Historia Rosji w pigułce

1. Narodziny Rusi (774-1240)

Najazdy Pieczyngów, Ru

Kijowska, Złota Orda, Aleksander Newski.

Najazdy Pieczyngów

- czarnomorskie plemiona tureckie.

Ziemie wschodniej Europy mi

dzy Bałtykiem a Morzem Czarnym zamieszkałe były w VIII w. przez

rozproszone plemiona wschodniosłowia

skie, zorganizowane w federacje i ksi

stwa. Ludno

ść

słowia

ska trudniła si

łowiectwem i rolnictwem, karczuj

c lasy pod grunty orne. Dlatego skupiała si

przede wszystkim na lesistych terenach od

rodkowego Dniepru na północ. Natomiast stepowe

obszary, bli

ej Morza Czarnego, zasiedlone zostały w IX w. przez pasterskie plemiona Pieczyngów,

pochodzenia tureckiego. Pieczyngowie naje

ali w celach łupie

czych s

siednie ksi

stwa

słowia

skie, co zmusiło je o zwrócenie si

o pomoc wojskow

do Waregów, jak nazywała miejscowa

ludno

ść

szwedzkich Wikingów. Penetrowali oni szlaki wodne rzek D

winy, Wołchow oraz Dniepru, a

nawet Wołgi i Donu, przepływaj

c na swych statkach-łodziach ze Skandynawii a

na Morze Czarne.

Trudnili si

handlem i rozbojem i byli bitnymi wojownikami. Grupy Waregów osiedlały si

tak

e na

stałe na terenach, zamieszkałych przez Słowian, przyjmuj

c od nich j

zyk i obyczaje. Waregowie

przej

li wi

c władz

w poszczególnych ksi

stwach. Pierwszym ksi

ciem Nowogrodu Wielkiego w 862

r. został Ruryk, który dał pocz

tek dynastii panuj

cych.

Kijowska

mierci ksi

cia Ruryka, jego nast

pca, Oleg M

dry (879-912) zdobył gród Kijów nad Dnieprem i

utwo-rzył Ksi

stwo Ru

Kijowsk

przez zjednoczenie ziem kijowskich z Nowogrodem w 882 r. Od

pocz

tku swego istnienia Ru

Kijowska miała o

ywione kontakty, głównie handlowe, z Cesarstwem

Bi-zantyjskim. Ksi

stwo szybko si

rozrastało i powi

kszyło znacznie swe terytorium, zwłaszcza za

panowania

wiatosława (945-972), walcz

cego zwyci

sko z Chazarami, Pieczyngami i Bułgarami.

Syn

wiatosława Włodzimierz I Wielki (980-1015) po

lubił ksi

ęŜ

niczk

bizantyjsk

Ann

, siostr

cesarza Bazylego II Bułgarobójcy, po czym w 989 r. dokonana została chrystianizacja Rusi przez
greckich duchow-nych z Konstantynopola. Kijów stał si

odt

d siedzib

metropolity i centrum

religijnym Rusi. Oprócz wiary chrze

cija

skiej Rusini przej

li równie

z Bizancjum zasady powi

zania

religii i władzy, natomiast zastoso-wali własny, nieco odmienny, porz

dek liturgiczny.

Za panowania ksi

cia Jarosława M

drego (1019-54) jego wojska w wyprawach wojennych docierały

na Mazowsze, Litw

i ziemie Estów (Estoni

). Ksi

ąŜę

dbał o rozwój miast, rozwijała si

bujnie kultura

chrze-

cija

ska, głównie pi

miennictwo w j

zyku starocerkiewnym, wybudowany został sobór Sofijski

w Kijowie. Jarosław podzielił w testamencie pa

stwo mi

dzy swych synów przy zachowaniu senioratu.

Mimo to nast

-piło rozbicie pa

stwa na oddzielne ksi

stwa, z których najwa

niejszymi były: Ru

Halicko-Woły

ska i Ru

Włodzimiersko-Suzdalska. Kijów natomiast utracił swe znaczenie, zwłaszcza

po zburzeniu miasta w 1240 r. przez Tatarów.

Złota Orda

- pa

stwo Mongołów nad Wołg

i Kam

W pocz

tkach XIII w. ksi

stwa ruskie zostały najechane przez plemiona Mongołów, którzy przybyli ze

rodkowej Azji, pod dowództwem D

ingis-chana. W 1223 r. Mongołowie rozgromili zjednoczone

wojska ksi

ąŜą

t wielkoruskich nad rzek

Kałk

na nizinie nad Morzem Azowskim, poczym

podporz

dkowali sobie kolejno ksi

stwo Kijowskie, Bułgari

Kamsk

, ksi

stwa riaza

skie i

włodzimiersko-suzdalskie a

do Nowogrodu na północy. Mongołowie wsz

dzie po sobie zostawiali

zgliszcza miast i osad i tysi

ce zabitych. Niektóre ksi

stwa ruskie, jak perejasławskie, czernichowskie i

siewierskie, po straszliwych zniszczeniach i pogromach, przestały w ogóle istnie

. Cz

ęść

zachodnich

ksi

stw ruskich dostało si

wtedy pod panowanie Wielkiego Ksi

stwa Litewskiego.

W podbitych ksi

stwach władza ksi

ąŜą

t ruskich została utrzymana, lecz na ich dworach przebywali

namiestnicy chana, którzy pilnowali poboru podatków i rekrutów do mongolskiej armii Złotej Ordy.
Konsekwen-cj

panowania mongolskiego było zerwanie kontaktów prawosławnej Rusi z Bizancjum

(Cesarstwem Łaci

skim) i jej izolacja od Europy Zachodniej.

Po 1260 r.

rodkowo-azjatyckie imperium Mongołów zacz

ło si

stopniowo rozpada

. Natomiast na

tere-nach wschodniej Europy, w rejonie rzeki Kamy i

rodkowej Wołgi, Mongołowie zało

yli pa

stwo

Złot

Ord

, ze stolic

w Seraju u uj

cia Wołgi do Morza Kaspijskiego. W połowie XV w. uległo ono

podziałowi na kilka oddzielnych chanatów: Kaza

ski, Krymski, Astracha

ski i Syberyjski. Najdłu

ej z

nich, bo a

do 1774 r., przetrwał Chanat Krymski ze stolic

w legendarnym Bakczyseraju. Pa

stwo to

utrzymywało si

głównie z łupie

czych wypraw czambułów mongolsko-tatarskich na s

siednie ziemie

nad Donem, Dnieprem i Dnie-strem.

Aleksander Newski (ur.1220-1263)

- wielki ksi

ąŜę

Rusi Włodzimiersko-suzdalskiej.

Od połowy XII w. nast

piła ekspansja Niemców, Szwedów i Du

czyków na terytoria przybałtyckie

dzy Zatokami Rysk

i Newsk

. Na terytorium Inflant w 1202 r. utworzony został przez papie

Innocentego III niemiecki Zakon Kawalerów Mieczowych, który sił

nawracał poga

ludno

ść

wiar

chrze

cija

. Natomiast w okresie najazdów mongolskich na wschodnie i południowe

ksi

stwa ruskie, w Zatoce Newskiej wyl

dowali Szwedzi z zamiarem zaj

cia Rusi Nowogrodzkiej. W

1240 r. zostali jednak

e sromotnie pokona-ni w bitwie nad New

przez wojska młodego ksi

cia

włodzimierskiego, Aleksandra Newskiego, st

d przy-domek.

2. Ksi

stwo Moskiewskie (1240-1340)

Po rozbiciu przez Mongołów w 1240 r. Rusi Kijowskiej, zachodni

jego cz

ęść

zaj

ło, jakby przy okazji,

Wielkie Ksi

stwo Litewskie. Podbój rozległych terytoriów, obejmuj

cych dorzecze Dniepru, a

Smole

sk, Wia

, Nowogród Siewierski i Morze Czarne, zaj

ło Litwinom ponad sto lat. Zasłu

yli si

w tym wielkim dziele zwłaszcza wielki ksi

ąŜę

Giedymin (1316-1341), jego syn Olgierd (1345-1377) i

Witold (1392-1430).
Na pozostałych terenach ziem słowia

skich wschodniej Europy rozwin

ło si

szereg odr

bnych

ksi

stw ruskich, b

cych w lennej zale

ci od chana Złotej Ordy. Były to ksi

stwa: Pskowskie,

Nowogrodzkie, Twerskie, Włodzimierskie, Suzdalskie, Moskiewskie i Riaza

skie. Najwa

niejszym z

nich było Ksi

stwo Mo-skiewskie, wyłonione w 1276 r. z Ksi

stwa Włodzimiersko-suzdalskiego, Jego

stolic

było miasto Moskwa, zało

one w 1147 r., nad rzek

Moskw

, dopływem Wołgi.

Władcy Ksi

stwa Moskiewskiego wywodzili si

z dynastii Rurykowiczów Ksi

stwa Kijowskiego, a w

bezpo

redniej linii od Aleksandra Newskiego (1252-1263), panuj

cego w Ksi

stwie Włodzimiersko-

suzdalskim. Byli to: Daniel (1276-1303), Jerzy (1303-1325), i Iwan I Kalita (1325-1340).

2. Wielkie Ksi

stwo Moskiewskie (1340-1500)

W 1340 r. Ksi

stwo Moskiewskie przekształciło si

w Wielkie Ksi

stwo Moskiewskie. Poczynaj

c od

Iwana I Kality, władcy ksi

stwa zapocz

tkowali długotrwały proces jednoczenia ksi

stw

wschodnioruskich, dokony-wany w drodze dobrowolnych fuzji, b

podbojów. Ksi

stwo Moskiewskie,

jako pierwsze, podj

ło te

walk

z dominacj

mongolsk

. Pierwsze swe du

e zwyci

stwo nad

Tatarami odniosły wojska ruskie, pod wodz

Dymitra Do

skiego, w 1380 r. w bitwie na Kulikowym

Polu nad Donem.
Dzieło zjednoczenia kontynuował intensywnie ksi

ąŜę

Iwan III Srogi, przył

czaj

c do swej domeny

ksi

stwa Tweru i Nowogrodu. W 1472 r. po

lubił on bratanic

ostatniego cesarza bizantyjskiego

Paleologa, w zwi

z-ku z czym, wobec upadku Cesarstwa Bizantyjskiego, uwa

ał si

potem za

dziedzica całego Ko

cioła Pra-wosławnego. Iwan III uniezale

nił si

całkowicie od dominacji

tatarskiej Złotej Ordy (1480). Przestał mianowicie płaci

podatki lenne chanowi tatarskiemu, a

nast

pnie odparł kilka jego odwetowych wypraw. Złota Orda upadła zreszt

ostatecznie w 1502 r.,

pobita przez krymskich Tatarów.
Przez cały czas istnienia Ksi

stwa Wielkomoskiewskiego panowali w nim ksi

ąŜę

ta dynastii

Rurykowiczów. Byli to: Siemion Dumny (1340-1353), Iwan II Pi

kny (1353-1359), Dymitr Do

ski

(1359-1389), Wasyl I (1389-1425), Wasyl II

lepy (1425-1462) i Iwan III Srogi (1462-1505). Za

Iwana III ksi

stwo powi

kszone zostało o ksi

stwa Jarosławskie oraz Nowogrodzkie i stało si

jednolitym pa

stwem narodowym, została rozbudowana Moskwa, jako stolica, a tak

e Kreml, jako

rezydencja władcy. Równocze

nie pa

stwo zacz

to nazywa

greck

nazw

Rusi: Rossija - Rosja.

3. Rosja w XVI wieku

Zbieranie ziem ruskich, wojny o dost

p do Bałtyku, rozbicie i wchłoni

cie tatarskich chanatów po Złotej

Ordzie, obrona przed Tatarami krymskimi,BR> Władcy: Wasyl III (1505-1533), wielki ksi

ąŜę

moskiewski, Iwan IV Gro

ny (1533-1584), od 1547 car Rosji; Fiodor I (1584-98)

Wasyl III(1505-1533)

- wielki ksi

ąŜę

moskiewski, syn Iwana III Srogiego (1462-1505).

W pierwszych dziesi

cioleciach XVI w. ksi

ąŜę

moskiewski Wasyl III, kontynuuj

c, po swym ojcu

Iwanie III Srogim, dzieło zespolenia ziem ruskich, wdał si

w wojny z Litw

i Koron

(1507-1508 i

1512-1522) i zdobył w 1510 r. Psków, a w 1514 r. Smole

sk. W 1521 r. przył

czył do swojej domeny

Ksi

stwo Riaza

skie. Umocnił te

władz

kosztem bojarów, to jest wielkich feudalnych wła

cicieli

ziemskich na Rusi. Bojarowie nadal jednak sprawowali władz

administracyjn

w kraju,

gali

daniny, zasiadali w Dumie Bojarskiej, b

cej organem doradczym wielkiego ksi

cia, potem cara. W

feudalnych strukturach ksi

stwa najni

warstw

społeczn

stanowiło chłopstwo pa

szczy

niane,

przypisane do ziemi, b

cej własno

bojarów lub ksi

cia.

Za Wasyla III zako

czona została rozbudowa Kremla, który otoczony został murem ceglanym ze

słynnymi wie

ami kremlowskimi. Zaznaczyło si

równie

ywienie kulturalne, pi

miennictwa,

malarstwa, po okresie mongolskich zniszcze

i upadku. Wielki ksi

ąŜę

Wasyl III zmarł w 1533 r.

Iwan IV Gro

ny (1533-1584)

- od 1547 car Rosji, syn Wasyla III (1505-1533).

W 1533 r,. gdy zmarł wielki ksi

ąŜę

moskiewski Wasyl III, jego prawowity nast

pca, syn Iwan miał 3

lata. Władz

regencyjn

sprawowała jego matka Helena Gli

ska wespół ze specjalnie powołan

rad

regencyjn

. Przez cały okres regencji istniały w Rosji tendencje separatystyczne, spiski i walka o

wpływy i władz

pomi

dzy poszczególnymi rodami bojarskimi. W latach 1534-1537 odbyła si

kolejna

wojna litewsko-rosyjska, zainicjowana przez Litwinów, którzy chcieli wykorzysta

okres niepokojów w

Rosji dla odzyskania utraconych wcze

niej terytoriów. Nie przyniosła ona efektów

adnej ze stron, a

jedynie pogromy i zniszczenia przygranicznych terytoriów.
Osobiste rz

dy Iwan IV zacz

ł sprawowa

po koronacji na cara w 1547 r. W tym

e roku o

enił si

Anastazj

, z rodu bojarskiego Romanowych i miał te

miejsce wielki po

ar Moskwy. Ju

na samym

pocz

tku swego panowania nowy władca rozprawił si

zdecydowanie i krwawo ze swymi bojarskimi

rywalami, utwierdzaj

c sw

absolutn

władz

. Równocze

nie w pierwszych 10 latach rz

dów Iwan IV

przeprowadził w pa

stwie szerokie, nowoczesne reformy w administracji, finansach, wojsku,

downictwie i w Ko

ciele prawosławnym. W zarz

dzaniu pomocne mu były Rada Wybrana, zło

ona

ze szlachty bojarskiej oraz [[Sobór Ziemski]], zwoływany co roku w sprawach nowych ustaw, poboru
podatków, wojny i pokoju. Lecz głównym osi

gni

ciem Iwana IV było rozbicie tatarskich chanatów

Kaza

skiego w 1552 r., Syberyjskiego cz

ęś

ciowo w 1555 r., a ostatecznie w 1598 r. i Astracha

skiego

w 1556 r., przej

cie ich terytoriów, i szeroka ekspansja Rosji na wschód po góry Ural i na południe po

Morze Kaspijskie. Równocze

nie w kraju rozwin

ł si

znacznie handel, a stołeczna Moskwa stała si

miastem stutysi

cznym. W posiadło

ci cara, to jest na Kremlu, architekci włoscy wybudowali kilka

reprezentacyjnych soborów oraz

wieckich obiektów w stylu renesansowym. W tym te

czasie powstał

w Moskwie sobór Wasyla Błogosławionego.
Nie udało si

natomiast Iwanowi IV poszerzy

granic swego pa

stwa w kierunku zachodnim do Morza

Bałtyckiego. W latach 1554-57 przeprowadził pierwsz

wojn

ze Szwecj

o Finlandi

, a w 1558 r.

rozpocz

ł wojn

o przybałtyckie terytorium Inflant, b

cych w posiadaniu niemieckiego Zakonu

Kawalerów Mieczowych. Zakon ten rozpadł si

w 1561 r. i nast

piła jego sekularyzacja, przy czym

wielki komtur przeszedł na protestantyzm. Inflanty dostały si

wtedy pod panowanie litewskie, a zaraz

potem polsko-litewskie. Wojna Rosji z Zakonem przekształciła si

c w wojn

z Litw

i Polsk

ostatecznie Rosja przegrała sw

pierwsz

, trwaj

15 lat, wojn

o Inflanty, trac

c ponadto miasta

Połock i Wielkie Łuki, jakie zaj

te zostały przez wojska polsko-litewskie Stefana Batorego. Wojna

zako

czona została 10-letnim rozejmem w Jamie Zapolskim, przy mediacji wysłannika papieskiego

jezuity Antonio Possevina. Estoni

utrzymali Szwedzi wraz z twierdz

Narwa.

