Satyryki

STĘP

„Niejeden z czytelników Uczty Trymalchiona w polskim’ przekładzie żałował, że nie

przetłumaczono na język polski również innych fragmentów Petroniusza” — pisał T. Sinko w
«Meandrze» XII 1957 s. 79. Życzeniom tym czynimy zadość w tym właśnie pierwszym
polskim przekładzie całego dzieła Petroniusza, zachowanego zresztą tylko w większych lub
mniejszych fragmentach. Wśród tych zaś Uczta Trymalchiona to fragment wyjątkowo
obszerny i zawiera epizod prawie nie uszkodzony. Resztę ciągle przerywają braki i luki. Na
szczęście jednak nie takie, byśmy całkowicie tracili wątek akcji. Dla względnego pocieszenia
czytelnika dodamy, że więcej niż iny nie posiadał na pewno już wiek IX, a może nawet wiek
VII n. e.

W tym, co posiadamy, romans przedstawia się nam jako opowiadanie głównego bohatera,

Enkolpiusza, o przeżyciach własnych i stałych lub przygodnych towarzyszy wędrówki. Taką
postać   opowiadania   miał   niewątpliwie   cały   utwór:   opowiadania,   w   którym   fikcja   z
rzeczywistością,   fantazja   z   realizmem,   priapejska   erotyka   z   problemami   nauczania   i
wychowania,   sztuki   i   literatury   mieszają   się   jakby   w   jednym   groteskowym   filmie
podróżniczo–awanturniczym.

Zanim jednak zajmiemy się szczegółami treści i analizą utworu, musimy najpierw

wyświetlić niektóre kwestie dotyczące jego czasu powstania i autorstwa, tytułu, rozmiarów,
stanu zachowania.

1. C

ZAS

POWSTANIA

KWESTIA

AUTORSTWA

UTWORU

Z wysuwanych i dyskutowanych koncepcji, lokujących powstanie romansu Petroniusza w

czasach Nerona, cesarza w latach 54–68, lub nawet między rokiem 6 a 34, albo znowu
później, w II lub III wieku, najwięcej zwolenników ma koncepcja pierwsza: cały szereg
szczegółów wskazuje na to, że utwór był pisany w czasach Nerona, kiedy wspomniane lub
dyskutowane w nim rzeczy były albo w świeżej jeszcze pamięci ludzi z lat Nerona, albo w
tych właśnie latach świeżo aktualne.

Tak np. wspomniany w romansie aktor Apelles (64) cieszył się wielką popularnością w

czasach Kaliguli, cesarza w latach 37–41. Menekrates, którego piosenki fałszuje Trymalchion
(73),   to   sławny   jeszcze   w   czasach   Nerona   grecki   piosenkarz,   wymieniony   też   przez
Swetoniusza   w  Żywocie   Nerona  (30).   Krytyka   epopei   historycznej   (118)   pozostaje
niewątpliwie   w   związku   z   epopeją   Lukana   pt.   Pharsalia,   o   wojnie   domowej   Cezara   z
Pompejuszem. Lukan zaś zginął, jak wiadomo, w roku 65 jako jedna z ofiar spisku przeciw
Neronowi. I jest rzeczą wysoce prawdopodobną, że utwór nasz powstał czy też powstawał
jeszcze za życia Lukana, bezpośrednio reagując na publikowane przez młodocianego poetę
księgi Farsalii. Nieprzypadkowa chyba jest także zbieżność poematu na temat zdobycia Troi
w utworze Petroniusza (89) z poematem Nerona na ten sam temat i pod tym samym tytułem:
Troiae halosis, tj. Zdobycie Troi.

I takich zbieżności z czasami Nerona jest w romansie Petroniusza więcej. A było ich, jak

można przypuszczać, jeszcze więcej. Co do tego zatem, że utwór powstał w czasach Nerona,
można by nie mieć wątpliwości i godzi się z tym poważna większość uczonych.

Mimo to włoski filolog E. Marmorale, który jeszcze w roku 1937 wykazywał w polemice z

U. Paolim, że już Marcjalis, zmarły około r. 104 n. e., naśladował Petroniusza, a nie
odwrotnie, w dziesięć lat później wystąpił z argumentacją, że jednak romans Petroniusza
powstał między rokiem 180 a połową III wieku, że jest bliski raczej czasom Elagafoala,

cesarza w latach 217–222, niż Nerona. Zorganizował też na ten temat szereg prac bliskich
sobie filologów włoskich zmierzających do umocnienia tej tezy. Ale zarówno podstawy tych
prac, jak i ich wyniki uznano za iluzoryczne i nie przekonywające

W takim zaś razie nie rezygnujemy z opinii, że romans powstał w czasach Nerona i że

autorem jego jest znany z Tacyta Petroniusz, ten sam, którego wśród podobnych danych, jakie
opisuje Tacyt, wspomniał już Pliniusz Starszy w Naturalis historia 37, 20, a także Plutarch w
piśmie O odróżnieniu pochlebcy od przyjaciela (Quomodo adulator ab amico internoscatur,
19, 60 E), ów elegantiae arbiter przy boku Nerona, spopularyzowany w swoistej kreacji przez
H. Sienkiewicza w Quo vadis.

