, jeśli sprawa wyszłaby na jaw.

Mężczyzna gwałtownie wstał od stołu.

- To bardzo uprzejmie z pani strony, że mi pani to wszystko mówi, pani 

Ringstad. Odnoszę wrażenie, że oboje jesteśmy zainteresowani tym samym. Pani 

kocha siostrę i życzy jej jak najlepiej. Ja kocham syna i życzę jemu jak najlepiej. Jeśli 

nasze życzenia mogłyby się połączyć, powinniśmy ławo dojść do porozumienia.

Włożył kapelusz, prawą ręką chwycił laskę i ruszył w stronę drzwi.

- Oboje musimy się nad tym zastanowić. Mam nadzieję, że doradzi mi pani 

rozwiązanie, co do którego będzie pani przekonana, że jest najlepsze także dla małego 

Isaca. Oczywiście zadbam o jego utrzymanie, to pani chyba wie, pani Ringstad.

Elise przytaknęła.

- Przede wszystkim chodzi o dobro Braciszka. Postaram się dowiedzieć, jak 

mój szwagier zareagowałby na taki pomysł. Jest bardzo dobry dla chłopców, ale 

przypuszczam, że ich problemy czasem go nieco przerastają. Zaofiarował się, że 

będzie czytał z Pederem, i przez dłuższy czas to robił, niestety w końcu chyba stracił 

cierpliwość, a Peder poczuł się nieszczęśliwy.

Paulsen patrzył na nią ze zmarszczonym czołem.

- Czemu musiał czytać z Pederem?

- Peder ma chyba coś ze wzrokiem. Był nawet u okulisty, ale podobno nie 

potrzebuje okularów. Teraz zaczął sam ćwiczyć.

- Jest pani pewna, że to nie ma związku z jego... głową?

- Z jego głową wszystko jest w porządku - odpowiedziała, słysząc, jak ostro to 

zabrzmiało. Zrobiło się jej przykro, że w ogóle o tym wspomniała. Zależało jej 

przecież, żeby Paulsen się nie rozmyślił. Naprawdę aż tak kochał swojego syna? 

Mogła mu wierzyć?

- Miejmy nadzieję, że się pani nie myli. Do widzenia, pani Ringstad. Bardzo 

pani dziękuję. Odezwę się - powiedział i znów uchylił kapelusza. Trzymając przed 

sobą laskę, zszedł ostrożnie po schodkach.

Kiedy zniknął, złożyła dłonie, oparła o nie brodę i zaczęła wyglądać przez 

małe okienko w przedsionku. Jej ciało przenikały fale radości. Hilda być może 

odzyska Braciszka! Miała ochotę i śmiać się, i płakać, ale nie chciała zapeszyć 

szczęścia. Wiele jeszcze mogło się wydarzyć. Majster mógł zmienić zdanie, a Reidar 

wyrazić sprzeciw.

A jednak czuła, jakby nagle ktoś przychylił jej nieba. - Dziękuję - wyszeptała, 

nie bardzo wiedząc, komu dziękuje: Bogu, panu Paulsenowi czy losowi.

ROZDZIAŁ TRZYNASTY

Dwa dni później, kiedy Elise siedziała i karmiła piersią swoją małą córeczkę, 

rozległo się pukanie do drzwi.

- Kto tam?

- To ja. Johan.

- Siedzę i karmię piersią.

- To mi nie przeszkadza. Przywykłem.

Nie odpowiedziała, próbując okryć się na tyle, na ile to było możliwe. Drzwi 

się otworzyły i wszedł Johan. Patrzył na nie obie.

- Szczęśliwa mała Jensine - odezwał się radośnie. Czuła, że rumieniec oblewa 

jej twarz.

- Nie sądzę, żeby smakowało ci letnie mleko matki - zażartowała Elise 

skrępowana, lecz tylko pogorszyła sprawę.

- Mleko nie, ale... - reszta zdania zawisła w powietrzu, a ona, ku swojemu 

przerażeniu, zauważyła, że słowa wywołały w niej falę wspomnień. Nagle znów 

znalazła się w pełnym spokoju cienistym miejscu na wzgórzach w jasny letni wieczór. 

Johan leżał i obejmował ją, całował, pieścił, odważył się nawet włożyć swoją dużą 

dłoń pod jej bluzkę, gładząc jej gołe ciało. Poczuła znane drżenie i jednocześnie i 

wstyd, i radość. Wtedy myślała, że tak będzie już zawsze. Że jak tylko matka 

wydobrzeje, wezmą ślub i zamieszkają w kuchni pani Thoresen, gdzie będą mieli 

własne duże łóżko. Co noc będą obsypywać się pieszczotami, serce będzie jej bić tak, 

ż

e aż zabraknie tchu, a ciało będzie płonęło.

- Pamiętasz, Elise?... - spytał schrypniętym głosem, myśląc zapewne o tym 

samym.

- Nie wolno nam o tym myśleć - odpowiedziała.

- Dałem Agnes wszystko, tylko nie moje myśli.

Jensine zaczęła się niepokoić, opróżniła jedną pierś i domagała się więcej 

mleka. Elise położyła ją na drugiej ręce i podciągnęła bluzkę. Przez krótką chwilę 

pierś była obnażona.

Johan nie odwrócił wzroku, stał przed nią i przyglądał się im obu.

- Masz ładne ciało. Zawsze miałaś. Porody nie zaszkodziły twojej urodzie.

- Nie mów takich rzeczy, Johan - poprosiła, spuszczając wzrok.

- Nie lubisz, kiedy tak mówię?

- Lubię, ale...

- Ale co? Uważasz, że to grzech, czy może czujesz coś zupełnie innego?

Elise nic nie odparła.

- Proszę, odpowiedz, to bardzo wiele dla mnie znaczy. Co do mnie czujesz? 

To, co kiedyś?

Elise przytaknęła, nie podnosząc wzroku.

- Czujesz pożądanie, kiedy patrzę na twoje piersi? Nie odpowiedziała.

- Tak, Elise?

Znów przytaknęła, tym razem jednak patrząc na niego.

- Gdybyś była wolna, pozwoliłabyś mi teraz wziąć cię tu na tym łóżku?

- Nie mów tak, Johan, proszę - wyrzuciła z siebie, a łzy paliły jej powieki. 

Trudno było jej znieść tęsknotę, którą słyszała w jego głosie, tym bardziej że jej ciało 

też go pożądało.

- Prosisz, bo uważasz, że to nie w porządku, czy dlatego że czujesz to co ja?

- Dlatego, że czuję to co ty.

Nareszcie to wyznała, ale przecież wcale nie musiała tego mówić, on to 

wiedział.

- Nie utrudniajmy sobie wszystkiego - dodała prosząco. - Jesteś jedynym 

mężczyzną, którego pożądam. Nigdy nie będę pragnęła żadnego innego mężczyzny.

Podniosła głowę. Łzy płynęły jej po policzkach, spływały na szyję i kapały na 

bluzkę. Johan westchnął głęboko.

- Wybacz mi, to było podłe - powiedział i cofnął się kilka kroków. - 

Przeczytałem twoje opowiadania. Być może nie przeczytałem dość książek, żebym 

mógł się wypowiadać, ale na mnie zrobiły bardzo duże wrażenie. Czułem złość, ale i 

wzruszenie, ze ściśniętym gardłem przeżywałem wszystko aż do bólu razem z twoimi 

bohaterami. Ten, kogo one nie poruszą, jest chyba zrobiony z kamienia. Jeśli mi 

pozwolisz, zabiorę je do Kopenhagi.

Elise poczuła radość.

- Naprawdę? Nie mówisz tego po to, żeby mnie pocieszyć? Johan uśmiechnął 

się.

- Myślisz, że mógłbym tak podle postąpić? Dając ci fałszywe nadzieje? 

Oczywiście, że tak uważam. Zresztą nawet bardzo się nie zdziwiłem, ale byłem pod 

wrażeniem. Nie jesteś taka jak inni, nigdy nie byłaś. I ty, i ja mamy w sobie coś, czego 

nie potrafimy nazwać i czego nie rozumiemy. Ja wyrażam to, tworząc w kamieniu. 

Twoim środkiem wyrazu są słowa. To jest coś, co nas łączy. Mamy szczęście, ale 

jednocześnie ciąży na nas odpowiedzialność. Nie wolno nam zaprzepaścić takiego 

daru. Być może będzie to od nas wymagać wiele trudu, pracy i nieprzespanych nocy. 

Być może będziemy chcieli się poddać, ale powinniśmy potraktować to jako dar łaski. 

To coś, co nas wiąże i sprawia, że zawsze będziemy blisko siebie, mimo że żyjemy 

każde w swoim związku i każde w innym kraju.

Jego słowa zrobiły na niej wrażenie; bolały, ale i sprawiały radość.

- Zostaniesz w Kopenhadze? - odważyła się spytać. Myśl, że Johan już nigdy 

nie będzie przy niej, sprawiała jej ból. Była jak wieczny smutek.

- Nie na zawsze. Marzę, żeby dostać pracę u pewnego profesora tutaj, w 

Kristianii, gdzie też mógłbym się czegoś nauczyć.

- I mieszkałbyś w Kristianii? Johan uśmiechnął się.

- Tak czy inaczej przyjadę tu. Nie mógłbym mieszkać tak daleko od ciebie - 

powiedział, odwracając się w stronę drzwi. - Muszę iść, dzisiaj wyjeżdżamy. Niech 

miłość będzie dla ciebie źródłem inspiracji i siły, nie smutku. Mamy szczęście, że 

mamy siebie, mimo wszystko.

Elise przytaknęła.

- Też się cieszę, że mam ciebie. Dobrze, że przyszedłeś. Byłam niespokojna, 

nie mogłam się zdecydować, jak mam się zachować wobec Emanuela. Zastanawiałam 

się, czy ty i Agnes zostaniecie razem, niekiedy nawet wątpiłam, czy... - nagle za-

milkła, przestraszona tym, co chciała powiedzieć.

- Czy dziecko Agnes rzeczywiście jest moje? - pomógł jej. - Też mam swoje 

wątpliwości, ale Agnes dała mi słowo honoru, że mówi prawdę. Muszę jej wierzyć, 

nie mogę żyć w niepewności i braku zaufania do kobiety, którą poślubiłem. To byłoby 

nie do zniesienia. - Wyjął rękopis, jakby chcąc pomóc jej zmienić temat. - Wyślę go 

do wydawnictwa, nawet jeśli brakuje ci jeszcze dwóch opowiadań. Niech się 

przynajmniej wypowiedzą, czy jest sens, żebyś dalej nad tym pracowała. Uważam 

jednak, że tak czy inaczej powinnaś napisać o tych dwojgu, którzy dla dobra dzieci 

poświęcili swoją miłość. Spróbuj się zastanowić, jak dalej ułoży się ich życie? Czy 

będą tego żałować? Czy może uznają, że postąpili słusznie? Czy mamy prawo myśleć 

przede wszystkim o sobie? Czy dzieci cierpią, gdy ich matka lub ojciec żyją w ciągłej 

tęsknocie? Na pewno będziesz musiała odpowiedzieć na wiele trudnych pytań. 

Ciekaw jestem, do jakich dojdziesz wniosków. Mam nadzieję, że przyślesz mi je, 

kiedy je skończysz.

Elise przytaknęła, zastanawiając się, ile będzie ją kosztowało wysłanie tylu 

kartek papieru do Danii.

- Zastanów się też, o czym ma być twoje ostatnie opowiadanie. Piszesz o 

rzeczach smutnych, ale mogłabyś wpleść kilka bardziej zabawnych epizodów czy 

uwag. Wykorzystaj to, co niekiedy mówi Peder. Jeśli czytelnicy od czasu do czasu się 

uśmiechną, lepiej zniosą te wszystkie smutne rzeczy.

Odwrócił się i ruszył w kierunku drzwi.

- Kiedy do ciebie piszę, nie mogę przelać na papier tego, co naprawdę leży mi 

na sercu, więc musisz czytać między wierszami. Emanuel na pewno nie będzie miał 

mi za złe, że będę się starał, żeby wydawnictwo przyjęło twoje opowiadania, bo prze-

cież to też i w jego interesie. W ten sposób twoje pisanie da nam możliwość 

odezwania się do siebie od czasu do czasu. Żegnaj, Elise. Odjeżdżam, ale zostaniesz 

w moich myślach. Jesteś w nich w dzień i w nocy.

Johan uśmiechnął się smutno, po czym otworzył drzwi i zniknął, a ona została, 

milcząca, z Jensine na ręku. Nie płakała. Pewnie nie miała już więcej łez.

ROZDZIAŁ CZTERNASTY

Zaczęła pisać jeszcze tego samego dnia. Miała w uszach słowa Johana. Pisanie 

szło jej lekko. Pisała i pisała, zarówno kiedy dzieci spały, jak i później, gdy Jensine 

płakała, a Hugo pełzał po podłodze, sięgając po wszystko, co był w stanie chwycić. 

Nauczył się wstawać, chwytając się różnych rzeczy, a potem próbował iść, starając się 

utrzymać równowagę. Od czasu do czasu upadał na pupę i zaczynał marudzić, ale po 

chwili podnosił się i kontynuował swój śmiały eksperyment. Był spokojnym 

dzieckiem, ale bystrym. Kiedy Kristian dał mu mały flakonik po perfumach, który 

znalazł w przydrożnym rowie, malec siedział nad nim długo, usiłując włożyć korek, 

aż mu się to w końcu udało.

.Tak było ze wszystkimi nowymi rzeczami, które trafiały w jego ręce. Spędzał 

długie godziny, badając jakąś rzecz, aż w końcu pojmował, jak działa. Całkiem nieźle 

jak na roczne dziecko, pomyślała Elise.

Jego spokój umożliwiał jej pisanie. Pierwsze strony były najłatwiejsze, pisała 

o ich miłości, swojej i Johana. Potem było gorzej. „Spróbuj się zastanowić, jak dalej 

ułoży się ich życie”, powiedział jej Johan. Początkowo uznała, że źle, przynajmniej 

dla jednego z nich. Może mężczyzna zacznie pić albo kobieta wstąpi do jakiejś 

fanatycznej sekty religijnej, co pochłonie ją do tego stopnia, że przestanie się 

interesować mężem i dziećmi.

W końcu znalazła wiarygodne zakończenie. Postanowiła, że każde z nich 

będzie trwało w swoim uczuciowo kalekim związku. Byli przecież odpowiedzialnymi 

ludźmi, sumiennie wykonującymi swoje codzienne obowiązki, ciężko pracującymi, 

ż

eby zarobić na chleb i zapewnić dzieciom to co niezbędne. Tyle że w domu nieczęsto 

się uśmiechano, rzadko gościła tu radość. Dzieci szybko wyfrunęły z gniazda, dwoje 

wyemigrowało do Ameryki, pozostałe niezbyt często odwiedzały swoich starych 

rodziców. Mąż umarł, kobieta została sama, wpatrując się w jesienną szarugę, 

rozmyślała nad swoim życiem. Czy postąpiła słusznie?

Opowiadanie musiało zakończyć się znakiem zapytania. Odpowiedzi nie było.

Kiedy skończyła, było jej ciężko na duszy. Jensine płakała już od dłuższego 

czasu, podłoga w kuchni zasłana była kawałkami podartej gazety, którą Hugo gdzieś 

znalazł, naczynia były niepozmywane, ziemniaki nieobrane, pieluchy nieuprane, nikt 

nie dołożył do ognia.

Cała sztywna, zmarznięta, zmęczona i wcale niezadowolona ze swojego 

opowiadania, zaczęła pośpiesznie nadrabiać zaległości. Coś jednak osiągnęła, nie 

siedziała i nie smuciła się wyjazdem Johana.

Była w trakcie sprzątania, kiedy zjawił się Emanuel. Zatrzymał się na progu, 

patrząc z niedowierzaniem.

- Na litość boską, co tu się dzieje?

- Byłam tak zajęta pisaniem, że zapomniałam o bożym świecie.

Posłał jej badawcze spojrzenie, ale nic nie powiedział. Wzdrygnęła się. Ile 

minie czasu, zanim zacznie protestować?

- Natknąłem się na Johana. Wyjeżdża dzisiaj do Danii. Elise przytaknęła.

- Wpadł tu i wziął mój rękopis, żeby zanieść go do wydawnictwa w 

Kopenhadze. Uważa, że jest większa szansa, że przyjmą mi go tam niż tutaj.

Emanuel zmarszczył czoło.

- Trudno mi w to uwierzyć. Jesteś Norweżką, piszesz po norwesku i opisujesz 

norweskie warunki. Duńczycy nie rozpoznają się w tym, co opisujesz. Dla nich będzie 

to zbyt obce.

- Tam też są biedni robotnicy. Nawet jeśli przez ich stolicę nie płynie rzeka i 

nie ma tam wodospadów, to na pewno mają wiele podobnych problemów: 

nadużywanie alkoholu, problem dziewcząt, które wychodzą na ulicę, żeby zarobić na 

ż

ycie, samotne matki, które pracują w fabrykach po dwanaście godzin dziennie, 

zostawiając dzieci same w domu, pomocnice w fabrykach, wykorzystywane przez 

swoich szefów.

Emanuel nie odpowiadał. Widziała po nim, że nie podoba mu się to, co ona 

robi, mimo że obiecał, że nie będzie jej tego zabraniał, przynajmniej póki co.

- Jak się układa Johanowi i Agnes? - spytał w zamian.

- Mam wrażenie, że dobrze. Pewnie ani lepiej, ani gorzej niż w większości 

małżeństw.

Emanuel spojrzał na nią zdziwiony.

- Nie masz zbyt wysokiego mniemania o małżeństwie. Tym razem ona szybko 

zaczęła rozmawiać o czymś innym.

- Powiedz, jak ci się mieszka u Carlsenów? Wieczory spędzasz razem z nimi?

- W zasadzie tak. Raz byłem u Carla Wilhelma, innym razem poszedłem do 

Grand Cafe z kolegą ze straży granicznej.

- Miałeś jakieś wiadomości od ojca po swoim wyjeździe?

- Wczoraj dostałem od niego list. Matka ma się nieco lepiej, lekarz mówi, że 

być może za jakiś czas odzyska dawną formę. Prawdopodobnie będzie lekko szurała 

nogą, ale będzie mogła chodzić o lasce.

- Cieszę się. Rozumiem, że ojciec też jest już w lepszym nastroju?

- Tak, radzi sobie. Pytał o ciebie. Przesyła ci pozdrowienia.

- To miło z jego strony. Nie chciałabym, żeby miał coś przeciwko mnie.

- Nigdy nie był przeciwko tobie. Przeciwnie. Podziwia cię za wszystko, co 

osiągnęłaś, i za to, że nigdy nie narzekasz. Jutro zaczynam w Zakładach Myren, więc 

nie będziemy się już tak często widywać. Z początku na pewno nie będzie łatwo. 

Czeka mnie dużo pracy.

- Dobrze, że znów będziesz miał zajęcie. Chyba ciężko tak chodzić i czekać na 

pracę?

- Trochę wolnego mi się przydało.

Zdziwiła się, ale nic nie powiedziała. Sama chyba nigdy nie miała wolnego. W 

czasie szkolnych wakacji zawsze musiała pracować, a w fabryce urlopy nie istniały. 

Tylko ludzie mieszkający po drugiej stronie rzeki mogli sobie na coś takiego 

pozwolić.

Sprzątnęła ze stołu, żeby mógł usiąść, przejrzeć gazetę i wypić filiżankę kawy.

- Co sądzisz o Reidarze? Myślisz, że dobrze się tu czuje? Sądzisz, że on i 

Hilda będą razem szczęśliwi? - spytała Elise, stawiając dzbanek z kawą przed 

Emanuelem. Nikomu nie wspomniała o wizycie majstra, ale cały czas myślała o tej 

rozmowie.

Emanuel posłał jej zdziwione spojrzenie.

- Dlaczego nie mieliby być szczęśliwi?

- Miałam na myśli... - zawahała się. - Mimo że nie jest tak dobrze sytuowany 

jak ty, to jednak jeet różnica między ładnym mieszkaniem na Josefinegate a 

mieszkaniem tutaj.

- Mam wrażenie, że jest mu tu dobrze. Kiedy się wyprowadzimy, a jemu i 

Hildzie urodzą się dzieci, będzie im jeszcze lepiej.

- Jeśli będą mieli dzieci. Na razie się na to nie zanosi.

- Pobrali się niedawno.

- Minęło pięć miesięcy. Myślisz, że Reidar będzie dobrym ojcem?

- Co ty mówisz, przecież jest nauczycielem i w ogóle. Nie wybiera się takiego 

zawodu, jeśli nie lubi się dzieci.

Elise poczuła ulgę. Emanuel miał rację: nie zostaje się nauczycielem, jeśli nie 

lubi się dzieci.

- Potrafisz dotrzymać tajemnicy? - spytała.

- Dobrze wiesz, że tak.

- Majster był tu dzisiaj. Martwi się o Braciszka. Przyjaciółka Paulsena Juniora 

najwyraźniej go nie lubi, podobno chce mieć własne dzieci. Braciszek, czy Isac, jak 

powinniśmy go nazywać, nie został adoptowany, jak myślałam, więc to majster 

decyduje, gdzie ma mieszkać. Teraz zaczął się zastanawiać, czy Hilda nie powinna 

odzyskać synka, najpierw jednak chciał poznać moje zdanie.

Emanuel patrzył na nią z wyraźnym niedowierzaniem.

- Pozwoli Hildzie odzyskać dziecko?

- Chłopiec bardzo się zmienił po śmierci matki. Dawniej był żywy, teraz nie 

można słowa z niego wydobyć. Paulsen twierdzi, że brakuje mu matczynej miłości.

- To byłaby niesamowita wiadomość dla Hildy. Elise przytaknęła 

uśmiechnięta.

- Aż boję się o tym myśleć. Na pewno słowem jej o tym nie wspomnę, dopóki 

nie będę miała pewności, że majster myśli o tym poważnie.

- Mówisz, że przyszedł, bo chciał usłyszeć twoje zdanie?

- Tak. Zaproponował, żebyśmy oboje poważnie to przemyśleli.

- Dlaczego darzy cię takim szacunkiem? Przecież prawie cię nie zna.

Elise wzruszyła ramionami.

- Uważa, że matka dobrze nas wychowała, poza tym wie, że opiekowałam się 

Hildą i chłopcami, kiedy matka była chora.

- Tak, ale tym niemniej... - Emanuel kręcił głową, nic nie rozumiejąc.

- Uważasz, że powinnam zrobić co w mojej mocy, żeby Hilda odzyskała 

synka?

- Dlaczego byś nie miała? Żałowała, że go oddała, bardzo przeżyła śmierć 

córeczki, a teraz twierdzisz, że najpewniej nie będzie mogła mieć więcej dzieci. Poza 

tym jest matką chłopca, jego najbliższą rodziną. Majster go nie weźmie, nie wypada 

mu jako starszemu już wdowcowi. Poza tym nie przywykł do dzieci. Co więc ma 

zrobić?

Nie wszystko, co mówił, było prawdą. Hilda aż tak bardzo nie przeżyła 

ś

mierci małej Jensine, bo wkrótce zakochała się w Reidarze i zapomniała o 

wszystkim dookoła. Oddała Braciszka, bo chciała, żeby było jej lżej, poza tym dalej z 

własnej woli chodziła do łóżka z majstrem, chociaż musiała przecież wiedzieć, jak 

bardzo jest wyrachowany. Nie świadczyło to o jej odpowiedzialności. Ale była wtedy 

jeszcze młoda i niedojrzała.

- Nie rozumiem, dlaczego masz wątpliwości. Na twoim miejscu od razu bym 

się zgodził i zrobił wszystko, żeby matka i dziecko mogli być razem. Kiwała głową, 

zamyślona.

- Chyba zrobię tak, jak mówisz. Popilnujesz dzieci, a ja wybiorę się na 

wzgórze Aker?