Równie

nieustanne niebezpiecze

stwo groziło Rosji ze strony Chanatu Tatarskiego na Krymie.

dzy innymi w 1571 r. jego wojska złupiły i spaliły Moskw

, z wyj

tkiem Kremla. W latach

panowania Iwana IV rozpocz

ła si

szeroka penetracja terenów północnej Azji na wschód od Uralu.

Wielk

rol

w tej kolonizacji odegrała rodzina kupców rosyjskich Strogonowów, którzy zorganizowali

gospodarcz

eksploatacje soli, futer, minerałów na nowych terenach. Do ich opanowania posługiwali

oddziałem kozackim, dowodzonym przez Jermaka, a licz

cym tysi

c ludzi.

Car Iwan IV Gro

ny był człowiekiem porywczym i gwałtownym, jego szale

stwa tonowała jednak

ona

Anastazja. Po jej

mierci w 1560 r., ogarn

ły go depresja i szale

stwo. Przekonany,

e została ona

otruta, m

cił si

na podejrzanych, ka

Ŝą

c ich wi

i mordowa

. Podzielił wtedy kraj na dwie cz

ęś

ci,

przy czym cz

ęść

lepsza, zwana oprycznin

, obj

ła stare ksi

stwa i stała si

jego prywatn

własno

Nie obowi

zywały tam dotychczasowe prawa i ustawodawstwo, a tylko dora

ne polecenia cara,

realizowane przez zaufanych i oddanych ludzi, tzw. opryczników, którzy bogacili si

w wyniku grabie

bojarów, miast i cerkwi. Chaos, samowola, wyprawy karne, samos

dy, jakie opanowały Rosj

zrujnowały całe połacie kraju. Po

mierci Iwana IV Gro

nego w 1584 r., rz

dy przej

ł jego syn z

pierwszego mał

stwa Fiodor I .

Fiodor I (1584-1598)

- car Rosji, syn Iwana IV (533-1584).

mierci Iwana IV Gro

nego w 1584 r., rz

dy przej

ł jego syn z pierwszego mał

stwa Fiodor I .

Car Iwan IV Gro

ny miał trzech synów: najstarszego Iwana zabił w porywie szału w 1581 r. Drugi

Fiodor został carem. Najmłodszy 9-letni Dymitr, z siódmego mał

stwa, w 1591 r. stracił

ycie w

ataku epilepsji podczas chłopi

cej zabawy na podwórku pałacu Godunowych w Ugliczu. Tak

przynajmniej orzekła specjalna komisja, przysłana z Moskwy. Jednak

e wg szerokiej opinii publicznej

zabójstwo to zostało ukartowane przez ksi

cia Borysa Godunowa, który mógł spodziewa

Dymitr po osi

gni

ciu pełnoletnio

ci, przejmie carsk

władz

Car Fiodor I nieustannie chorował, nie zajmował si

sprawami pa

stwowymi, troszczył si

jedynie o

swój pałac kremlowski. Faktyczne rz

dy w Rosji od 1587 r. sprawował jego szwagier i doradca, ksi

ąŜę

Borys Godunow. W wojnie ze Szwecj

(1590-95) odebrał on kilka miast w rejonie Jeziora Ładoga, i

skutecznie bronił kraj przed wypadami tatarskimi z Krymu, przeciwko którym zbudowano w
południowych rejonach Rosji szereg twierdz, ostrogów i linii obronnych. Znacz

cym wydarzeniem było

uniezale

nienie si

cerkwi prawosławnej w Rosji od patriarchów w Konstantynopolu, Jerozolimie ,

Antiochii i Aleksandrii.
Na Fiodorze I zako

czyła si

dynastia rodu ksi

ąŜę

cego Rurykowiczów, panuj

cego od 862 r.

4. Rosja w XVII wieku

Czasy wielkiej smuty (1605-1613), wojny z Polsk

i Turcj

, unia perejesławska z Ukrain

, ekspansja

kolo-nialna w północnej Azji, reformy pa

stwowe.

Władcy: Borys Godunow (1598-1605), Michał (1613-1645) - pocz

tek dynastii Romanowych, Aleksy

(1645-1675); Fiodor III(1676-1682); Zofia (1682-1689) - regentka dwóch młodocianych carów; Piotr I
Wielki (1689-1725)

Borys Godunow (1598-1605)

- car Rosji, wybrany po Fiodorze I.

Po bezpotomnej

mierci w 1598 r. cara Fiodora I, Sobór Ziemski w Moskwie wybrał carem ksi

cia

Borysa Godunowa. Dbał on o rozwój gospodarczy i kulturalny kraju. Post

powała kolonizacja

terytoriów północnej Azji na wschód od Uralu, gdzie koloni

ci rosyjscy zało

yli szereg miast, m.in.

Tomsk nad rzek

Irtysz. Jednak w latach 1601-1603 wielka susza w Rosji spowodowała głód w wielu

rejonach kraju, niepokoje i w

drówki zbiegłych i bezdomnych chłopów, którzy porzucili swe miejsca

zamieszkania. Niepokoje wzmagały te

pogłoski o tym,

e Dymitr, syn Iwana Gro

nego,

yje i nale

mu si

dziedzictwo.

Pierwszy Dymitr Samozwaniec ujawnił si

w 1603 r. Był to prawdopodobnie mnich, zbiegły z klasztoru

Czudnowskiego na Litw

, wychowany na dworze ksi

cia Adama Wi

niowieckiego na Polesiu. Stamt

wraz ze zbrojnym oddziałem, zło

onym głównie z Polaków, ruszył na Moskw

. Po kilku potyczkach z

wojskami cara opanował stolic

Rosji w czerwcu 1606 r., co ułatwione zostało przez

mier

Borysa

Godunowa dwa miesi

ce wcze

niej.

mier

Godunowa otwarła okres tzw. Wielkiej smuty, to jest

anarchii i zamieszek, trwaj

cych do 1913 r.

Wielka smuta (1605-1613)

- okres anarchii i zamieszek w Rosji.

mierci Borysa Godunowa carem został jego syn Fiodor II (1606). Lecz rz

dził, przy pomocy swej

matki, tylko dwa miesi

ce. Został zamordowany, wraz z cał

rodzin

Godunowych w trakcie

zamieszek, jakie wy-buchły po zaj

ciu Moskwy przez oddziały Dymitra Samozwa

ca I, którego

okrzykni

to wtedy carem Rosji.

Dymitr Samozwaniec I (1605-1606), zadeklarował pokojowe panowanie, zniósł kar

mierci i

amnestionował swych przeciwników. Chciał zorganizowa

wypraw

wojenn

przeciwko Tatarom

krymskim i szukał sujuszników do niej. Lecz odmówił poselstwu polskiemu Zygmunta III Wazy
przekazanie Smole

ska i Siewierszczyzny w zamian za pomoc w zamierzonej wojnie. O

enił si

Polk

Maryn

Mnichówn

, która przybyła z du

ym orszakiem i ojcem do Moskwy, po czym uznana

została za carow

. Wówczas bojarzy wzniecili powstanie antypolskie, podczas którego Dymitr

Samozwaniec I i 2 tys. jego popleczników, głównie Polaków, zostało zabitych, a ksi

ąŜę

Mniszech z

córk

internowani poza Moskw

Kolejnym carem obwołany został wtedy przywódca spisku, bojar Wasyl Szujski (1606-10). Nie
spowodowało to

adnej poprawy sytuacji w Rosji, w której utrzymywał si

od lat silny kryzys

gospodarczy i anarchia. Stały si

one powodem wybuchu wielkiego antyfeudalnego powstania

chłopskiego, pod przywództwem Iwana Bołotnikowa. Za

po jego stłumieniu pojawił si

kolejny

pretendent do tronu Dymitr Samozwaniec II, którego zwolennicy zbrojnie wyst

pili przeciwko carowi.

Wówczas Szujski zawarł pakt ze Szwecj

, otrzymuj

c wsparcie ich wojsk, w zamian za zrzeczenie si

swych praw do Inflant.
Stało si

to pretekstem do wznowienia przez Polsk

wojny z Rosj

(1609-18) i w 1610 r. polskie

oddziały hetmana Stanisława

ółkiewskiego zaj

ły Moskw

, a car wywieziony został i uwi

ziony w

Polsce, gdzie wkrótce zmarł. Polacy zostali jednak

e wyparci z miasta w sierpniu 1612 r. w wyniku

powstania jego mieszka

ców, kierowanego przez ksi

cia Dymitra Po

arskiego. Wówczas Sobór

Ziemski, zwołany przez miesz-czan i szlacht

rosyjsk

, obrał na cara ksi

cia Michała Romanowa. Dał

on pocz

tek nowej dynastii, panuj

cej w Rosji do 1762 r., a licz

c z liniami bocznymi, a

do 1917 r.

Michał Romanow (1613-1645)

- car Rosji, zapocz

tkował dynasti

Romanowych..

Car Michał, wybrany przez Sobór Ziemski po 8-letnim okresie smuty, przede wszystkim musiał
rozprawi

z szajkami i bandami, grasuj

cymi po całej Rosji. Nale

ały do nich równie

oddziały

polskich lisowczyków Aleksandra Lisowskiego, słu

Ŝą

cych wpierw drugiemu Dymitrowi Samozwa

cowi,

a potem trudni

cych si

rozbojem. W 1617 r. Michał Romanow zako

czył wojn

ze Szwecj

, a

nast

pnie, po nieudanej wyprawie wojsk polskich na Moskw

, tak

e z Rzeczypospolit

. Mianowicie w

1619 r. zawarty został w Dywilino (Deulin) rozejm rosyjsko-polski na 14 lat, pozostawiaj

cy w r

kach

polskich Smole

sk] i ziemie czernichowskie oraz siewierskie.

Pokój zewn

trzny był Michałowi niezb

dny dla odbudowy gospodarczej kraju, spustoszonego w

okresie smuty, i dla umocnienia centralnej władzy carskiej. Rozwój gospodarczy Rosji faktycznie
powoli nast

pował, za

szczególnie intensywnie rozwijała si

kolonizacja północnej Azji przez Rosjan.

Za panowania Michała doszli oni do rzeki Amur i morza Ochockiego na wschodnim kra

cu kontynentu

azjatyckiego, zakładaj

c po drodze warowne osady i miasta: Jakuck, Jenisejsk, Irkuck, Krasnojarsk,

Ochock, Wierchoja

sk i inne.

W latach 1632-34, przed upływem okresu rozejmu z Polsk

, wykorzystuj

c okres bezkrólewia po

mierci Zygmunta III Wazy, Rosjanie oblegli Smole

sk, pragn

c odebra

ziemie smole

skie, lecz

uniemo

liwiła im to odsiecz nowego króla polskiego Władysława IV. Ta kolejna wojna polsko-rosyjska

zako

czona została „pokojem wieczystym" w Polanowie, zgodnie z którym Polska zatrzymała terytoria

uzyskane w rozejmie dywili

skim, ale równocze

nie król Polski zrzekł si

wszelkich roszcze

do tronu

moskiewskiego.
Po

mierci Michała Romanowa, carem został jego syn Aleksy.

Aleksy (1645-1676)

- car Rosji, syn Michała (1613-1645), z dynastii Romanowych

Car Aleksy obj

ł rz

dy w wieku 16 lat, był bardzo pobo

ny, dbał o splendor swego dworu, lecz nie

radził sobie w sprawach gospodarczych. Przyznawał ulgi handlowe szybko bogac

cym si

kupcom i

bojarom, oraz przywileje dla duchowie

stwa. Za

z drugiej strony nowy kodeks s

dowy wprowadził

ostre kary za najmniejsze przest

pstwa, a chłopi w pełni podporz

dkowani zostali i uzale

nieni od

feudalnych wła

cicieli ziemskich. Natomiast dla ludno

ci miejskiej bardzo uci

ąŜ

liwe było podwy

szenie

podatku od soli. W rezultacie doszło do szerokich wyst

pie

chłopstwa i miast przeciwko bojarom i

władzom pa

stwowym. Najwi

ksze konsekwencje miał tzw. „bunt solny" w miastach i car musiał

wycofa

z cz

ęś

ci swych decyzji.

W 1654 r. Rosja zawarła w Perejasławiu uni

z Ukrain

, kierowan

przez atamana Bohdana

Chmielnickie-go. Było to równoznaczne z rozpocz

ciem nowej wojny rosyjsko-polskiej. Wojska

rosyjskie zaj

ły wtedy Smole

sk, cał

Białoru

i cz

ęść

Litwy z Wilnem. Lecz zaraza, panuj

ca w Rosji

i napa

ść

Szwedów na Rzeczpospolit

, spowodowały wstrzymanie walk rozejmem w Niemie

y, po

czym tak

e Rosja rozpocz

ła wojn

ze Szwecj

. Prowadzona ona była jednak ospale, zako

czyła si

rozejmem w 1668 r. Po odej

ciu Szwedów z Rzeczpospolitej i uznaniu przez hetmana Wychowskiego

jej zwierzchnictwa nad Ukrain

, car Aleksy wznowił wojn

z Polsk

. Zako

czył j

dopiero pokój w

Andruszowie w 1667 r., w którym ostatecznie przyznane zostały Rosji ziemie smole

skie,

czernichowskie i siewierskie oraz cała Ukraina Zadnieprza

ska wraz z Kijowem.

W latach 1668-1671 miały miejsce w Rosji liczne bunty i powstania chłopskie, wzniecane przeciwko
pa

szczy

nianemu uciskowi ze strony wielkich wła

cicieli ziemskich. Najwi

kszy, pod przywództwem

Stiepana Razina, miał charakter wojny chłopskiej, obj

ł tereny nad dolnym Donem i prawie całe

Powoł

e, trwał dwa lata. Zako

czył si

rozbiciem przez regularne wojska carskie i ci

ęŜ

kimi represjami

wobec opozycji chłopskiej. Po

mierci cara Aleksego rz

dy w Rosji przej

ł jego najstarszy syn, Fiodor

III.

Fiodor III (1676-1682)

- car Rosji, syn Aleksego (1645-1676).

iodor III został carem, maj

c 15 lat. Był bardzo chorowity, a przy tym wszechstronnie wykształcony.

Znał j

zyk polski, który za jego panowania był j

zykiem dworu. Wprowadził szereg reform w pa

stwie.

Zniesione zostały niektóre drastyczne kary, ujednolicone podatki ludno

ci, zwi

kszone kompetencje

wojewodów, przy równoczesnym zmniejszeniu ilo

ci urz

dów i in.

