3. ROZKWIT I UPADEK 

  PIERWSZEGO PAŃSTWA POLSKIEGO

ORGANIZACJA PAŃSTWA

Zjazd gnieźnieński 1000 r. przyniósł nie tylko 

utworzenie polskiej prowincji kościelnej. Podczas 
tej uroczystości cesarz O

TTO

 III zdjął z państwa 

B

OLESŁAWA

  C

HROBREGO

 obowiązek płacenia try-

butu, a nakładając na jego głowę swój diadem 
cesarski, zdawał się zapowiadać rychłą koronację 
władcy polskiego. W ten sposób B

OLESŁAW

 C

HROBRY

 

i jego państwo zostali uznani za pełnoprawnych 
członków wspólnoty europejskiej, w której naczel-
ną rolę odgrywało C

ESARSTWO

 R

ZYMSKIE

. W języku 

ówczesnej propagandy politycznej pojawił się 
termin S

CLAVINIA

 (S

ŁOWIAŃSZCZYZNA

), pod którym 

ukrywało się określenie wszystkich krajów słowiań-
skich. Władcą tak rozumianej S

CLAVINII

 miał się stać 

B

OLESŁAW

 C

HROBRY

, ona sama zaś byłaby jedną z 

czterech – obok N

IEMIEC

, W

ŁOCH

 i F

RANCJI

 - części 

składowych Cesarstwa.

Nieliczne informacje źródłowe nie pozwalają 

na precyzyjne odtworzenie organizacji wewnętrznej 
pierwszego państwa polskiego. Jak się zdaje, jej pod-
stawowymi ośrodkami były grody, wybudowane w 
większości jeszcze w czasach M

IESZKA

 I. Spełniały one 

z jednej strony funkcje administracyjne, szczególnie 
fiskalne i gospodarcze. Przy niektórych z nich rozwi-

jały się targi. Z drugiej strony, grody stanowiły główne ogniwa w systemie obronnym państwa. 
Ich rozmieszczenie było dość nierównomierne. Najwięcej grodów było w W

IELKOPOLSCE

, 

a wśród nich najważniejszą rolę odgrywało stołeczne G

NIEZNO

, obok niego zaś P

OZNAŃ

, 

K

RUSZWICA

 (nad jeziorem G

OPŁO

), G

IECZ

. Na K

UJAWACH

 na czoło wysunął się W

ŁOCŁAWEK

. 

Na Ś

LĄSKU

 główny ośrodek umiejscowiony był we W

ROCŁAWIU

. W M

AŁOPOLSCE

 przodował 

K

RAKÓW

, a obok niego wyróżniały się P

RZEMYŚL

 i S

ANDOMIERZ

. Na P

OMORZU

 do znaczenia 

dochodziły K

OŁOBRZEG

 i G

DAŃSK

, a na obszarze późniejszej ziemi chełmińskiej - K

AŁDUS

.

Panujący książę nie rezydował w jednym ośrodku, lecz przenosił się wraz z dworem 

z miejsca na miejsce. Jak wspomina w swojej kronice G

ALL

 A

NONIM

, B

OLESŁAW

 C

HROBRY

 

„najczęściej przemieszkiwał w miastach i grodach”. Rozmieszczone w nich były również 
wojska. Według G

ALLA

 w głównych grodach w czasach B

OLESŁAWA

 C

HROBREGO

 było łącznie 

3900 pancernych, czyli poruszających się konno ciężkozbrojnych wojów, oraz 13 000 tar-
czowników. Ich i ich rodziny utrzymywał ze skarbu państwowego książę. Z analizy now-
szych znalezisk archeologicznych wynika, że wśród członków najstarszej polskiej drużyny 
książęcej w charakterze najemników znajdowali się wojownicy pochodzenia normańskiego, 

Nie  znamy  dzisiaj  wizerunku  Bolesława  Chrobrego. 
Mimo to malarze często podejmują próby odtworzenia 
wyglądu naszych najdawniejszych władców. Portret na 
ilustracji powstał około 1768-1771 r. Jest on dziełem 
Marcella Bacciarellego.

168

którzy należeli do najbitniejszych w ówczesnej E

UROPIE

. To 

pewnie oni walnie przyczyniali się do sukcesów militarnych 
pierwszych P

IASTÓW

.