Tacyt pisze w Annales XVI 17 i n.: „w ciągu niewielu dni padli w jednym szeregu Anneusz

Mela… i Petroniusz (w roku 66)… O G. Petroniuszu muszę uzupełnić trochę szczegółów z
poprzedniego jego życia. Dzień spędzał na spaniu, noc wśród zajęć i życia przyjemności. A
jak inni dzięki pilności, tak on doszedł do rozgłosu przez swą gnuśność. Jednak nie uchodził
za hulakę i rozrzutnika, jak większość tych, co swe majątki trwonili, lecz za wytwornego
znawcę zbytku. Jego słowa i czyny im swobodniejsze były, im więcej przejawiały w sobie
jakiejś   niedbałości,   tym   chętniej   przyjmowano   je   za   wyraz   naturalności   (in   speciem
simplicitatis). Mimo to jako prokonsul Bitynii, a potem jako konsul okazał się energiczny i
dorównywał zadaniom publicznym. Następnie wróciwszy do swych przywar, czy też je tylko
udając,   przybrany   został   do   grona   nielicznych   powierników   Nerona   jako   mistrz   dobrego
smaku (elegantiae arbiter), o tyle, że ten w siwym dosycie niczego nie uważał za przyjemne i
subtelne jak tylko to, co mu aprobował Petroniusz. Stąd zawiść Tygellina, jakby w nim miał
przeciwnika i rywala, silniejszego dzięki znawstwu rozkoszy. Ten więc ima się okrucieństwa
cesarza; bo ta namiętność górowała w nim nad wszystkimi innymi. Zarzucił Petroniuszowi
przyjaźń   ze   Scewinusem:   przekupił   niewolnika,   który   miał   zrobić   to   doniesienie,   a
równocześnie odebrał oskarżonemu możność obrony i większą część jego czeladzi wtrącił do
więzienia.

Przypadkiem w owych dniach cesarz udał się do Kampanii. Petroniusz dotarł z nim aż do

Kum. Tu kazano mu się zatrzymać. Lecz on wtedy nie myślał długo się wahać ze strachu czy
dla nadziei. Nie od razu jednak pozbawił się życia. Dał sobie przeciąć żyły, po czym według
upodobania przewiązywał je i znów otwierał, przemawiał do przyjaciół, nie mówiąc zresztą
nic poważnego czy też takiego, czyni by chciał zyskać sobie sławę nieugiętego, strony także
słuchał nie wykładów o nieśmiertelności zasadach filozofów, lecz lekkich pieśni i
przyjemnych wierszy. Z niewolników cześć nagrodził hojnością, niektórych chłostą. Zasiadł
do uczty, oddał się drzemce — aby śmierć, choć wymuszona, robiła wrażenie przypadkowej.

I w sądnym testamencie (codicilli) także nie schlebiał Neronowi czy Tygellinowi lub

komukolwiek innemu z wpływowych ludzi, jak to przeważnie robili ginący. Przeciwnie,
opisał sromoty cesarza pod imionami bezwstydnych Chłopców i kobiet (sub nominibus
exoletorum feminarumque), a także nowość każdego szczegółu rozpusty, opieczętował to i tak
posłał Neronowi. Zniszczył sygnet, by niebawem nie używano go na zgubę innych”.

Tyle Tacyt (według przekładu S. Hammera). Otóż zawarte w tym opisie określenie

Petroniusza jako elegantiae arbiter stało się niewątpliwie źródłem przydomka Arbiter, jakim
autora naszego utworu nazywają niektórzy pisarze III i TV wieku, Terentianus Maurus,
Marius Victorinus, Diomedes, Hieronim, a w VI wieku Fulgentius. Podobnie rękopisy tego
utworu podają jako autora Petroniusza Arbitra

E . P a r a t o r e , Il Satyricon di Petronio, parte I, jak w bibliografii; K . F . C . R o s e , The date of the

Satyricon  «Classical  Quarterly» XII 1962 s. 166 i n.;  Time and place  in the  Satyricon, «Transactions and
Proceedings of the Americ.  Philol. Association» XCIII 1962 s. 402 i n. W obu tych pracach Rose umieszcza
Romans Petroniusza w latach 64/65 n.e.;  E .   C i z e k ,  Autour de la date du Satyricon de Petrone, «Studii
clasice» VII, 1965, s. 197 i n., datę powstania romansu widzi w latach 61–63.