Pragn

c unormowa

pokojowo stosunki z Polska przedłu

ył w 1678 r. rozejm andruszowski i

zadeklarował ch

ęć

zawarcia pokoju. Nie uchronił si

jednak

e od wojny z Turcj

na Ukrainie, gdy

hetman Doroszenko, zwasalizowany przez Turcj

, próbował podporz

dkowa

sobie cał

lewobrze

Ukrain

. Wojna zako

czyła si

w 1681 r. uznaniem przez Turcje praw Rosji do terenów Ukrainy

zadnieprza

skiej i zakazem zasiedlania tzw. Dzikich Pól na południu Ukrainy.

mierci Fiodora III bezpo

rednia władz

regencyjn

w Rosji sprawowała jego córka, Zofia.

Zofia (1682-1689

- regentka i siostra carów Iwana i Piotra, córka Fiodora III (1676-1682)

mierci cara Fiodora III, w wyniku sporów i krwawych porachunków pomi

dzy strzelcami carskimi i

bojarami, ogłoszono równolegle carami dwóch braci zmarłego: 15-letniego Iwana i 10-letniego Piotra,
zreszt

z ró

nych mał

stw, i przydano im za regentk

25-letni

ich siostr

, Zofi

. Faktycznie

rezolutna Zofia sprawowała niepodzielnie władz

przez 7 lat, gdy

Iwan był niesprawny umysłowo, za

Piotr zbyt młody.
W 1684 r. Zofia potwierdziła, zawarty wcze

niej, traktat pokojowy ze Szwecj

, a w 1686 r. zawarty

został w Moskwie traktat z Polsk

, zwany pokojem Grzymułtowskiego. Nazwa st

e na czele

polskiego poselstwa stał wojewoda pozna

ski Krzysztof Grzymultowski. Traktat utrwalił warunki

rozejmu andruszowskiego i stanowił pakt obronny obu pa

stw przeciwko Turcji.

Przez cały XVII w. trwały odkrywcze wyprawy rosyjskich podró

ników, naukowców i pionierskich

osadników w gł

b Azji na wschód od Uralu. W pierwszej połowie XVII w. Rosjanie skolonizowali ju

prawie cał

Azj

na północ od Mongolii i rzeki Amur, z wyj

tkiem Półwyspu Kamczatki. Jednak w 1689

r. Rosja zawarła wymuszony traktat z Chinami, w którym, w zamian za przywileje handlowe, odst

piła

Chinom Kraj Nadamurski, to jest pas terytorium na północ od Amuru. Głównym eksploatowanym
ówcze

nie bogactwami Syberii były futra i skóry zwierz

ce, oraz drewno, stanowi

ce podstawowy,

wła

ciwie jedyny, materiał budowlany.

W XVII w. Rosja poczyniła te

pewne post

py w rozwoju swej gospodarki, w miastach powstały liczne

manufaktury, rozwijał si

handel zagraniczny. Głównymi towarami eksportowymi były: futra

syberyjskie, zbo

e, sól, ryby, kawior, len, olej konopny i drewno, spławiane wielkimi rzekami. Znaczn

przeszkod

w kontaktach zagranicznych był brak dost

pu Rosji do Bałtyku i Morza Czarnego.

Zofia wraz ze swym głównym doradc

ksi

ciem Wasylem Golicynem zamierzali przej

ąć

równie

formalnie władz

carsk

, spisek jednak

e si

nie udał i Zofia została zesłana do klasztoru. Pełn

władz

w Rosji, jako jedyny car, przej

ł wtedy Piotr I Romanow.

Piotr I Wielki (ur.1672-1725)

-car Rosji od 1682, cesarz Wszechrosji od 1721, syn Fiodora III

(1676-1682), z dynastii Romanowych.

Piotr I otrzymał staranne wykształcenie, w młodo

ci nauczył si

zyka holenderskiego i niemieckiego,

interesowały go szczególnie zagadnienia wojskowe i techniczne. Był pierwszym z carów rosyjskich,
który podró

ował za granic

. W 1697 uczestniczył incognito w wyprawie do krajów europejskich pod

nazwiskiem Piotr Michajłow. Odwiedził wówczas kraje Rzeszy, Holandi

oraz Angli

, spotkał si

wieloma monarchami europejskimi, poznał stosunki społeczne krajów zachodnioeuropejskich, ich
osi

gni

cia techniczne, organizacj

społecze

stwa.

Po powrocie z rekonesansu zagranicznego Piotr I zainicjował wdra

anie szerokich reform, maj

cych

na celu unowocze

nienie pa

stwa. Wprowadzane na przestrzeni wielu lat reformy dotyczyły wojska,

administracji i gospodarki pa

stwa, a tak

e o

wiaty, kultury i Cerkwi prawosławnej. Wszak jako

pierwsze wprowadzone zostały zmiany w zakresie obyczajowo

ci. Bojarzy zostali przymuszeni do

skrócenia szat i ogolenia bród, w ogóle brody mogli nosi

tylko duchowni, chłopi i kupcy, ci ostatni za

specjaln

opłat

. Zaprowadzono nauk

ców zachodnich, wprowadzono palenie tytoniu itp.

Piotr I zreformował armi

, przez coroczny obowi

zkowy pobór do słu

by stałej w regularnej armii. Przy

pułkach gwardyjskich utworzył szkoły kadetów, gdzie młodzi szlachcice zdobywali szlify oficerskie.
Wprowadził nowy podział administracyjny, dziel

c kraj na gubernie, prowincje i dystrykty. A tak

zmiany w systemie zarz

dzania miastami, tworz

c magistraty z burmistrzami na czele. Na czele

nowych urz

dów umieszczał podległych sobie ludzi, utrwalaj

c w ten sposób absolutyzm carski i

centralizacj

władzy.

ywo interesował si

sprawami gospodarczymi, dbał o rozwój manufaktur i handlu, w obrotach z

zagranic

stosował polityk

protekcyjn

. Zorganizował sie

szkół

wieckich na poziomie

elementarnym. Utworzył Akademi

Nauk. Zmienił kalendarz na julia

ski w miejsce stosowanego

dotychczas w Rosji kalendarza "od stworzenia

wiata", wprowadził nowy alfabet - gra

dank

Podporz

dkował te

stwu Ko

ciół prawosław-ny, przez co Rosja przej

ła kulturow

tradycj

Bizancjum.
Jednak głównym celem, jaki wytyczył sobie Piotr I było „wyr

banie” dost

pu Rosji do ciepłych mórz, to

jest do Bałtyku i Morza Czarnego. Ju

w 1696 r. urz

dził wypraw

wojenn

przeciwko Turcji i zdobył

port-twierdz

Azow, u uj

cia Donu do Morza Azowskiego. Na dalsz

ekspansj

na wybrze

a Morza

Czarnego w tym czasie Rosjanie nie mogli sobie jednak pozwoli

, wobec braku na zachodzie Europy

koalicjantów do wojny z Turcj

6. Rosja w XVIII wieku

Zwyci

stwo w II wojnie północnej (1700-1721), uzyskanie dost

pu do Bałtyku i Morza Czarnego

uczyniło Rosj

pot

wiatow

, interwencja przeciwko rewolucyjnej Francji.

Władcy: Piotr I Wielki (1685-1725) - Rosja nowoczesny mocarstwem

wiatowym, Katarzyna I (1725-

1727), Piotr II (1727-1730) - car-chłopiec; Anna (1730-1740) - otoczyła si

doradcami niemieckimi;

Iwan VI (1640-1641) - car-niemowl

; El

bieta (1741-1762) - przywileje dla szlachty bojarskiej;Piotr III

(1763) - kochał Prusy, nienawidził Rosji; Katarzyna II Wielka (1762-1796) - otwarcie czarnomorskiego
okna na

wiat; Paweł I (1796-1801)

Druga wojna północna

Prolog - W latach 1700-1721 w północno-wschodniej Europie rozegrana została druga wojna o
panowanie nad Bałtykiem, tzw. II wojna północna. Wzi

ła w niej udział koalicja sze

ciu pa

stw

przeciwko Królestwu Szwecji, b

cemu hegemonem w regionie Morza Bałtyckiego. Nale

ały do niej:

Dania, Sak-sonia, Rosja i Rzeczpospolita, w trakcie wojny doł

czyły Królestwo Prus i Ksi

stwo

Hanoweru. Wszyscy uczestnicy koalicji mieli własne, cz

ęś

ciowo rozbie

ne, cele i interesy, jakie chcieli

uzyska

w wojnie.

Natarcie koalicji - Wiosn

1700 r., jako pierwsza, działania wojenne przeciwko Szwecji podj

ła

Dania, pragn

ca odebra

prowincj

Szlezwik u podstawy Półwyspu Jutlandzkiego. Prawie

równocze

nie do wojny przyst

pił król Polski August II Mocny, który zamierzał zdoby

dla siebie

Inflanty. Pocz

tkowo wyst

pował tylko jako elektor saski, lecz ju

wcze

niej w 1699 r., jako król Polski,

zawarł antyszwedzkie przymierze z Rosj

i Dani

, pragn

c wci

ąć

w konflikt równie

Rzeczpospolit

. Swe działania wojenne wojska saskie rozpocz

ły od próby zdobycia miasta Rygi. Za

Rosja przyst

piła do wojny jesieni

1700 r. z głównym zamiarem wywalczenia dost

pu do Morza

Bałtyckiego, przy czym wojska rosyjskie obległy miasto-twierdz

Narw

Obie operacje nie powiodły si

, głównie dzi

ki przewadze Szwedów w artylerii i taktycznym

zdolno

ciom młodego króla szwedzkiego Karola XII („ostatniego wikinga”), kieruj

cego bezpo

rednio

swymi wojskami oraz działaj

cemu z wielk

energi

. Przede wszystkim zmusił Dani

do szybkiego

wycofania si

z wojny ju

w sierpniu 1700 r., gro

Ŝą

c zaj

ciem jej stolicy Kopenhagi, w czym uzyskał

wsparcie marynarki wojennej W. Brytanii i Holandii. Nast

pnie szybko przeprawił swe wojska przez

Bałtyk na odsiecz Rydze i Narwie i rozgromił wojska rosyjskie oraz saskie, działaj

ce w Inflantach.

Szwedzki potop w Rzeczypospolitej - Wykorzystuj

c swe zwyci

stwa, butny król szwedzki Karol XII

zamierzył wówczas dokona

dzieła całkowitego pobicia swych przeciwników na ich własnych

terytoriach. Na pierwsz

ofiar

swego rewan

u wybrał Rzeczpospolit

. Rozprawa z ni

przyszła mu

rzeczywi

cie wzgl

dnie łatwo, gdy

liczni magnaci i mo

ni w Koronie, a zwłaszcza na Litwie, woleli

podporz

dkowa

królowi szwedzkiemu, ni

słu

dalej własnemu. To te

Karol XII, gromi

c słaby

opór, w kilku kolej-nych kampaniach w latach 1701-1705 opanował prawie całe terytorium
Rzeczypospolitej.
Gdy król August II Mocny uciekł do Drezna, Karol XII latem 1706 r. ruszył ze swym wojskiem na
Saksoni

. Faktycznie, by nie dopu

do spl

drowania swojego dynastycznego królestwa, August II

rychło zawarł ze Szwedami traktat pokojowy w Altranstädt, zgodnie z którym mieli oni otrzyma

wielk

kontrybucj

, a on sam zrzekł si

korony polskiej na rzecz Stanisława Leszczy

skiego, ogłoszonego

wcze

niej królem Polski przez Karola XII.

Pogrom połtawski - Dopiero wiosn

1708 r. 40-tys. armia szwedzka ruszyła z baz w

Rzeczypospolitej na wschód, by rozprawi

z drugim bałtyckim rywalem. Ju

na samym pocz

tku

kampanii Szwedzi doznali zawodu, nie otrzymuj

c przyobiecanej pomocy ze strony Inflant i

ukrai

skiego hetmana Mazepy, z którym wcze

niej si

sprzymierzyli. A 8 lipca 1709 r. w wielkiej bitwie

z wojskami rosyjskimi, rozegranej pod Połtaw

na Ukrainie, ponie

li sromotn

. Sam król Karol

XII wprawdzie ocalał, dzi

ki ucieczce z placu boju i schronieniu si

w tureckim Stambule, lecz jego

niezwyci

ęŜ

ona dot

d armia, jak

poprowadził ze sob

, przestała praktycznie istnie

. Powrócił do kraju

dopiero w 1713 r., ju

po utracie wi

kszo

ci terenów przybałtyckich, by zgin

ąć

w 1718 r. w starciu z

czykami.

Druga wojna północna ostatecznie zako

czyła si

w 1721 r. pokojem w Nysztad w Finlandii. W jego

wyniku Szwecja utraciła wszystkie terytoria na południe od Morza Bałtyckiego, zmuszona została do
likwidacji swej floty wojennej i w konsekwencji straciła te

, zreszt

bezpowrotnie, status mocarstwa

europejskiego. Drugim, znacznie istotniejszym, rezultatem wojny było wybicie si

Rosji na najwi

ksze

kontynentalne mocarstwo w Europie.

Piotr I Wielki (ur.1672-1725)

- okres rz

dów od 1700 r., II wojna północna, ekspedycje do Azji

rodkowej.

W 1700 r. Rosja wzi

ła udział w drugiej wojnie północnej (1700-1721), w ramach koalicji

antyszwedzkiej, a skład której wchodziły te

Dania, Prusy, Rzeczpospolita Polska i Saksonia. Wojna

rozpocz

ła si

w 1700 r. od zwyci

stw wojsk szwedzkich Karola XII w Kurlandii, po czym Szwedzi

okupowali prawie całe terytorium Polski i Litwy.
Kilkuletni pobyt wojsk szwedzkich w Rzeczypospolitej i
Saksonii, Piotr I wykorzystał na powi

kszenie i dozbrojenie

swych armii. Zadbał zwłaszcza o rozbudow

i unowocze

nienie

artylerii, niweluj

c dotychczasow

przewag

Szwedów w tym

wzgl

dzie. Kontynuuj

c działania wojenne na terytoriach

przybał-tyckich Rosjanie zdobyli południowe wybrze

a Zatoki

skiej, a

do Jeziora Ładoga, oraz twierdze Dorpat i Narw

W 1703 r. u uj

cia rzeki Newy rozpocz

to budow

twierdzy

Pietropawłowskiej, jako zal

ąŜ

ek nowego miasta portowego

Sankt Petersburga.
Dopiero wiosn

1708 r. Szwedzi ruszyli z Rzeczypospolitej na

rozpraw

z Rosj

. Lecz tym razem, po kilku, jeszcze

zwyci

skich, potyczkach, po przej

ciu ci

ęŜ

kiej, mro

nej zimy na

Ukrainie, zostali rozbici 8 lipca 1709 r. w bitwie pod Połtaw

. Po

niej Szwedzi wycofali si

z terenów rosyjskich i

Rzeczypospolitej. Wszak wojna rosyjsko-szwedzka była nadal
kontynuowana, ale ju

bez

adnych szans dla Szwecji, która

ostatecznie utraciła na rzecz Rosji całe Inflanty z Ryg

, Estoni

Kareli

i tereny wokół Jeziora Ładoga. Formalnie druga wojna

północna zako

czyła si

w 1721 r. pokojem w Nysztad w

Finlandii.
Po II wojnie północnej Rosja uzyskała szeroki dost

p do Bałtyku i mo

liwo

ść

rozwoju swej floty, oraz

nieograniczonego handlu z całym

wiatem. Piotr I Wielki zrealizował wi

c swój plan otwarcia dla Rosji

„okna na

wiat”. Kontynuował te

intensywnie budow

Sankt Petersburga i ju

w 1712 r. przeniósł do

tego miasta stolic

imperium. W dniu pokoju nysztadzkiego przybrał tytuł cesarza Wszechrosji.