Nie miał chyba zbytniej ochoty, ale nie protestował.

Na szczęście okazało się, że majster jest w domu. Było już dosyć późno, a 

wiedziała, że po południu nie bywał w fabryce. Służąca zaprowadziła ją do biblioteki, 

gdzie majster siedział w bujanym fotelu, palił cygaro i czytał gazetę.

Natychmiast wstał i uprzejmie się z nią przywitał. Był najwyraźniej nieco 

zdziwiony jej wizytą, ale też ciekaw poznać jej powód.

- Zapewne zastanawiała się pani nad tym, co jej powiedziałem, pani Ringstad?

- Nie było to trudne. Właściwie mogłam panu odpowiedzieć jeszcze tego 

samego dnia, ale nie miałam sposobności tu przyjść.

- A pani odpowiedź brzmi...? - spytał, przyglądając się jej niecierpliwie i 

mrużąc swoje drobne oczy.

- Jeśli małemu Isacowi nie jest dobrze u pana Paulsena Juniora, to na pewno 

nie ma miejsca, gdzie byłoby mu lepiej niż u jego matki.

Widziała, że Paulsen robi się czerwony na twarzy, co ją zdziwiło. Miał 

wysokie stanowisko, wysoką pozycję społeczną. Miał dziecko z nic nieznaczącą 

pomocnicą w fabryce, ale stać go było na zatrudnienie dobrej opiekunki i mógł 

zatrzymać syna u siebie, skoro bratanek już go nie chciał. Mógł też znaleźć inną ro-

dzinę dla dziecka. Naprawdę tak zależało mu na chłopcu?

- Cieszę się, że pani to mówi. Doszedłem do takiego samego wniosku i 

miałem nadzieję, że pani się ze mną zgodzi. Będzie pani tak miła i przedłoży w moim 

imieniu tę propozycję swojemu szwagrowi i siostrze?

- Chętnie. Nie mogę się doczekać reakcji Hildy.

- Sądzi pani, że się ucieszy? Uśmiechnęła się z wyższością.

- Gdyby miała już dwanaścioro, to może by się zawahała, ale nie widziałam 

jeszcze, żeby matka nie ucieszyła się z odzyskania swojego jedynego dziecka.

- Była wtedy tak młoda, biedaczka.

Elise nic nie powiedziała, nie było sensu tłumaczyć mu, co właściwie Hilda 

wtedy zrobiła i co ona sama o tym sądziła.

- Mogę porozmawiać z nimi o tym jeszcze dzisiaj? Na pewno nie zmieni pan 

zdania?

- Na pewno nie.

- A co na to pański bratanek? Nie okaże się to dla niego ciosem?

- Jeśli mam być szczery, to podejrzewam, że odczuje ulgę. Dawno już odkrył, 

ż

e jego przyjaciółka nie jest zachwycona dzieckiem.

Biedny Braciszek... I biedny pan Paulsen Junior, pomyślała Elise. Dygnęła na 

pożegnanie i ruszyła w stronę drzwi.

Znów zrobiło się zimniej. Otuliła się szczelniej chustą, ciesząc się, że nie musi 

jeszcze wychodzić z Jensine. Emanuel zacznie wkrótce zarabiać, więc pewnie da jej 

jakieś pieniądze. Po powrocie nie zaproponował jej żadnej pomocy, ale przecież nie 

mieszkał razem z nimi, a musiał płacić Carlsenowi za pokój na stryszku i za jedzenie. 

Wciąż jeszcze miała parę koron w szufladzie komody, ale wkrótce ich już nie będzie. 

Jeśli pensja Emanuela nie wystarczy, będzie musiała znów zacząć pracować u pani 

Borresen. Chłopcy wyrośli zimą ze swoich ubrań, wszyscy trzej, poza tym nie można 

było już dalej łatać spodni, i tak była tam łata na łacie. Myślała nawet, żeby zwrócić 

się o pomoc do Armii Zbawienia, ale nie zrobiła tego. Wielu potrzebowało pomocy 

bardziej niż oni.

Właśnie zamknęła za sobą bramę i już miała ruszyć dalej, kiedy usłyszała na 

drodze jakieś dziwne dźwięki. Zwolniła i obejrzała się za siebie. Za nią szła biedna 

młoda dziewczyna, ciągnęła sanki pełne różnych towarów. Nie był to rzadki widok, 

zatrzymała się jednak, ponieważ dziewczynka szła i płakała. Twarz miała zalaną 

łzami, tak że nie bardzo wiedziała, gdzie idzie. Minął ją rozpędzony wóz, woźnica 

wołał, żeby uważała, ale chyba w ogóle go nie słyszała. Cudem boskim uniknęła 

przejechania, koła minęły ją o parę centymetrów. Elise podeszła do niej.

- Czy mogę ci pomóc?

Dziewczynka wzdrygnęła się i spojrzała na nią przestraszona. Miała twarz 

spuchniętą od płaczu, na policzku widać było dwie czerwone pręgi, jak po uderzeniu. 

Pokręciła gwałtownie głową i chciała wyminąć Elise, ale ta chwyciła ją grzecznie, 

lecz stanowczo za rękę.

- Widzę, że jesteś zrozpaczona. Czasem dobrze jest się komuś zwierzyć.

Dziewczynka znów pokręciła głową i zaczęła się wyrywać. Wtedy na drodze 

rozległy się krzyki, dziewczynka szybko się odwróciła, jej oczy zrobiły się duże ze 

strachu: - Pomóż mi! - wyszeptała.

Elise chwyciła mocniej jej rękę i zaczęła iść.

- Trzymaj się mnie, wtedy nie odważą ci się nic zrobić. Co dziwne, 

dziewczynka posłuchała.

Szybkim krokiem zeszły ze wzgórza. Krzyki za nimi jakby nieco ucichły, ale 

ż

adna się nie odwróciła, żeby sprawdzić. Kiedy doszły do Maridalsveien, 

dziewczynka znów spróbowała się uwolnić, ale Elise była silniejsza. Nie chciała 

zostawiać nieszczęsnego dziecka samego, zanim nie dowie się, co się stało.

- Chodź ze mną do domu, mieszkam po drugiej stronie, za mostem.

- Nie mogę - wykrztusiła dziewczyna. - Muszę zawieźć rzeczy Andersenowi.

- Poproszę jednego z moich braci, żeby zrobił to za ciebie. Chodzi o 

Andersena na Sagveien?

Dziewczynka przytaknęła.

- Mój dwunastoletni brat jest gońcem w Ostern. Też dostarcza towary 

Andersenowi, na pewno zawiezie i twoje.

Ku zdziwieniu Elise dziewczynka nie zaprotestowała, ale posłusznie ruszyła 

za nią. Minęły fabrykę i przeszły przez most.

Elise wiedziała, że Emanuela to nie zachwyci, będzie jednak miał okazję 

udowodnić, że naprawdę żałuje, że nie pomógł dziewczynkom Mathilde.

Dotarł do nich płacz dzieci. Słyszała, że płacze nie tylko Jensine, ale i Hugo. 

Na Boga, co się stało?

ROZDZIAŁ PIĘTNASTY

Zaniepokojona podbiegła do drzwi i je otworzyła.

Hugo siedział na podłodze i wył jak opętany, a Jensine wrzeszczała w kołysce. 

Emanuela nie było nigdzie widać.

Po chwili usłyszała hałas na schodach prowadzących na stryszek i Emanuel 

stanął w drzwiach.

- Już wróciłaś? - spytał zawstydzony. - Poszedłem na chwilę na górę do Olafa. 

Ma grać dla króla! Wiedziałaś, że twój lokator jest tak utalentowany? Nie pojmuję, 

dlaczego chce tu mieszkać, skoro pewnie bez problemu mógłby znaleźć sobie coś 

innego.

W tym momencie musiał zauważyć, że Elise nie jest sama. Obca dziewczyna 

schowała się za nią.

- Kogo przyprowadziłaś?

Elise podniosła Hugo z podłogi i przytuliła do siebie.

- To dziewczynka, którą spotkałam przy bramie domu majstra. Musimy 

porozmawiać. Co się stało małemu?

- Próbował ściągnąć gazetę ze stołu. Musiałem powiedzieć mu coś do słuchu.

- Jest za mały, żeby to zrozumieć. To my powinniśmy uważać, żeby nie mógł 

jej ściągnąć.

Elise wzięła dziewczynkę za rękę i podeszła z nią do stołu.

- Usiądź, podgrzeję ci trochę kaszy, jesteś zmarznięta. Emanuel stał i 

przyglądał się im, nic jednak nie powiedział.

Elise nie wiedziała, co myśli.

- Weźmiesz Jensine? Może ma mokro - powiedziała, nie patrząc na niego i 

udając, że to oczywiste, że ma wyjąć małą z kołyski, chociaż nigdy dotąd tego nie 

robił.

Ku jej zdziwieniu Emanuel uczynił to, o co go poprosiła. Jen - sine 

natychmiast ucichła.

Ruszył do drzwi, ale Elise go zatrzymała.

- Nie zmieniaj jej pieluchy w pokoju, tam jest za zimno. Połóż ją tutaj, na kocu 

na podłodze przy piecu.

Podgrzanie kaszy, która została po posiłku Emanuela, nie zajęło dużo czasu. 

Wlała ją do kubka i postawiła przed dziewczynką. Nastawiła garnek z wodą do 

umycia Jensine i usiadła przy stole.

- Ktoś cię skrzywdził? - spytała. Dziewczynka pokręciła głową.

- Jedz, porozmawiamy później.

W tym momencie usłyszała głosy z zewnątrz. Miała wrażenie, że to Kristian. 

Podbiegła do drzwi i wyjrzała na zewnątrz.

Kristian stał na moście, rozmawiając z innym gońcem, zapewne byli w drodze 

do klientów po drugiej stronie rzeki.

- Kristian, możesz podejść?! - zawołała.

Kristian zrobił to, o co go prosiła. To właśnie było w nim takie niezwykłe, 

nigdy nie protestował, jeśli go wołała, zawsze od razu przychodził.

- Mógłbyś zawieźć te rzeczy Andersenowi na Sagveien, a potem odwieźć tu 

sanki?

Posłał jej zdziwione spojrzenie. Wiedział, że nie prosiłaby go o to, gdyby nie 

miała ważnego powodu, chwycił więc sznurek od sanek.

- Na wzgórzu Aker, na samym szczycie, spotkałam płaczącą małą 

dziewczynkę i zabrałam ją ze sobą do domu. Miała odwieźć te rzeczy. Obiecałam, że 

spytam, czy możesz zrobić to za nią.

Pokiwał głową i zaczął ciągnąć sanki.

- Dobry z ciebie chłopiec, Kristian. Jestem z ciebie dumna.

Kiedy wróciła do domku, odkryła ku swojej radości, że dziewczynka zjadła 

owsiankę. Była straszliwie chuda, może dawno już nic nie jadła.

Emanuelowi udało się w końcu zdjąć Jensine pieluchę i teraz mył dziecko. 

Miał zawzięty wyraz twarzy. Kiedy skończył, spojrzał na nią triumfująco: - Myślałaś, 

ż

e sobie nie poradzę? Zaśmiała się i pokręciła głową.

- Gdybym tak myślała, nie poprosiłabym cię o to. Zaraz dam jej pierś, więc 

jeśli chcesz, to idź na górę do Olafa i dowiedz się czegoś więcej.

Emanuel nie dał sobie powtarzać tego dwa razy, wyszedł z ulgą. Elise uznała 

jednak, że przeszedł próbę. Jedną z wielu.

Kiedy już Jensine ułożyła się wygodnie na jej ręku i ssała, Elise ponownie 

zwróciła się do dziewczynki.

- Jak masz na imię?

- Jenny Berntine Einarsen.

- Gdzie mieszkasz, Jenny?

- Na Maridalsveien. Obok...

Elise przeszedł dreszcz. Wiedziała, jaka to rodzina, poznała kiedyś jedną z 

sióstr. Było tam czternaścioro dzieci, matka chorowała, a ojciec pił.

- Wiem, kim jesteś. Chodziłam do jednej klasy z twoją starszą siostrą.

Dziewczynka spojrzała na nią zdziwiona. Właściwie nie była brzydka, miała 

wyraziste rysy twarzy i duże niebieskie oczy. Była jednak zdecydowanie zbyt chuda i 

miała zapuchnięte, podkrążone oczy.

- Z Martą? - spytała. Elise przytaknęła.

- Mam na imię Elise. Pamiętasz, może mówiła coś o mnie?

- Twoja mama chorowała na suchoty, a twój tata był Cyganem?

Elise roześmiała się.

- To prawda, mama miała suchoty, ale nie umarła, wyzdrowiała.

Jenny siedziała z otwartą buzią i patrzyła na nią.

- Nie umarła? Jak to?

- Ktoś miły pomógł jej i wysłano ją do sanatorium. Twoja mama też choruje, 

prawda? Ale nie na suchoty?

Jenny pokręciła głową.

- Nie, bolą ją nogi. Wyzdrowieje, jeśli pojedzie do sanatorium?

- Niestety, chyba nie, ale być może będzie mogła wstać z łóżka i usiąść na 

krześle. To dobrze, że pomagasz i roznosisz towary.

- Wszystkie pieniądze mamy oddawać mamie. Tata by je przepił.

- Marta wciąż mieszka w domu?

- Nie ma wyboru. Rano roznosi gazety, potem najmuje się do sprzątania. 

Wstaje o trzeciej w nocy.

- Rozumiem, że to ona was utrzymuje?

- Mama zawsze błaga mnie, żebym została w domu, boi się być sama z tatą. 

Czasem zostaję, ale wtedy tracę pracę.

- A twoje rodzeństwo? Nie pomaga?

- Został tylko Hjalmar i ja, reszta uciekła. Czasem wpada Olga, jeśli Marcie 

uda się znaleźć ją gdzieś na Sorenga czy w Vaterlandzie. Mama mówi, że wolałaby 

widzieć ją w grobie niż wystającą na ulicy. Stała się taka po tym, jak rzucił ją taki 

jeden facet.

Elise zrobiło się ciężko na duszy. Tej rodzinie było jeszcze trudniej niż im w 

czasie, kiedy to ona musiała utrzymywać wszystkich, bo matka leżała w łóżku, a 

ojciec pił. Żadne z rodzeństwa nie uciekło z domu, nie mogąc tam już dłużej wytrzy-

mać, i chociaż Hilda straciła dziecko i swoją cnotę zbyt wcześnie, to jednak nie trafiła 

do Vaterlandu.

Elise patrzyła na przestraszoną dziewczynkę i serce się jej krajało.

- Masz dość jedzenia, Jenny? - spytała.

- Czasem coś dostaję. Mama boi się, że wyrzucą nas z mieszkania. Sprzedała 

stół i jedno łóżko sąsiadce. Teraz jemy na skrzynce przykrytej obrusem, a śpimy na 

podłodze.

Elise pozwalała jej mówić. Może w ten sposób dowie się, dlaczego mała była 

taka przerażona, kiedy spotkała ją na wzgórzu Aker.

- Marta trafiła do szpitala. Miała dyfteryt i świerzb, takie małe żyjątka pod 

skórą. Na jej ciele wszędzie pojawiły się rany, a wszystko dlatego, że pożyczyła 

wełniany koc od nowej sąsiadki z podwórza. Były na nim wszy i miliony małych 

jajeczek, tak mówiła Marta.

- Dyfteryt? - powtórzyła Elise przestraszona. - Wciąż jeszcze jest w szpitalu?

- Nie, już wróciła do domu, ale ma na szyi bliznę, bo wstawili jej rurkę, żeby 

mogła oddychać. No i jej rany między palcami i pod kolanami wciąż jeszcze się nie 

zagoiły. Straciła też włosy, tutaj - powiedziała dziewczynka, pokazując na swoje brwi. 

- Teraz już nikt się z nią nie ożeni. Ja i Hjalmar się z tego cieszymy. Nie wiem, jak 

byśmy sobie bez niej poradzili.

- Świerzb można wyleczyć, ale zgadzam się, że lepiej będzie, jeśli zostanie w 

domu, póki jeszcze jesteście mali. Ja też musiałam utrzymywać braci, kiedy moja 

mama chorowała, a ojciec pił. Teraz i ja, i siostra wyszłyśmy za mąż i jest nam lepiej.

- Co się stało z twoim tatą?

Elise wzdrygnęła się. Pamiętała tę straszną chwilę, kiedy w kuchni, w 

mieszkaniu w Andersengarden, zjawili się dwaj policjanci z wiadomością, że ojciec 

się utopił. Widziała go przed sobą, leżącego z rozpostartymi rękami w lodowato 

zimnej wodzie. Nikt nie pośpieszył mu na ratunek. Własna córka wypędziła go z 

domu, pijanego, na mróz. To był koszmar, który długo ją prześladował.

- Poślizgnął się i spadł z mostu. Była zima, ślisko... - umilkła, nie będąc w 

stanie nic więcej powiedzieć.

- Ucieszyłaś się?

Elise nie odpowiedziała.

- Ja i Hjalmar modlimy się co wieczór, żeby Bóg wziął do siebie naszego tatę, 

ale nic nie pomaga. Kiedyś mieliśmy na obiad gulasz z porządnymi kawałkami mięsa. 

Marta dostała go od Armii Zbawienia. Tata wziął wtedy garnek i wyrzucił wszystko 

przez okno. Wszyscy płakaliśmy. Czasem przyprowadza do domu swoich kompanów. 

Biją się, niekiedy nawet wybijają sobie zęby. Jeśli Hjalmar przyniesie z portu trochę 

węgla, palimy w piecu, ale zdarza się, że nie przynosi nic. Wtedy marzniemy i 

wszystkim nam szczękają zęby, trzęsiemy się całą noc. Elise położyła swoją dłoń na 

jej ręku.

- We wszystkim, co mówisz, rozpoznaję siebie. Zaraz dam ci kawałek chleba z 

masłem, ale musisz mi powiedzieć, dlaczego tak okropnie płakałaś, kiedy spotkałam 

cię na wzgórzu?

Zauważyła, że zmieniła się na twarzy, a w jej oczach pojawił się strach. Coś 

musiało się wydarzyć, coś, co nie miało nic wspólnego ani z biedą, ani z pijaństwem 

ojca. Czyżby nie była w stanie o tym mówić? Mogło tak być.

Jensine usnęła jej na ręku, więc ostrożnie położyła ją do kołyski. Hugo bawił 

się spokojnie na podłodze kawałkami drewna, które wkładał do blaszanego pudełka, 

potem wyjmował je i znów wkładał. Od czasu do czasu wstawał, podchodził do 

skrzyni z drewnem, wyjmował nowe kawałki, znów siadał i bawił się dalej, równie 

cierpliwie i spokojnie. Nie przypominała sobie, czy kiedyś widziała równie grzeczne 

dziecko.

Na pewno zapomniał już, że Emanuel był na niego zły. Roczne dziecko nie 

wiedziało, co jest dobre, a co złe. Musiała porozmawiać o tym z Emanuelem, nie 

chciała, żeby Hugo zaczął się go bać.

Posmarowała chleb grubo masłem i polała melasą. Jenny szeroko otworzyła 

oczy.

- Jesteście bogaci? - spytała.

Elise uśmiechnęła się i pokręciła głową.

- Nie, ledwo nam wszystkiego starcza.

- To dlaczego mi to dajesz?

- Bo zrobiło mi się ciebie żal. Nie jest lekko, kiedy ojciec ciągle jest pijany, ale 

pamiętaj, że to nie ty powinnaś się wstydzić. Trzymaj głowę wysoko i mów sobie, że 

to nie ty pijesz. Może twój ojciec ma coś nie tak z głową, a może przydarzyło mu się 

coś, z czym nie potrafił sobie poradzić. Mój tata zaczął pić, bo nie był w stanie ustać 

cały dzień przy maszynie. Był marynarzem i lubił pływać na statkach.

Na schodach dały się słyszeć ciężkie kroki, pewnie wracał Emanuel.

Elise spostrzegła, że oczy Jenny zrobiły się jeszcze większe. Przestała jeść, 

nasłuchiwała.

- To tylko mój mąż, Emanuel, był na stryszku. Nie masz się czego bać.

Jednak Jenny nie dawała się uspokoić. Przywarła do ściany, jakby chciała się 

stać niewidoczna. Kiedy Elise przyjrzała się jej bliżej, zauważyła, że drży.

Była już pewna.

- Przestraszyłaś się jakiegoś mężczyzny? Jenny nie odpowiadała.

Elise nie miała wątpliwości, że zgadła. Jenny nie płakała dlatego, że gonili ją 

rozbrykani chłopcy, to było coś poważniejszego. Coś musiało się wydarzyć, zanim oni 

się pojawili.

- Czy to był mężczyzna, któremu zaniosłaś towary? Może jakiś elegancki pan? 

Dawał ci cukierki albo czekoladę?

Jenny patrzyła na nią szeroko otwartymi oczami.

- Znasz go? - spytała.

- Nie, ale słyszałam o nim od innych, których spotkało to samo. Zrobił ci jakąś 

krzywdę?

Jenny pokręciła głową, ale Elise nie była pewna, czy może jej wierzyć.

Wszedł Emanuel.

- Mam wrażenie, że mówiłaś, że poczęstujesz mnie dzisiaj obiadem? - 

powiedział i uśmiechnął się, wyraźnie zadowolony, że może być tu, razem z nimi.

- Zaraz ugotuję ziemniaki. Jenny wstała.

- Muszę wracać do domu - powiedziała, nie patrząc na nich, a jej drobne 

ciałko całe drżało.

Elise posłała Emanuelowi błagalne spojrzenie.

- Jenny przeżyła straszną rzecz. Mogę odprowadzić ją do domu?

Emanuel spojrzał zatroskany na dziewczynkę.

- Rób to, co uznasz za słuszne - powiedział, co zapewne miało znaczyć: 

„Zajmij się tym, kto jest dla ciebie ważniejszy”. Elise westchnęła. Czy mężczyźni 

nigdy nie dorośleją?

Kiedy wyszły, chwyciła Jenny za rękę.

Ś

cisnęła jej dłoń i powiedziała: - Teraz już wiesz, gdzie możesz przyjść, kiedy 

znów się czegoś przestraszysz.

- Twój mąż chyba nie chce, żebym tu zachodziła.

- On tu nie mieszka, tylko odwiedza nas od czasu do czasu. Jenny odwróciła 

się do niej, nic nie rozumiejąc.

- Jak to, nie jesteście małżeństwem?

- Jesteśmy, ale pogniewaliśmy się na siebie, a teraz na powrót się przyjaźnimy. 

Może nawet znów razem zamieszkamy, jeśli znajdziemy jakieś większe mieszkanie.

- Więc jednak jesteś bogata - powiedziała Jenny stanowczo. - Mama mówi, że 

dawno już by się wyprowadziła, gdyby było ją na to stać. Jeśli kobieta i mężczyzna 

przestają się kochać, to lepiej, jeśli się rozstaną, tak mówi.

Elise pomyślała o swoim opowiadaniu. Może jej bohaterka powinna 

powiedzieć to samo?

Do jakiego wniosku dojdzie, kiedy zostanie sama i będzie się wpatrywać w 

jesienną szarugę za oknem? Że postąpiła słusznie?

W tym momencie wrócił Kristian z pustymi sankami i trzydziestoma ore dla 

Jenny.

- Dziękuję, ładnie się zachowałeś - powiedziała Elise, uśmiechając się do 

niego.

ROZDZIAŁ SZESNASTY

Były już blisko domu. Elise zwolniła.

- Chcesz iść ostatni kawałek sama? - spytała.

Jenny pokręciła gwałtownie głową. - Nie, chodź ze mną.

- Nie wiem, czy twoja mama się ucieszy, że przyprowadzasz kogoś obcego do 

domu? Myślisz, że ojciec już wrócił?