Obok grodów wyrastała sieć planowo zakładanych osad 

przygrodowych (tzw. okręgi grodowe), w których zamieszki-
wała ludność zaopatrująca grodzian w niezbędne do utrzy-
mania towary i trudniąca się handlem. Ludność chłopska 
tworzyła wspólnoty terytorialne, zwane opolami. Specyfiką 
środkowoeuropejską były osady ludności służebnej, specjali-
zującej się w świadczeniu określonych czynności, istotnych z 
punktu widzenia funkcjonowania państwa. Ich pozostałości 
można odnaleźć i współcześnie w postaci nazw miejscowych. 
Opisywały one świadczone posługi, np. ich charakter rze-
mieślniczy odzwierciedlały nazwy, takie jak S

ZEWCE

, Z

ŁOT

-

NIKI

 czy C

IEŚLE

, a charakter hodowlany i łowiecki nazwy w 

rodzaju Ś

WINIARY

, O

WCZARY

, B

OBROWNIKI

 czy S

OKOLNIKI

. 

Łącznie potrafimy wyróżnić obecnie około 45 tego typu 
nazw (zwanych przez językoznawców służebnymi).

POGORSZENIE STOSUNKÓW POLSKO-NIEMIECKICH

Cesarz O

TTO

 III zmarł niespełna dwa lata po wydarzeniach gnieźnieńskich. Jego 

śmierć okazała się brzemienna w skutki dla stosunków polsko-niemieckich. Następcą 
O

TTONA

 został H

ENRYK

 II, syn H

ENRYKA

 K

ŁÓTNIKA

. Po pierwszym oficjalnym spotkaniu 

obu władców na zjeździe w M

ERSEBURGU

 w sierpniu 1002 r. wydawało się, że wzajemne 

stosunki będą układały się poprawnie. B

OLESŁAW

 otrzymał wtedy nawet jako lenno ważne 

strategicznie krainy M

ILSKO

 i Ł

UŻYCE

. Gdy jednak opuszczał M

ERSEBURG

, został podstęp-

nie napadnięty i tylko dzięki interwencji margrabiego M

ARCHII

 P

ÓŁNOCNEJ

 H

ENRYKA

 

ZE

 

S

CHWEINFURTU

 zdołał uniknąć śmierci. 

B

OLESŁAW

  C

HROBRY

 zaczął działać w sposób niezależny, w dodatku niekoniecznie 

zgodny z interesami C

ESARSTWA

. Przedmiotem zainteresowania władcy polskiego stały 

się C

ZECHY

, gdzie opozycja wystąpiła przeciw okrutnym rządom tamtejszego księcia 

B

OLESŁAWA

 III R

UDEGO

. B

OLESŁAW

 C

HROBRY

 najpierw go poparł, później jednak wskutek 

interwencji opozycji, doprowadził do jego oślepienia i sam w 1003 r. zasiadł na tronie 
praskim. Władając ziemiami polskimi i czeskimi, B

OLESŁAW

  C

HROBRY

 stawał się naj-

znaczniejszym władcą słowiańskim. Wzrost pozycji władcy polskiego uderzał w interesy 
N

IEMIEC

, które jednak - wobec wystąpień opozycji przeciw H

ENRYKOWI

 II – nie były w 

stanie interweniować.

Do otwartej interwencji doszło dopiero późnym latem 1004 r. H

ENRYK

 II na czele swoich 

wojsk wkroczył do C

ZECH

 i osadził na tronie w P

RADZE

 księcia J

AROMIRA

, brata oślepione-

go B

OLESŁAWA

 R

UDEGO

. B

OLESŁAW

 C

HROBRY

 zbiegł z czeskiej stolicy; udało mu się jedynie 

utrzymać panowanie na M

ORAWACH

. Tymczasem H

ENRYK

 II wyruszył na uzależnione od 

P

OLSKI

 M

ILSKO

 i Ł

UŻYCE

 i je zajął.

Tak rozpoczął się pierwszy etap wojny polsko-niemieckiej. Działania zbrojne bezpośred-

nio na ziemiach polskich zostały podjęte we wrześniu 1005 r. Nękane wojną podjazdową 

Srebrny  denar  Bolesława  Chrobrego 
(rewers). Napis w otoku głosi „Gnezdun 
civitas” (Państwo gnieźnieńskie), co jest 
najstarszą  nazwą  przyszłego  państwa 
polskiego, występującą nie tylko na tej 
monecie lecz również, w zniekształconej 
postaci jako „civitas Schinesghe” w zapisce 
„Dagome iudex”.

169