Po zwyci

stwie połtawskim Piotr I mógł ju

wzgl

dnie swobodnie przyst

do realizacji swego

drugiego wielkomocarstwowego celu, jakim było wyparcie Turków za Morze Czarne. To te

w 1710

r. rozpo-cz

ł działania wojenne przeciw nim w Mołdawii, zreszt

po wcze

niejszym wypowiedzeniu

Rosji wojny przez Wysok

Port

. Nie uzyskał jednak

e powodzenia i szybko wycofał si

z wojny,

zawieraj

c pokój za cen

oddania Turcji twierdzy Azow nad Donem, zniszczenia kilku innych oraz

znacznej kontrybucji. Oczywi

cie strategiczny cel jej pokonania pozostał bez zmian, lecz jego

realizacja zaj

ła jeszcze sie-demdziesi

t lat.

Równie

cym i perspektywicznym celem Rosji było opanowanie i kolonizacja północnej i

rodkowej Azji. Piotr I w 1717 r. podj

ł ekspedycj

wojskow

do Azji

rodkowej, a na flance

południowej wszcz

ł wojn

z Persj

, zdobywaj

c dla Rosji pas terenów wzdłu

południowych brzegów

Morza Kaspijskiego.
Piotr I Wielki zmarł w 1725 r. Na krótko nast

pczyni

po nim została jego

ona Katarzyna I,

Katarzyna I (1725-1727)

- carowa Rosji,

ona Piotra I Wielkiego (1685-1725).

Zgodnie z testamentem Piotra I, tron cesarski po nim przej

ła jego

ona Katarzyna, która została

koronowana jeszcze w 1724 r. Faktycznie rz

dy, w jej imieniu, sprawował ksi

ąŜę

Aleksander

Mienszykow, który przewodniczył specjalnie utworzonej 6-osobowej Najwy

szej Tajnej Radzie,

cej organem doradczym carowej. Katarzyna wkrótce ci

ęŜ

ko zachorowała i umarła po dwóch

latach rz

dów. Historia za-notowała tylko jedn

istotn

jej decyzj

, zawart

w testamencie. Mianowicie

wyraziła w nim wol

, aby nast

na tronie po jej

mierci został Piotr II, wnuk Piotra I, a syn

Aleksego. Po nim władcami miały by

kolejno Anna i El

bieta, córki Piotra I.

Piotr II (1727-30)

- wnuk cara Piotra I (1678-1682).

W chwili przej

cia tronu po Katarzynie I (1725-1727) Piotr II miał 12 lat. Rz

dy regencyjne, zgodnie z

wol

Katarzyny I, wyra

w jej testamencie, miały sprawowa

obie córki Piotra I, Anna i El

bieta,

pospołu z Najwy

Tajn

Rad

. Faktycznie car-chłopiec znajdował si

pod opieka i przemo

nym

wpływem ksi

cia Aleksandra Mienszykowa, wówczas najbogatszego bojara w Rosji. Miał on i jego

rodzina wielkie plany wykorzystania młodego cara dla swych rozlicznych interesów i nawet zar

czył go

w wieku 12 lat, ze sw

córk

, Mari

. Ale Piotr poprzez swego przyjaciela rówie

nika Iwana

Dołgorukiego zwi

zał si

blisko z ksi

ąŜę

rodzin

Dołgorukich, zwa

nion

z rodem Mienszykowów.

Wkrótce te

znienawidził ksi

cia Mienszykowa i zarz

dził zesłanie go wraz z rodzin

na dalek

Syberi

, a ich wielkie maj

tki nakazał skonfiskowa

W 1730 r. Piotr II umarł na osp

, gdy miał 15 lat.

Anna (1730-1740)

- carowa Rosji, córka Iwana V, brata cara Fiodora III.

Zgodnie z testamentem Katarzyny I, rz

dy w Rosji po Piotrze II miały sprawowa

kolejno córki Piotra I,

Anna i El

bieta. Tymczasem Anna zmarła dwa lata wcze

niej, za

przej

cie tronu przez El

biet

nie

było na r

Dołgorukim, którzy zamierzali przechwyci

pełni

władzy w swe r

ce. Spowodowali wi

e carow

została Anna, córka Iwana V, starszego brata Piotra I. Była ona wdow

po niemieckim

ksi

ciu Kurlandii, gdzie od 19 lat przebywała. Dołgorukim wydawało si

bowiem,

e oderwana od

rodowiska rosyjskiego, łatwiej pozwoli sob

manipulowa

Faktycznie nie interesowały j

prawie zupełnie sprawy pa

stwowe, zajmowała si

osobi

cie jedynie

dworem, balami oraz strojami. Natomiast wa

niejsze stanowiska w pa

stwie przejmowali Niemcy, pod

którymi wpływami carowa si

znajdowała. Realnie rz

dy w Rosji sprawował jej faworyt Ernst Biron,

utworzona przez niego Tajna Kancelaria i Gabinet (trzech ministrów). Niemieccy zarz

dcy szybko

odsun

li od władzy wszechwładn

dot

d rodzin

Dołgorukich, która zesłana została na Sybir, akurat

do tej samej miejscowo

ci, w jakiej za ich spraw

przebywali wcze

niej Mienszykowie. Zlikwidowana

została Najwy

sza Tajna Rada.

Za panowania carowej Anny rozszerzone zostały znacznie przywileje szlachty bojarskiej, Rosja
prowadziła wojn

z Turcja z umiarkowanymi sukcesami i odst

piła Persji pas terenów wzdłu

południowych wybrze

y Morza Kaspijskiego, zdobytych przez Piotra I. Zawarty te

został tzw. traktat

"trzech czarnych orłów", w którym Rosja, Austria i Prusy zobowi

zywały si

wzajemnie,

e nie

dopuszcz

do powrotu Stanisława Leszczy

skiego na tron Polski.

Carowa Anna wyznaczyła na swego nast

Iwana VI (1740-1741), wnuka swej siostry Katarzyny,

cej

niemieckiego ksi

cia meklemburskiego.

Iwan VI (1740-1741)

- car Rosji, wnuk Katarzyny, siostry carowej Anny (1730-1740).

Iwan VI, gdy wyznaczony został na cara miał raptem dwa miesi

ycia. Rz

dy regencyjne w imieniu

niemowl

cia sprawowa

miał niemiecki ksi

ąŜę

Ernst Biron, faworyt zmarłej carowej Anny. Ale rychło

rozgorzała walka o tron carski pomi

dzy niemieckimi koteriami dworskimi. Biron został aresztowany,

regencj

przej

ła matka cara-niemowl

cia. To wszystko bardzo nie podobało si

elitom bojarskim,

zawi

zali oni spisek i w drodze zamachu stanu, zgodnie z testamentem Katarzyny I, carow

obwołano

córk

Piotra I Wielkiego, El

biet

bieta (1741-1762)

- carowa Rosji, córka Piotra I Wielkiego

(1685-1725)
El

bieta, druga córka Piotra została imperatorow

w wyniku przewrotu

pałacowego, skierowanego przeciwko panosz

cym si

na dworze

carskim wielkorz

dcom niemieckim, sprawuj

cych regencj

nad

nieletnim Iwanem VI (1740-1741). Pozbawiła władzy kilku Niemców,
piastuj

cych wysokie urz

dy, ale i tak wpływy niemieckie utrzymały si

w Rosji nadal.
Carowa znacznie poszerzyła przywileje szlachty. Mi

dzy innymi mogli

oni zsyła

chłopów, za ró

ne przewinienia, na dalek

Syberi

, lecz

tylko w wieku do 45 lat i sprawnych do pracy. Chodziło bowiem o
zasiedlenie i zagospodarowanie surowych terytoriów azjatyckich.
Zniesione zostały dotychczasowe wewn

trzne cła, które wpływały

hamuj

co na handel, wiele zrobiono w dziedzinie o

wiaty i kultury. Za

panowania El

biety zbudowany został m. in. barokowy Pałac Zimowy,

rezydencja carów w Petersburgu.
W 1757 r. Rosja wł

czyła si

do wojny siedmioletniej, toczonej

przeciwko Prusom przez Austri

i Francj

. Wojska rosyjskie zaj

ły tereny od Królewca po Berlin,

stwarzaj

c w 1762 r. sytuacj

blisk

kapitulacji króla Prus Fryderyka II. Lecz wtedy wła

nie zmarła

cesarzowa, za

jej nast

pca Piotr III nakazał natychmiastowy odwrót zwyci

skiej armii rosyjskiej.

Swego nast

wyznaczyła El

bieta ju

20 lat przed sw

mierci

. Był nim syn siostry Anny, ksi

ąŜę

niemieckiego Holsztynu, Piotr III .

Piotr III (1763)

- imperator Rosji, ksi

ąŜę

Holsztynu, syn Anny, siostry carowaj El

biety (1741-1762)

Piotr III, jako potomek Piotra I Wielkiego ze strony matki, był niemieckim ksi

ciem Holsztynu. W 1745

r. powrócił do Rosji, przeszedł na prawosławie i o

enił si

z ksi

ęŜ

niczk

niemieck

Zofi

Anhalt-

Zerbst, która przybrała imi

Katarzyny. Piotr III uwielbiał Prusy i ich króla Fryderyka II, a nienawidził

Rosji. Dlatego te

po doj

ciu do władzy natychmiast zarz

dził przerwanie wojny z Prusami, zawarł z

nimi sojusz i wycofał zwyci

skie wojska rosyjskie spod Berlina. Owocowało to nienawi

ze strony

szlachty rosyjskiej. Po półrocznych rz

dach został zamordowany przez spiskowców, oficerów gwardii.

Cesarzow

okrzykni

to jego

Katarzyn

II, stuprocentow

Niemk

Katarzyna II (1762-1796)

- caryca Rosji,

ona cara Piotra III

(1763)
Urodziła si

w 1729 r. w Szczecinie, jako córka niemieckiego ksi

cia

Christiana Augusta w prowincji Anhalt-Zelbst. Na chrzcie otrzymała
imiona Sophie Friederike Auguste. W 1745 r. po

lubiła ksi

cia

holszty

skiego Piotra Ulryka, pó

niejszego cara rosyjskiego Piotra III.

W 1762 r., po półrocznych rz

dach, został on zamordowany i carow

została jego

ona, która przybrała imi

Katarzyny II. Katarzyna II była

bystra, inteligentna, bardzo urodziwa i dobrze rozumiała interesy Rosji
jako mocarstwa. Przede wszystkim zerwała

wie

y sojusz z Prusami i

potwierdziła dekret Piotra III o uprawnieniach dla szlachty, czym
zyskała sobie jej uznanie. W ci

gu swego długiego panowania

uczyniła bardzo wiele, zarówno w dziedzinie stosunków
zagranicznych, jak i wewn

trznych, dla wzmocnienia pot

gi pa

stwa,

władzy centralnej i absolutyzmu panuj

cego. W okresie jej rz

dów

terytorium Rosji znacznie si

powi

kszyło, a ludno

ść

z 20 wzrosła do

ok. 35 mln. Przyczyniło si

do tego, mi

dzy innymi, zorganizowanie

masowego osadnictwa kolonistów niemieckich na górnym Powoł

u, gdzie zapewniono im ulgi

podatkowe, wolno

ść

wyznania i opiek

prawn

W latach 1762-66 przeprowadzono w Rosji sekularyzacj

dóbr duchownych. Cerkwie i klasztory

przeszły na utrzymanie skarbu pa

stwowego, który przej

ł posiadane przez nie maj

tki ziemskie,

obejmuj

ce około 900 tysi

cy poddanych. Grunty u

ytkowane bezpo

rednio przez chłopów zostały

przekazane im na własno

ść

, a obowi

zki pa

szczy

niane nieco pomniejszone.

Katarzyna II była bardzo aktywna w sprawach stosunków z Polsk

. Po

mierci w 1763 r. króla

polskiego Augusta III Wettina, jego nast

, za jej

Ŝą

daniem i działaniem, został stolnik litewski

Stanisław August Poniatowski. Był on byłym faworytem Katarzyny II, a koronacja odbyła si

listopada 1764 r., w dniu imienin protektorki. Cz

ęś

ciowo z jej inspiracji w 1767 r. zawi

zała si

Radomiu Konfederacja Generalna przeciwko królowi i reformom Familii, jak nazywano stronnictwo
Czartryskich. Gdy potem sejm konfederacyjny 1767-1768 uchwalił tzw. Prawa Kardynalne, to poseł
rosyjski Nikołaj Wasiliewicz Repnin sprawił,

e gwarantem tych praw została Rosja.

Na Sejmie Repninowskim, prócz utrzymania dotychczasowych praw szlacheckich, zgłoszone zostały
te

m.in. postulaty równouprawnienia innowierców. Głównie przeciwko tym zamiarom konserwatywna

szlachta zorganizowała w lutym 1768 r. Konfederacj

barsk

, jaka wszcz

ła wojn

domow

przeciwko

królowi i przeciwko Rosji w obronie starej wolno

ci szlacheckiej i niepodległo

ci. Gdy wojska rosyjskie

spacyfikowały konfederatów w Barze, przenie

li oni działania wojenne na Ukrain

, licz

c na wł

czenie

do wojny Turcji. Wybuchło tam wtedy powstanie pa

szczy

nianego chłopstwa ukrai

skiego

przeciwko Polakom. Katarzyna II odegrała w nim dwuznaczn

rol

. Wpierw po cichu je poparła, a

nast

pnie pomogła wojskom koronnym w jego stłumieniu.

Faktycznie rosyjskie walki z konfederatami barskimi wykorzystała Turcja i w pa

dzierniku 1768 r.

wypowiedziała wojn

Rosji. Katarzyna II zaproponowała wówczas Stanisławowi Poniatowskiemu

przyst

pienie Rzeczypospolitej do wojny z Turcj

i gotowa była odda

pod jego naczelne dowództwo

równie

wojska rosyjskie. Obie propozycje król Polski odrzucił. Wojna rosyjsko-turecka rozwijała si

niepomy

lnie dla Turcji, mi

dzy innymi rosyjska flota bałtycka, po opłyni

ciu Europy, w bitwie w

Zatoce Czesme

skiej w 1770 r. zniszczyła tureck

marynark

wojenn

. Wojna trwała do 1774 r. i

zako

czyła si

korzystnie dla Rosji, która powi

kszyła swe terytorium w rejonie Krymu, uzyskała

szerszy dost

p do Morza Czarnego, prawo korzystania z przejazdu swych statków i okr

tów

wojennych przez Bosfor, nast

piło uniezale

nienie Chanatu Krymskiego od Turcji itp.

Z kolei zaanga

owanie Rosji w wojnie z Turcj

postanowił wykorzysta

król pruski Fryderyk II dla

zaj

cia Pomorza Gda

skiego, oddzielaj

cego jego prowincj

Magdeburgi

od Prus Ksi

ąŜę

cych.

Zaproponował wi

c rozbiór Rzeczypospolitej pomi

dzy Prusy, Rosj

i Austri

. Po dłu

szym wahaniu

Katarzyna II, która była raczej zainteresowana w utrzymaniu w cało

ci Rzeczypospolitej, jako swego

protektoratu, uległa namowom i zgodziła si

na rozbiór niesfornej Polski. Podpisanie traktatów

rozbiorowych nast

piło w Petersburgu 5 sierpnia 1772 r. Rosja zaj

ła tereny wokół Połocka, Witebska,

Mohylewa i Orszy, utrzymuj

c nadal swój protektorat nad reszt

Rzeczypospolitej.

Jeszcze w czasie trwania wojny rosyjsko-tureckiej o Krym, w styczniu 1773 r., na Powoł

u w Rosji wy-

buchło wielkie powstanie chłopskie. Jego przywódca, zbieg z armii rosyjskiej, Jemielian Wasiliewicz
Pu-gaczow, podawał si

za cara Piotra III, niby cudem ocalonego z zamachu na jego

ycie.