Jenny trzymała mocno jej dłoń, drugą ręką ciągnęła sanki.

- Proszę, chodź ze mną. Może wtedy nic mi nie zrobi.

- Bije cię? - spytała Elise.

- Kiedyś chwycił siekierę i porąbał wszystkie drzwi, naprawdę szalał. Baliśmy 

się wejść na schody. Czekaliśmy, aż zrobi się zupełnie cicho. Sprawdzisz, czy nic nie 

słychać?

Elise przytaknęła i przypomniała sobie, jak sama bała się w domu wchodzić na 

górę.

- Może jeszcze bardziej się zezłości, kiedy zobaczy, że przyprowadziłaś kogoś 

ze sobą?

- Nie odważy się nic zrobić. Boi się obcych, lęka się, że doniosą na niego 

policji.

Na klatce było cicho. Mieszkali na pierwszym piętrze, tak powiedziała jej 

Jenny, więc gdyby coś się działo, na pewno byłoby słychać.

Jenny uchyliła drzwi i zajrzała do środka. Dała znać Elise i wyszeptała: - Nie 

ma go tu.

Drzwi do izby po lewej stronie były otwarte. Na podłodze leżały trzy materace.

- Teraz jest nas tylko troje, dawniej było nas czternaścioro.

- Czternaścioro? - powtórzyła Elise, zaglądając do izby. W żaden sposób nie 

mogło się tu zmieścić czternaścioro dzieci. Może mała Jenny miała bujną 

wyobraźnię? Może nie wszystko, co opowiadała, wydarzyło się w rzeczywistości? 

Chociaż nie, to akurat chyba była prawda. Marta mówiła jej kiedyś, że jest ich 

czternaścioro, przypomniała sobie nagle Elise.

Kuchnia znajdowała się po prawej stronie. Wielkością przypominała kuchnię 

w domku majstra, ale nie było piecyka, lecz tylko zwykłe palenisko, poza tym stała tu 

kuchenna ława, skrzynia na drewno, dwie skrzynki po margarynie, na których można 

było siedzieć, i jedna większa, która służyła za stół. Ta ostatnia przykryta była ceratą, 

na której stały trzy blaszane kubki i talerze. W tym przypadku Jenny nie kłamała.

Przeszły przez trzecie drzwi i weszły do mrocznego pokoju.

- Nie mamy pieniędzy na naftę, zimą prawie zawsze jest tu ciemno, ale wiosną 

wynajmujemy pokoik.

- To ty, Jenny? - Od strony łóżka dał się słyszeć słaby głos.

- Tak, to ja, mamo. Przyprowadziłam panią. Była miła i pomogła mi ciągnąć 

sanki.

- Mam nadzieję, że nie przeszkadzam, pani Einarsen - wtrąciła się do 

rozmowy Elise. - Spotkałam Jenny na wzgórzu Aker, szłyśmy w tę samą stronę i 

zaczęłyśmy rozmawiać. Chodziłam do klasy z Martą. Może mnie pani pamięta? Elise 

Lovlien, po mężu Ringstad.

- To ty, Elise? Oczywiście, że cię pamiętam. Twój ojciec był złym 

człowiekiem. Marta mówiła, że wszystkie dzieci na ulicy się go bały.

Elise poczuła się dotknięta. Tak ją ludzie pamiętali? Jako córkę tego 

okropnego ojca z Andersengarden? Podniosła głowę. Co przed chwilą mówiła małej 

Jenny? „To nie ty masz się wstydzić, to nie ty pijesz”.

- Ojciec nie żyje. Poślizgnął się i wpadł do rzeki.

- Tak, pamiętam, Marta mi o tym opowiadała. Mieliście szczęście.

Elise nie była w stanie nic powiedzieć.

Nagle usłyszała, że pani Einarsen zaczyna płakać. Pośpiesznie podeszła do 

łóżka.

- Mogę pani w czymś pomóc?

- Nam nikt nie może pomóc. Została nam tylko rozpacz. Marta zaharowuje się 

na śmierć, a i tak nie starcza mi pieniędzy na lekarstwa, zaraz mi się skończą. To 

jakaś choroba brzucha - powiedziała, kładąc rękę na kocu.

- Nikt się wami nie interesuje?

- Raz ktoś tu był, ale teraz nie mam odwagi nikogo prosić. Mój mąż robi 

straszne rzeczy, kiedy jest pijany. - Wytarła oczy skrawkiem zniszczonej flanelowej 

koszuli nocnej. - Pytałam Boga, co takiego złego zrobiłam, że mamy gorzej niż wszy-

scy, ale już przestałam pytać. On najwyraźniej woli słuchać innych - powiedziała i 

znów zaczęła płakać.

- Kiedy była tu siostra z Armii Zbawienia?

- Nie pamiętam. Dawno temu.

- Byli tu przed Bożym Narodzeniem - odezwała się cienkim głosem Jenny, 

która stała obok Elise. - Przynieśli buty i ubrania. Marta mówi, że to szczęście, że do 

nas przychodzą, inaczej w ogóle nie mielibyśmy w czym chodzić. Masz pieniądze, 

mamo.

Na taborecie przy łóżku Jenny położyła trzydzieści ore, które przyniósł 

Kristian, kiedy wrócił z sankami, a które Jenny zarobiła, rozwożąc towary.

- Schowaj je u Magnhild, inaczej ojciec ci je zabierze. Jenny wzięła pieniądze i

pośpiesznie wyszła.

Elise dziwnie się tu czuła. W każdej chwili mógł wrócić ojciec, a nawet siostry 

z Armii Zbawienia się go bały. Nie przypuszczała, żeby wobec niej zachował się 

lepiej.

Uznała, że powinna coś powiedzieć.

- Jest pani głodna? - spytała. - Przynieść pani coś z kuchni?

- Cały dzień nic nie jadłam. Przyrządziłabyś mi coś ciepłego?

Elise pokiwała głową i poszła do kuchni. Na zewnątrz zrobiło się już ciemno, 

ale Jenny zapaliła świeczkę i postawiła ją na skrzyni, która służyła za stół. Ktoś 

musiał też rozpalić w piecu, bo tlił się w nim ogień. Elise dołożyła kilka szczap i 

rozejrzała się po pomieszczeniu. Czuć było wilgoć, uderzył ją też zapach brudnych 

mokrych skarpet. Wisiały na sznurze nad piecem i okropnie cuchnęły.

Elise nalała z wiadra wody do dzbanka i postawiła na ogniu. W pojemniku na 

chleb znalazła kawałek suchej piętki, obok stała miseczka z cukrem.

Pokruszyła chleb na blaszanym talerzyku, posypała cukrem i polała słabą 

kawą, najwyraźniej parzoną już kilka razy, bo nie miała prawie żadnego koloru.

Ktoś szarpnął za drzwi, Elise wstrzymała oddech. Czy to ojciec wracał?

Na szczęście to była Jenny. Sprawiała wrażenie zdziwionej.

- Robisz mamie jedzenie?

- Tak, poprosiła mnie. Nie jadła cały dzień.

- Jesteś tak samo dobra jak Marta.

- Powiem siostrom z Armii Zbawienia, jak jest wam trudno.

- Marta mówi, że są tacy, którzy mają jeszcze gorzej. Mój dziadek miał 

suchoty, a mimo to musiał iść z krowami z Grorud do rzeźni w Gronland. Miał osiem 

lat, chodził boso i sypiał w szopie. Potem trafił do dobrych ludzi, trzy rodziny 

mieszkały w jednej kuchni. Ten, kto wstał pierwszy, brał najlepsze buty, ostatni 

musiał chodzić boso. Jeśli buty były za duże, wkładano do nich gazety, jeśli za małe, 

trzeba było podwinąć palce. Ja noszę buty, które dostałam od sióstr z Armii 

Zbawienia - dodała dumnie i podniosła jedną nogę. - Też mam w nich gazety.

Elise patrzyła na nią.

- Twój dziadek miał suchoty, ale wyzdrowiał - powiedziała. Jenny przytaknęła.

- Mama pochodzi ze wsi. Dziadek przegrał wszystko, co miał, w pokera i 

rodzina musiała wyjechać. Osiedlili się w Enerhaugen.

- Domyślam się, że nie było im łatwo, ani twojej matce, ani twojemu ojcu. 

Pewnie dlatego zaczął pić.

Jenny zamyśliła się.

- Mamie wszystko jedno, czy tata ugania się za innymi kobietami. Nie ona 

jedna tak myśli. Mówią, że przynajmniej mają spokój i nie muszą na okrągło rodzić 

dzieci. Mój wujek włożył mojej cioci drut, żeby się pozbyć dzieciaka. O tu - dodała, 

pokazując na swoje krocze. - Mówił, że ma dosyć ich wrzasku. Ciocia umarła.

Elise była wstrząśnięta, ale starała się tego nie okazywać. To był świat, w 

którym ta mała dziewczynka żyła, nie chciała jej dodatkowo obciążać. Podała jej 

talerzyk.

- Zaniesiesz to mamie? Niestety muszę już wracać, ale wpadnę tu jeszcze, 

może uda mi się wam pomóc.

Jenny pokiwała smutno głową. Chciała, żeby Elise została jeszcze chwilę.

- Myślisz, że Marta zaraz wróci?

Elise widziała, że Jenny się boi, ale trudno było odmienić jej los. Nikt nie 

mógł spędzać tu całych dni, żeby chronić dzieci przed pijanym ojcem.

Całą drogę do domu myślała tylko o tym. Była świadkiem wielu smutnych 

ludzkich losów, ale czegoś takiego jeszcze nie widziała. Może wszędzie tam, gdzie 

ojciec pije, jest równie strasznie, tylko ona nic o tym nie wie? Ludzie dobrze skrywali 

swoje tajemnice.

Kiedy wróciła do domu, od razu spostrzegła, że Emanuel jest wzburzony i 

roztrzęsiony. Jensine znów zaczęła płakać, Hugo siedział naburmuszony, ale jak tylko 

ją zobaczył, szybko się podniósł, a buzia mu się rozpromieniła.

- Nie wiedziałem, co robić - oznajmił Emanuel, bezradnie rozkładając ręce. - 

Wyjąłem ją z kołyski, ale nic nie pomogło, dalej płakała. Małego też nie udało mi się 

udobruchać.

Elise nic nie powiedziała. Hugo go nie znał, a Jensine z pewnością miała 

kolkę. Nic niezwykłego u małego dziecka. Zaczęła mu opowiadać o wizycie u Jenny.

- Nie mogłam tak od razu wyjść i ją tam zostawić. Bała się ojca. Kiedy pije, 

potrafi być gwałtowny. Matka leżała w łóżku.

Jenny mówiła mi, że ma chore nogi, ale chyba nie bardzo wie, co jej dolega. 

Matka twierdzi, że ma chory brzuch. Tak czy inaczej jest mi ich żal. Starsza siostra 

Jenny chodziła ze mną do klasy, lecz od tamtej pory jej nie widziałam. Teraz też nie 

było jej w domu. To ona ich wszystkich utrzymuje: roznosi gazety, sprząta u ludzi. 

Chowają pieniądze u sąsiadki, inaczej ojciec wszystko by im zabrał.

Emanuel westchnął ciężko.

- Nie zbawisz całego świata, Elise. Takich rodzin są tysiące i zwykle ludzie są 

sobie sami winni. Gdyby ojciec nie przepijał pieniędzy, nie musieliby głodować.

- Wiem o tym, ale nie pomogę małej Jenny, jeśli powiem jej, że inne dzieci 

ż

yją w podobnych warunkach. To nie jej wina, że ojciec pije. W tym kraju dzieje się 

coś bardzo złego. Robotnicy pracują więcej niż ci, którzy nimi kierują, mają dłuższy 

czas pracy, nie mają wolnego, całe dnie spędzają w pełnych kurzu fabrycznych 

halach, w ogłuszającym hałasie. Dlaczego tak mało zarabiają? Czy ich praca jest tak 

mało warta? Co zrobiliby właściciele fabryk, gdyby nie robotnicy? Możesz mi 

powiedzieć?

Emanuel się uśmiechnął.

- Widzę, że masz w sobie coś z polityka. Nie wiedziałem tego. Zapominasz 

jednak o czymś bardzo istotnym. Robotnicy wracają do domu i ich praca się kończy, 

mogą o niej zapomnieć aż do następnego ranka. Natomiast na ich szefach spoczywa 

odpowiedzialność za los fabryki. Mają różne obowiązki, martwią się o ceny 

surowców, o to, czy będą w stanie utrzymać produkcję i modernizować fabrykę, czy 

też zostaną zmuszeni ją zamknąć. Często nie śpią po nocach. Przypuszczam, że wielu 

z nich chętnie zrzuciłoby z siebie tę odpowiedzialność.

Elise nic nie mówiła. Dyskusja z nim nie miała sensu. Johan na pewno 

zapaliłby się do rozmowy, siedzieliby i dyskutowali do późnej nocy. Kiedy wróci, na 

pewno zaangażuje się w ruch robotniczy. Jemu nie wystarczało samo mówienie o 

niesprawiedliwościach, które się działy, on chciał działać.

Z nią było podobnie. Chciała pomóc Jenny, Marcie i ich matce. Opisując 

prawdziwe historie, pragnęła otworzyć ludziom oczy. Może wreszcie zrozumieją, że 

nie może być tak, że robotnicy, którzy harują w fabryce, żeby zarobić na chleb, muszą 

ż

yć w tak okropnych warunkach, znacznie gorszych niż ci po drugiej stronie rzeki. 

Opowiadanie o Oline wywołało reakcję. Pewien mężczyzna, który je przeczytał, 

załatwił Oline pracę w restauracji, a nawet maleńkie mieszkanie. Może znajdą się 

inni, którzy postąpią podobnie?

Siedziała, trzymając Hugo na kolanach. Jej myśli krążyły jednak wokół 

biednej Jenny. Nagle przyszedł jej na myśl pewien pomysł. Wiedziała już, o czym 

będzie jej dziesiąte opowiadanie!

ROZDZIAŁ SIEDEMNASTY

Wciąż miała jeszcze spory zapas jedzenia z paczki, którą dostała od pana 

Mathiesena. Większość schowała - część zaniosła do piwnicy, część schowała 

głęboko w spiżarni, żeby uniknąć pytań ze strony chłopców i Emanuela. Przykazała 

chłopcom surowo, żeby nikomu o tym nie mówili, jednak łatwo mogli się zapomnieć. 

Wystarczyło słowo i plotka mogła roznieść się po całej szkole: Elise dostała całą 

skrzynkę jedzenia od kogoś obcego. Ciekawość rozprzestrzeni się jak pożar, ludzie 

zaczną snuć domysły. Pingelen i inni, którzy widzieli rudego mężczyznę wystającego 

na moście i przyglądającego się jej, szybko się domyśla, w czym rzecz. Hugo ostatnio 

bardzo wyrósł, na wiosnę zacznie więcej wychodzić na dwór i ludzie zwrócą uwagę 

na jego rudoblond loki.

Dla kogoś, kto szuka sensacji, sytuacja będzie jasna.

Elise słyszała, jak z dachu kapie woda, jak szumi w rynnach. Nagle pogoda 

znów się zmieniła, można by sądzić, że to już kwiecień. Wzięła trochę jedzenia i 

włożyła do koszyka, otuliła dobrze Jensine, położyła ją do wózka i okryła kołderką 

Hugo. Chłopca natomiast posadziła na desce na wózku, trzymał się mocno i śmiał się 

zadowolony.

Im była bliżej, tym większy ogarniał ją niepokój.

Jeśli ojciec Jenny jest w domu, w dodatku pijany, nie będzie mogła wejść. 

Potrafił przecież wyrzucić garnek z jedzeniem przez okno i porąbać drzwi siekierą!

W domu zdawała się panować cisza i spokój. Może leży i śpi? Jeśli odsypia 

kaca, może nie zauważy, że ktoś przyszedł. Jej ojciec dzień po pijaństwie nie zwracał 

na nic uwagi.

Wzięła Hugo na rękę, wózek zostawiła przed drzwiami i zapukała.

Nikt nie odpowiedział. Ostrożnie uchyliła drzwi i zawołała: - Pani Einarsen? 

To ja, Elise. Mogę wejść?

- Jest tam ktoś? Dzięki Bogu!

Elise weszła z wahaniem. W pokoiku było równie ciemno jak poprzedniego 

dnia. Brudne firanki wisiały w oknie, pewnie po to, żeby nikt tu nie zaglądał. Na 

stołku stał blaszany kubek z jasną kawą. Obok leżała na wpół zjedzona piętka chleba.

- Dzień dobry, pani Einarsen. Przyniosłam trochę jedzenia. Mogę zostawić je 

w kuchni?

- Musisz je gdzieś schować. Jeśli on to zobaczy, zabierze i wymieni na 

samogon.

- Schowam je głęboko w spiżarce.

- Jak to dobrze, że przyszłaś. Zaczynam wierzyć, że Bóg jednak istnieje. 

Modliłam się, żeby ktoś przyszedł, i zjawiłaś się.

- Potrzebuje pani pomocy?

- Tak strasznie mnie boli, tutaj w środku - powiedziała kobieta i pokazała na 

swoją pierś.

Elise przestraszyła się. To mogło być serce.

- Pójdę po lekarza - powiedziała.

- Nie, nie chodź, bierze trzy korony tylko za to, że włoży głowę przez drzwi.

- Proszę o tym nie myśleć, pani Einarsen. Stać mnie, żeby zapłacić.

- Masz tyle pieniędzy, Elise?

- Mój mąż właśnie dostał pracę w Zakładach Myren, a ja szyję.

- No to musi być u was bogactwo. Boże drogi, znów mnie boli - powiedziała 

kobieta, zamknęła oczy i westchnęła.

- Zaraz sprowadzę lekarza.

W poczekalni było pełno. Elise zostawiła Jensine w wózku na zewnątrz, nie 

mogła czekać. Zdecydowanym krokiem przeszła przez poczekalnię i zapukała do 

drzwi. Z ulgą usłyszała, że lekarz od razu odpowiedział. Szybko wyjaśniła mu całą 

sytuację.

- Zadzwonię do Ulleval, może znajdzie się jakiś wóz, żeby ją zabrać. Jest pani 

pewna, że stan jest aż tak poważny?

Elise przytaknęła.

- Wydaje mi się, że to coś z sercem. Bardzo cierpiała. Jej mąż pije, córka i syn 

są w szkole, a potem od razu idą do pracy. Najstarsza córka roznosi rano gazety, a 

potem sprząta u ludzi do późna. Tylko dzieci utrzymują matkę przy życiu.

Poczuła ulgę, kiedy w końcu mogła ruszyć do domu. Jensine zaczęła płakać, 

zbliżała się pora karmienia, poza tym na pewno miała mokro. Hugo marudził, pewnie 

też był już głodny.

Jak tylko każde z nich dostało to, czego potrzebowało, położyła ich spać. To 

była pora ich porannej drzemki. Szybko wyciągnęła papier i ołówek i zaczęła pisać.

Ołówek frunął po papierze, słowa same przychodziły jej do głowy. 

Zatrzymywała się tylko, żeby odwrócić kartkę albo sięgnąć po nową, słowa płynęły 

dalej. Znów była na wzgórzu Aker, gdzie pierwszy raz usłyszała płacz małej Jenny. 

Kiedy odtworzyła swoją drugą rozmowę z dziewczynką już tutaj, w domku majstra, 

zdała sobie sprawę, że w dalszym ciągu nie wie, co właściwie przydarzyło się Jenny, 

zanim ją spotkała. Napomykała o jakimś mężczyźnie, któremu dostarczała towary ze 

sklepu, ale twierdziła, że nic jej nie zrobił. Czy rozmawiałaby z nią tak otwarcie i 

szczerze, gdyby mężczyzna naprawdę ją wykorzystał?

Pisała, aż Hugo się obudził. Kiedy wszedł swoim chwiejnym krokiem do 

kuchni, usłyszała, że chłopcy wracają ze szkoły. Wstała pośpiesznie i zaczęła 

szykować im jedzenie. Nie mieli wiele czasu, zaraz musieli iść do pracy.

- Teodor wpadł do rzeki! - krzyczał Evert tak przerażony, że ledwo mogła 

zrozumieć, co mówi.

- Co takiego? - spytała, odwracając się do niego. Peder przyszedł mu z 

pomocą.

- Teodor wpadł do rzeki, tutaj niedaleko. Poślizgnął się i przeleciał pod 

balustradą.

Elise poprosiła, żeby popilnowali Hugo, i wybiegła. Na brzegu zobaczyła dwie 

kobiety, które stały, machały rękoma i wołały coś do mężczyzny, który wyszedł na 

lód.

Podbiegła do nich. Zobaczyła, że mężczyźnie udało się chwycić rączki 

chłopca, które wystawały znad pokrytej krą brudnej żółtobrązowej wody. Po chwili 

zaczął mozolnie zmierzać w kierunku brzegu z dzieckiem na ręku, walcząc z krą i 

silnym prądem.

Tuż pod nią rzeka była bardzo głęboka. Elise chwyciła złamany palik 

balustrady i podała mężczyźnie, który się go złapał. W końcu udało mu się dotrzeć do 

brzegu. Elise wzięła chłopca w ramiona i pobiegła z nim do domu. Za nią biegł 

mężczyzna, słyszała jego głośny oddech, z trudem łapał powietrze.

W jednej chwili w kuchni zapanował chaos. Wszyscy chcieli pomagać, w 

różnych miejscach leżały porozrzucane ubrania, słychać było płacz i przerażone 

krzyki. Mężczyzna wszedł i zaraz za progiem upadł na podłogę, całkowicie 

wyczerpany. Hugo wrzeszczał, przerażony obecnością tylu obcych ludzi. Udzieliło 

mu się ich zdenerwowanie. Jensine się obudziła i też zaczęła płakać. Peder i Evert 

płakali ze strachu, myśleli, że Teodor nie żyje. Tylko Kristian jak zwykle był 

spokojny.

Dołożył do pieca, nastawił kocioł z wodą, przyniósł wełniane koce z pokoju i 

ze stryszku, znalazł nawet małą flaszkę wódki, którą zostawił tu Emanuel, kiedy się 

od nich wyprowadził i której później już nikt nie ruszał. Nalał trochę do kubka i wlał 

parę kropel do ust Teodorowi i mężczyźnie.

Teodor nareszcie się poruszył, zaczął kręcić głową i wypluł mnóstwo wody. 

Elise masowała jego lodowato zimne ciałko. Ubrała go w piżamę Pedera, jakiś stary 

sweter, wełniane pończochy i spodnie Everta, które właśnie miała zacząć łatać. W 

końcu otuliła go wełnianym kocem i posadziła na kolanach innej kobiety, każąc jej 

dalej go masować. Sama natomiast postanowiła spróbować nakarmić go gorącą kaszą. 

To był cud, ale kiedy podsunęła mu łyżkę, chłopiec się ocknął, zamrugał i otworzył 

usta. Patrzył na nią wielkimi ze zdziwienia niebieskimi oczami.

- Wpadłeś do rzeki - wytłumaczyła mu. - Ten pan wskoczył i cię uratował. Na 

szczęście lód w tym miejscu jest kruchy, inaczej mógłbyś się zabić.

Mężczyzna zaczął dochodzić do siebie. Wyglądało na to, że ucierpiał bardziej 

od chłopca. Wyglądał na trzydzieści, może czterdzieści lat. Miał na sobie roboczą 

bluzę, jak większość robotników, ale Elise nie przypominała sobie, żeby go kiedyś 

widziała. Próbował się podnieść, ale zaraz znów upadł. Jedna z kobiet ubrała go w 

piżamę, sweter i spodnie Reidara i owinęła wełnianym kocem. Elise pomogła 

posadzić go na taborecie i dała mu trochę gorącej kaszy. W końcu wreszcie chyba 

udało się im trochę go rozgrzać.

Peder zajął się Hugo, a Kristian wziął na ręce Jensine. Nareszcie w 

przepełnionej kuchni zapanował spokój.