Por. P . V e y n e , Arbiter elegantiae, «Revue de Philologie» XXXVII, 1963, s 258 i in.

Prócz tej zaś zbieżności i zbieżności czasowej życia Petroniusza z czasem powstania

utworu zwrócono uwagę i na to, że Tacyt mówi o cechującej Petroniusza jakiejś niedbałości w
sposobie życia i mówienia, co brano tylko za species simplicitatis. A podobnie Petroniusz–
Enkolpiusz określa swe wiersze jako novae simplicitatis opus (132), jako wytwór nie znanej
dotąd szczerości, niekłamanej naturalności.

Te i inne szczegóły zdają się wystarczać do przekonania, że autorem naszego utworu jest

właśnie ten scharakteryzowany przez Tacyta Petroniusz z otoczenia Nerona.

Do szczegółów tych dochodzą jeszcze odpowiadające czasom Nerona rysy umysłowego

portretu   autora   romansu.   Był   on   oczytany   w   literaturze   greckiej   i   łacińskiej,   jak   tego
wymagała od pisarza rozmiłowana w kulturze słowa i literacko płodna jego epoka. W dziele
jego są liczne ślady znajomości poezji i prozy, wymowy i historii, geografii i astronomii,
mitologii i innych dziedzin ówczesnej wiedzy. Ślady znajomości literatury dochodzą u niego
do czasów Nerona. Autor miał pełne wykształcenie, jak się to wówczas mówiło, gramatyczne
i retoryczne. Nad wierszem i poezją panuje równie dobrze jak nad prozą. Dla pokazania tego
wprowadza w utworze postacie wykształcone, takie jak Agamemnon, Enkolpiusz, Eumolpus.
Widzi i ośmiesza brak oświaty i ignorancję innych, zwłaszcza dorobkiewiczów, w  Uczcie
Trymalchiona. Same problemy metod nauczania i warunków rozwoju dóbr kultury nie były
mu obce (l i n., 83 i n., 88 i n.). Nad treścią i metodami kształcenia retorycznego zastanawiał
się już, podbbnie jak on, w czasach Augusta retor Seneka. Potem także Tacyt w Dialogu o
mówcach, i Pliniusz Starszy w piśmie  Studiosus, i Kwintylian w wykładzie  O kształceniu
mówcy, a więc ludzie tego samego wieku co nasz autor.

Ale pytamy: Dlaczego Tacyt przy Petroniuszu o tym utworze nie pisze? I domyślamy się:

Może charakterystyka Petroniusza nie dawała mu do tego okazji? Może wolał romans z
jakichś innych względów przemilczeć? Może nie łączył go jeszcze z osobą Petroniusza?
Może jeszcze nic o nim nie wiedział?

Na pytania te wszakże możemy odpowiedzieć pytaniem: Czy jednak sposób opisu przez

Tacyta owego „testamentu” Petroniusza nie dezaktualizuje tych wątpliwości i domysłów?
Tacyt określa ten testament wyrazem codicilli. Wyraz ten występuje u niego, i gdzie indziej,
w różnych znaczeniach, m. i. w znaczeniu pisma adresowanego do cesarza lub do innych
wpływowych ludzi przez osoby padające ofiarą ich podejrzeń i niełaski. Czynino w nich
zapisy pieniężne, wyrażano ostatnią swą wolę i tym podobną treść, co takie codicilli zbliżało
do testamentu. Ale wyzyskiwano je także do pochwał czy pochlebstw lub do przygan i urągań
pod adresem władców. Tak np. Fabrycjusz Wejenton wiele haniebnych rzeczy napisał na
senatorów i kapłanów w woluminach, które zatytułował właśnie Codicilli. Neron skazał go na
wygnanie, a woluminy kazał spalić. Ale dlatego właśnie były bardzo poszukiwane i czytano je
skwapliwie. Potem poszły w zapomnienie. Tak pisze Tacyt (Ann. XIV 50). Podobnie
Petroniusz w swych codicilli opisał sromoty cesarza pod imionami bezwstydnych mężczyzn i
kobiet, opisał nowość każdego szczegółu rozpusty, opieczętował to i tak posłał cesarzowi.