Mistyfikacja ta miała na celu zyskanie przychylno

ci ludno

ci chłopskiej, która z władz

carsk

zała

nadziej

na popraw

swego bytu. Faktycznie powstanie poparte zostało z entuzjazmem przez ludno

ść

wiejsk

całego Powoł

a, a tak

e przez robotników manufaktur i hut na Uralu,

cych te

w wielkiej

dzy. Tysi

czne oddziały Pugaczowa odbyły daleki rajd wzdłu

rzek Uralu, Kamy i Wołgi,

zdobywaj

c liczne miasta i siej

c popłoch w

ród szlachty i ziemia

stwa. Powstanie trwało prawie 3

lata i stłumione zostało dopiero przez oddziały wojskowe Suworowa, ju

po zako

czeniu wojny z

Turcj

. Przywódca rebelii Pugaczow został stracony publicznie w styczniu 1775 roku w Moskwie na

placu Bołotnym.
Powstanie wykazało słabo

ść

i nieudolno

ść

władz terenowych, wi

c Katarzyna II dokonała gruntownej

reformy struktur administracyjnych Rosji. Imperium podzielono na 50 guberni po 300-400 tysi

miesz-ka

ców ka

da, a te na powiaty po 20-30 tys. ludzi, okre

lone te

zostały

le kompetencje

organów i urz

dów zarz

dzaj

cych, s

dowych i skarbowych. Utwierdzono prawa i zwi

kszono zakres

samorz

dno

ci szlachty, wprowadzono ró

ne przywileje dla miast, których celem była stymulacja

rozwoju kapitału handlowego i manufaktur. Oczywi

cie decyzje zasadnicze, wojsko i polityka

zagraniczna zachowane zostały nadal w gestii władzy centralnej, to jest absolutystycznego
imperatora.
W polityce zagranicznej Katarzyna II starała si

zachowa

dystans do wszelkich konfliktów,

rozgrywaj

-cych si

rodkowej czy zachodniej Europie. Np. nie przył

czyła si

do blokady

handlowej Ameryki Północnej w trakcie trwaj

cej tam wojny niepodległo

ciowej przeciwko Anglii.

Natomiast dyplomacja rosyjska nieustannie koncentrowała si

na regionie Morza Czarnego. W 1783 r.

zmuszono chana krymskiego do abdykacji i natychmiast wojska carskie zaj

ły Półwysep Krymski i

wszystkie pozostałe tereny Chanatu Krymskiego. Od razu rozpocz

to te

wielk

, planow

kolonizacj

nowych terenów, przesiedlaj

c dziesi

tki tysi

cy chłopów, głównie z Powoł

a, oraz zakładaj

c szereg

nowych miast i portów, jak Symferopol, Sewastopol, Cherso

, Odessa i inne.

Faktycznie rozwój gospodarczy Krymu i całego północnego wybrze

a Morza Czarnego był bardzo

szybki. By o tym przekona

naocznie, Katarzyna II urz

dziła w 1787 r. uroczyst

wypraw

swego

dworu na te nowe ziemie, których pozyskanie dla Rosji było głównym jej celem, jako cesarzowej
imperium. W trakcie podró

y spotkała si

w Kaniowie nad Dnieprem z królem Polski St. Poniatowskim,

swym kochankiem sprzed ponad trzydziestu lat, a w Chersoniu z cesarzem austriackim, Józefem II.
Zarz

dca południowej Rosji ksi

ąŜę

G. Potiomkin nie szcz

dził pieni

dzy i stara

, by dostojnym

ciom jak najlepiej zaprezentowa

swe osi

gni

cia, kazał nawet pobudowa

makiety wiosek (''wsie

potiomkinowskie'') które ogl

dane z daleka, miały

wiadczy

o zaludnieniu pustych stepów.

Przez cały XVIII w. trwała te

kolonizacja rosyjska północnej cz

ęś

ci kontynentu azjatyckiego. Do 1784

r. Rosjanie zaj

li ju

ostatnie dalekowschodnie terytoria Azji, to jest Kamczatk

i Półwysep Czukocki, a

tak

e opanowali Alask

na kontynencie Ameryki Północnej. Wsz

dzie tam budowali drewniane forty i

osady handlowe.
W 1787 r. Turcja, nie mog

c przebole

straty Krymu, wdała si

w czwart

wojn

z Rosj

Pocz

tko-wo Rosjanie, i sprzymierzeni Austriacy, ponosili kl

ski, co zach

ciło równie

Szwecj

wypowiedzenia wojny Rosji. Ale po 1789 r. sytuacja wojenna si

odmieniła. Pierwsza z wojny wycofała

Szwecja, nie uzyskuj

adnych sukcesów. Jako druga Austria, a to na skutek

mierci cesarza

Józefa II. Za

po serii kl

sk w Mołdawii i nad Dunajem, o pokój poprosiła tak

e Turcja. Traktat

pokojowy z 1792 r. potwierdził wszystkie dotychczasowe zdobycze Rosji na północ od Morza
Czarnego.
Po zawarciu pokoju z Turcj

, Katarzyna II mogła spokojnie zwróci

wzrok na zachód od imperium. A

działo si

tam wiele. We Francji od 1789 r. rozwijała si

rewolucja społeczna i zaczynała si

formowa

przeciwko niej koalicja absolutystycznych monarchii Anglii, Holandii, Austrii i Prus. Natomiast w
s

sied-niej Rzeczypospolitej Sejm Wielki w Warszawie uchwalił w 1791 r. now

konstytucj

ustrojow

W Pol-sce od 1780 r. nie było wojsk rosyjskich, znajdowała si

ona wprawdzie pod politycznym

protektoratem Rosji, lecz w zasadzie rz

dziła si

sama, cho

raczej nie najlepiej. Lecz zmiana ustroju

w Polsce, na wzór haseł rewolucji francuskiej, oraz zapowied

przekazania tronu po

mierci St.

Poniatowskiego elek-torowi saskiemu Fryderykowi, wnukowi Augusta III, były dla Katarzyny II nie do
przyj

cia. To te

wsparła z cał

moc

i wojskiem Konfederacj

Targowick

, zawi

zan

w maju 1792 r.

przez polskich magnatów w celu obalenia Konstytucji 3 Maja i króla St. Poniatowskiego.
Rozpocz

ła si

wojna rosyjsko-polska. Polskie wojska królewskie nie miały szans w walkach z

przewa-

cymi siłami rosyjskimi, które okupowały wnet wi

ksz

ęść

kraju, wraz z Warszaw

, a

wojewódz-two Pozna

skie zaj

te zostało przez Prusy. Władz

w kraju przej

li konfederaci. Wszak nie

na długo, gdy

na wniosek króla pruskiego Fryderyka Wilhelma II w kwietniu 1793 r. przeprowadzony

został II roz-biór Rzeczypospolitej pomi

dzy Rosj

i Prusy. Rosji przypadły rozległe tereny na wschód

od Pi

ska, Niemna i Zbrucza.

Przeciwko tym decyzjom rozbiorowym wybuchło w Polsce w marcu 1794 r. spontaniczne powstanie
na-rodowe, kierowane przez gen. Tadeusza Ko

ciuszk

, które przerodziło si

w wojn

rozproszonymi wojskami rosyjskimi i pruskimi. Ostatecznie powstanie ko

ciuszkowskie zostało

stłumione a w 1795 r. dokonany został trzeci, całkowity III rozbiór Polski pomi

dzy Rosj

, Prusy i

Austri

. Rosji przypadły Li-twa, Grodzie

szczyzna i zachodnia cz

ęść

Wołynia.

Katarzyna II zamierzała tak

e wyst

zbrojnie przeciwko Wielkiej Rewolucji Francuskiej. W latach

1792-95 było to niemo

liwe wobec zaanga

owania si

w wojn

, rozbiory i powstanie w Polsce.

Dopiero w 1795 r. Rosja mogła przyst

do koalicji antyfrancuskiej, jak

zawi

zały monarchie

zachodnie. Przygotowywano realnie 60-tys. korpus wojskowy, wszak bez wi

kszego po

piechu. W

trakcie tych przygotowa

, 17 listopada 1796 r., cesarzowa Rosji Katarzyna II zmarła w Carskim Siole

w pobli

uPetersburga, prze

ywszy 67 lat.

Nast

Katarzyny został jej syn Paweł II.

Paweł I (1796-1801)

- car Rosji, syn Katarzyny II (1762-1796).

Jedn

z jego pierwszych decyzji Pawła I, jako imperatora Rosji, było

zwolnienie z twierdzy w Petersbur-gu gen. Tadeusza Ko

ciuszk

Wolno

ść

ciuszko opłacił zreszt

przysi

wiernopodda

Za-przyja

nili si

nawet obaj, a Paweł I chciał podarowa

ciuszce

1000 „dusz”, który uprosił o zamian

ich na 60 tys. rubli. To był wielki

maj

tek, jaki umo

liwił Ko

ciuszce wyjazd po raz drugi do Ameryki,

d jednak

e po kilkunastu miesi

cach wrócił do Europy,

zamieszkuj

c w Pary

u, a nast

pnie w Szwajcarii.

Najwa

niejszym w sprawach gospodarki wewn

trznej było wydanie

przez Pawła I manifestu, ogranicza-j

cego prac

szczy

nian

chłopów na rzecz obszarników do trzech dni w tygodniu. Pozostałe 3
dni mieli po

na prac

na własnej ziemi, za

niedziela miała by

wolna od pracy. W niewielkim stopniu, ale jednak, ul

yło to doli

szczy

nianych chłopów rosyjskich.

W sprawach polityki zagranicznej Paweł I kontynuował działania matki,
Katarzyny II. Przyst

pił do koalicji z Angli

, Austri

i Turcj

wypowiedział wojn

rewolucyjnej Francji i wysłał wojska ekspedycyjne

do Italii przeciwko Francuzom. Cz

ęść

wojsk przetransportowana została na statkach floty

czarnomorskiej na Sycyli

, sk

d zaatakowały one południow

Itali

. Wi

ksze oddziały, pod

dowództwem Suworowa, zaj

ły cał

francusk

, północn

Itali

i przez Alpy przebiły si

nad Ren.

Jeszcze inne oddziały rosyjskie, wraz z Anglikami, wzi

ły udział w desancie morskim na Holandi

. Na

wszystkich tych trzech frontach sojusznicy faktycznie pozostawili Rosjan bez wsparcia ze swej strony i
rozgoryczony Paweł I wycofał swe wojska ekspedycyjne do Rosji.
Paweł I nie był lubiany przez szlacht

i arystokracj

rosyjsk

za próby umniejszenia ich przywilejów,

niespodziewane dymisje i poni

anie podwładnych. To te

w 1801 r. doszło do zawi

zania spisku kilku

szych oficerów, którzy po opanowaniu pałacu imperatora, za

Ŝą

dali jego dymisji na rzecz syna.

Gdy odmówił, w zamieszaniu, został zabity.
Po

mierci w 1801 r. cara Pawła I tron po nim obj

ł jego syn 23-letni Aleksander I

7. Rosja w XIX wieku

Wojny Napoleo

skie, Kongres Wiede

ski (1815), wielkie mocarstwo zewn

trzne, kl

ska wojny

krymskiej (1853-1856), penetracja Azji

rodkowej; wielkie problemy wewn

trzne, wojna rosyjsko-

japo

ska, rewolucja 1905.

Władcy: Aleksander I (1801-1825) - pogromca napoleo

skiej Francji; Mikołaj I (1825-1855) - wojny

na Bałkanach; Aleksander II ( 1855-1881) - reformowanie Rosji; Aleksander III (1881-1894) - zabity

przez spiskowców; Mikołaj II ( (1894-1917)

Aleksander I (1801-1825)

- cesarz Rosji, syn Pawła I (1796-1801), z dynastii Romanowów.

Aleksander pierwszy był wszechstronnie wykształcony, miał 23 lata
gdy przejmował rz

dy w Rosji. Pierwsze jego liczne dekrety

dotyczyły rehabilitacji ludzi usuni

tych przez Pawła I z urz

dów i

wojska, zwi

kszenia roli senatu, zniesienia podda

stwa chłopów w

guberniach nadbałtyckich, likwidacji cenzury ksi

ąŜ

ek, zakazu

stosowania tortur w

ledztwie, liberalizacji handlu zagranicznego i

reform w szkolnictwie. Utworzone zostały Uniwersytety w
Charkowie i Kazaniu oraz reaktywowany Uniwersytet Wile

ski z

polskim j

zykiem nauczania. Był przyjazny Polakom, jego przyjaciel

Adam Czartoryski był ministrem spraw zagranicznych.
Nowy cesarz starał si

zachowa

neutralno

ść

w sprawach

europejskich i w 1801 r. Rosja zawarła traktat o pokoju i przyja

ni z

Francj

, a w 1802 r. z Prusami. Przyjazne stosunki z Francj

uległy

jednak

e powa

nej erozji po ogłoszeniu si

przez Napoleona I

Bonapartego do

ywotnim konsulem, a pó

niej cesarzem, i po

zamordowaniu ewentualnego kandydata do tronu francuskiego,
Ludwika XVII z rodu Kondeuszów. Ostatecznie w 1805 r. Rosja
przyst

piła do koalicji antyfrancuskiej, zawi

zanej przez Angli

Austri

i Szwecj

. Zgodnie z warunkami paktu, w trakcie najazdu

wojsk francuskich na Austri

w 1806 r. i Prusy w 1807 r. w bitwach pod Austerlitz, Iław

i Frydlandem

uczestniczył rosyjski korpus wojskowy marsz. Michała Kutuzowa.
Po zwyci

stwach Napoleona I i okupacji przez jego armie Austrii, a pó

niej równie

Prus, Aleksander I

spotkał si

z Napoleonem I Bonaparte 7 lipca 1807 r. w Tyl

y nad Niemnem, gdzie obaj cesarze

zawarli traktat pokojowy. Aleksander I nie chciał bowiem, by Rosja prowadziła wojn

z Francj

pojedynk

, za

Napoleon uczynił ró

ne koncesje na rzecz Rosji. Przypadł jej m.in. obwód białostocki

po pobiciu Prus, za

po roku, po kolejnej wojnie francusko-austriackiej tak

e obwód Tarnopolski.

Wcze

niej w 1801 r. Rosja zawładn

ła terytorium Gruzji na Kaukazie. Spowodowało to wieloletni

jej

wojn

z Persj

, która doznała licznych pora

ek. Mi

dzy innymi Rosjanie zaj

li Dagestan i północny

Azerbejd

an z Baku nad Morzem Kaspijskim. Wojna ta trwała, z przerwami do 1813 r. W latach 1806-

12 Rosja prowadziła te

wojn

z Turcj

. Działania wojenne obejmowały tereny Mołdawii oraz

Wołoszczyzny i wi

zały si

równie

z powstaniem narodowym o niepodległo

ść

Serbii. Ostatecznie po

kilkuletnim rozejmie został zawarty w maju 1812 r. traktat pokojowy w Bukareszcie, zgodnie z którym
Rosja uzyskała Besarabi

, a Serbowie autonomi

w ramach imperium tureckiego. Natomiast w lutym

1808 r. Rosja wyst

piła przeciwko Szwecji, zajmuj

c, po krótkiej wojnie, cał

Finlandi

i wyspy

Alandzkie na Bałtyku.
Od 1811 r. obaj cesarze Napoleon I Bonaparte i Aleksander I prowadzili intensywne przygotowania do
wojny, narastała nieufno

ść

dzy nimi i mno

yły si

konflikty francusko-rosyjskie. Za

w czerwcu

1812 r. Wielka Armia Napoleona I Bonapartego, zło

ona ze wszystkich narodów zachodniej i

rodkowej Europy kontynentalnej, licz

ca ok. 450 tys. ludzi, przekroczyła graniczn

rzek

Niemen i

ruszyła szlakiem przez Smole

sk na Moskw

Rosja dysponowała trzema armiami z nieco powy

ej 270 tys.

ołnierzy, które Napoleon zamierzał

pobi

w oddzielnych bitwach. Lecz Rosjanie zastosowali taktyk

cofania si

głównych sił, niszczenia

wszystkiego na trasach przemarszu wojsk francuskich oraz napa

ci na rozproszone oddziały i

transporty zaopatrzeniowe przeciwnika. W tej sytuacji zdobycie Moskwy nic nie dało Napoleonowi. Na
jego propozycje pokojowe Aleksander I w ogóle nie odpowiadał, najwidoczniej licz

c na zarysowuj

liwo

ść

całkowitego rozbicia armii Napoleona. Tak te

stało. Marszałek Kutuzow i „generał

mróz” sprawili,

e na pozycje wyj

ciowe nad Niemnem wróciło jedynie ok. 6 procent stanu

pocz

tkowego Wielkiej Armii.