Wtedy rozległy się kroki i Emanuel wsunął głowę przez drzwi. Przez moment 

miała wrażenie, że najchętniej by się wycofał, ale wziął się w garść i szybko wszedł 

do środka, żeby nie wypuścić za dużo ciepła. Spojrzał na Elise pytającym wzrokiem.

Peder ją jednak uprzedził.

- Teodor wpadł do rzeki! Ten staruszek go uratował.

- Ależ Peder! - zawołała Elise oburzona. - To nie jest staruszek, chyba sam 

widzisz. Pewnie nie jest wiele starszy od Emanuela.

Ku swojemu zdziwieniu spostrzegła, że mężczyzna się uśmiechnął.

- Chłopak ma rację. Mam czterdzieści pięć lat - powiedział, po czym zwrócił 

się do Emanuela: - Pana żona uratowała mi życie. Bez jej pomocy nie udałoby mi się 

wyciągnąć chłopca na brzeg. Już traciłem przytomność, zaczęło brakować mi sił.

Elise zauważyła, że wysławia się podobnie jak ludzie po drugiej stronie rzeki.

Wiedziała, że Emanuel z trudem znosi całe zamieszanie, ale dzielnie się 

trzymał. Wczoraj zajmowała się obcą dziewczynką, zostawiając go z Hugo i z 

Josefine, a dzisiaj wrócił do zaparowanej kuchni, pełnej mokrych ubrań i obcych 

ludzi. Wcześniej chciała poddać go próbie, żeby przekonać się, czy naprawdę się 

zmienił, ale wiedziała też, że nie może przesadzić.

Odwiesił palto i kapelusz i stanął w drzwiach. Zabrakło dla niego miejsca przy 

stole w kuchni, a w pokoju było za zimno.

- Czy mógłbym coś zrobić?

Jedna z kobiet zaczęła szykować się do wyjścia.

- Chyba nie jestem wam już potrzebna - powiedziała, patrząc na Elise. - Poślij 

jednego z chłopców do jego matki, niech powie jej, co się stało.

Elise pokiwała głową.

- Dobrze, i dziękuję za pomoc. Bez was trudno byłoby mi dać sobie z tym 

wszystkim radę.

Kobieta była speszona, ale najwyraźniej zadowolona z pochwały; szybko 

wyszła.

Kristian ułożył Jensine w kołysce i włożył czapkę.

- Pójdę zawiadomić matkę Teodora.

- Dziękuję, Kristian.

Przy stole zwolnił się stołek, Emanuel usiadł obok obcego mężczyzny.

- Co właściwie się wydarzyło? - spytał. Mężczyzna kręcił z niedowierzaniem 

głową.

- Wracałem z przędzalni, miałem jakąś sprawę do załatwienia u znajomych na 

Sandakerveien. Na moście zobaczyłem, jak z przeciwka biegną jacyś chłopcy. 

Zawołałem, żeby uważali, balustrada wyglądała niepewnie, między najniższymi 

szczeblami była duża przerwa. Nie posłuchali mnie. Zanim zdążyłem się obejrzeć, 

jeden z nich się potknął, upadł jak długi i ześlizgnął się z mostu. Nawet nie zdążyłem 

zareagować, po prostu zniknął. Na szczęście w tym miejscu w lodzie była dziura, 

inaczej zabiłby się na miejscu, lód jest jeszcze twardy.

Elise słuchała go, szykując kanapki dla chłopców, którzy zaraz musieli 

wychodzić do pracy. Miała nadzieję, że nie będą mieli nieprzyjemności z powodu 

spóźnienia, kiedy rozniesie się, co się wydarzyło.

- Pan chyba nie jest stąd? - spytała kobieta, która trzymała Teodora na 

kolanach. Przysłuchiwała się rozmowie i była ciekawa, kim jest obcy mężczyzna.

- Mieszkam w Kristianii, ale pochodzę z Drammen. Nazywam się Paul Georg 

Schwencke.

- Z rodziny tych Schwencke? - spytał Emanuel. Elise słyszała po jego głosie, 

ż

e jest pod wrażeniem. - Jak to się stało, że trafił pan w te strony?

Wymówił z naciskiem „w te strony”. Sam pewnie niechętnie by się do tego 

przyznał, ale nadal miał nie najlepsze zdanie o mieszkańcach okolic po tej stronie 

rzeki.

- Mieszka tu pewna rodzina, której usiłuję pomóc.

Słychać było, że niechętnie o tym mówi, może chodziło o kogoś z jego 

własnej rodziny? Dziwne, że był ubrany jak robotnik, skoro najwyraźniej przywykł do 

nieco innych warunków, pomyślała Elise.

Wzięła Hugo od Pedera, dała chłopcom po kawałku chleba, prosząc, żeby się 

pośpieszyli.

Wkrótce potem zza drzwi doszły ich podniecone głosy. Weszła matka 

Teodora, jego ojciec i czterech braci. Matka łkała, ojciec przeklinał, bracia natomiast 

byli podnieceni, zaśmiewali się z dziwnego ubrania Teodora, ale jednak najwyraźniej 

był bohaterem dnia. Schwencke musiał jeszcze raz opowiedzieć, jak idąc przez most, 

zauważył nadbiegających chłopców, którzy nie pomyśleli, że na moście może być 

ś

lisko. Kiedy opowiadał, jak Teodor nagle zniknął pod balustradą, matka krzyknęła z 

przerażenia i zakryła usta ręką; bracia zamilkli. Ojciec, kawał chłopa, wziął syna z 

kolan kobiety, przełożył go sobie przez ramię i ruszył w stronę drzwi.

Matka dygnęła, podziękowała i obiecała przysłać któregoś z synów z 

ubraniem, jak tylko przebierze Teodora. Druga kobieta też wstała i wyszła razem z 

nimi, w końcu do kuchni powrócił jaki taki spokój.

- Zrobiło się straszne zamieszanie - powiedział Schwencke, uśmiechając się 

blado. Wciąż jeszcze nie czuł się najlepiej po kąpieli w lodowatej wodzie.

Emanuel nalał wódki jemu i sobie.

- Trzeba się do tego przyzwyczaić, kiedy się mieszka tak blisko rzeki. W 

każdym razie jeśli jest się mężem takiej kobiety jak Elise - powiedział, patrząc na nią 

i uśmiechając się.

Elise nie była pewna, czy w jego głosie brzmi podziw czy rezygnacja.

Schwencke zaczął zbierać się do wyjścia, ale Emanuel go powstrzymał.

- Proszę jeszcze zostać! Zaraz zrobi się tu spokojnie, chłopcy są w pracy, 

Hugo pójdzie spać, a żonie na pewno zaraz też uda się uspokoić najmłodszą córeczkę.

Mężczyźni zaczęli rozmawiać o polityce, okazało się, że Schwencke dużo wie.

Elise położyła Jensine na kuchennej ławie, po chwili podniosła ją i zaczęła 

karmić, odwrócona plecami do mężczyzn, a Hugo dostał do gryzienia kawałek chleba. 

Myślami Elise znów była przy małej Jenny, przy jej siostrze, jej bracie i ich matce. 

Czy ktoś zawiadomił dzieci, że matkę zabrano do szpitala? Jeśli nie, to pewnie się 

przestraszą, gdy wrócą ze szkoły do domu. Kiedy ułoży Hugo i Jensine do snu, 

pójdzie zobaczyć, co się u nich dzieje. Mozę ojciec wytrzeźwieje, kiedy dowie się, że 

jego żona jest poważnie chora.

Hilda i Reidar wrócili dzisiaj późno. Reidar musiał zostać po lekcjach i pomóc 

dyrektorowi szkoły, a Hilda wzięła dodatkową pracę.

Nareszcie usłyszała ich kroki za drzwiami. Weszła Hilda, trzęsąc się z zimna. 

Zatrzymała się, widząc obcego mężczyznę. Elise szybko wyjaśniła jej, co się stało.

- Te dzieciaki nikogo nie słuchają! - wybuchła oburzona. - Wiedzą, jakie to 

niebezpieczne, a i tak biegną przez most jak szalone, w ogóle nie myśląc, że w dole 

płynie rzeka. Ciekawe, ile ludzi w niej utonęło od czasu, kiedy zbudowano fabrykę i 

ludzie zaczęli się osiedlać wzdłuż brzegów.

Usiadła na taborecie najbliżej Elise.

- Masz coś do jedzenia? - spytała. - Jestem wykończona, nie jadłam od rana.

Elise skończyła karmić Jensine, ułożyła ją w kołysce i poprosiła Emanuela, 

ż

eby pomógł jej zanieść ją do pokoju. Potem zaczęła podgrzewać kolejną porcję 

kaszy.

- Przypilnujesz dzieci? Muszę jeszcze wyjść coś załatwić. Hilda spojrzała na 

nią zdziwiona.

- Wychodzisz? Tak po ciemku?

- Muszę powiedzieć Marcie Einarsen, że jej matkę zabrano do szpitala.

Widziała, że Emanuel zmarszczył czoło, ale nie odezwał się, więc udała, że 

niczego nie zauważyła. Zdawała sobie sprawę z tego, że nie lubi, kiedy wychodzi po 

zmroku. Dobrze wiedział, co może się stać, jeśli spotka się kogoś, kto ma złe zamiary.

- Zaraz wracam. Pomyślałam, że dzieci powinny wiedzieć, co się stało z ich 

matką.

Hilda przytaknęła. Poprzedniego wieczora Elise opowiedziała jej o spotkaniu z 

Jenny.

Po chwili była już w drodze. Zostawiła Emanuela rozmawiającego ze 

Schwencke. Przekonał go, żeby zaczekał, aż wyschnie mu ubranie. Nie była pewna, 

jak Reidar zareaguje na to, że obcy mężczyzna ma na sobie jego piżamę.

Martwiła się całą drogę. Co zrobi, jeśli się okaże, że w domu jest tylko sam 

ojciec?

ROZDZIAŁ OSIEMNASTY

Na ulicy panowały całkowite ciemności, gazowe latarnie nie świeciły się. 

Nikogo nie widziała i nie słyszała. Było tak cicho, że można by sądzić, że w 

promieniu mili nie mieszkają tu żadni ludzie, jedynie w niektórych oknach na 

pierwszym piętrze tliły się świeczki, w jednym z okien na którymś z wyższych pięter 

paliła się lampa naftowa.

Wewnątrz też było cicho. Nie płakało żadne dziecko, nie przeklinał żaden 

pijak, nikt niczym nie rzucał. Zaczerpnęła powietrza i zapukała.

Nie doczekała się żadnej odpowiedzi. Ostrożnie uchyliła drzwi.

- Jenny? Marta? Czy ktoś jest w domu?

Nikt nie odpowiedział. Weszła do środka. Drzwi do kuchni i do pokoju 

pozostawiono otwarte. Zdziwiona odkryła, że w blaszanym pudełku na skrzynce, 

która służyła im za stół, stoi zapalona świeczka. Nie wyszliby chyba z mieszkania, 

zostawiając palącą się świeczkę? Nie było co prawda niebezpieczeństwa pożaru, bo 

ś

wieczka stała w pudełku, ale mimo wszystko. Ojciec bywał , nieobliczalny, wszystko 

mogło się wydarzyć.

Z pewnym wahaniem ruszyła w kierunku drzwi do pokoju, w którym leżała 

matka. A jeśli wciąż tam jest? A jeśli umarła?

Zapukała, ale i tym razem nikt się nie odezwał. Gdyby leżał tam ojciec, 

odsypiając kaca, słyszałaby chrapanie, pijacy zawsze chrapią.

Serce podchodziło jej do gardła, kiedy otworzyła drzwi. W środku było 

ciemno i cicho.

- Pani Einarsen?

Ż

adnej odpowiedzi. Niezwłocznie wróciła do kuchni, wzięła pudełko z palącą 

się świeczką i znów weszła do pokoju. Zobaczyła puste, niezasłane łóżko. Był to 

jedyny porządny mebel w całym mieszkaniu, z wysokim zagłówkiem z ciemnego 

mahoniowego drewna. Zniszczona, poprzecierana pościel cuchnęła.

Szybko stamtąd wyszła.

Miała ze sobą ołówek i kartkę papieru, na której napisała dużymi literami: 

MAMA JEST W SZPITALU W ULLEVAL. POZDROWIENIA, ELISE.

Jeśli będą chcieli się czegoś dowiedzieć, wiedzą, gdzie mieszka, mogą przyjść 

i spytać.

Poczuła ulgę; pani Einarsen jest w szpitalu, a ojca nie ma w domu. Pośpiesznie 

wyszła z budynku i ruszyła do domu.

Emanuel i Schwencke wyszli. Hilda siedziała i cerowała pończochy, ubrania 

Schwenckego zniknęły ze sznura. - Emanuel się obraził dlatego, że wyszłam? Hilda 

spojrzała na nią oburzona.

- Miałby się obrażać dlatego, że pomagasz ludziom?

- Mam wrażenie, że ostatnio wszystko go nieco przytłoczyło. Wczoraj była tu 

Jenny, dzisiaj Teodor. Zanim przyszłaś, w kuchni kłębiło się pełno ludzi, zaszli tu 

rodzice Teodora, jego czterej bracia i jeszcze dwie kobiety, które pomogły mi zanieść 

Teodora do domu. Razem z chłopcami, z Emanuelem, Hugo i Jensine znajdowało się 

tu siedemnaście osób, a nawet gdy jest nas pięcioro, to robi się ciasno. Mokre ubrania 

cuchnęły brudną wodą z rzeki, podłoga się zalała. Rozumiem, że Emanuel mógł się 

przestraszyć.

- A ja odniosłam wrażenie, że Emanuel jest łagodniejszy niż zwykle. Znał tego 

obcego mężczyznę?

- Nie, lecz najwyraźniej dobrze się rozumieli. Chyba pochodzi z jakiejś znanej 

rodziny. Emanuel się zdziwił, kiedy usłyszał jego nazwisko. Ale z kolei był ubrany w 

roboczą bluzę, więc coś mi się tu nie zgadza.

Hilda się uśmiechnęła.

- Masz bujną wyobraźnię, od razu podejrzewasz, że coś jest nie tak. Może to 

szwedzki szpieg?

- Wojna ze Szwecją się już skończyła. Dzięki Bogu.

- Ludzie mówią, że w Norwegii nadal węszą szwedzcy szpiedzy. Wielu 

okazuje niezadowolenie z tego, że Szwecja musiała oddać Norwegię. Tak twierdzi 

Reidar. Co u Einarsenów?

- Nie zastałam nikogo w domu. Dziwne, bo w kuchni paliła się świeczka.

- Weszłaś do środka? - spytała Hilda przestraszona. - Do obcego mieszkania?

- Musiałam zobaczyć, czy matka tam jeszcze leży. Widziałam, jak cierpiała. 

To ja przekonałam lekarza, żeby zadzwonił do szpitala. Moim obowiązkiem było 

zawiadomić rodzinę o tym, co się stało.

- Za dużo na siebie bierzesz. Jeśli myślisz, że uratujesz wszystkich 

nieszczęśliwych biedaków mieszkających wzdłuż rzeki, to się mylisz.

W tym momencie Elise spostrzegła kopertę z wypłatą, na wpół ukrytą za 

gazetą na stole w kuchni.

- To Reidar zostawił tu wypłatę? - spytała.

- Nie, Emanuel położył tu tę kopertę. Mam ci przekazać, że to dla ciebie.

Elise czuła, że aż się czerwieni z radości. Emanuel dostał swoją pierwszą 

wypłatę i oddał ją jej. Nie miała wątpliwości, że robi wszystko, aby naprawić swoje 

błędy.

Hilda wstała.

- Jestem zmęczona, chyba pójdę się położyć - powiedziała. Elise otworzyła 

usta, żeby coś powiedzieć, ale powstrzymała się. Powinna porozmawiać z Hildą o 

Braciszku, lecz zawsze ktoś znajdował się w pobliżu, nigdy nie zostawały same. 

Teraz nadarzyła się okazja, ale nie chciała zaczynać rozmowy, skoro Hilda była 

zmęczona.

Następnego dnia dokończyła swoje opowiadanie. Zakończyła je pytaniem: „Co 

stanie się z dziećmi, jeśli matka umrze i zostawi je na pastwę ojca alkoholika? Czy 

starsza córka nadal będzie wstawać o trzeciej w nocy, żeby zdążyć roznieść gazety, 

zanim zacznie swoją pracę? Czy poświęci swoją młodość, chcąc utrzymać młodsze 

rodzeństwo i stworzyć im dom, bo ojciec pije?”

To opowiadanie oraz historię swoich rodziców włożyła do dużej koperty, na 

wierzchu napisała imię i nazwisko oraz adres Johana, wzięła ze sobą dzieci i poszła 

na pocztę nadać przesyłkę.

Odczuła ulgę, ale nie żywiła większej nadziei. Że też uwierzyła, że jakieś 

duńskie wydawnictwo zechce wydrukować jej ponure historie o robotnikach 

mieszkających wzdłuż rzeki Aker. W Danii było tak samo jak w Norwegii: i tu, i tam 

o wszystkim decydowali bogaci. I chcieli wiedzieć jak najmniej o ludziach, którzy nie 

mieli tyle szczęścia co oni.

Wracając przez most do domu, zobaczyła listonosza. Zatrzymał się przy 

domku majstra i przyglądał się listowi, który trzymał w ręku.

- Jestem tutaj! - wykrzyknęła i pomachała mu. Podniecona ruszyła mu na 

spotkanie, ciekawa, czy list był od Johana.

Znaczek na kopercie nie był duński, tylko amerykański, ze stemplem 

głoszącym „Spokane, Washington”. Chwyciła list i pośpiesznie weszła do domu. 

Jensine spała, Hugo też lada moment powinien zasnąć. Wzięła go na ręce i położyła 

na łóżku. Jensine zostawiła póki co w wózku. W nocy temperatura znów spadła, było 

kilka stopni mrozu, ale mała miała ciepło, szczelnie otulona wełnianym kocem.

Dołożyła drewna do pieca, przyniosła śpiącą Jensine do pokoju, po czym 

usiadła przy stole i ostrożnie otworzyła kopertę. Wypadły z niej dwie fotografie. Jedna

przedstawiała kobietę w jedwabnej białej sukni i dużym słomkowym kapeluszu z 

kwiatami. Obok niej stała dziewczynka, która sięgała jej do ramienia, ona także 

ubrana była na biało, poza tym miała ciemne, kręcone włosy, które sięgały jej niemal 

do pasa, a na głowie wielką kokardę. Dziewczynka sprawiała wrażenie zawstydzonej, 

ale kobieta miała w sobie jakąś dumę i godność. I pomyśleć, że to byli jej krewni!

Drugie zdjęcie przedstawiało rodzinę, siedzącą przed dużym, pięknym domem 

z werandą. Wyglądali, jakby mieli gości, na zdjęciu widać było dwie kobiety i dwóch 

mężczyzn oraz kilkoro dzieci, wszystkie wystrojone i poważne.

Zaczęła niecierpliwie czytać.

Spokane, Wash, January 1907

Kochana siostrzenico, dziękuję Tobie i wszystkim innym za list, który od Was 

dostaliśmy. Było nam nice to hear from you. Jak rozumiem, macie się dobrze, i to nas 

cieszy very much. Często myślałem, żeby do Was napisać, ale nie zawsze mam czas, 

kiedy jestem in the forest i pracuję przy timber. Nie rozumiem, jak wytrzymuję tyle 

czasu w lesie, ja, który w Ulefoss zawsze mieszkałem nad wodą. Na zdjęciu you can 

see my wife z naszą córką, wystroiły się, bo idą na dinner. Podobał mi się Twój list. 

The boys zdają się być dobrymi chłopcami, szkoda, że Twoja siostra nie czuje się 

dobrze, przykro nam. Może nas tu odwiedzicie, miejsca mamy dużo. Teraz 

spodziewamy się gości z Valley, gdzie my brother i his wife mieszkają w lasach, ale 

ona się tam źle czuje i chciałaby wrócić do miasta. Niedawno dostała konia, który 

nazywa się Haroke, mój brat kupił jej go, żeby czasem mogła gdzieś pojechać. Co tam 

u Was w Norwegii? Planujecie więcej dzieci? Rozumiem, że Jensine to dopiero 

początek. My też chcemy mieć jeszcze jedną córeczkę, ale dopiero kiedy moja żona 

nabierze sił, but she is not very well. Edward i Rainard rosną, Edward już od roku 

chodzi do szkoły która leży across the street. Mam nadzieję, że u Was wszystko is 

good. Czekam na list od Ciebie.

Twój wuj Kristian

Elise musiała przeczytać list jeszcze raz, żeby wszystko zrozumieć, nie znała 

jednak angielskiego i musiała zaczekać, aż Reidar wróci do domu. Sporo rozumiała, 

ale nie wszystko. Było jej przykro, że współczuli Hildzie. Nie wiedzieli, że straciła 

dwójkę dzieci, żałowali jej tylko dlatego, że uskarżała się w liście.

Wciąż jeszcze nie znalazła okazji, żeby opowiedzieć Hildzie o wizycie u 

majstra i o jego propozycji zwrócenia jej Braciszka. Dzisiaj rano też jej nie powie, bo 

o tak ważnej sprawie nie mogła rozmawiać, kiedy wszyscy dookoła słuchali. Może 

uda się jej zrobić to wieczorem.

Odłożyła list, nalała zimnej wody do blaszanej miski i zaczęła obierać 

ziemniaki.

Chłopcy i Hilda byli zachwyceni, kiedy dowiedzieli się, że przyszedł list z 

Ameryki. Reidar przetłumaczył angielskie słowa i musiał czytać im list trzy razy. 

Hildzie podobało się zdanie, które dotyczyło jej osoby, a wszyscy zrobili wielkie 

oczy, kiedy usłyszeli, że wujek chętnie widziałby ich u siebie.

- Pisze, że jest tam koń? - spytał Peder, patrząc z niedowierzaniem na Reidara. 

- Myślisz, że będziemy mogli na nim jeździć?

- Nie mamy pieniędzy, żeby pojechać do Ameryki. Może pojedziesz, kiedy 

dorośniesz.

- Ale Emanuel mówił, że wyjechało już wiele tysięcy osób. Dlaczego oni mają 

więcej pieniędzy od nas?

- Sprzedali wszystko, co mieli, i nie mogą już tu wrócić. Nie byłoby ci smutno, 

gdybyś już nigdy nie miał się spotkać ze swoimi kolegami i nigdy już nie zobaczyć 

domku majstra nad rzeką?

Peder wyglądał na przestraszonego.

- Oni tu już nigdy nie wrócą? - spytał. Elise pokręciła głową.

- Wrócą, jeśli wszystko się dobrze ułoży i będą mogli odłożyć trochę pieniędzy 

na podróż, ale takich bogatych nie jest wielu.

- Nasz wujek chyba jest bogaty, inaczej nie byłoby go stać na konia.

Wieczorem przygotowała Hugo i Jensine do snu, chłopcy siedzieli nad 

lekcjami, a Reidar poprawiał wypracowania. Elise odwróciła się do Hildy.

- Boli mnie głowa, może wybrałabyś się ze mną na spacer? Świeci księżyc, a 

na niebie jest pełno gwiazd.

Hilda przyszła przed chwilą z pokoiku, niosąc stertę rzeczy, które trzeba było 

pocerować i pozszywać.

- Na spacer? - powtórzyła z niedowierzaniem. - Zdajesz sobie sprawę z tego, 

ż

e cały dzień szorowałam schody i podłogi? Skoro wieczorem masz jeszcze tyle 

energii, to chyba mogłabyś już wrócić do pracy. Emanuel też tak uważa. Nie rozumie, 

dlaczego jeszcze nie zgłosiłaś się do pani Borresen.

- Skończyłam pisać książkę.