Ostatecznie wojn

z Francuzami zako

czyli Rosjanie w marcu 1814 r. w Pary

u. Aleksander I sp

dził

w stolicy Francji dwa miesi

ce, goszcz

c w pałacu ksi

cia Talleyranda, który przy jego pomocy

organizował

ycie polityczne Francji po upadku Napoleona I Bonaparte. Pó

niej udał si

do Anglii,

Petersburga i do Wiednia na Kongres Pokojowy. Jako „wyzwoliciel Europy” był jednym z trzech
głównych autorów postanowie

Kongresu, obok ministra spraw zagranicznych Austrii, Klemensa

Metternicha i przedstawiciela Francji Charles Talleyranda.
Układy wiede

skie zwie

czone zostały zawarciem w Pary

u tzw. „

tego Przymierza” pomi

dzy

Prusami, Austri

i Rosj

, która była głównym jej ogniwem. Przył

czyło si

potem do niego wiele

innych pa

stw. Funkcjonowanie paktu odcisn

ło znacz

ce pi

tno w polityce europejskiej, przynajmniej

do połowy XIX w. W przypadku zaistnienia, gdzie

w Europie, powsta

, rewolucji i temu podobnych

sytuacji, zagra

cych stabilno

ci politycznej i interesom zaprzyja

nionych mocarstw, wówczas ich

monarchowie spotykali si

i wspólnie ustalali sposoby interwencji. W tym trybie wojska austriackie

spacyfikowały niepodległo

ciowe powstanie w Neapolu w 1821 r. oraz w Piemoncie w 1822 r., za

wojska francuskie przywróciły w Hiszpanii w 1822 r. rz

dy królewskie po republika

skiej rebelii.

To te

wielkim problemem dla Aleksandra I stało si

powstanie narodowo

ciowe Greków w 1821 r.

przeciwko panowaniu Turcji. Rosja, dot

d wspieraj

ca wszelkie ruchy wolno

ciowe na Bałkanach, tym

razem, zwi

zana "

tym Przymierzem", nie interweniowała. Mimo to Grecy, acz z wielkimi ofiarami,

walczyli nieugi

cie o sw

niepodległo

ść

. W tym okresie Aleksander I stał si

bardzo pobo

ny i uległy

wobec Cerkwi prawosławnej. Kazał zlikwidowa

tajne stowarzyszenia maso

skie oraz Ministerstwo

Wyzna

Religijnych i O

wiaty, pozostawiaj

c w resorcie tylko sprawy o

wiaty. Umarł w listopadzie

1825 r. w trakcie jednej ze swych licznych podró

y po kraju. Nast

pca na tronie został jego syn

Mikołaj I.

Kongres Wiede

ski (1814-1815)

- okre

lił granice i ład ustrojowy w ponapoleo

skiej Europie.

Kongres zwołany został we Wiedniu, stolicy Austrii, we wrze

niu 1814 r. z inicjatywy czterech

zwyci

skich mocarstw koalicji antyfrancuskiej: W. Brytanii, Rosji, Austrii i Prus. Wzi

li w nim udział

przedstawiciele 16 pa

stw europejskich, ostatnie dokumenty podpisano 8 czerwca 1915 r. Główne

decyzje zapadały w gronie przedstawicieli czterech zwyci

skich mocarstw i ksi

cia Talleyranda,

reprezentuj

cego pokonan

Francj

Kongres Wiede

ski przywrócił w znacznym stopniu stan polityczno-ustrojowy sprzed rewolucji

francuskiej, utrzymuj

c rozbicie polityczne Włoch, gdzie nast

pił powrót dynastii zdetronizowanych

przez Napoleona, oraz Niemiec, przy czym Zwi

zek Re

ski zast

piony został przez Zwi

zek

Niemiecki. W miejsce Ksi

stwa Warszawskiego utworzono Królestwo Polskie pod protektoratem Rosji,

z królem, którym miał by

dorazowy car Rosji, reprezentowanym bezpo

rednio przez

wyznaczonego przez niego namiestnika. Wielkopolska przypadła Prusom jako Wielkie Ksi

stwo

Pozna

skie, Rosja otrzymała Besarabi

i Finlandi

, Austria prowincje Iliryjskie, Lombardi

i Wenecj

W. Brytania Malt

, Cejlon i Przyl

dek Dobrej Nadziei. Z Belgii i Holandii utworzono Królestwo

Niderlandów, przywrócono Szwajcari

w miejsce Republiki Helweckiej.

Na Kongresie Wiede

skim zwyci

skie mocarstwa ustaliły te

zasady powojennej współpracy i

nast

pnie zawarły w Pary

u we wrze

niu 1915 r. układ zwany

tym Przymierzem, który miał

chroni

istniej

ce monarchie przed ruchami rewolucyjnymi.

Mikołaj I (1825-1855)

- car Rosji, brat Aleksandra I (1789-1825), trzeci syn Pawła I, z dynastii

Romanowów.
Wobec bezpotomno

ci zmarłego Aleksandra I, jego dziedzicznym nast

powinien by

drugi co do wieku brat Konstanty, b

cy wówczas

naczelnym wodzem w Królestwie Polskim. Po jego odmowie, został nim
kolejny brat Mikołaj I. Mikołaj nie był szykowany do sprawowania władzy,
otrzymał wychowanie wojskowo in

ynieryjne. Miał charakter gwałtowny i

despotyczny, nie lubił

adnych teorii i gardził wszelk

wiedz

naukow

Swe rz

dy Mikołaj I rozpocz

ł od stłumienia powstania „dekabrystów”. Tak

nazwano pó

niej rozgał

ziony spisek oficerów szlacheckich, którzy

zamierzali obali

despotyczn

, policyjn

władz

cara i wprowadzi

konstytucyjne, gwarantuj

ce szersze swobody obywatelskie. Spisek został

jednak zdradzony i sko

czyło si

na nieudanej próbie przewrotu

wojskowego w Petersburgu w grudniu (st

d nazwa ruchu) 1825 r.

Aresztowano kilkuset przywódców i działaczy spisku, pi

ciu z nich

powieszono, wi

kszo

ść

zesłana została na katorg

na Sybir. Dekabry

byli pierwszymi rewolucjonistami, którzy wyst

pili w sposób zorganizowany i zbrojnie przeciwko

panowaniu feudalno-pa

szczy

nianego caratu w Rosji.

Car Mikołaj I przera

ony szlacheckim spiskiem dekabrystów rozbudował administracj

stwow

której celem miało by

utrzymanie społecze

stwa w ryzach wiernopodda

stwa. Powstały nowe

ministerstwa i komitety opiniodawcze, rozbudowano system policyjny, m.in. utworzono III Oddział
tajnej policji, zajmuj

cy si

inwigilacj

działaczy społecznych, uczonych i artystów. Wprowadzony

został podział szlachty na grupy o okre

lonych kompetencjach i przywilejach, uregulowano w

szczegółach stosunki mi

dzy szlacht

ziemia

a poddanymi chłopami itp. Mikołaj I był

przeciwnikiem dochodzenia do głosu warstw ni

szych, wydał zakaz przyjmowania do szkół

rednich i

szych młodzie

y nieszlacheckiej. Był te

przeciwnikiem zniesienia ustroju pa

szczy

nianego w

Rosji, co stawało si

powszechne w zachodniej Europie. Wprowadził jednak pewne reformy,

ograniczaj

ce wszechwładz

obszarników nad słu

dworsk

i poddanymi chłopami, umo

liwiaj

c im

uwolnienie si

od podda

stwa przez wykup lub w drodze umowy.

Sukcesem zako

czyła si

kodyfikacja praw w całym pa

stwie i reforma finansowa. Natomiast bardzo

rygorystyczna cenzura ograniczała mo

liwo

ci rozwoju pi

miennictwa i nauki, negatywnie

oddziaływała te

na rozwój o

wiaty i szkolnictwa. Przy czym głównym celem cenzury było

uniemo

liwienie publikacji wszelkich my

li republika

skich oraz krytyki władzy, lub Cerkwi

prawosławnej. Mimo to dochodziło w Rosji do licznych buntów i rozruchów, zwłaszcza ludno

chłopskiej, zwi

zanych z kl

skami przyrody, epidemiami, przesiedleniami itp.

W polityce zagranicznej Mikołaj I skierował swe działania przede wszystkim na Półwysep Bałka

ski. W

1826 r. Rosja i W. Brytania podpisały w Petersburgu układ o wywarciu presji na Turcj

celem

przyznania Grecji autonomii. Do układu przył

czyła si

tak

e Francja. Turcja odrzuciła warunki układu,

ale zobowi

zała si

do przestrzegania autonomii Serbii, Mołdawii i Wołoszczyzny oraz zgodziła na

swobodny przepływ statków rosyjskich z Morza Czarnego na

ródziemne i uprzywilejowanie kupców

rosyjskich.
Korzystaj

c z zaanga

owania si

Rosji na Bałkanach, szach perski rozpocz

ł w 1826 r. podbój ziem

rosyjskich na Kaukazie. Po pocz

tkowych sukcesach wojsk perskich, zostały one jednak

e rozbite

przez rosyjski korpus interwencyjny feldmarszałka Iwana Paskiewicza, który wkroczył nast

pnie na

terytorium Persji, zajmuj

c cały Azerbejd

an i Armeni

. W zawartym w 1826 r. układzie pokojowym

przypadły one Rosji, a ponadto Persja zmuszona została do zapłacenia du

ej kontrybucji, likwidacji

swej floty wojennej na Morzu Kaspijskim i przyznania przywilejów handlowych Rosji.
Równocze

nie nast

piła poprawa w stosunkach Turcji z mocarstwami zachodnimi, które były

zainteresowane w utrzymaniu silnego pa

stwa tureckiego, jako przeciwwagi dla Rosji we wschodniej

ęś

ci basenu Morza

ródziemnego. Zaanga

owały si

one jedynie w spraw

niepodległo

ci Grecji,

której południowa cz

ęść

zaj

ta została przez francuski desant morski. Turcy wycofali si

wówczas bez

walk z Peloponezu. Natomiast stawili twardy opór w swych twierdzach wojskom rosyjskim, które po
szybkim opanowaniu naddunajskich ksi

stw Mołdawii i Wołoszczyzny, parły wzdłu

wschodnich

wybrze

y Bułgarii w kierunku tureckiej stolicy, Stambułu.

Rosjanie z du

ym powodzeniem uderzyli wówczas na Turcj

na Zakaukaziu. Wojna zako

czyła si

sierpniu 1829 r. po zaj

ciu Adrianopola i dotarciu Rosjan na odległo

ść

kilkudziesi

ciu kilometrów od

Stambułu. Mogli go zaj

ąć

i w ten sposób doprowadzi

do upadku Turcji. Jednak

e, wobec

dezaprobaty mocarstw zachodnich, Mikołaj I zaproponował Turkom pokój, jaki skwapliwie przyj

li.

Zgodnie z zawartym w Adrianopolu traktatem, Rosja powi

kszyła si

o terytorium na północ od delty

Dunaju oraz o tereny Abchazji na wschodnim wybrze

u Morza Czarnego; Ksi

stwa Mołdawii i

Wołoskie przeszły pod protektorat carski i powstało niepodległe Królestwo Grecji.
Niezale

nie od wojen w rejonie Kaukazu z Turcj

i Persj

, Rosjanie mieli te

spore problemy z

podporz

dkowaniem sobie niektórych górskich plemion kaukaskich, w szczególno

ci Osety

czyków,

Czecze

ców i Dagesta

czyków. Najdłu

ej, bo a

30 lat, swoj

wojn

z Rosj

prowadzili

islamscy Czecze

cy. Imam Osman Szamil, charyzmatyczny przywódca powsta

ców, opanował w

latach czterdziestych prawie cał

Czeczeni

i północny Dagestan. Dopiero po zra

eniu si

do niego

górali kaukaskich i zagro

eniu głodem w obleganych kryjówkach górskich, Szamil poddał si

w 1859 r.

W 1830 r. uwag

Mikołaja I zaabsorbowały rewolucje społeczno-republika

skie we Francji i Belgii.

Zaplanował nawet wysłanie korpusu wojskowego przeciwko „buntownikom”, zgodnie zreszt

tym Przymierzem, zawartym w 1915 r. Do interwencji tej jednak nie doszło wobec powstania

listopadowego w Królestwie Polskim. Dla jego stłumienia skierowana została z Zakaukazia 115-tys.
armia feldm. Iwana Dybicza. Gdy umarł on w trakcie wojny na choler

, zast

pił go feldm. Iwan

Paskiewicz, który potem został namiestnikiem Królestwa. Po pocz

tkowych niepowodzeniach,

Rosjanie, dzi

ki swej przewadze, odnie

li du

e zwyci

stwo pod Ostroł

, po czym przy pomocy

pruskiej przeszli przez Wisł

w rejonie Torunia i okr

ąŜ

yli Warszaw

od zachodu. Warszawa

skapitulowała, a po niej tak

e pozostałe jeszcze, rozproszone punkty oporu w Królestwie. Nast

piły

wtedy represje wobec uczestników powstania, konfiskaty ich maj

tków, za

w 1832 r. wprowadzony

został Statut Organiczny, wł

czaj

cy ziemie Królestwa Polskiego do Rosji. Zniesiona została te

unia

cielna, a unitów sił

nawracano na prawosławie. Zamkni

te zostały uniwersytety Warszawski i

Wile

ski.

Jeszcze raz wojska carskie wyst

piły przeciwko polskiemu powstaniu w Rzeczypospolitej Krakowskiej

w 1846 r. Miasto przekazane zostało nast

pnie we władanie Austrii. Na du

o wi

ksz

skal

andarm

Europy'' Mikołaj I pomógł w 1849 r. cesarzowi austriackiemu, posyłaj

c mu 100-tys. armi

dla

stłumienia powstania w

gierskiego w okresie Wiosny Ludów. W 1848 r. po wybuchu czerwcowej

rewolucji ludowej we Francji zerwał stosunki dyplomatyczne z Pary

em.

W pierwszej połowie XIX w. miał miejsce do

ść

znaczny wzrost gospodarczy Rosji. Spowodowany

został w wyniku powi

kszenia i specjalizacji rynku krajowego, rozszerzenia handlu zagranicznego i

korzystania z osi

gni

ęć

technicznych, zaczynaj

cej si

epoki europejskiej rewolucji przemysłowej.

Powstały pierwsze wi

ksze zakłady przemysłu włókienniczego w Białymstoku i Łodzi, maszynowego

w Petersburgu, Moskwie, na Uralu i Ukrainie, górnictwa w

glowego i hutnictwa w Zagł

biu Donieckim

na Ukrainie, naftowego na Kaukazie, eksploatacji złó

miedzi, srebra i złota na Uralu. W całym

stwie powstawały manufaktury i zakłady przemysłowe, przerabiaj

ce lokalne surowce: cukrownie,

browary, gorzelnie, cegielnie, tartaki, huty szkła. Równie

w rolnictwie uzyskano znaczne post

py, w

ym stopniu dzi

ki regionalnej specjalizacji w produkcji buraków cukrowych, lnu, ziemniaków,

chmielu, tytoniu, winoro

li.