- Tak? - spytała Hilda, a jej twarz się rozpromieniła. - To dobrze. Wysłałaś ją 

do wydawnictwa?

Elise przytaknęła, ale nie chciała powiedzieć nic więcej.

- Jest coś, o czym chciałabym z tobą porozmawiać, tutaj będziemy 

przeszkadzać chłopcom w lekcjach.

- No dobrze, chodźmy, ale nie na długo.

Jak tylko wyszły na zewnątrz, Hilda odwróciła się do niej.

- To ma związek z książką? - spytała.

Elise pokręciła głową. Świecił księżyc, było jasno. Wiał wschodni wiatr, 

kierując rzeczny fetor na zachód. Dobrze było odetchnąć świeżym powietrzem.

- Nie, to zupełnie coś innego. Coś, co pewnie tak cię zdziwi, że aż boję się o 

tym myśleć.

- Mów!

- Odwiedziłam majstra.

- Majstra? Paulsena, tak?

- Tak. Spotkałam go przed świętami, zaproponował, że mnie podwiezie, kiedy 

wracałam z Kjelsas. Wtedy właśnie poprosił, żebym wpadła do niego któregoś dnia, 

bo chce ze mną o czymś porozmawiać. Przed świętami nie miałam czasu, a potem tyle

się działo, że niemal o tym zapomniałam.

Zamilkła. Ruszyły w stronę Sandakerveien.

- I co? - spytała Hilda, wyraźnie spięta. Czyżby się domyślała, że chodzi o 

Braciszka?

- Spotkałam na wzgórzu Jenny tuż po tym, jak od niego wyszłam. Tak byłam 

zajęta tragedią jej rodziny, a potem historią z Teodorem, który o mały włos byłby się 

utopił, że nie miałam okazji z tobą porozmawiać.

- Co ci powiedział? Dlaczego chciał, żebyś przyszła?

- Martwi się o Braciszka. Nowa przyjaciółka Paulsena Juniora nie polubiła 

dziecka. Majster mówił mi, że Braciszek bardzo się zmienił po śmierci pani Paulsen. 

Dawniej był żywy i ufny, a teraz ledwo można wydobyć z niego słowo.

Zaległa cisza. Elise rozumiała, że Hildzie jest przykro tego słuchać.

- Dlaczego powiedział o tym tobie? Nie powinien powiedzieć tego mnie? To 

ja jestem matką Braciszka.

- To nie takie proste. Wie, że wyszłaś za mąż. Może wręcz boi się Reidara? Z 

pewnością zakłada, że powiedziałaś swojemu mężowi o wszystkim, a pan Paulsen jest 

boleśnie świadom tego, że to, co zrobił, jest złe.

- Co ci powiedział?

- Chciał usłyszeć moje zdanie przed rozmową z tobą. Wypytywał mnie o 

Reidara. Chciał wiedzieć, czy lubi dzieci i jak według mnie zachowa się wobec 

obcego dziecka.

Hilda zatrzymała się.

- Co próbujesz mi powiedzieć, Elise? Nie możesz oznajmić wprost, o co 

chodzi?

- Chce, żeby Braciszek wrócił do ciebie.

Zrobiło się cicho. Elise słyszała, jak Hilda głośno oddycha, bardzo poruszona.

- Nie żartuj sobie ze mnie!

- Dobrze wiesz, że nie żartuję. Braciszek nie został adoptowany, o jego losie 

nadal decyduje majster. Jeśli zażyczy sobie, żebyś ty się nim zajęła, nikt go nie 

powstrzyma.

- Ale... ja nic nie rozumiem... Co na to Paulsen Junior? Czuje się przecież jego 

ojcem.

- Majster podejrzewa, że przyjmie to z ulgą. Nie należy do ojców, którzy 

zachwycają się małymi dziećmi, i niewiele zajmował się Braciszkiem. Poza tym nie 

jest to jego własne dziecko i trudno było mu wejść w rolę ojca. Kiedy zrozumie, że 

jego narzeczona nie interesuje się Braciszkiem, będzie miał problem.

Hilda była coraz bardziej poruszona.

- Co z niego za człowiek? Jak można wziąć dziecko, ochrzcić je i zachowywać 

się wobec niego jak ojciec, a potem oddać jak rzecz, którą na chwilę się pożyczyło?

- O tym samym pomyślałam. Biedny Braciszek i biedny pan Paulsen.

- Biedny pan Paulsen? - powtórzyła Hilda. - Współczujesz takiej gnidzie?

- Tak, żal mi ludzi, którzy nie są w stanie cieszyć się małym, niewinnym 

dzieckiem - odpowiedziała jej Elise.

Hilda złapała ją mocno za rękę.

- Elise, mówisz prawdę? Nie okłamujesz mnie? - mówiła łamiącym się, 

proszącym głosem.

- Oczywiście, że nie. Wiesz, że cię kocham i nigdy nie pozwoliłabym sobie na 

ż

arty w tak poważnej sprawie.

- Nie boisz się, że majster zmieni zdanie?

- Nie, oznajmiłam mu wyraźnie, że nie powiem ci o niczym, dopóki nie będę 

pewna, że taka jest jego wola. To on prosił, żebym ci o tym powiedziała.

Hilda zaczęła płakać. Rzuciła się Elise na szyję i głośno łkała.

- Boże, naprawdę? - szlochała. - Mój synek do mnie wróci. Elise poczuła gulę 

w gardle. Próbowała powstrzymać łzy, ale nie była w stanie. Skończyło się na tym, że 

stały, obejmując się i płacząc.

- Mogę jutro iść do Paulsena i powiedzieć, że się zgadzasz? - spytała Elise 

drżącym głosem. - A może chcesz iść sama? W końcu to ojciec twojego dziecka.

- Nie sądzę, żeby Reidarowi się to spodobało - powiedziała Hilda, płacząc. - 

Idź ty, tak będzie najlepiej. Paulsen cię szanuje. Skoro ci to obiecał, na pewno nie 

odważy się zmienić zdania. Poza tym muszę najpierw porozmawiać z Reidarem. Jak 

myślisz, co on powie?

- Myślę - i mam nadzieję - że się ucieszy. Nie udało ci się jeszcze zajść w 

ciążę. Mówiłaś mi, że Reidar kiedyś zachorował i wtedy spuchła mu szyja, a ja 

słyszałam, że mężczyźni, którzy przechodzili tę chorobę, nie mogą potem mieć dzieci. 

Sądzisz, że Reidar nie będzie mógł zostać ojcem?

- Też się nad tym zastanawiałam. On sam nic mi nie mówił.

- Nie wiadomo, czy wie, jakie skutki wywołuje ta choroba. Jeśli jednak tak 

jest, może się tylko ucieszyć z tego, że odzyskasz swojego synka.

Siostry zawróciły i objęte zaczęły iść w stronę domu. Nie odzywały się do 

siebie, słowa były zbędne. Elise czuła, jak dużo to dla Hildy znaczyło, i cieszyła się z 

całego serca.

Kiedy weszły do kuchni, Evert i Kristian skończyli już odrabiać lekcje, a 

Reidar sprawdził wszystkie prace domowe. Tylko Peder wciąż ślęczał nad zeszytem. 

Spojrzał na Elise zrozpaczony.

- Cały tydzień walczę z tymi literkami i nic mi nie wychodzi.

- Nie poddawaj się, Peder! Złość się na nie dalej. Pokaż im, że się nie 

poddajesz! Jestem pewna, że w końcu wygrasz. Wtedy dostaniesz ode mnie nagrodę. 

Idź na korytarz i dokop im: literce p prawą nogą, a literce g lewą. Boksuj się z nimi: 

dołóż literce b prawą ręką, a literce d lewą! Pokaż, że jesteś od nich silniejszy!

Reidar właśnie wychodził z pokoju, ale zatrzymał się i spojrzał na nią 

zdziwiony.

- O czym ty mówisz?

- To taka mała tajemnica między mną a Pederem - uśmiechnęła się Elise.

Pokręcił głową, nic nie rozumiejąc, i wyszedł z pokoju.

Później Elise słyszała, jak Hilda i Reidar rozmawiają w swoim pokoiku. Hilda 

była wyraźnie podniecona, w głosie Reidara pobrzmiewało zdziwienie i 

niedowierzanie.

- Elise musiała coś źle zrozumieć. Ktoś taki jak majster nie odda własnego 

syna.

- Elise się nie pomyliła - powiedziała Hilda, bliska płaczu. - Nie mówiłaby mi 

tego, jeśli to nie byłaby prawda.

- W takim razie idź z nią do niego i dowiedz się, o co chodzi.

- Nie masz nic przeciwko temu, Reidar? Zgodzisz się?

- Oczywiście, że się zgodzę, ale nie ma sensu o tym rozmawiać, dopóki się 

wszystkiego dokładnie nie dowiesz. Wydaje mi się, że Elise coś źle zrozumiała.

Zapadła cisza. Elise domyślała się, jak Hilda musiała się czuć zawiedziona. 

Niewątpliwie zakładała, że Reidar będzie równie podekscytowany jak ona.

Ale mężczyzna to mężczyzna, pomyślała sobie. Mężczyźni podchodzą do 

dzieci inaczej niż kobiety.

Wyjęła z szafki część produktów, które podarował im pan Mathiesen. Mieli 

powód, żeby świętować! Nawet jeśli Reidar w to wątpił, była pewna, że majster 

podszedł do sprawy poważnie. Jutro udadzą się obie na wzgórze Aker i porozmawiają 

z nim. Wtedy Hilda przekona się, że mówiła prawdę.

ROZDZIAŁ DZIEWIĘTNASTY

Musiała zaczekać, aż Hilda skończy pracę, na szczęście dzisiaj nie miała jej 

tak dużo.

Pogoda była łagodna. Czuło się wyraźnie, że wiosna w tym roku najpewniej 

nadejdzie wcześniej. Jednak przed wyjściem Elise ubrała ciepło Jensine i Hugo. 

Wciąż mógł jeszcze spaść śnieg, w ostatnim czasie pogoda często się zmieniała.

Hilda nie kryła zdenerwowania.

- Myślisz, że zdołamy się z nim spotkać już dzisiaj? A może Paulsen Junior 

jest niezadowolony?

- Powiedziałam ci wszystko, co wiem. Majster nie rozmawiałby o tym ze mną, 

gdyby nie miał pewności, że wszystko odbędzie się bez problemów. Spróbuj się 

uspokoić, pokaż mu, że jesteś dorosła i odpowiedzialna. Masz osiemnaście lat i 

urodziłaś dwójkę dzieci. Pokaż, że żałujesz tego, co zrobiłaś, i chcesz odzyskać swoje 

dziecko, że uczynisz wszystko, żeby stworzyć mu dobry dom. Pamiętaj, że majster 

robi to dla małego Isaca, nie dla ciebie. Jeśli spotka cię zawód, jeśli na przykład 

postanowił odroczyć sprawę, nie złość się, nie zachowuj się jak kapryśne dziecko. 

Przyjmij to spokojnie, udowodnij, że dojrzałaś i że jesteś pewna, że potrafisz dobrze 

wychować Braciszka.

- Mówisz, jakbyś była moją matką - odezwała się Hilda poirytowana.

- Próbuję ci tylko pomóc, robię to zresztą cały czas od momentu choroby 

matki. Taka jest rola starszej siostry.

- Przepraszam, wiem. Nie jestem sobą. Powiedz, co z rodziną Einarsenów? 

Masz jakieś wiadomości?

Elise pokręciła głową.

- Nie, ja też chciałabym wiedzieć, co się stało z matką. Marta jest w takiej 

samej sytuacji, w jakiej ja byłam, kiedy nasza matka zachorowała, a ojciec 

przychodził pijany do domu. Też ma dwoje młodszego rodzeństwa, którym musi się 

zająć.

- Ale nie ma tak beznadziejnej siostry, która przysparza jej samych kłopotów.

- Ja tego nie powiedziałam.

- Ale to prawda. Żałuję tego.

- Byłaś wtedy taka młoda, poza tym sama ucierpiałaś najbardziej.

- Zastanawiam się, jak by się wszystko ułożyło, gdyby ojciec nie wpadł do 

rzeki.

- Mała Jenny powiedziała mi, że ona i brat modlą się do Boga, żeby ojciec 

umarł. Powinno się zakazać sprzedaży wódki. Niszczy tyle rodzin. To straszne, że 

dzieci modlą się o śmierć ojca! Jeśli ojcowie zdawaliby sobie z tego sprawę, pewnie 

w ogóle nie zaczęliby pić.

Chwilę szły w milczeniu.

- Widziałaś ostatnio Braciszka? - spytała Hilda. Elise pokręciła głową.

- Ostatnio miałam okazję go zobaczyć, kiedy żyła pani Paulsen. Widać po nim 

duże podobieństwo do ciebie.

- Tak? Ciekawe, czy dużo urósł?

- Jest parę miesięcy starszy od Hugo.

- Więc pewnie już mówi.

Znów zapadła cisza. Elise pozwoliła Hildzie zagłębić się we własnych 

myślach.

Nareszcie dotarły na miejsce.

- Zwykle o tej porze wracał do domu - odezwała się Hilda. Elise przytaknęła.

- Jak sobie z tym radzisz? Ze wspomnieniami. Jak to wytrzymywałaś? Mam na 

myśli... - urwała Elise.

- Jak mogłam iść z nim do łóżka, o to ci chodzi? Nie było tak strasznie, jak 

sądzisz. Po prostu zamykałam oczy i myślałam o czymś innym. Sprawy przyjmowały 

zły obrót, kiedy mu nie wychodziło. Wtedy się niecierpliwił i chciał, żebym mu 

pomogła. - Hilda wzdrygnęła się. - Zdarza się, że budzę się w nocy, kiedy mi się śni, 

ż

e znów go dotykam. To było obrzydliwe.

- Więc dlaczego to robiłaś?

- Nigdy nie marzyłaś o lepszym życiu? Żeby móc się najeść do syta, mieć 

pieniądze na ładne ubrania, nie marznąć w nocy?

- Oczywiście, ale chyba nigdy nie zrobiłabym czegoś takiego. Żeby iść do 

łóżka z mężczyzną, muszę go kochać.

- .Kochałaś Emanuela, kiedy za niego wyszłaś?

- Może i nie kochałam, ale go lubiłam. Poza tym... on jest przystojny... i...

- Ja też lubiłam Paulsena, chociaż przystojny to on akurat nie jest. Czułam 

wobec niego wdzięczność za to, co dla mnie zrobił.

- Porównujesz nasze związki? - spytała Elise, patrząc na siostrę.

- Tak, a dlaczego nie? Zastanawiasz się, czy znów nie zamieszkać razem z 

Emanuelem, mimo że tak naprawdę pożądasz Johana. To jest lepsze?

- Pozostajemy małżeństwem, no i Jensine to córka Emanuela.

- Ale odszedł od ciebie dla innej. I nawet ma z nią dziecko. Nikt by cię nie 

winił, gdybyś nie przyjęła go z powrotem.

- Uważasz, że postąpię niesłusznie, jeśli pozwolę Emanuelowi wrócić? - 

spytała Elise.

- W pewnym sensie tak. Nie kochasz go. Widzę, że się starasz, że 

postanowiłaś dać z siebie wszystko, ale w waszym związku czegoś brakuje. On cię 

chyba kocha, ale ty do niego nic nie czujesz.

- To nieprawda.

- Oszukujesz sama siebie. Dlaczego nie zaczekasz, nie zobaczysz, jak się 

będzie układało między Johanem i Agnes? Trudno mi uwierzyć, żeby ich związek 

długo przetrwał. Albo ona odejdzie od niego z innym, albo on z nią nie wytrzyma.

- Johan nie zostawi syna.

- A jeśli odkryje, że to nie jest jego syn?

- To nie ma znaczenia, jeśli chłopiec będzie traktował go jak ojca.

Hilda milczała.

Służąca otworzyła drzwi. Poznała Hildę i się speszyła.

- Zawiadomię pana - oznajmiła, odwróciła się i szybko odeszła. Po chwili 

wróciła i zaprosiła je obie do środka. Jensine spała. Elise zostawiła ją w wózku, 

wzięła Hugo na ręce.

Także tym razem majster siedział w bujanym fotelu w swojej bibliotece i palił 

fajkę. Wyraźnie zdziwił się na widok Hildy. Sądził zapewne, że Elise przyjdzie sama. 

Sprawiał wrażenie speszonego. Hilda była teraz zamężną kobietą. Jej mąż pochodził z 

dobrej rodziny, majster nie mógł już traktować jej jak kiedyś, pomyślała Elise. 

Mężczyzna wstał z fotela, podał im rękę, wskazał na kanapę i poprosił, żeby usiadły. 

Był skrępowany, co nieco dziwiło, biorąc pod uwagę jego wysoką pozycję.

- To niespodziewana wizyta. Co u ciebie, Hildo? Słyszałem, że wyszłaś za 

mąż. Gratuluję.

- Dziękuję - odpowiedziała Hilda i zawstydzona schyliła głowę. Może 

przypomniała sobie spędzony razem czas? Elise zerknęła na nią.

Majster zaczął chodzić po pokoju, zatrzymał się przy oknie. Ręce miał 

splecione na plecach, stał i kiwał się na obcasach.

- Rozumiem, że wszyscy wiemy, dlaczego się tu spotkaliśmy - zaczął. Zwracał 

się do Hildy, ale nie patrzył na nią. - Podniosłem tę sprawę z moim bratankiem.

Podniósł sprawę...? Elise się zaniepokoiła. Sądziła, że nie będzie żadnych 

problemów, a teraz wyglądało na to, że bratanek jednak też miał coś do powiedzenia. 

Spojrzała na Hildę, która siedziała z dłońmi splecionymi na kolanach, blada i 

niespokojna.

Niepotrzebnie mówiła jej cokolwiek, skoro sprawa pozostawała jeszcze nie do 

końca załatwiona. Jeśli majster zmienił zdanie, Hilda przeżyje ogromny zawód.

- Bardzo się zdziwił - ciągnął majster, wciąż stojąc do nich tyłem. - Prawdę 

mówiąc, nie odniósł się do mojej propozycji ze zrozumieniem. Miałby pozwolić 

przenieść malca z warunków, do których przywykł, do tych, które wy możecie mu 

tam u was zapewnić... - Słowa „tam u was” wypowiedział ze szczególnym naciskiem. 

- Musicie wiedzieć, że mój bratanek nie wiedział, kto jest prawdziwą matką Isaca. 

Jego żona nie wiedziała też, kto jest jego ojcem. Nie sądzę, żeby miał coś przeciwko 

temu, żeby chłopiec wrócił do swojej matki. Podkreślał, że w obecnej sytuacji, kiedy 

zamierza ponownie się ożenić, dziecko stanowi dla niego obciążenie. Miał oczywiście 

na myśli nie jego dziecko. Uważa jednak, że nie należy zabierać dziecka z dobrze 

sytuowanej rodziny i oddawać biednej.

Elise czuła, że serce zaczyna jej bić coraz szybciej. Czuła też, że palą ją 

policzki. Weszła mu w słowo.

- Chciałabym przypomnieć panu majstrowi, co pan mi obiecywał. Kiedy 

ostatnio tu byłam, zgodziliśmy się, że tak będzie dla chłopca najlepiej. Przekazałam 

wiadomość Hildzie, która aż się popłakała z radości. Jej mąż nie chciał uwierzyć, że 

to prawda, ale zgodził się być ojcem dla syna Hildy. Przyszłyśmy tu, żeby powiedzieć, 

ż

e wszystko załatwiłyśmy. Oczekiwałam, że pan również wywiąże się ze swojej 

obietnicy.

Majster odwrócił się. Elise zauważyła, że poczerwieniał na twarzy. Miała 

nadzieję, że nie obraziła go ostrym tonem swojej wypowiedzi.

- Mam więc rozumieć, że z waszej strony wszystko jest w porządku? Mąż 

Hildy nie ma nic przeciwko temu? Pani się wyprowadza razem z chłopcami, więc 

Hilda i jej mąż będą mieli więcej miejsca?

- Zgadza się. Dostaną cały domek dla siebie, chociaż zakładam, że nadal 

zdecydują się wynajmować stryszek. Do swojej dyspozycji będą jednak mieli pokój, 

kuchnię i jeszcze mały pokoik. Niewiele rodzin w Kristianii dysponuje takimi 

warunkami.

Mój szwagier pracuje jako nauczyciel w szkole w Sagene, a Hilda trochę 

dorabia praniem. Z czasem pewnie będzie mogła starać się o pracę w jakimś sklepie, 

tak aby mogła brać małego ze sobą, podobnie jak ja jesienią zabierałam ze sobą Hugo. 

Matka wyszła dobrze za mąż, za urzędnika, mają ładny dom w Kjelsas. Mój mąż 

dostał pracę w zakładach Myren i latem przeniesiemy się do bardzo ładnego domku w 

Sagene. Rodzice męża mają duży dwór na południe od Eidsvoll, więc w sumie naszej 

rodzinie nie wiedzie się najgorzej.

Majster kiwał głową, chyba się zawstydził.

- Nie chciałem pani obrazić, pani Ringstad, proszę jednak zrozumieć, że 

musiałem wszystko dokładnie sprawdzić przed podjęciem tak ważnej decyzji.

- Rozumiem.

Majster uśmiechnął się i odetchnął z ulgą.

- Powiedzmy więc, że sprawa jest załatwiona. Przekonała mnie pani, pani 

Ringstad. - Odwrócił się do Hildy. - Możemy uznać, że wyrównaliśmy rachunki? Jeśli 

cię kiedyś skrzywdziłem, to chyba już to naprawiłem?

Hilda przytaknęła i wyciągnęła z kieszeni chusteczkę. Łzy płynęły jej po 

policzkach.

- Może od razu pójdziemy do mojego bratanka? Niestety nie ma go w domu, 

ale niania na pewno nas wpuści.

Elise pozostawała spięta. Żołądek jej się ścisnął, kiedy wychodzili z bramy, 

kierując się na drugą stronę ulicy, do Paulsena Juniora.

Czuła się dziwnie, wchodząc do tego domu i wiedząc, że nie ma tam już pani 

Paulsen. Ciągle jeszcze nie docierało do niej, że kobieta nie żyje. Była taka młoda, 

taka radosna i szczęśliwa, cieszyła się życiem. Biedny Braciszek stracił swoją mamę, 

na pewno mu jej brakowało. Nie rozumiał przecież, co się z nią stało, małe dziecko 

nie pojmuje, co oznacza śmierć. Dorosłym też nie łatwo to pojąć.

Zerknęła na Hildę, która była blada i wyraźnie znajdowała się pod wpływem 

powagi chwili. Braciszek nie wiedział, kim była. Możliwe, że zacznie płakać i tulić 

się do opiekunki. To byłoby bolesne dla matki. Chwyciła jej dłoń i ścisnęła.

- Musisz dać mu czas, żeby cię lepiej poznał. Póki co jesteś dla niego obcą 

osobą.

Hilda pokiwała głową, nic nie mówiąc.

Pokojówka otworzyła drzwi i dygnęła na widok majstra.

- Pana Paulsena nie ma w domu - powiedziała.

- Wiem, Olaug. Przyszliśmy odwiedzić małego Isaca. Jensine wciąż spała, ale 

Hugo musieli wziąć ze sobą. Elise zastanawiała się, jak malcy na siebie zareagują.

Pokojówka wskazała im drogę. Weszli do dużego dziecięcego pokoju. Słońce 

wpadało przez dwa duże okna, w jednym rogu stało wysokie, białe dziecięce 

łóżeczko, przyozdobione zabawnymi figurkami. Obok znajdowało się kilka mebli: 

mały fotel bujany, koń na biegunach i regał pełen zabawek. Na podłodze leżał 

dywanik, miękki jak mech, a z sufitu zwisał duży żyrandol z elektrycznymi 

ż

arówkami.