Szybko rozwijała si

nauka i wszystkie dziedziny kultury. Naukowcy rosyjscy przeprowadzili wiele

ekspedycji odkrywczych w azjatyckiej cz

ęś

ci Rosji i w

wiecie, zorganizowali równie

wiele wypraw

morskich dookoła

wiata, odkrywaj

c m.in. Antarktyd

. W tych wyprawach, zwłaszcza do północnej i

rodkowej Azji, du

y udział mieli Polacy, m. in. Benedykt Dybowski, Aleksander Jabłonowski, Józef

Kowalewski, Bronisław Gr

bczewski.

W nauce działali: twórca geometrii euklidesowej Mikołaj Łobaczewski, astronom Wasyl Struve. W
literaturze i sztuce czynni byli powie

ciopisarze Mikołaj Karamzin, Michał Gogol, Iwan Niekrasow,

bajkopisarz Iwan Kryłow, komediopisarz Aleksander Gribojedow, poeci Aleksander Puszkin i Michał
Lermontow, kompozytor Michaił Glinka.
Stolica Petersburg wzbogaciła si

o wiele reprezentacyjnych pałaców, soborów, teatrów, budynków

administracyjnych. Moskwa z rozmachem odbudowana została po po

arze w czasie wojny z

Napoleonem I Bonaparte. Rozbudowały si

tak

e znacznie miasta prowincjonalne, zwłaszcza siedziby

guberni.
Po

mierci Mikołaja I w 1855 r. cesarzem Rosji został jego syn Aleksander II Romanow.

Wojna krymska (1853-1856)

- wojna mi

dzy Rosj

a Turcj

i jej sprzymierze

cami (Angli

Francja i Sardyni

W 1852 r. mi

dzy Rosj

i Francj

rozpocz

ł si

spór o prawa duchowie

stwa prawosławnego,

wzgl

dnie katolickiego do opieki nad miejscami

tymi i w ogóle niemahometa

ludno

imperium tureckiego. W spór wmieszała si

Wielka Brytania, w mniejszym stopniu równie

Austria i

Prusy, i rozszerzył si

on o strefy wpływów tych mocarstw w Turcji oraz rewindykacje

dotychczasowych jej zobowi

wobec Rosji. Szczególnie Wielkiej Brytanii zale

ało na podsycaniu

wrogo

ci mi

dzy Turcj

i Rosj

, przy czym brytyjskie okr

ty wojenne wpłyn

ły do Cie

niny

Dardanelskiej.
W lutym 1853 r. car Mikołaj I Romanow skierował do Turcji ultimatum w sprawie przekazania pod jej
opiek

wszystkich prawosławnych obywateli w Imperium Osma

skim. Gdy sułtan ultimatum odrzucił,

wojska rosyjskie weszły do ksi

stw naddunajskich Wołoskiego i Mołdawii. Wówczas Turcja

wypowiedziała Rosji wojn

i jej wojska zaatakowały rosyjskie terytoria na Kaukazie, sk

d zostały

jednak odparte, a flota turecka zniszczona w bitwie morskiej pod Synop

w południowej cz

ęś

ci Morza

Czarnego.
Zwyci

stwo rosyjskie pod Synop

podburzyło nastroje w Anglii i Francji i pa

stwa te pospieszyły z

pomoc

Turcji, za

Austria posun

ła swe wojska na Wołoszczyzn

(chocia

nie wst

piła do zwi

zku

przeciw Rosji). Anglia i Francja, wykorzystuj

c swe panowanie na morzach, dokonały szeregu

bombardowa

i prób desantu w Finlandii, Zatoce Fi

skiej, na wyspach Alandzkich na Bałtyku, w

Pietropawłowsku na Kamczatce oraz w Odessie i Kerczu na Morzu Czarnym. Za

we wrze

niu 60 tys.

wojsk brytyjskich, francuskich i tureckich wyl

dowało na Półwyspie Krymskim. Doł

czyły do nich

pó

niej tak

e wojska Sardynii. Sprzymierzeni zaj

li półwysep bez wi

kszych walk, z wyj

tkiem miasta

i twierdzy Sewastopol, którego obl

ęŜ

enie, poł

czone z ci

ęŜ

kimi bombardowaniami, trwało przez 11

miesi

cy, do wrze

nia 1855 roku. Do historii przeszła te

''szar

a lekkiej kawalerii'' brytyjskiej na

stanowiska rosyjskiej artylerii w bitwie pod Bałakław

. W trakcie wojny krymskiej zmarł car Rosji

Mikołaj I, a tron po nim przej

ł jego syn Aleksander II (1855-81).

Po zdobyciu przez sprzymierzonych Sewastopola, wojna krymska trwała jeszcze przez prawie pół
roku, ale działania wojenne ograniczyły si

tylko do terenów Zakaukazia i sporadycznych ataków

floty brytyjskiej na miasta rosyjskie nad Bałtykiem i Morzem Białym. Trwała te

angielska blokada

cie

nin du

skich, uniemo

liwiaj

ca Rosji eksport zbo

a i innych towarów. Wojna ostatecznie

zako

czona została 30 marca 1856 r. traktatem pokojowym na kongresie w Pary

u. Według jego

ustale

Rosja musiała odst

południow

ęść

Besarabii Turcji, która utrzymała te

protektorat nad

Mołdawi

, Wołoszczyzn

i Serbi

, Morze Czarne ogłoszone zostało jako neutralne, czyli otwarte dla

wszystkich flot, a ponadto mocarstwa zachodnie przej

ły opiek

nad cał

ludno

chrze

cija

imperium tureckim.
Siódma wojna rosyjsko-turecka, przez poszerzenie jej o wojn

krymsk

, przy udziale W. Brytanii i

Francji, zako

czyła si

c przegran

Rosji. Upokarzaj

cy dla Rosji był zwłaszcza zakaz posiadania

floty wojennej i budowy twierdz przybrze

nych na Morzu Czarnym. Wojna wykazała zacofanie

techniczne i gospodarcze Rosji, głównie w rozwoju szlaków komunikacyjnych i budowie okr

tów

wojennych, korupcj

i niedowład w zaopatrzeniu wojsk oraz nieudolno

ść

dowódców. Np. z braku

poł

czenia kolejowego zaopatrzenie na front krymski dowo

one było przez bezdro

a Ukrainy wozami

zaprz

ęŜ

onymi w woły.

Aleksander II (1855-81)

- cesarz Rosji, syn Mikołaja I (1825-1855), z dynastii Romanowów.

Po wojnie krymskiej Aleksander II zdecydował si

na wprowadzenie szerokich reform społecznych i

gospodarczych. Najwa

niejsz

z nich była reforma uwłaszczeniowa na wsi, jaka po wieloletnich

przygotowaniach weszła w

ycie, przez wydanie w lutym 1861 r. carskiego manifestu o reformie wraz

z towarzysz

cymi mu ustawami. Zgodnie z nimi wła

ciciele ziemscy nie mieli ju

prawa dysponowa

chłopami, kara

ich, czy przesiedla

. Chłopi za

mogli nabywa

ziemi

na własno

ść

i otrzymywali

nadziały gruntowe za cz

ęść

nominalnej ich warto

ci i na wieloletnie raty.

Praktycznie pełna realizacja reformy agrarnej trwała kilkana

cie lat, była korzystna dla pa

stwa i

wła

cicieli ziemskich, którzy otrzymali pieni

dze. Natomiast chłopi otrzymali ziemi

, ale obci

ąŜ

eni

zostali, poza opłatami podatkowymi, tak

e długoletnimi, wysoko oprocentowanymi, spłatami

wykupowymi. Kr

gi rewolucyjno-demokratyczne i liberalne w Rosji krytykowały t

reform

carsk

jej połowiczno

ść

i przerzucenie kosztów na wie

, a w ró

nych guberniach dochodziło do wyst

pie

chłopskich. Spotkały si

one z ostrymi represjami, aresztowaniami, s

dami i zsyłkami na katorg

W styczniu 1863 r. w Królestwie Polskim wybuchło powstanie niepodległo

ciowe Polaków. Poprzedził

je kilkuletni ferment i tworzenie si

licznych kółek konspiracyjnych, w których zaanga

owani byli

głównie oficerowie i studenci. Przybrało od pocz

tku form

wojny partyzanckiej. Dlatego, mimo

skierowania do jego stłumienia ok. 300 tys. wojska, regularnej armii trudno było upora

rozproszonymi wypadami powsta

ców. Zwłaszcza,

e oprócz Królestwa, powstanie obj

ło równie

ęść

terytorium Litwy i Woły

. Stłumione zostało pod koniec 1863 r., ale pojedyncze wyst

pienia

powsta

ców trwały do jesieni 1864 r. Jeszcze w trakcie insurekcji, w marcu 1864 r. Aleksander II

zdecydował si

na przeprowadzenie w Królestwie reformy uwłaszczeniowej.

Równocze

nie, równolegle z reform

agrarn

, w latach sze

ść

dziesi

tych XIX w. wprowadzone zostały

w Rosji reformy w s

downictwie cywilnym i wojskowym, wojskowo

ci, szkolnictwie wszystkich typów,

finansach pa

stwowych. Du

e znaczenie miało wprowadzenie organów samorz

dowych w

guberniach i powiatach w postaci tzw. urz

dów ziemskich. Miały zajmowa

one podniesieniem

poziomu technicznego rolnictwa, rozwojem o

wiaty, opieki społecznej, szpitalnictwa, miejscowego

handlu i przemysłu oraz budownictwem lokalnych dróg i mostów.
W swej polityce zagranicznej dyplomacja rosyjska przez 15 lat zabiegała o zniesienie restrykcji w
rejonie Morza Czarnego, jakie nakładał paryski traktat po wojnie krymskiej. W tym celu Rosja starała
si

o poparcie Francji, Austrii i Prus. Lecz Francja obyła si

bez pomocy w swej krótkiej wojnie z

Austri

o zjednoczenie Włoch w 1860 r., za

Austri

ró

niły z Rosj

rozbie

ne interesy na Bałkanach.

Jedynie Prusy wsparły roszczenia Rosji, a to za cen

jej neutralno

ci w wojnie prusko-francuskiej w

1870 r. Doszło wówczas do konferencji mocarstw europejskich w Londynie, na której Rosja odzyskała
mo

liwo

ść

posiadania floty wojennej i budowy umocnie

na wybrze

ach Morza Czarnego.

Przez cał

drug

połow

XIX w. Rosja prowadziła intensywn

eksploracj

terytoriów w Azji i na

Dalekim Wschodzie. W wyniku pertraktacji z Chinami w 1858 r. do Rosji przył

czony został Kraj

Nadamurski, poło

ony na północ od rzeki Amur, oraz Kraj Ussuryjski, gdzie Rosjanie zało

yli kilka

nowych miast, w tym Chabarowsk i wielki niezamarzaj

cy port Władywostok nad Morzem Japo

skim.

Od 1853 r. Rosja zaanektowała równie

północn

ęść

wyspy Sachalin, za

w 1875 r. jego cz

ęść

południow

, w zamian za szereg wysp Archipelagu Kurylskiego, przekazanych Japonii. Natomiast w

1867 r. sprzedała Stanom Zjednoczonym Półwysep Alask

za 7,2 mln dolarów.

Równocze

nie w latach 1868-87 Cesarstwo Rosyjskie dokonało sukcesywnych podbojów Chanatów

Chiwy, Buchary, Samarkandy i Taszkentu w

rodkowej Azji. Zamieszkane one były przez plemiona

Kirgizów, Kazachów, Uzbeków, Tad

yków i inne, cz

ęś

ciowo prowadz

ce koczowniczy tryb

ycia i

funkcjonuj

ce w zacofanych strukturach pa

stwowych feudalno-patriarchalnych.

Bezpo

rednio po wojnie krymskiej Rosja nie anga

owała si

w wi

kszym stopniu w sprawy

bałka

skie, by nie narazi

mocarstwom zachodnim. Jednak

e ruchy narodowo-wyzwole

cze na

Półwyspie Bałka

skim narastały nieustannie, wymuszaj

c od Rosji aktywnego ich wspierania. W 1875

r. wybuchły powstania w Bo

ni i Bułgarii, a rok pó

niej Serbia i Czarnogóra wypowiedziały wojn

Turcji. Wojska tureckie bezwzgl

dnie rozprawiły si

z powsta

cami bułgarskimi i rozbiły siły serbskie,

mimo ich wsparcia przez tysi

ce ochotników z Rosji i całej Europy. Wówczas, po wcze

niejszym

zapewnieniu neutralno

ci Austrii i Niemiec, do wojny przyst

piła tak

e Rosja.

Mimo problemów, zwi

zanych z niedoko

czon

reorganizacj

swych sił zbrojnych i trudno

ciami w

zaopatrzeniu, oraz twardego oporu tureckiego, w styczniu 1878 r. Rosjanie znów, jak w 1829 r.,
podeszli w pobli

e Stambułu. Znów mogli go zdoby

, czego nie uczynili ze wzgl

du na stanowisko

mocarstw zachodnich, ci

gle opowiadaj

cych si

za utrzymaniem imperium tureckiego, a przeciwko

hegemoni Rosji we wschodniej cz

ęś

ci basenu Morza

ródziemnego. Gdy wi

c w lutym 1878 r.

zawarty został traktat pokojowy rosyjsko-turecki w San Stefano pod Stambułem, mocarstwa zachodnie
za

Ŝą

dały jego rewizji. Dokonano j

po kilku miesi

cach na Kongresie Berli

skim z udziałem Anglii,

Francji, Austro-W

gier, Niemiec, Rosji i Turcji. Ograniczono na nim wielko

ść

Bułgarii, która nadal

miała by

uzale

niona od Turcji, zmniejszono te

terytorium Serbii i Czarnogóry, jednak przyznaj

c im

i Rumunii pełn

niepodległo

ść

. Rosja odzyskała południow

Besarabi

, Bo

nia dostała si

pod

administracj

Austrii, za

Turcja utrzymała jeszcze Macedoni

i Albani

Zwyci

ska wojna rosyjsko-turecka nie wpłyn

ła na osłabienie demokratycznych i socjalistycznych

ruchów opozycyjnych w Rosji. Były one wszak

e skutecznie i bezwzgl

dnie zwalczane, głównie przez

tajn

policje i

andarmeri

. Niektóre z bardziej radykalnych organizacji zmieniły wi

c sw

taktyk

działania i w odpowiedzi na terror policyjny zacz

ły stosowa

terror antypa

stwowy. Dotyczyło to m.in.

organizacji „Narodna Wola”, której komitet wykonawczy podj

ł decyzj

o zabiciu cara. Po wielu

nieudanych próbach, z których car wychodził bez szwanku, zwykle na skutek przypadkowych
okoliczno

ci - w dniu 1 marca 1881 r. Aleksander II zgin

ł w zamachu bombowym. Tron po nim przej

syn Aleksander III.

Aleksander III (1881-1894)

- cesarz Rosji, syn Aleksandra II

(1855-1881), z dynastii Romanowów.

mier

Aleksandra II w niczym nie wpłyn

ła na funkcjonowanie i

polityk

caratu. Odczuli j

natomiast

ydzi, wobec których

rozpocz

ły si

pogromy, gdy

oskar

ano ich bezpodstawnie o

uczestnictwo w spisku na

ycie cara. Znamienne,

e to wła

nie

Aleksander II w 1860 r. zniósł represyjne prawa wprowadzone
wobec ludno

ydowskiej w Rosji w 1792 r. przez Katarzyn

II.