Elise naszły wątpliwości. Może jednak popełniła błąd? Może nie miała racji, 

radząc majstrowi, żeby oddał Braciszka Hildzie? Mały, skromny domek majstra nad 

rzeką wydał się jej nędzny w porównaniu z tym pięknym domem. Na zewnątrz 

rozciągał się duży ogród z jabłonkami i szerokim trawnikiem, otoczonym wysokim 

ogrodzeniem, które chroniło ciekawskiego malca. Tutaj mógł się bawić, tutaj było mu 

zawsze ciepło, dostawał pożywne jedzenie i wszystko, na co wskazał palcem.

Opiekunka podeszła do łóżeczka, w którym spał Isac. Elise trochę się 

zdziwiła, bo było dość późno jak na przedpołudniową drzemkę. Dziewczyna wyjęła 

gwałtownie dziecko z łóżeczka. Malec mrugał zaspanymi oczkami, przestraszył się i 

zaczął machać nóżkami, domagając się, żeby postawić go na ziemi. Dziewczyna 

puściła go, natychmiast podbiegł do kanapy, wdrapał się na nią, położył na brzuszku i 

ukrył twarz w poduszkach.

- Ależ Isac, przecież mnie znasz - roześmiał się majster. Hugo też chciał stanąć

na podłodze. Rzadko miał okazję bawić się z innymi dziećmi, ale zawsze bardzo go 

interesowały. Teraz z wielkim zapałem podreptał do kanapy, pokazał na Braciszka i 

powiedział „dzidzia”. Patrzył na Elise zachwyconym wzrokiem.

- Tak, to mały chłopiec. Ma na imię Isac - odparła Elise i się uśmiechnęła.

Hugo poklepał Braciszka po ręku.

- Dzidzia pi? - spytał.

- Nie, już nie śpi, tylko jeszcze się dobrze nie obudził - powiedziała opiekunka 

i podniosła go z kanapy. - No, obudź się!

Zwracała się do niego ostro, szczypała go w policzek, potrząsała, a końcu 

postawiła na podłodze.

Elise przyglądała się temu ze zmarszczonym czołem. Zupełnie niepotrzebnie 

tak brutalnie go budziła. Co dziwniejsze, Braciszek wcale się nie rozpłakał, natomiast 

Hugo był lekko przestraszony. Patrzył na opiekunkę i zanim Elise zdążyła cokolwiek 

zrobić, chwycił jej rękę i ugryzł ją. Dziewczyna zawyła, zła zaczęła targać malca za 

ucho. Elise nie zdążyła nawet zareagować.

Hugo zaczął się drzeć wniebogłosy. Dziewczyna wybiegła z pokoju, trzaskając 

drzwiami. Braciszek stał nieruchomo, patrząc na Hugo szeroko otwartymi oczami.

Majster nie bardzo wiedział, czy ma zbesztać Hugo, czy też przeprosić za 

zachowanie opiekunki. Kręcił bezradnie głową, spoglądając to na jednego, to na 

drugiego.

Hilda zrobiła się jeszcze bledsza niż wcześniej. Zabolało ją to, jak opiekunka 

potraktowała Braciszka. Wzięła Hugo na ręce i przytuliła do siebie: - Dzielny 

chłopiec, dzielny Hugo - powiedziała. Elise słuchała tego z przerażeniem, a Hilda 

dodała jeszcze: - Ta wstrętna kobieta zasłużyła sobie na to.

Nagle majster zaczął się śmiać. Śmiał się tak, że aż mu się brzuch trząsł.

- Masz rację! Zasłużyła sobie na to. Nie można budzić takiego małego dziecka,

szczypiąc go w policzek i potrząsając nim.

Elise przykucnęła obok Braciszka.

- Hugo płacze, bo boli go ucho, ale ty nie płaczesz, prawda?

Pamiętasz, jak kiedyś przychodziłam do twojej mamy? Szyłam jej suknię.

Braciszek nie reagował, stał nieruchomo i patrzył na Hugo. Nagle w jego 

oczach pojawiły się łzy, ale nadal nic nie mówił. Elise podniosła go delikatnie i 

przytuliła.

- Nie bój się, Hugo jest teraz smutny, ale zaraz się rozpogodzi. Chętnie się z 

tobą pobawi. Chciałbyś się z nim pobawić?

Z ulgą stwierdziła, że malec nie wyrywa się jej, chociaż nadal pozostawał 

sztywny i spięty, i nie odzywał się.

- Miałbyś ochotę przyjść kiedyś do nas i pobawić się z Hugo? Może jutro?

W dalszym ciągu nie odpowiadał, ale też nie okazywał żadnej niechęci.

- Jakie masz ładne zabawki. Pokażesz mi je? Masz prawdziwą kolejkę? - 

Zaniosła go do regału z zabawkami i postawiła na podłodze. Natychmiast wziął z 

półki kolejkę.

Hugo przestał płakać, śledził ich wzrokiem z dużym zainteresowaniem. Kiedy 

zobaczył kolejkę, oszalał z radości, zaczął machać nóżkami i domagać się, żeby Hilda 

puściła go na podłogę. Elise pomyślała, że chłopcy zaraz zaczną się bić. Braciszek na 

pewno nie będzie chciał pożyczyć mu swoich zabawek, a Hugo, który w życiu nie 

widział tylu pięknych rzeczy, na pewno się nie podda, zanim nie weźmie ich do ręki. 

Chwiejąc się na nóżkach, szybko zmierzał w kierunku Braciszka, pokrzykując z 

zachwytu.

Ku jej zdziwieniu Braciszek wziął z podłogi kolejkę i podał ją Hugo. Albo się 

go bał, albo naprawdę chciał mu ją pożyczyć. Hugo nigdy nie widział pociągu, ani 

prawdziwego, ani zabawki, widział jednak, jak w domu na podłodze w kuchni Peder i 

Evert bawili się kawałkami drewna, udającymi samochodziki i wagoniki. Wziął 

kolejkę, zaczął ciągnąć ją po podłodze i wołać: tut - tut!

Elise, Hilda i majster obserwowali scenkę w napięciu. Czy Braciszek dołączy 

do zabawy?

Dłuższą chwilę stał nieruchomo, śledząc Hugo wzrokiem, i nagle jakby się 

zapomniał i ruszył na czworakach za Hugo.

Elise spojrzała najpierw na Hildę, potem na majstra. Wszyscy odetchnęli z 

ulgą.

Ostrożnie odeszła od dzieci, zostawiając je same. Hilda i majster też się 

odsunęli.

- Niech się pobawią chwilę. Co pan o tym sądzi, panie Paul - sen?

- Oczywiście wszystko poszło nadspodziewanie dobrze. Ma pani świetny 

kontakt z dziećmi, pani Ringstad - powiedział majster.

- Dzieci łatwiej nawiązują ze sobą kontakt niż my dorośli. Muszę wyjść na 

chwilę sprawdzić, co z Jensine, ale zaraz wrócę.

Próbowała wyjść tak, żeby Hugo tego nie zauważył, ale nie musiała się bardzo 

starać, gdyż Hugo w ogóle nie patrzył w jej stronę.

Ku swojemu przerażeniu odkryła, że Jensine się obudziła i teraz leżała i 

płakała. Jedna z dziewcząt stała i bujała wózek, na szczęście nie była to ta surowa 

opiekunka.

- Mogę chwilę pochodzić z wózkiem, jeśli pani jest jeszcze zajęta - 

zaproponowała dziewczyna. Najwyraźniej chciała jej pomóc.

- Dziękuję, ale mała pewnie zaczyna robić się głodna, więc musimy już iść. 

Proszę jeszcze chwilę się nią zająć, muszę przekazać coś panu Paulsenowi.

Szybko wróciła do pokoju. Ze zdziwieniem zobaczyła, że Hilda i majster 

siedzą obok siebie na kanapie i w najlepsze ze sobą rozmawiają, nawet się śmiali. 

Kiedy ją zobaczyli, jakby oboje nieco się zawstydzili.

- Jensine płacze, muszę wracać.

- Może pani pójdzie, a Hilda i Hugo jeszcze trochę zostaną? Szkoda byłoby 

teraz rozdzielać chłopców, kiedy tak ładnie się bawią. Za chwilę odprowadzę ich do 

domu - powiedział majster.

Elise posłała Hildzie pytające spojrzenie. Nie sądziła, że Hilda będzie chciała 

zostać z nim sama, ale ku jej zdziwieniu Hilda przytaknęła.

- Zgadzam się z panem Paulsenem. Hugo i Braciszek ładnie się ze sobą bawią. 

Wrócę, kiedy znudzi im się zabawa.

- No dobrze, więc idę. Powiem Reidarowi, gdzie jesteś.

- Reidar wraca dzisiaj późno. Ma zebranie rodziców.

Elise pokiwała głową. Pamiętała rozpacz Hildy, kiedy uciekła od niego przed 

porodem. Elise odniosła wrażenie, że go wtedy nienawidziła, że wręcz się go bała. 

Kiedy indziej jednak mówiła, że uległa mu nie tylko ze względu na prezenty, ale 

również dlatego, że jednak coś do niego czuła.

Teraz najwyraźniej wszystkie krzywdy poszły w zapomnienie, znów nie miała 

nic przeciwko jego towarzystwu. Ciekawe, co powiedziałby Reidar, gdyby teraz 

zobaczył ich razem.

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY

Chłopcy już wrócili i najwyraźniej się zdziwili, że w domu nikogo nie zastali.

Kristian patrzył na nią zaskoczony.

- Gdzie jest Hugo?

- Został razem z Hildą, a ja mam dla was ważną wiadomość.

Posłała im tajemnicze spojrzenie, zdejmując jednocześnie szal i palto i kładąc 

Jensine na stole. Kristian nastawił wodę na mycie.

Peder rozpromienił się.

- Dostałaś nowy list od wujka Kristiana z Ameryki? Elise pokręciła głową.

- Nie, mam dla was coś lepszego. Nigdy nie zgadniecie, kto do nas przyjdzie, 

ale na pewno się ucieszycie.

Cała trójka przyglądała się jej w napięciu, a ona postanowiła potrzymać ich 

jeszcze trochę w niepewności. Pierwszy odezwał się Evert.

- Wydadzą twoją książkę?

Elise znów pokręciła przecząco głową.

- Mimo że nawet boję się o tym marzyć i oczywiście bardzo bym się z tego 

ucieszyła, to jest to coś jeszcze lepszego.

Peder zaczynał się niecierpliwić, próbował dalej zgadywać.

- Dostałaś pracę w fabryce?

Kiedy kolejny raz pokręciła głową, nagle aż podskoczył z radości.

- Wiem, Johan wrócił i teraz się z tobą ożeni!

W tej samej chwili Elise poczuła, że otwierają się drzwi, i odwróciła się. W 

progu stał Emanuel, musiał usłyszeć słowa Pedera. Chcąc ratować przykrą sytuację, 

powiedziała szybko: - Braciszek do nas wraca!

Chłopcy odwrócili się jak na komendę. Wiadomość sprawiła, że zapomniano o 

niefortunnych słowach Pedera.

- To prawda? - spytał Kristian, patrząc na nią z niedowierzaniem. - Nie 

oszukujesz?

Elise uśmiechnęła się.

- Majster zaproponował, żeby oddać Hildzie jej synka. Jego bratanek wkrótce 

się żeni, a jego narzeczona chce mieć własne dzieci. Majster martwi się o Braciszka, 

sądzi, że lepiej będzie mu u nas.

Chłopcy wykonali dziki taniec radości, krzyczeli, śmiali się, podskakiwali, 

wrzeszcząc z całych sił. Tylko Emanuel nie okazywał cienia radości. Na jego twarzy 

malował się smutek.

Elise odwróciła się do niego.

- Hilda została u nich. Hugo i Braciszek bawią się razem, nie miałam serca ich 

rozdzielać.

Emanuel przytaknął, ale wyglądało na to, że myślami pozostaje gdzie indziej. 

Słów Pedera nie można było cofnąć, nie mogła nic zrobić. Peder dał wyraźnie do 

zrozumienia, że chciałby, żeby Johan wrócił, a Emanuel domyślał się, że takie jest też 

ż

yczenie Elise. Cokolwiek by powiedziała, sprawiłaby mu tylko większy ból.

- Jesteś głodny? - spytała po to, żeby coś powiedzieć. Pokręcił głową.

- Nie wiesz, co się dzieje u Einarsenów?

- Skąd miałbym wiedzieć? Właściwie to ich w ogóle nie znam.

Zmieniła Jensine mokrą pieluchę, umyła dziecko i przebrała, cały czas mówiąc 

nerwowo.

- Jak było dzisiaj w pracy? Podoba ci się twoja nowa praca? Wzruszył 

ramionami.

- Ani tam lepiej, ani gorzej niż gdzie indziej.

- Dowiedziałeś się czegoś o domku w Sagene?

- Możliwe, że zwolni się wcześniej, może już w maju. Nie wiem tylko, czy 

będziesz chciała w nim ze mną zamieszkać.

Podeszła do niego i zarzuciła mu ręce na szyję.

- Będę chciała. Przyznaję, że poddałam cię próbie, ale poradziłeś sobie na 

piątkę z plusem.

Emanuel uśmiechnął się blado.

Usiadła na stołku i zaczęła karmić Jensine.

- Chłopcy, zróbcie sobie kanapki przed wyjściem do pracy. Nie miałam dzisiaj 

czasu wam coś przygotować.

Chłopcy posłusznie przygotowali kanapki i szybko je zjedli, czując chyba, że 

coś jest nie w porządku. Nie była pewna, czy zdawali sobie sprawę z tego, jak bolesne 

dla Emanuela musiały być słowa Pedera. Zrobiło się jej go żal. Jak tylko zamknęły się 

za nimi drzwi, zwróciła się do niego: - Nie przejmuj się tym, co Peder powiedział. Nie 

miał nic złego na myśli, rzucił to ot tak.

- Nie wątpię, że chciał powiedzieć coś, co sprawiłoby ci radość.

- Na pewno w ogóle się nad tym nie zastanowił. Tak mu się po prostu 

wyrwało.

- Nie próbuj go tłumaczyć - poprosił Emanuel zmęczonym głosem. - Dobrze 

wiem, że Johan był najważniejszy w twoim życiu, dla Pedera był bohaterem. Nigdy 

nie będę mógł się z nim mierzyć.

- To nieprawda. Peder bardzo się ucieszył, kiedy się dowiedział, że do nas 

wracasz.

Emanuel nie odpowiedział. Elise rozumiała, że dalsze tłumaczenia nie mają 

sensu, zaczęła więc opowiadać mu przebieg wizyty u Paulsena i jak potem razem 

poszli do domu jego bratanka, żeby zobaczyć się z Braciszkiem. Czuła, że nie słucha 

jej uważnie, po chwili zauważyła jednak, że udało się jej go zainteresować. Kiedy 

opowiadała o tym, jak Braciszek dał Hugo swój pociąg i jak chłopcy zaczęli się razem 

bawić, zobaczyła w jego oczach błysk zadowolenia. - Wydaje mi się, że wszystko 

będzie dobrze - zakończyła. - Tak się cieszę ze względu na Hildę. To niemal cud, nie 

wierzyłam, że to się kiedykolwiek stanie.

W tym samym momencie za drzwiami dały się słyszeć dziecięce kroki.

- Czyżby chłopcy już wrócili? - spytała, spoglądając na Emanuela.

Rozległo się pukanie do drzwi, więc jednak to nie byli oni.

- Proszę! - powiedziała.

W progu stanęła mała Jenny. Nic nie mówiła, stała nieruchomo i patrzyła na 

nich.

Od rzeki ciągnął chłód. Emanuel zadrżał z zimna: - Zamknij drzwi, 

wypuszczasz ciepło!

Zamiast wejść do środka i zamknąć za sobą drzwi, Jenny najwyraźniej się 

przestraszyła. Wybiegła, trzaskając drzwiami.

Elise skończyła już karmić Jensine. Szybko włożyła ją do kołyski i pobiegła za 

Jenny. Dogoniła ją zaraz za rogiem.

- Nie odchodź, Jenny! Chcę z tobą porozmawiać - powiedziała i wzięła ją za 

rękę, ale Jenny stawiała opór.

- Nie myśl, że Emanuel jest na ciebie zły. Zmarzł i chciał, żebyś weszła i 

zamknęła za sobą drzwi.

- Moja mama nie żyje - powiedziała nagle dziewczynka pustym, bezbarwnym 

głosem.

Elise poczuła ukłucie w piersi. Objęła małą i przytuliła.

- Moje biedne maleństwo, tak mi ciebie żal.

Jenny nie ruszyła się. Stała sztywna, ze spuszczoną głową, oczy miała suche.

- Chodź, wejdziemy do środka, zaraz zrobię ci coś dobrego do jedzenia. 

Zmarzniesz, jeśli będziesz tu tak stała.

Pociągnęła ją łagodnie, ale stanowczo, i tym razem Jenny już się nie opierała.

Jak tylko, weszły, Elise spojrzała na Emanuela.

- Jenny straciła matkę. Pani Einarsen nie żyje. Emanuel wstał.

- Przykro mi. Wyjdę Hildzie na spotkanie, pomogę jej nieść Hugo. To długa 

droga, na pewno będzie jej ciężko. Poza tym zaczyna się robić zimno - zauważył.

- Dziękuję, to miło z twojej strony, nie pomyślałam o tym.

W tamtą stronę Hugo siedział na desce położonej na wózku - powiedziała 

Elise i uśmiechnęła się do niego.

- Dziękujesz mi za to, że zajmuję się własnym dzieckiem? Emanuel patrzył jej 

w oczy i na chwilę wróciło wspomnienie dawnego Emanuela. Tego Emanuela, który 

troszczył się o innych i myślał nie tylko o sobie. Kiedy wyszedł, pomogła Jenny zdjąć 

czapkę i mokre rękawice. Ręce dziewczynki były czerwone i lodowato zimne.

- Stopy też masz mokre? - spytała Elise. Jenny przytaknęła.

Elise pomogła zdjąć jej przemoczone, dziurawe pończochy. Cuchnęły, pewnie 

dawno nie były prane. Jak Marta sobie teraz ze wszystkim poradzi, skoro pracowała 

od świtu do późnego wieczora?

- Jak twój brat to przyjął? Jenny wzruszyła ramionami.

- Nie ma go w domu, zniknął.

- A Marta? Co z nią?

- Ona cały czas płacze. Mówi, że powinna była się lepiej opiekować mamą.

- Marta jest bardzo dzielna i dobrze sobie radzi. Nawet gdyby się nią bardziej 

opiekowała, i tak by jej nie pomogła. Twoja mama była chora. Nawet lekarz nie mógł 

jej pomóc.

- Siostra z Armii Zbawienia mówi, że mama poszła do Boga. Tam nie ma 

pijaków, nikt nikogo nie bije ani nie kopie.

- Tak, tam jest jej dobrze. Mój tata też tam jest. Ja też nie płakałam, kiedy 

umarł. Cieszyłam się, że nie musi już dłużej cierpieć.

- Mój tata śpiewa. „Nie mam już matki, nie mam już ojca” - nuci. Dzieci na 

podwórku się go boją, a sąsiadka spod trójki lęka się zejść do piwnicy, kiedy on jest w 

domu.

Elise znalazła parę suchych pończoch w szufladzie Hildy. Były za duże, ale 

trudno.

- Chcesz gorącej zupy?

- Owocowej? - spytała Jenny, patrząc na nią wielkimi oczami.

Elise nie myślała akurat o zupie owocowej, ale miała butelkę soku 

porzeczkowego w szafce i kaszę, więc skinęła głową.

- Pobaw się żołnierzykami Pedera i Everta, a ja zaraz ci coś przygotuję.

Wkrótce potem Jenny siedziała przy stole w kuchni, bawiąc się żołnierzykami. 

Ta czynność tak ją pochłonęła, że mogło się zdawać, że zapomniała o swoim smutku. 

Zresztą trudno było powiedzieć, jak bardzo przeżyła śmierć matki. Matka chorowała 

od dawna, zawsze leżała w łóżku, małą opiekowała się Marta.

Siedziała teraz przy stole, ostrożnie brała do ręki żołnierzyki i nuciła. Elise 

rozpoznała pieśń, śpiewano ją podczas spotkań Armii Zbawienia: „Odrzuciłam 

wszystkie moje grzechy, odeszły w przeszłość, zostawiłam je daleko, daleko za sobą i 

nigdy już do nich nie powrócę”.

Nagle Jenny przestała nucić i przestraszona spojrzała na Elise.

- A jeśli tata będzie pijany, kiedy wrócę do domu? Hjalmara nie ma, Marta 

roznosi gazety, a mama jest u Jezusa, więc będę tam sama.

- Was chyba nigdy nie skrzywdził? Wyżywał się głównie na mamie, prawda?

- Tak, ale skoro jej już nie ma...?

- Nie sądzę, żeby cię uderzył. Mój ojciec nigdy nas nie bił, a też pił, tak jak 

twój tata.

Jenny nie wyglądała na przekonaną.

- Odprowadzisz mnie do domu? Pamiętasz, mówiłam ci, że przy obcych nie 

odważy się mi nic zrobić.

- Zobaczymy. Nie mogę teraz odejść od dziecka. Może któryś z chłopców cię 

odprowadzi, kiedy wróci z pracy.

- Będzie mógł popilnować małej, a ty pójdziesz ze mną.

- Zobaczymy. Jak mój mąż wróci do domu, spytamy go. Chłopcy muszą 

jeszcze odrobić lekcje. A ty już odrobiłaś swoje?

- Ja nie odrabiam lekcji. Zresztą często w ogóle nie ma mnie w szkole. 

Roznoszę towary. Wszystkie pieniądze oddawałam mamie. Czasem prosiła panią 

Syversen z czwartego piętra, żeby kupiła jakieś pismo i cukierki dla mnie, ale wtedy 

Marta była niezadowolona. Mówi, że wszystkie pieniądze są na jedzenie i na ubranie. 

No i musimy też płacić czynsz, bo inaczej wyrzucą nas z mieszkania.

- Dobrze, że macie Martę. Chętnie bym z nią kiedyś porozmawiała. Ze mną 

było podobnie. Może poczułaby się lepiej, gdyby zobaczyła, że wiele może się 

zmienić, nawet jeśli w tej chwili trudno jej pewnie będzie w to uwierzyć.

- Ona nie ma czasu. Też wyłożyliście trumnę papierem?

- Chodzi ci o trumnę, w której pochowaliśmy ojca?

- Nie stać nas na materiał, więc wyłożymy trumnę papierem, tak mówi Marta. 

Pani Olsen spod trójki to dopiero była wstrętna baba. Raz zrzuciła nasze pranie ze 

sznurka na strychu i Marta musiała prać wszystko jeszcze raz. Kiedyś zraniła się sama 

nożem, mówiła, że będzie się smażyć w piekle. Kiedy umarła, Marta musiała 

zamknąć jej oczy. Jej trumnę też wyłożono tylko papierem.

Elise pozwoliła małej mówić, ale przeszył ją dreszcz. Nie sądziła, że Jenny 

zmyśla, na własne oczy widziała dom, w którym mieszkali.

Zupa była już gotowa, wlała ją do miseczki.

- Jedz, żebyś się rozgrzała. Niedługo wróci mój mąż. Poproszę, żeby położył 

Hugo spać, a ja odprowadzę cię do domu.

Twarz Jenny rozpromieniła się.

- Jesteś taka dobra jak Marta.

Elise nic nie powiedziała. Zastanawiała się, co się stanie z Jenny i jej bratem, 

jeśli ojciec nadal będzie pił. Za wcześnie dopisała zakończenie tej historii, nikt nie 

potrafił przewidzieć, jak się skończy.

Jenny jadła, nie śpiesząc się, chociaż widać było, że jest głodna i że zupa jej 

smakuje. Elise odniosła wrażenie, że specjalnie się ociąga, żeby nie musieć jeszcze 

wracać do domu.