Dotyczyły one przymusowego osiedlania si

w wyznaczonych

strefach, gdzie

yli w skrajnej n

dzy. Od 1860 r. mogli osiedla

w całej Rosji. A po 1871 r. setki tysi

ydów na zawsze opu

ciło

Rosj

, emigruj

c do USA i Europy Zachodniej, głównie do Francji i

Austrii.
Reforma uwłaszczeniowa wsi spowodowała wielk

poda

robotników najemnych, przemieszczaj

cych si

do miast, co

wpłyn

ło z kolei na przyspieszenie rozwoju kapitalistycznych form

gospodarki w Rosji. Dotyczyło to zwłaszcza przedsi

biorstw

przemysłowych, budownictwa kolejowego, bankowo

ci i

towarzystw akcyjnych. Np. produkcja w

gla kamiennego

wynosz

ca w 1860 r. 300 tys. ton wzrosła w 1900 r. do 16 mln. ton, a surówki

elaza odpowiednio z

330 tys. do 3 mln. ton. Podobne wska

niki wzrostu wyst

powały w produkcji stali, miedzi, przemysłu

maszynowego, cukru buraczanego. Szczególnie szybko rozwijało si

budownictwo kolejowe. Gdy w

1860 r. w Rosji było tylko 3 tys. km szlaków kolejowych, to na pocz

tku XX w. ju

54 tys. km, w tym

poł

czenie transsyberyjskie Petersburga i Moskwy z Władywostokiem na Dalekim Wschodzie. W 1900

r. Rosja liczyła ok. 128 mln ludno

ci, Petersburg 1,5, Moskwa 1,1 mln., Warszawa prawie 700 tys.

mieszka

ców.

W ostatniej dekadzie XIX w. nast

piło znaczne pogorszenie si

stosunków, zwłaszcza gospodarczych,

dzy Niemcami i Rosj

, która przybli

yła si

wtedy do Francji, zawieraj

c z ni

konwencj

wojskow

o wzajemnej pomocy na wypadek agresji Niemiec na Francj

, lub Austrii na Rosj

. Cesarz Aleksander

III umarł w 1894 r. Nast

pca Mikołaj II kontynuował polityk

swego ojca.

8. Rosja w XX w. do 1917

Panowanie Mikołaja II (1894-1917), wojna ros.-jap. i rewolucja 1905 r., wybuch I wojny

wiatowej,

upadek Rosji carskiej.

Mikołaj II (1894-1917)

- cesarz Rosji, syn Aleksandra III (1881-1894), z

dynastii Romanowów.
Pod koniec XIX w. Chiny zadłu

one wobec Rosji, po przegranej wojnie z

Japoni

, odst

piły jej na 80 lat Półwysep Liaotu

ski wraz z portem Port

Artur, oraz zgodziły si

na budow

kolei transsyberyjskiej przez teren

Mand

urii do Władywostoku. W ten sposób Rosja wzi

ła udział, wraz z zachodnimi mocarstwami

morskimi W. Brytani

, Francj

i Niemcami, w akcji zajmowania przez nich ró

nych enklaw portowych

na wybrze

u Chin na swe bazy handlowe. Wzi

ła te

udział w walkach przeciwko chi

skiemu

Powstaniu Bokserów, okupuj

c terytorium Mand

urii.

Stało si

to powodem zatargów z Japoni

, która w podobny sposób opanowała Półwysep Korea

ski,

a nast

pnie doprowadziło do wojny japo

sko-rosyjskiej w 1904 r. Poprzedzona ona została napa

Japo

czyków, bez uprzedzenia, na flot

rosyjsk

, bazuj

w Port Arturze. Walki prowadzone na

dzie w Mand

urii były bardzo krwawe, zako

czyły si

kapitulacj

Rosjan w obl

ęŜ

onym Port Arturze.

Najtragiczniejszy dla Rosji był pogrom w Cie

ninie Czuszimskiej wojennej floty bałtyckiej, jaka z

opó

nieniem przypłyn

ła na dalekowschodni teatr wojenny, zreszt

po kapitulacji wojsk rosyjskich

w Mand

urii. Wojn

zako

czył traktat pokojowy w sierpniu 1905 r., zawarty za po

rednictwem Stanów

Zjednoczonych. Zgodnie z nim Rosja oddała Południowy Sachalin i kolej południowo-mand

ursk

Japonii, która przej

ła równie

dzier

Półwyspu Liaotu

skiego z Portem Artura.

Wojna z Japoni

była w Rosji od pocz

tku bardzo niepopularna, a ponoszone kl

ski spowodowały

wielki wzrost nastrojów antycarskich. Opozycyjne grupy robotnicze, socjalistyczne i rewolucyjne
szybko wzrastały i nabierały rozmachu strajki i ró

ne akcje protestacyjne, formułuj

ce postulaty

społeczno-polityczne pod adresem władzy carskiej. M.in. w styczniu 1905 r. zorganizowany został w
Petersburgu pochód strajkuj

cych robotników, zamierzaj

cych pomaszerowa

pod [[Pałac Zimowy]] z

petycjami do cara. Pokojowy pochód, licz

cy ok. 30 tys. robotników, z ikonami, portretami cara i

chor

gwiami, został jednak

e ostrzelany przez wojsko, przy czym zgin

ło ok. tysi

ca ludzi, a kilka

tysi

cy zostało rannych. Ta ''krwawa niedziela'' zniszczyła mityczn

wiar

ej cz

ęś

ci ludno

robotniczej i chłopskiej do cara i stała si

zapłonem wielkich strajków drukarzy, kolejarzy, nauczycieli,

urz

dników, aktorów, ekspedientów sklepowych w całej Rosji. Doszło te

do buntu załogi pancernika

„Potiomkin” i wielu innych okr

tów, oraz zbrojnych wyst

pie

rewolucyjnych w o

rodkach

przemysłowych Moskwy, Uralu, na Łotwie i w Królestwie Polskim.
Napór rewolucji 1905 r. nie załamał caratu, ale Mikołaj II zmuszony został do wprowadzenia zmian w
swym jedynowładztwie. W kwietniu 1906 r. utworzony został, w drodze wyborów po

rednich, pierwszy

rosyjski parlament, I Duma Pa

stwowa. Okazał si

dla cara zbyt opozycyjny, został wi

c przez niego

rozwi

zany i rozpisano nowe wybory do nowej Dumy. Wywołało to seri

buntów w wojsku i strajków

robotniczych, stłumionych przez władze. Równie

II Dum

car rozwi

zał i dopiero III Duma, wybrana w

dzierniku 1907 r., w oparciu o nowe reakcyjne prawo wyborcze, przetrwała cał

5-letni

kadencj

, niemal całkowicie podporz

dkowuj

c si

woli cara i polityce rz

du Stołypina. Równocze

nie

fala wyst

pie

rewolucyjnych opadła. Rewolucja 1905 r. w Rosji zako

czyła si

c niepowodzeniem,

lecz wywarła wielki wpływ na rosyjski i mi

dzynarodowy ruch robotniczy i stanowiła zapowied

pó

niejszych rewolucji i walk narodowowyzwole

czych po I wojnie

wiatowej w całej Europie.

W okresie od ko

ca XIX w. do I wojny

wiatowej gospodarka Rosji charakteryzowała si

szybkim

rozwojem w wielu dziedzinach wytwórczo

ci. Nast

powała monopolizacja przemysłu, b

cego w

ej mierze w r

kach zachodnich koncernów i rozwój kapitalizmu finansowego. Po pierwszych kilku

latach XX w. kryzysu ekonomicznego do 1913 r. produkcja przemysłowa uległa podwojeniu, a liczba
zatrudnionych w przemy

le wzrosła do 3 mln. Rozrastały si

szybko miasta. Natomiast sytuacji w

rolnictwie rosyjskim była niezmiennie zła. Ludno

ść

wiejska stanowiła 3/4 ogółu ludno

ci imperium,

cho

trwała jej ci

gła migracja do miast. O pomy

lnym zaopatrzeniu w

ywno

ść

decydowały dobre

urodzaje. Gdy były złe, zwykle z powodu nieprzewidywalnych warunków pogodowych, dochodziło
niejednokrotnie do głodu w niektórych regionach kraju.
W ostatnich kilku latach przed I wojn

wiatow

ujawnił si

w Rosji nawrót fermentu rewolucyjnego,

zwłaszcza w

ród robotników wielkoprzemysłowych i chłopstwa. Iskr

zapaln

tych tendencji

rewolucyjnych była tzw. "masakra nad Len

". Miał tam miejsce strajk o

miu tysi

cy robotników w

kopalniach złota,

Ŝą

daj

cych wzrostu płac oraz poprawy nieludzkich warunków i 8-godzinnego dnia

pracy. Strajk zako

czył si

zaaresztowaniem przywódców strajku i ostrzelaniem przez wojsko

protestuj

cego tłumu robotników, w

ród których było 500 ofiar zabitych i rannych. Gdy w 1912 r.

strajkowało w Rosji ogółem ok. miliona osób, to w 1913 - 1270 tys., a w pierwszych siedmiu
miesi

cach 1914 r. - 1300 tys.

Ostatnie 2-3 dekady lat przed wybuchem I wojny

wiatowej były w Rosji bardzo korzystne w zakresie

rozwoju o

wiaty, nauki, kultury i sztuki. Przybyło kilka wy

szych uczelni (Tomsk, Saratow, Perm,

Rostów), Towarzystw Naukowych, a po 1905 r. społecznych Uniwersytetów Ludowych. Rozwin

ło si

znacznie szkolnictwo

rednie, a zwłaszcza podstawowe. To ostatnie w du

ej mierze dzi

działalno

ci ziemstw, to jest samorz

dów lokalnych, było te

wiele szkół cerkiewno-parafialnych.

Rozwijała si

szybko nauka w wielu dziedzinach: matematyki (Aleksander Korkin), chemii (Dymitr

Mendelejew), ł

czno

ci radiowej (Aleksander Popow), konstrukcji rakietowych (Konstanty Ciołkowski),

fizjologii (Iwan Pawłow). Szczególne osi

gni

cia uzyskano w badaniach Syberii, Dalekiego Wschodu i

Arktyki. W wieli ekspedycjach badawczych brali udział Polacy, m.in. Benedykt Dybowski (fauna
Bajkału), Jan Czerski (Góry Czerskiego), Aleksander Czekanowski (Góry Czekanowskiego). Spore
osi

gni

cia notowała architektura, malarstwo, rze

ba, muzyka, teatr i literatura pi

kna (Lew Tołstoj,

Antoni Czechow, Maksym Gorki, Iwan Bunin).
W 1907 r. zako

czona została wieloletnia rywalizacja Rosji z Wielk

Brytani

o panowanie w Persji

przez zawarcie dwustronnego porozumienia, ustalaj

cego strefy wpływów w tym pa

stwie.

Równocze

nie dyplomacja rosyjska wł

czyła si

intensywnie w konflikty bałka

skie, wspieraj

panslawistyczne d

ąŜ

enia Serbii, ale nie anga

c si

bezpo

rednio w wojny bałka

skie 1912/13.

Sko

czyły si

one wprawdzie ostateczn

pora

Turcji, lecz Rosja równocze

nie utraciła swe wpływy

w nowych pa

stwach bałka

skich na rzecz Austro-W

gier (Bo

nia, Rumunia, Bułgaria), Wielkiej

Brytanii (Grecja) i Włoch ( Albania).
Konflikty na Bałkanach stały si

powodem wybuchu w 1914 r. I wojny

wiatowej. Jej podstaw

były

sprzeczno

ci interesów i podział pa

stw europejskich na bloki militarne. Głównymi z nich były:

Trójprzymierze Niemiec, Austro-W

gier i Włoch oraz Trójporozumienie (Ententa) W. Brytanii, Francji i

Rosji. Dla Rosji wojna zacz

ła si

1 sierpnia, gdy Rzesza Niemiecka wypowiedziała jej wojn

. Niemcy

rozpocz

li sw

rosyjsk

ofensyw

4 sierpnia od zbombardowania i spalenia przygranicznego Kalisza

w Kongresówce.
W pierwszych miesi

cach wojny na froncie wschodnim rozegrane zostały dwie kampanie wojenne. Na

terytorium Prus Wschodnich, gdzie doszło do rozstrzygaj

cej bitwy pod wsi

Tannenberg (St

bark),

zako

czonej wielkim zwyci

stwem wojsk niemieckich, i w Galicji, gdzie ofensywa wojsk austriacko-

gierskich, rozpocz

ta 23 sierpnia w Kieleckiem i na Lubelszczy

nie załamała si

w bitwach pod

Lwowem i Gródkiem Jagiello

skim. Pod koniec 1914 r. fronty ustabilizowały si

tam na wiele miesi

na linii rzek Bzury, Nidy i Dunajca.
Rok 1915 rozpocz

ł si

od ofensywy wojsk austriacko-w

gierskich w rejonie Karpat Wschodnich,

gdzie m. in. rozegrały si

bardzo krwawe walki o Przeł

cz Dukielsk

. Jednak

e Rosjanie odparli t

ofensyw

, a nawet zdobyli w marcu twierdz

Przemy

l. Natomiast pełnym zwyci

stwem zako

czyła

kolejna ofensywa wojsk niemieckich na północy, gdzie opanowały one znaczne terytoria Litwy i

Kurlandii. Za

przełamanie frontu rosyjskiego na południu nast

piło w maju pod Gorlicami, poczym

armie austro-niemieckie podj

ły ofensyw

na całej linii swego frontu wschodniego i ju

latem

wszystkie terytoria Galicji i b. Królestwa Polskiego znalazły si

pod ich okupacj

. Na koniec 1916 r.

front przebiegał wzdłu

linii Tarnopol - Pi

sk - D

wina - Ryga.

Od pocz

tku 1917 r. miały w Rosji miejsce liczne strajki, manifestacje i starcia zbrojne ludno

ci,

wyst

puj

cej przeciwko wojnie i katastrofalnej sytuacji

ywno

ciowej w kraju. Buntowało si

tak

wojsko i w całym kraju powstawały radykalne rewolucyjne Rady Robotniczo-

ołnierskie, które

przejmowały lokalnie władz

i domagały si

od cara liberalizacji gospodarki, demokratyzacji władzy i

wycofania z wojny. Działanie te przybrały wnet form

rewolucji, której pocz

tek datuje si

na 2 marca

(18 luty wg kalendarza rosyjskiego). Gdy car Mikołaj II rozwi

zał Dum

, wtedy 200 tys. robotników

odpowiedziało strajkiem generalnym, przy czym wojsko odmówiło wyst

pienia przeciwko strajkuj

cym,

brataj

c si

z nimi. Wówczas Duma Pa

stwowa oraz Piotrogrodzka Rada Delegatów Robotniczych i

ołnierskich zebrały si

nielegalnie i za

Ŝą

dały abdykacji cara, co nast

piło 15 marca. Cesarstwo

Rosyjskie przestało istnie

, na jego miejscu pojawiła si

republika parlamentarna.

W dniu 7 listopada (25 pa

dziernika wg kalendarza rosyjskiego) 1917 r. wybuchła w Rosji kolejna

rewolucja. Pełn

władz

w kraju przej

ł Ogólnorosyjski Zjazd Delegatów Robotniczych i

ołnierskich,

który proklamował utworzenie Republiki Radzieckiej. Nast

piło zawieszenie broni z Niemcami i

rozpocz

ły si

rokowania pokojowe w Brze

ciu, a 15 grudnia zawarty został rozejm w działaniach

wojennych. W latach 1918-1920 w Rosji rozszalała si

wojna domowa. W jej trakcie ostatni car

dynastii Romanowów, Mikołaj II wi

ziony był, wraz z rodzin

, w Jekatyrenburgu na Uralu i tam został

17 lipca 1918 r. zamordowany. Na miejsce carskiej Rosji powstało nowe pa

stwo Rosja Radziecka i

ęć

stw niezawisłych: Polska,. Finlandia, Litwa, Łotwa i Estonia.