- Właściwie to niewiele się zmieniło - próbowała tłumaczyć jej Elise. - Kiedy 

twoja mama leżała, też nie mogła ci pomóc.

- Krzyczała i prosiła tatę, żeby zostawił nas w spokoju. Teraz już nikt się za 

nami nie ujmie. Jak tam jest w górze, u Jezusa? Myślisz, że mama też dostanie coś 

ciepłego do jedzenia? - spytała i się roześmiała.

Elise pierwszy raz widziała, jak Jenny się śmieje.

- Nie wiem, tego dowiemy się dopiero po śmierci.

- Kiedyś tata wrócił do domu z klatką z dwoma dziwnymi ptakami. Mama i 

Marta były okropnie złe. Mama powiedziała, że zamiast ptaków powinien przynieść 

do domu pieniądze, ale tata się tym nie przejął.

- Uważam podobnie jak twoja mama i Marta. Kiedy nie ma się na jedzenie i na 

ubranie, nie powinno się kupować ani tygodników, ani cukierków, a tym bardziej 

ptaków w klatce.

- Kiedy urosnę, wstąpię do Armii Zbawienia. Będę stała i śpiewała na ulicy, a 

ludzie będą wrzucali mi pieniądze do puszki.

- To nie są pieniądze dla tych, którzy je zbierają, tylko dla biednych, którym 

pomaga Armia Zbawienia - powiedziała Elise i uśmiechnęła się.

- Jesteśmy biedni, tak mówi mama.'

- Kiedy dorośniesz, nie będziesz już biedna. Świetnie sobie ' radzisz z 

roznoszeniem towarów. Na pewno jesteś równie zdolna jak Marta. Może znajdziesz 

pracę w fabryce? Tam można zarobić nawet siedem koron tygodniowo.

Jenny patrzyła na nią wniebowzięta.

- Siedem koron tygodniowo? Poważnie?

- Tak - odpowiedziała Elise. - Tyle zarabiałam, kiedy pracowałam w 

przędzalni Graaha. Musiałam za to utrzymać całą rodzinę, ale jeśli jest się samotnym i 

nie trzeba się troszczyć o innych, starcza i na ładne ubrania, i na dobre jedzenie.

Jenny aż się zarumieniła z podniecenia.

- Jak dostaje się taką pracę w fabryce?

- Musisz zaczekać, aż dorośniesz. Najpierw jest się pomocnicą, potem można 

zostać prządką albo tkaczką. Moja siostra, Hilda, była pomocnicą. Jak wróci, możesz 

z nią porozmawiać.

Na zewnątrz dały się słyszeć głosy. Hilda, Emanuel i Hugo wracali do domu.

Hilda była cała rozpromieniona.

- Wiesz, że uściskał mnie przed wyjściem?! - zawołała, odwieszając chustę 

oraz palto i zdejmując zdarte botki. - Umówiłam się z Paulsenem, że jutro też 

wpadnę. Będę tam przychodziła przez jakiś czas, żeby się do mnie przyzwyczaił.

- Zastanawiałam się, kto cię uściskał: Braciszek czy majster - zażartowała 

Elise, ale zauważyła, że Hilda się zaczerwieniła.

- Reidar już wrócił? - spytała siostra. Elise pokręciła głową przecząco.

- Nie słyszałam go jeszcze. To jest Jenny, o której ci opowiadałam.

- Domyśliłam się. Witaj, Jenny. Widzę, że Peder i Evert pozwolili ci się bawić 

ż

ołnierzykami. Masz szczęście.

- Ja jej pozwoliłam. Straciła właśnie matkę. Hilda nagle stanęła, patrzyła na 

nie z przestrachem.

- Nie żyje? - spytała.

Jenny nie odpowiadała, wbiła wzrok w stół i milczała, podobnie jak kiedy tu 

przyszła.

- Biedna maleńka Jenny. Pewnie jest ci smutno. A ja właśnie odwiedziłam 

swojego synka. On też niedawno stracił swoją mamę.

Jenny spojrzała na nią, nie bardzo rozumiejąc, o co chodzi. Elise zaczęła jej 

tłumaczyć.

- Kiedy Hilda urodziła swojego synka, była bardzo młoda, więc dzieckiem 

opiekowała się inna mama, a teraz synek Hildy znów do niej wróci.

Jenny milczała i przyglądała się Hildzie badawczo. Hilda wyglądała bardzo 

młodo, ale wiele matek było młodszych od niej.

Emanuel oswobodził Hugo z grubego swetra, zdjął mu czapkę i rękawice.

- Masz coś do jedzenia dla dużych i małych? Ja i Hugo zgłodnieliśmy.

Elise pośpiesznie postawiła na stole chleb, masło i melasę. Jenny patrzyła, 

jakby to były jakieś smakołyki, i nawet zapomniała, że nie chce z nikim rozmawiać: - 

Smarujecie chleb masłem, chociaż to nie święta?

- Nie zawsze, ale dzisiaj chcemy uczcić powrót synka Hildy.

- I to, że moja mama poszła do nieba, do Jezusa - dodała Jenny.

Elise i Hilda wymieniły spojrzenia.

- Masz rację, i to, że twoja mama jest już u Jezusa - dodała Elise. Spojrzała na 

Emanuela. - Możesz zostać tu wieczorem? - spytała.

- Tak, muszę przecież zająć się Hugo, bo pewnie będziesz chciała 

odprowadzić Jenny do domu - przytaknął Emanuel. - Nie możemy puścić dziecka 

samego, prawda?

Elise objęła go za szyję.

- Jesteś taki dobry. Jenny na pewno się ucieszy. Jenny z powagą pokiwała 

głową.

- Sama bałabym się wrócić. Może mogłabym tu zostać? Elise przyglądała się 

jej ze współczuciem.

- Musisz wrócić do domu. Marta nie wie, gdzie jesteś. Ale możesz mnie od 

czasu do czasu odwiedzić, zaproszę cię na zupę. - Odwróciła się do Emanuela i 

uśmiechnęła się: - Możemy sobie na to pozwolić, skoro mamy teraz twoją pensję.

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY PIERWSZY

Kiedy przyszły, w domu zastały tylko Martę. Oczy miała spuchnięte od płaczu, 

była blada i przeraźliwie chuda. Elise prawie jej nie poznała.

Wytarła oczy i spojrzała bezradnie na Jenny.

- Zostawiaj mi wiadomość, gdzie jesteś. Hjalmara też nie ma, nawet nie 

wiedziałam, gdzie was szukać.

- Przecież mówiłam ci, że idę do mojej nowej przyjaciółki. Marta posłała Elise 

przepraszające spojrzenie.

- Jenny czasem opowiada różne dziwne rzeczy, nie zawsze można jej wierzyć. 

Dziękuję, że nam pomogłaś. Mama mówiła, że wezwałaś do niej lekarza i zapłaciłaś 

za wizytę. Wszystko ci zwrócę, jak opłacę czynsz.

Elise pokręciła głową.

- Powiedziałam twojej mamie, że nie chcę, żeby mi zwracała. Prosiła, żebym 

go nie wzywała, to ja nalegałam.

- Gdyby nie trafiła do szpitala, leżałaby tu sama i... - urwała i znów zaczęła 

płakać.

Elise czuła się niezręcznie, nie potrafiła jej pomóc. Łatwiej było pomóc 

dziecku takiemu jak Jenny niż komuś w jej wieku. Marta i ona były rówieśnicami. 

Kiedy słyszała o jej niedoli, zaczynała rozumieć, jakie sama miała szczęście, mimo że 

nie była z Johanem. Emanuel okazywał jej dobroć, gotów był zrobić niemal wszystko, 

ż

eby wynagrodzić jej krzywdę, jaką jej wyrządził, no i prawie nie pił. Powinna się 

cieszyć, że trafił się jej taki mąż. Niedługo przeprowadzą się do ładnego domku z 

ogródkiem, w którym rosły jabłonki, gdzie nie będzie cuchnącej rzeki w pobliżu, 

wilgoci i rzecznych oparów. Emanuel zgodził się, żeby zabrała ze sobą braci i Everta, 

no i oczywiście Hugo. Ilu mężczyzn by tak postąpiło?

- Mogę wam jakoś pomóc? - spytała ostrożnie. Marta pokręciła głową, 

wydmuchała nos, wytarła oczy.

- I tak już dużo dla nas zrobiłaś. Nikt inny się o nas nie troszczy. Gdyby tylko 

ojciec potrafił trzymać się z daleka od flaszki, byłoby nam tu dobrze. A ja nie wiem, 

czy nawet na pogrzebie utrzyma się na nogach. Sama muszę wszystko załatwić. 

Nawet nie mamy czym wyścielić trumny, musimy wyłożyć ją papierem.

- Jenny mi mówiła. Pochowacie matkę na Nordre Gravlund?

Marta przytaknęła.

- Tam grzebią wszystkich biedaków.

- Tego nie wiem. Może po prostu to nasz cmentarz parafialny? Mój ojciec też 

tam leży. Też nie było nas stać na więcej. Dostaliśmy pomoc z gminy. Na grobie 

położyliśmy gałązki świerku, wyglądały równie ładnie jak kwiaty. Nie stać nas było 

na chór, mój mąż śpiewał. Wybraliśmy psalm Więc weź mą dłoń i poprowadź mnie, 

wszyscy mieli łzy w oczach. Poproszę go, żeby coś zaśpiewał na pogrzebie waszej 

matki.

Powiedziała to, nie zastanowiwszy się. Twarz Marty rozpromieniła się.

- Myślisz, że zechce? Byłybyśmy bardzo szczęśliwe, prawda, Jenny?

Jenny przytaknęła.

- Elise jest tak samo dobra jak ty. Wiesz, jak ludzie nazywają Martę? Mówią, 

ż

e jest Aniołem od Blacharza; tak w okolicy nazywają nasz dom, bo mieszka tu 

blacharz.

Elise uśmiechnęła się.

- Jak to dobrze, że masz taką siostrę. Niestety muszę już iść. Dajcie mi znać, 

jeśli będę mogła wam jakoś pomóc. Kiedy jest pogrzeb?

- W sobotę o drugiej. Mam nadzieję, że twój mąż kończy pracę wcześniej?

Elise nie odpowiedziała. Żałowała, że tak nieroztropnie to zaproponowała. 

Emanuel pewnie nie będzie zachwycony.

Jednak ku jej wielkiemu zdziwieniu Emanuel od razu się zgodził.

- Nie jesteś zły, że cię nie spytałam?

- Zły? Czuję się zaszczycony. Nie sądziłem, że masz tak wysokie mniemanie o 

moim głosie.

- Drażnisz się ze mną. Dobrze wiesz, że lubię, kiedy śpiewasz.

Emanuel zaczął się zbierać do wyjścia.

- Jensine była spokojna, Hugo też nie marudził. Cały czas mówi „dzidzia” i 

„tuf - tuf”.

Elise się roześmiała.

- Braciszek ma kolejkę, którą Hugo się zachwycił. Emanuel stał i patrzył na 

nią.

- Jesteś taka ładna, kiedy się śmiejesz - oznajmił i westchnął głęboko. - 

Myślisz, że z czasem polubisz mnie trochę?

- Ależ ja cię lubię, Emanuelu - zapewniła Elise poważnie.

- Będziesz w stanie mnie pokochać, tak jak panna młoda kocha swojego 

oblubieńca?

Nie chciała kłamać.

- Miejmy nadzieję, że tak się stanie - odparła. - Życzę tego nam obojgu i zrobię

wszystko, żeby nam się to udało.

Emanuel się uśmiechnął.

- Dziękuję - powiedział. - Więcej nie mogę od ciebie żądać po tym, co się 

stało.

Wszyscy poszli na pogrzeb pani Einarsen. Chłopcy nie do końca rozumieli, 

dlaczego mają iść na pogrzeb pani, której nie znali, ale Elise wytłumaczyła im, że to 

mama jej koleżanki z klasy, a poza tym powinni to zrobić ze względu na Jenny, na 

Hjalmara i Martę. Im więcej osób przyjdzie, tym będzie im lżej. Szczególnie jeśli 

ojciec pojawi się pijany i z tego powodu sąsiedzi nie będą chcieli im towarzyszyć.

Jensine leżała w wózeczku i spała, Emanuel trzymał Hugo na ręku.

Kiedy zebrali się wokół otwartego grobu, Jenny stała sztywna jak kij i 

wpatrywała się w czarną dziurę, w której miała leżeć jej matka. Elise próbowała 

wziąć ją za rękę, ale wyrwała się jej. Dzisiaj nie chciała pociechy.

Elise słusznie się domyślała. Przyszło niewielu sąsiadów. Marta szlochała, 

ojca nie było nigdzie widać.

Kiedy pastor skończył mówić, Emanuel zaczął śpiewać. Elise uważała, że 

ś

piewa równie wzruszająco i pięknie jak dwa lata temu podczas pogrzebu jej ojca. 

Wtedy była zaskoczona. Nie znała Emanuela tak dobrze i nie wiedziała, że ma taki 

ładny głos. Teraz zauważyła, że ci sąsiedzi, którzy jednak przyszli, spoglądali na 

niego z ciekawością i ze zdziwieniem. Pewnie zastanawiali się, kto to jest i dlaczego 

ś

piewa na pogrzebie żony tego pijaczyny Einarsena. Nie miał przecież na sobie 

munduru Armii Zbawienia.

Kiedy było już po wszystkim, zaprosili do siebie Martę, Jenny i Hjalmara. 

Jeszcze przed wyjściem Elise nakryła stół w kuchni białym obrusem, postawiła też 

serwis kawowy, który Emanuel niespodziewanie przyniósł poprzedniego dnia. Dostał 

go od Carlsena. Kilka filiżanek było lekko wyszczerbionych, dlatego Betzy Carlsen 

postanowiła się ich pozbyć. Przyniósł też pudełko kruchych ciasteczek, które upiekła 

gosposia Carlsenów. Elise przygotowała ciasto na naleśniki; połowę zdążyła usmażyć 

przed wyjściem, resztę usmaży, jak wrócą. Peder i Evert musieli siedzieć na skrzyni z 

drewnem, jak zwykle, kiedy zebrało się więcej osób i brakowało miejsca przy stole. 

Wszyscy ścieśnili się nieco, żeby Hjalmar miał gdzie usiąść. Był od nich o rok 

młodszy, w ich oczach był dzieciakiem.

Mimo że dzień był smutny i sprowadziła ich tu tragedia, czas upłynął im 

sympatycznie. Marta nieco się rozpogodziła. Razem z Elise wspominały dawne 

szkolne czasy i nawet się śmiały.

Hilda uśmiechała się, bo Braciszek był coraz bardziej zadowolony z jej 

odwiedzin. Reidar i Emanuel zajęci byli rozmową o jakichś nowych elektrycznych 

wynalazkach, a Jenny mizdrzyła się do chłopców, którzy siedzieli za nią.

Elise miała uczucie, że zrobiła dobry uczynek. Marta, wychodząc, bardzo jej 

dziękowała. Zabrała ze sobą Jenny i Hjalmara, ale Elise wciąż martwiła się, co się z 

nimi teraz stanie. Czy ojciec nadal będzie się tak zachowywał, czy może się zmieni? 

Co czeka dzieci, kiedy wrócą do domu?

Stała w drzwiach i odprowadzała ich wzrokiem, patrzyła, jak znikają na 

moście. Kiedy tu byli, wszystko wydawało się łatwiejsze, teraz widziała ich zgarbione 

plecy i spuszczone głowy, brutalna rzeczywistość znów dała o sobie znać. Miała 

ochotę pobiec za nimi, żeby chociaż odprowadzić ich do domu, ale Marta była 

dorosła, nie mogła się wtrącać w ich życie. Nie była też w stanie ochronić ich przed 

rzeczywistością, obojętne jak bardzo by tego pragnęła.

Było jej ciężko, kiedy wróciła do kuchni i zamknęła za sobą drzwi.

- Jak myślicie, jak sobie poradzą? - spytała, patrząc to na Emanuela, to na 

Hildę i Reidara.

Hilda zachowywała powagę.

- Myślę, że będzie im ciężej, niż nam było. My mieliśmy mamę, a po śmierci 

ojca skończyły się awantury. U nich jest odwrotnie.

Reidar spojrzał na nią oburzony.

- Mówisz tak o własnym ojcu? Hilda przytaknęła.

- Ty tego nie rozumiesz. Nikt, kto tego sam nie doświadczył, nie potrafi sobie 

wyobrazić, jak to jest. Wyobraź sobie, że ciągle się boisz, że nie śpisz w nocy ze 

strachu, a potem drżysz, żeby matce się nic nie stało.

Kristian wstał od stołu.

- Wychodzę - oznajmił. Wziął wiszącą na gwoździu czapkę i szybko wyszedł, 

nawet na nich nie spojrzawszy.

Kiedy drzwi się zamknęły, Elise westchnęła głęboko.

- Nie powinniśmy byli zaczynać tej rozmowy. Hilda parsknęła.

- Czyżby już zapomniał, jak było?

- Mam wrażenie, że nie chce tego pamiętać.

- Musi wiedzieć, jak było naprawdę.

Peder i Evert siedzieli na skrzyni cicho jak myszki i przysłuchiwali się 

rozmowie. Dobrze wiedzieli, że w zasadzie nie jest ona przeznaczona dla ich uszu.

Elise wzięła się w garść i uśmiechnęła się do nich.

- Zapomnijmy o wszystkich przykrych sprawach i cieszmy się, że Braciszek 

niedługo znów będzie z nami. Pomyślcie, że za tydzień będzie siedział tu razem z 

nami! Kto by się spodziewał, że tego doczekamy.

Peder szybko zszedł ze skrzyni.

- To prawda? Będzie tu już za tydzień? Hilda roześmiała się.

- Przestawimy nasze łóżko pod ścianę i zrobimy dla niego miejsce. Weźmie ze 

sobą swoje łóżeczko i zabawki.

Peder podskoczył z radości, ale po chwili spoważniał.

- Co powie Hugo na to, że Braciszek będzie miał zabawki, a on nie?

Elise pogładziła go po włosach.

- Można się dzielić swoimi rzeczami. Odniosłam wrażenie, że Braciszek 

chętnie to robi.

- A co będzie, kiedy wyprowadzimy się do Sagene?

- Będziecie mogli przychodzić tu codziennie po szkole, przed pójściem do 

pracy. Poza tym Hilda na pewno będzie nas często odwiedzała, a my będziemy 

przychodzić tu w każdą niedzielę, żeby Hugo i Braciszek mogli się pobawić.

Peder zrobił zatroskaną minę.

- Uważam, że moglibyśmy tu wszyscy zostać. Skoro Braciszek będzie spał w 

pokoiku, to co to za różnica?

- Zapominasz, że Emanuel też będzie z nami mieszkał. Dziesięć osób to trochę 

za dużo. Poza tym Olaf też jada tu od czasu do czasu.

- U Jenny i Hjalmara było ich czternaścioro. Nas, razem z Braciszkiem, jest 

dopiero szóstka.

Evert do tej pory milczał, teraz jednak wtrącił się do rozmowy.

- Kiedy Elise i Emanuel zamieszkają razem, to może wkrótce nas też będzie 

więcej. Gdy małżeństwo sypia w jednym łóżku, zwykle co rok rodzi się dziecko.

Wszyscy zaczęli się śmiać, Elise czuła, że się rumieni. Ta kwestia męczyła ją 

od momentu, kiedy to Emanuel zjawił się tak nieoczekiwanie, prosząc, żeby go 

przyjęła. Elise nie wiedziała, czy będzie w stanie z nim współżyć jak dawniej. Czuła, 

ż

e nie jest to w porządku, skoro kochała Johana. Teraz jednak, kiedy Johan dał jej 

wyraźnie do zrozumienia, że nie zamierza odsyłać Agnes, każde z nich musiało trwać 

w swoim małżeństwie. Pomyślała o beznadziejnej sytuacji Marty i doszła do wniosku, 

ż

e jednak jej los jest znacznie lepszy. A skoro zgodziła się przyjąć Emanuela, to miał 

on też jakieś prawa, poza tym obiecała, że zrobi wszystko, żeby między nimi było jak 

dawniej.

Czyli niewykluczone, że Evert ma rację: co roku mogło rodzić się kolejne 

dziecko!

Emanuel wstał.

- Muszę wracać do Carlsenów. Obiecałem pomóc Karolinę napisać podanie.

Elise spojrzała na niego zdziwiona.

- Zamierza szukać pracy?

- Wątpię - roześmiał się Emanuel. Więcej nie chciał jednak powiedzieć, a ona 

też nie zamierzała pytać.

- Popilnujcie Hugo i Jensine - poprosiła. - Pójdę poszukać Kristiana. Żal mi 

go, że chodzi tam sam i się zamartwia.

Hilda przytaknęła.

- Dobrze, idź, poszukaj go. Zajmę się dziećmi.

Znalazła go siedzącego na kamieniu przy moście. Wcześniej pożegnała się z 

Emanuelem. Cicho usiadła obok niego, nic nie mówiąc. Siedzieli tak dłuższą chwilę.

Lód na rzece zaczynał puszczać, trzeszczał i pękał, kra ustępowała. W 

powietrzu czuło się nadchodzącą wiosnę.

- Martwisz się z powodu przeprowadzki? Kristian pokręcił głową.

- Zrobiło ci się przykro, bo rozmawialiśmy o tacie? Przytaknął.

- Lubiłeś go mimo wszystko - mówiła dalej łagodnym głosem. - Rozumiem 

cię. Tak łatwo zapominamy o tym, co w życiu spotkało nas dobrego, bo takich chwil 

było mało i pozostają w cieniu tego złego, co się wydarzyło. - Milczała chwilę, po 

czym znów zaczęła mówić. - Jestem najstarsza z was i pewnie najlepiej pamiętam, 

jaki ojciec był, zanim zniszczył go alkohol. Mama opowiadała, jaki w młodości był 

odważny i radosny, jak tryskał energią i potrafił się cieszyć. Wykazywał szczególną 

muzykalność i ładnie śpiewał. I gwizdał bosko, mówiła mama. Nie brakowało mu też 

zapału do pracy, harował jak koń, nigdy się nie poddawał. Sama pamiętam, jak 

czasem śpiewał mi wieczorami. Leżałam cicho w łóżku, a on śpiewał najpiękniej na 

ś

wiecie, tak wtedy uważałam. Pamiętam też błyszczące oczy matki, często się wtedy 

ś

miała. Była w nim bardzo zakochana, mimo że pozostawali małżeństwem już od 

kilku lat.

Elise zrobiła przerwę; siedziała bez ruchu, śledząc wzrokiem nurt rzeki.

- Powinno się zakazać sprzedaży alkoholu. Przynajmniej w miejscach takich 

jak to, gdzie pokusa ucieczki od rzeczywistości jest taka duża. Poza tym nie powinien 

być taki tani, żeby ludzie nie kupowali go zamiast jedzenia. Nie wszyscy mężczyźni 

są silni, nie wszyscy radzą sobie z życiem. Wielu przyjechało tu ze wsi, gdzie byli 

przyzwyczajeni do tego, że mogą się wszędzie swobodnie poruszać, gdzie jest świeże 

powietrze i dużo miejsca. Tutaj muszą cały dzień stać w ciasnej fabrycznej hali, 

potem wracają do przeludnionych mieszkań i nawet nie mają nadziei, że kiedyś los się 

odmieni. Zrozpaczeni sięgają po butelkę, a kiedy już raz zaczną, to alkohol szybko 

przejmuje nad nimi władzę. Czasami chcą skończyć, lecz nie są już w stanie.

Kristian nawet nie próbował się odezwać, Elise widziała jednak, że słucha jej 

uważnie. Dlatego mówiła dalej.

- Nie powinniśmy nikogo osądzać. Jedyne, co można mieć im za złe, to że w 

ogóle zaczęli pić. Ten pierwszy krok jest niebezpieczny. Kiedy trucizna już w nich 

krąży, nie mają wyboru. Jestem wściekła, kiedy słyszę, co wyprawia ojciec Marty, 

Jenny i Hjalmara. Gdybym była świadkiem, jak wyrzuca jedzenie przez okno albo 

rąbie siekierą drzwi, o czym opowiadała mi Jenny, wściekłabym się tak, że pewnie 

bym się na niego rzuciła. Myślę jednak, że należy traktować to jako chorobę. Nie ma 

sensu mówić komuś, kto jest poważnie chory, żeby się wziął w garść. Kiedy pomyślę 

o tym, jak alkohol zniszczył życie ojca, to chce mi się płakać. Nam było z nim źle, ale 

jemu było jeszcze gorzej.

Pogładziła brata po włosach i wstała.

- Na pewno nie powinniśmy się go wstydzić. Spadł na nas ciężar, który 

musieliśmy dźwigać, ale pokazaliśmy całemu światu, że potrafimy sobie z tym 

poradzić.

Zobaczyła, że Kristian też wstaje, i poczuła ulgę.

- Wracasz do domu? - spytał schrypniętym głosem.

- Tak, a ty? Przytaknął.

- To chodźmy razem.

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY DRUGI

Kiedy kilka dni później Emanuel zajrzał do nich w drodze z biura do domu, 

był podniecony i w znakomitym nastroju.

- Wiesz, kogo spotkałem, kiedy rano szedłem do pracy? - spytał podniecony.

Elise patrzyła na niego i uśmiechała się. Cieszyła się, że odzyskał swój dawny 

humor.

- Spotkałeś znajomego tak wcześnie rano? - spytała.

- Wpadłem na Schwencke. Tego, który wskoczył do rzeki, żeby ratować 

chłopca.

Elise zdziwiła się.

- Myślałam, że mieszka gdzieś dalej. Emanuel pokręcił głową.

- Wynajmuje pokój u rodziny na Ullevalsveien. Obiecaliśmy sobie, że kiedyś 

się spotkamy.

Uśmiechnęła się zaskoczona.

- To miło. Martwiłam się, że nie masz tu przecież nikogo znajomego. Z 

Carlem Wilhelmem nie widujesz się zbyt często, a z przyjaciółmi z Armii Zbawienia 

dawno straciłeś kontakt, z wyjątkiem Torkilda, ale on rzadko rusza się gdzieś bez 

Anny. Potrzebujesz kogoś, z kim mógłbyś porozmawiać, kogoś ze swojego 

ś

rodowiska.

Emanuel przytaknął.

- Z Carlsenami coraz trudniej mi wytrzymać. Są strasznymi snobami. Z 

robotnikami, którzy mieszkają nad rzeką, mam niewiele wspólnego. Schwencke 

natomiast jest wykształcony i kulturalny, lubię go.

- Zaproś go do nas na kawę, chyba że wolicie iść gdzieś, gdzie będziecie sami.

- Raczej tak. Kiedy przeprowadzimy się do Sagene, wtedy go do nas zaproszę. 

Póki co lepiej będzie, jeśli umówimy się w jakiejś niezbyt drogiej restauracji.

Emanuel powiesił palto i kapelusz i usiadł przy stole w kuchni.

- Nie mam dzisiaj zbyt dużo czasu, ale pomyślałem, że jednak wpadnę. 

Widziałaś się z Einarsenami?

Elise pokręciła głową.

- Nie, ale cały czas o nich myślę. Sądziłam, że Jenny zajrzy tu już następnego 

dnia, ale myliłam się. Trochę mnie to martwi.

- Jeśli nie zostaniesz tam długo, to mogę chwilę posiedzieć tu z dziećmi.

- Mógłbyś? - spytała zdziwiona. - Dobrze, skoro sam zaproponowałeś.

Elise szybko zdjęła fartuch.

- Właśnie skończyłam karmić Jensine, a Hugo zjadł już kaszkę. Tylko się 

upewnię, czy wszystko jest w porządku, i zaraz wracam - powiedziała Elise i zaczęła 

wkładać swoje zniszczone buty.

- Potrzebne ci nowe buty. Masz zdarte podeszwy.

- Wiem, ale tyle mieliśmy ostatnio wydatków. Peder też musi kurczyć palce w 

swoich, a wszyscy trzej wracają z mokrymi nogami.

- Spróbuję przynajmniej podkleić ci podeszwę, nauczyłem się tego w Armii 

Zbawienia.

- Dobrze - odpowiedziała Elise i uśmiechnęła się. - Jeśli chcesz kawy, to 

wczoraj zmieliłam świeżą, była parzona dopiero dwa razy.

- Dziękuję, dostanę kawę u Carlsenów, kiedy wrócę do domu. Posiedzę sobie i 

poczytam gazetę. Hugo ładnie się bawi.

- Ciekawa jestem, jak się wszystko ułoży, kiedy się zjawi Braciszek. Mam 

nadzieję, że będą potrafili się razem bawić. Dla obu będzie to spora zmiana.

- Niedługo będą tu razem. Być może domek zwolni się już w kwietniu.

Elsie spojrzała na niego zdziwiona.

- Dlaczego termin wciąż się zmienia? Uśmiechnął się tajemniczo.

- Idź już, bo nie zdążysz.

Lekcje dawno się już skończyły, ale Jenny i Hjalmar szli po szkole do pracy, a 

nie wiedziała, kiedy wracali do domu. Najwyżej zostawi im kartkę z prośbą, żeby się 

odezwali. Wzięła też ze sobą pół chleba i pudełko sera z zapasów w piwnicy. 

Napisała do Mathiesena list z podziękowaniem za jedzenie, za drewno i za węgiel. 

Kristian wrzucił go do ich skrzynki; roznosił towary i bywał czasem w ich okolicy.

Temperatura utrzymywała się na poziomie kilku stopni ciepła, ulicą płynęła 

woda, Elise słyszała już gruchanie gołębi i śpiew sikorek. Wiosna nadeszła. 

Cudownie, że wkrótce zrobi się cieplej i będzie coraz jaśniej. W domku majstra 

ciągnęło od podłogi. Hugo był ciągle zasmarkany, a chłopcy często się przeziębiali. 

Jeśli tylko przestaną marznąć w nocy i nie będą mieli mokrych i zimnych nóg, na 

pewno będą zdrowsi.

Była już prawie na miejscu, U Blacharza, jak Jenny mówiła o ich domu, kiedy 

zobaczyła, jak z budynku po drugiej stronie ulicy wychodzi młoda kobieta. 

Natychmiast ją rozpoznała i od razu odwróciła wzrok. To była Helenę Fryksten, 

narzeczona Ansgara. Nie czuła się na siłach z nią rozmawiać, nie po ostatnim 

spotkaniu.

I w tej chwili usłyszała wołanie: - Pani Ringstad? Halo? Nie mogła się nie 

odwrócić.

- Jak to miło, że się spotkałyśmy! - wykrzyknęła panna Fryksten radośnie 

przez całą ulicę. - Dużo o pani myślałam, ale nie chciałam się pani narzucać, skoro 

ostatnio tak się pani źle czuła.

„Źle się czuła”... Pewnie można było to tak określić. Wyglądało na to, że 

narzeczona Ansgara niewiele z tego wszystkiego zrozumiała. Elise przywitała się z 

nią bez entuzjazmu.

- Tak się cieszę, że mój przyszły teść się wami zaopiekował. W waszej trudnej 

sytuacji jedzenie na pewno się przydało.

Elise nie odezwała się. Nie sądziła, że Mathiesen będzie o tym rozpowiadał. 

Być może Helenę Fryksten przypadkiem gdzieś o tym usłyszała.

- Jak się ma maleńki, śliczny Hugo? Prawie codziennie o nim myślę. Jest tak 

niewiarygodnie podobny do swojego taty, te same piękne loki i to samo dobre 

spojrzenie. Był taki miły i spokojny, to też ma po ojcu. Mam nadzieję, że da się pani 

w końcu przekonać, kiedy się pani trochę lepiej poczuje. Człowiek nieszczęśliwy nie 

myśli o innych. Często to widzę w swojej pracy jestem pielęgniarką. Teraz, kiedy pani 

mąż do pani wróci, na pewno wszystko zacznie się lepiej układać. Znalazła się pani w 

sytuacji nie do pozazdroszczenia. Podziwiam panią, pani Ringstad. Jest pani bardzo 

wielkoduszna, skoro chce pani przyjąć go z powrotem, mimo że panią zdradził i ma 

dziecko z inną.

Elise zaniemówiła. Jak można okazać taką niedelikatność? Przecież jej się nie 

zwierzała, wszystko to musiała usłyszeć od innych, a jednak nie miała oporów, żeby o 

tym mówić! Elise odwróciła się i oznajmiła: - Nie mam czasu, panno Fryksten. Do 

widzenia.

Przyśpieszyła kroku.

Kiedy pukała do drzwi Einarsenów, była cała czerwona ze złości.

Miała wrażenie, że ktoś jest w domu, ale nikt się nie odezwał, nikt też nie 

otworzył drzwi.

Może w środku znajdował się ojciec? Czuła, że zaczyna się denerwować. Jeśli 

znowu się upił, trudno przewidzieć, jak się zachowa, mimo że odwiedza go obca 

osoba. Jednak gdyby to był on, zapewne z wnętrza dobiegałyby jakieś hałasy i krzyki.

Zapukała ponownie. Nadal słyszała zza drzwi jakieś nieokreślone dźwięki. 

Jeśli ktoś tam rzeczywiście był, musiał słyszeć jej pukanie, więc albo nie chciał, albo 

nie mógł jej otworzyć.

Nagle poczuła strach. A jeśli ojciec coś im zrobił? Przypomniała sobie 

wszystkie straszne historie, o których słyszała. Może ich do czegoś przywiązał albo 

pobił do nieprzytomności?

Nie mogła odejść, nie sprawdziwszy, co się stało. Ostrożnie nacisnęła klamkę i 

uchyliła drzwi.

W przedpokoju stał Hjalmar. W jego oczach czaił się strach, odniosła 

wrażenie, że coś go gnębi. Patrzył na nią, nic nie mówiąc, ręce schował za plecami.

- Coś się stało?

Hjalmar gwałtownie pokręcił głową.

- Przyszłam, żeby się dowiedzieć, jak sobie radzicie. Przyniosłam wam 

połówkę chleba i trochę sera.

Hjalmar nie odpowiadał i nadal trzymał ręce na plecach. Była pewna, że nie 

chce, żeby zobaczyła, co w nich ma.

- Jak się czujecie?

- Dobrze.

- Marta bardzo się denerwowała, Jenny też się bała reakcji ojca. To, że nie 

przyszedł na pogrzeb, źle wróżyło. Wiesz, że kiedyś znalazłam się w podobnej 

sytuacji. Jeśli jest naprawdę źle, poproście o pomoc Armię Zbawienia. Ojciec sam 

sobie z tym wszystkim nie da rady. Jest uzależniony od tej trucizny. To rodzaj 

choroby.

Hjalmar patrzył na nią dziwnym wzrokiem. Widziała, że nie chce, żeby 

usprawiedliwiała ojca, nic jednak nie mówił.

- Jadłeś dzisiaj coś?

Przytaknął, ale chciwie spoglądał na torbę z jedzeniem, którą trzymała w ręku. 

Podejrzewała, że jednak nie jadł, chciał tylko, żeby jak najszybciej sobie stąd poszła.

- Marta i Jenny są w pracy? - spytała.

Znów przytaknął. Patrzył na nią coraz bardziej ponuro, zaczynał się 

niecierpliwić. Miała wrażenie, że czyta w jego myślach: „Kiedy wreszcie sobie 

pójdziesz?!”

Stanęła przed nim.

- O co chodzi, Hjalmar? Rozumiem, że masz coś, czego nie chcesz mi 

pokazać, i zapewne uważasz, że to nie moja sprawa.

Ale to nieprawda, bo ty jesteś dzieckiem, a ja jestem dorosła i jeśli zrobiłeś coś 

złego, to muszę o tym wiedzieć. Podniósł wzrok, przestraszony.

- Nie powiesz o tym Marcie?

- To zależy. Jeśli ukradłeś jedzenie, bo byłeś głodny, mogę ci obiecać, że 

nikomu nic nie powiem.

Nagle w jego oczach pojawiły się łzy. Zawstydzony wyciągnął ręce i pokazał 

jej zawiniątko zapakowane w gazetę. Odwinęła papier i zobaczyła dwie kromki 

chleba z topionym serem.

- Zabrałeś to jakiemuś koledze?

- Schował je pod pulpitem - powiedział Hjalmar i spuścił głowę.

- Weź je jutro ze sobą do szkoły i odłóż na miejsce, zanim ktoś to zauważy, a 

ja ci teraz przygotuję dwie kanapki z serem.

Hjalmar patrzył na nią z niedowierzaniem.

- Naprawdę?

- Tylko obiecaj mi, że kiedy następnym razem będziesz głodny, to przyjdziesz 

do mnie, zamiast kraść innym jedzenie. Wkrótce przeprowadzę się do Sagene, ale tam 

czy do domku majstra to dla ciebie równie daleko. Będziemy mieszkać w jednym z 

drewnianych domków na Hammergaten. Nie w tych murowanych. Poznasz je z 

daleka.

Weszła do kuchni, znalazła nóż i ukroiła trzy grube kawałki chleba. Położyła 

na nich ser i podała mu na blaszanym talerzyku: - Siadaj i jedz. Muszę wracać do 

dzieci. Czy ojciec był w domu po pogrzebie?

Hjalmar pokręcił głową.

- Nie wiemy, gdzie jest.

- Może to i lepiej. Pewnie się zjawi, kiedy wytrzeźwieje.

Następnego dnia przyszła Jenny.

- Marta prosiła cię pozdrowić i podziękować. Elise uśmiechnęła się.

- Wejdź, Jenny. Jeśli możesz chwilę zostać, Hugo się ucieszy. Zawsze się 

cieszy, kiedy widzi jakieś dziecko.

Jenny weszła do mieszkania, rozglądając się niepewnie. Może bała się, że jest 

tu Emanuel albo jakiś inny mężczyzna.

Hugo stał obok skrzyni na drewno, podnosił z podłogi jakieś patyki i układał 

je w stos na skrzyni. Wzdychał za każdym razem, kiedy się schylał, potem sięgał do 

wieka skrzyni. Bywało, że tracił równowagę i upadał na pupę. Elise zastanawiała się, 

jak to będzie, kiedy zjawi się tu Braciszek ze swoimi zabawkami, wtedy patyczki i 

kawałki drewna zapewne przestaną być już tak zajmujące.

Elise podeszła do szafki, żeby wyjąć butelkę z sokiem i kaszkę oraz 

przygotować Jenny zupę, tak jak jej obiecała. W tym momencie dostrzegła przez okno 

listonosza, zobaczyła, że zatrzymał się przy furtce.

- Popilnuj Hugo, a ja pójdę i odbiorę pocztę.

Mówiła szybko, serce jej waliło, czuła, że ma czerwone policzki. Może to list 

od Johana? Nie odpowiedział jej, czy dostał jej dwa ostatnie opowiadania.

Nadawcą listu w istocie okazał się Johan. Gdy przejrzała pierwsze linijki, 

zrozumiała, że Johan zakładał, że list trafi w ręce Emanuela. Ani słowem nie zdradził, 

co ich łączyło.

Kochana Elise!

Dostałem Twoje dwa ostatnie opowiadania i całość dostarczyłem 

wydawnictwu. Musisz się liczyć z tym, że to trochę potrwa, tak mówi profesor. 

Opowiadałem mu o Tobie i teraz czeka równie niecierpliwie jak ja. Zanim wysłałem 

opowiadania do wydawnictwa, przeczytałem je. Wywarły na mnie duże wrażenie. 

Ostatnie dwa dałem też do przeczytania profesorowi. Był wstrząśnięty losem tej małej 

dziewczynki, którą ostatnio poznałaś, a przecież oboje, i ty, i ja, znaliśmy wiele 

podobnych przypadków. W Kopenhadze też jest wielu alkoholików, ale profesor 

dorastał w zupełnie innym środowisku. Był wstrząśnięty. Obawiam się, że 

wydawnictwo odpowie, że Twoje teksty są zbyt drastyczne. Ludzie, którzy kupują 

książki, niewiele wiedzą o tym, co się dzieje wśród ludzi biednych. Profesor był pod 

wrażeniem Twojego języka, twierdzi, że ładnie piszesz. Być może wydawnictwo 

zażąda, żebyś coś zmieniła, żeby opowiadania nie były aż tak ponure. O ile cię znam, 

pewnie się na to nie zgodzisz. Powiesz, że to byłoby zaprzeczeniem tego, że zło 

istnieje. Mam rację? U nas wszystko w porządku. Mam nadzieję, że u Was też. 

Pozdrów Emanuela, Hildę i chłopców.

Pozdrowienia od Agnes

Johan

Nie skomentował opowiadania o kobiecie i mężczyźnie, którzy poświęcili 

swoją miłość ze względu na dzieci. Postąpił rozsądnie, ale chętnie poznałaby jego 

zdanie.

Odłożyła list i poszła dokończyć zupę. Jenny siedziała na podłodze i bawiła się 

z Hugo.

- Nie roznosisz dzisiaj towarów? Jenny pokręciła głową.

- Hjalmar zrobi to za mnie. Strasznie bolą mnie plecy. „Bolą ją plecy”... 

Dziecko miało osiem lat, a już odczuwało skutki pracy ponad siły.

- To ładnie z jego strony. Ugotuję większą porcję, żebyś mogła mu też zanieść. 

Ojca wciąż nie ma?

Jenny ponownie pokręciła głową.

- Marta mówi, że Bóg nas wysłuchał. Modliła się, żeby nie wrócił.

Elise nic nie odpowiedziała. Pewnego dnia nagle się zjawi jakby nigdy nic. A 

potem znów urządzi im piekło.

Kończyła gotować zupę, kiedy do mieszkania wbiegli chłopcy. Zrobili wielkie 

oczy, kiedy zobaczyli, co gotuje. Musiała dać każdemu po talerzu i do tego bułkę. Dla 

Hjalmara już nie starczyło, na szczęścia zostało jej jeszcze trochę soku i będzie mogła 

ugotować nową porcję.

Kiedy zjawił się Emanuel, Jenny już wyszła, a chłopcy jeszcze nie wrócili z 

pracy.

- Umówiłem się wieczorem ze Schwencke - powiedział zadowolony. - 

Spotkamy się przed Hasselbakken. Może najpierw wstąpimy tam na kawę, a potem 

pójdziemy na plac posłuchać koncertu w muszli koncertowej.

- To miło. A potem opowiesz mi coś więcej o Schwencke. Sprawia 

sympatyczne wrażenie, ale wciąż nie rozumiem, dlaczego wtedy miał na sobie 

robocze ubranie.

Emanuel roześmiał się.

- Może dlatego, że szedł na spacer wzdłuż rzeki.

- I nie chciał się wyróżniać, o to ci chodzi?

- Właśnie, ja też tak robiłem. Natychmiast spoważniała.

- Tak się czujesz? Że się wyróżniasz?

- Oczywiście, ale nie rozmawiajmy o tym teraz. Cieszę się na dzisiejszy 

wieczór i cieszę się, że się przeprowadzimy do Sagene. Już nawet spakowałem 

walizkę. Zawiadomiłem też ojca, że chcę zwrotu moich mebli. Podałem mu adres, ma 

wszystko przesłać na Hammergaten.

Elise uśmiechała się zadowolona.

- Kto by się spodziewał, że znów będziemy mieli ładne meble! Myślisz, że 

znajdzie się na nie miejsce w pokoju?

Przytaknął.

- Pomyślałem, że moglibyśmy się przejść tam w niedzielę. Obecni lokatorzy 

jeszcze się nie wyprowadzili, ale sądzę, że zgodzą się pokazać nam dom.

Elise roześmiała się i aż klasnęła w dłonie.

- Już zaczynam się cieszyć. Może do niedzieli śnieg stopnieje na tyle, że 

będzie można zobaczyć rabaty kwiatowe i ogród warzywny? A może już pokażą się 

przebiśniegi i pierwiosnki?

Emanuel objął ją.

- Będzie nam tam dobrze. Przekreślmy wszystko to, co było złe, i zacznijmy 

nasze życie od nowa - powiedział i zanim ją puścił, szybko pocałował Elise w usta. W 

tym momencie zauważył list, który leżał na stole. - Dostałaś list od Johana? - spytał z 

obawą.

- Tak, wysłał moje opowiadania do wydawnictwa. Profesor przeczytał dwa 

ostatnie i uznał, że mam szansę, ale być może wydawnictwo będzie chciało, żebym 

nieco zmieniła to smutne zakończenie. Przeczytaj, jeśli chcesz. Przesyła pozdrowienia 

dla ciebie i dla chłopców.

- Dziękuję, ale w tej chwili nie mam czasu. Wpadłem tylko, żeby powiedzieć 

ci o Schwencke i spytać, czy masz ochotę wybrać się w niedzielę na Hammergaten?

Elise przytaknęła. Rozumiała go. Zmusiła się, żeby się do niego uśmiechnąć.

- Pozdrów ode mnie Schwencke i baw się dobrze.

Wieczorem Hilda była podniecona, ale i zdenerwowana. Następnego dnia 

miała przyprowadzić Braciszka.

- Mamy mówić na niego Isac czy Braciszek? - spytała, patrząc to na Elise, to 

na Reidara.

- Używajmy jego imienia. Przyzwyczaił się do Isaca, tak ma na imię. Nie 

będzie rozumiał, dlaczego mówimy na niego inaczej - powiedział Reidar 

zdecydowanym głosem.

Elise przytaknęła.

- Zgadzam się z Reidarem. Musimy się przyzwyczaić do Isaca.

- Tak się denerwuję! A jeśli przepłacze całą noc i będzie chciał wracać?

- Nie sądzę, żeby płakał, ale może tęsknić za domem. Musimy zrobić 

wszystko, żeby było mu łatwiej.

- Cieszę się, że miał czas się do mnie przyzwyczaić. Poza tym dobrze, że w 

domu są inne dzieci.

Elise składała pieluchy.

- Pamiętasz, jak ładnie bawił się z Hugo? Jestem przekonana, że wszystko się 

ułoży.

Rozległo się pukanie do drzwi, wszyscy troje spojrzeli po sobie.

- Kto to może być? O tak późnej porze? Elise zaniepokoiła się.

- Może to Jenny wraca? Coś musiało się wydarzyć - powiedziała. Odłożyła 

pieluchę, którą trzymała w ręku, i poszła otworzyć drzwi.

Ku swojemu wielkiemu zdziwieniu zobaczyła w progu Paula Schwencke.

- Jest tu Emanuel? Spojrzała na niego zaskoczona.

- Nie, miał się spotkać z panem wieczorem. Schwencke przytaknął.

- Tak, umówiliśmy się przed restauracją Hasselbakken, ale się nie pojawił.

- Nie pojawił się? - powtórzyła Elise z niedowierzaniem. - Wpadł tu po drodze 

z biura i podniecony opowiadał o dzisiejszym wieczorze. Bardzo się cieszył. - Elise 

zmarszczyła czoło. - Powinien pan chyba zajść do Carlsenów na wzgórze Aker, może 

nagle się rozchorował? To byłoby co prawda dziwne, bo kilka godzin temu był 

zupełnie zdrowy.

- Już tam zaszedłem. Nie widzieli go od rana. Elise kiwała głową.

- Nie widzieli go do rana? Wyszedł stąd i miał tam iść. Schwencke pokręcił 

głową.

- Nie było go tam. Jakby zapadł się pod ziemię.

- Czyżby zdarzył się wypadek? Elise ledwie mogła mówić.

Hilda musiała usłyszeć ich rozmowę, bo nagle pojawiła się obok niej.

- Emanuel zaginął w drodze do Carlsenów? Boże, musiało dojść do jakiegoś 

przestępstwa.