Otóż nie jest rzeczą wykluczoną, że u Tacyta w wypadku Petroniusza mamy do czynienia z

pomieszaniem dwu różnych rzeczy, zwykłych codicilli i naszego romansu, a więc z ich
tożsamością. Tacyt mógł pisać na podstawie relacji ustnej i już ta mogła określać posłaną
Neronowi rzecz Petroniusza nazwą codicilli, bo takie były w zwyczaju. Ale mógł i sam Tacyt
użyć tej ogólnej nazwy na określenie posłanego Neronowi pisma, choć tym mógł być sam
utwór Petroniusza.

Utwór ten obejmował do dwudziestu woluminów. To jednak nie przeszkadzało w

określeniu tegoż nazwą codicilli, bo i wspomniany Wejenton w swych Codicilli napisał dużo
hańbiących rzeczy (multa et probrosa) w całych woluminach (libris).

Nie można też podnosić tu jako trudności faktu, że tak obszernej rzeczy, jak romans

Petroniusza, nie pisze się w ostatniej chwili, i to w sytuacji opisanej przez Tacyta. Z opisu
Tacyta zupełnie przecież nie wynika, by Petroniusz pisał swe codicilli w ostatniej chwili.

Zresztą i tego, co Tacyt podaje jako treść tych codicilli, flagitia principis sub nominibus
exolettorum feminarumque et novitatem cuiusque stupri, nie zdołałby Petroniusz spisać
(perscribere) w ostatniej chwili, lecz musiałby to sobie już dawniej spisywać w chwili śmierci
mieć rzecz raczej gotową.

W końcu ani to, że Tacyt mówi, iż Petroniusz opisał sromoty cesarza sub nominibus

exoletorum feminarumque, nie wyklucza identyczności Petroniuszowych codicilli i romansu.
Bo   czy  wyrażenie  sub   nominibus  będziemy  rozumieć   jako   opis   „z   imionami”,   czy  „pod
imionami”, wynik będzie ten sam. Mógł to być opis „z imionami”, bo mogło tu chodzić o
imiona raczej  przybrane niż rzeczywiste. Jest bowiem rzeczą wysoce prawdopodobną, że
zabawy Nerona były jakby mimami i biorący w nich udział występowali pod przybranymi
imionami. A pod jakimi imionami, to Petroniusz mógł wiedzieć sami, później zaś, gdy od
Nerona został odsunięty przez Tygellina, mogła go o tym informować przyjaciółka Sylia,
która   brała   udział   w   tych   wyszukanych   zabawach   i   jako   podejrzana   o   zdradzanie   ich
Petroniuszowi została skazana na wygnanie. O czym także czytamy u Tacyta (Ann. XVI 20,
1).

W rzeczywistości zatem nie ma danych wykluczających możliwość tożsamości

wymienianych przez Tacyta codicilli z romansem Petroniusza. Przeciwnie, wydaje się, że w
tych codicilli mamy u Tacyta ślad wiadomości o romansie Petroniusza jako utworze tego
właśnie człowieka z dworu Nerona.

Jeżeli zaś wielu pisarzy I i II wieku nie wspomina czy to samego Petroniusza, czy też jego

utworu, np. Kwintylian, Swetoniusz, Gelliusz i inni

, powody tego mogły być różne.

Swetoniusz w Żywocie Nerona nie wspomina naiwet Tygellina! Ta sprawa przemilczeń u
Swetoniusza zasługuje zresztą na osobną uwagą. Co do Kwintyliana — to autor ten, poważny
profesor, przy tak wychowawczych założeniach swego wykładu o „wychowaniu” przyszłego
mówcy   od   kołyski   nie   miał   najmniejszego   powodu   przypominać   utwór   jak   najmniej
przydatnej tu treści. Ale Gelliusz i inni? I tu gotowiśmy pytać: Czy utwór ten odczuwano jako
żenujący? Czy może był jakby pod cenzurą ze względu na imię autora? Wiemy bowiem, że
rodzina Petroniuszów w Rzymie w czasach republiki nieliczna i bez znaczenia, za cesarstwa
dochodziła   do   wysokich   stanowisk   i   wpływy   jej   mogły   jakoś   przeszkadzać   jawnej
popularności   naszego   utworu.   Już   za   Augusta   jeden   z   Petroniuszów   został   mianowany
prefektem Egiptu, inny był senatorem. Za Tyberiusza zaś jeden jest konsulem w roku 19,
drugi w 25, trzeci w 37. Podobnie za Nerona konsulat osiągnęło trzech Petroniuszów, między
nimi właśnie nasz autor romansu. Konsulem w roku 82 był także Petrcwoiiisz, a inny za
Domicjana był znów prefektem Egiptu, potem brał udział w zamordowaniu cesarza i jako
praefectus praetorio dopomógł Nerwie do osiągnięcia godności cesarskiej. Tak samo w ciągu
II wieku i później Petroniusze raz po raz pojawiają się na wysokich stanowiskach.

Mimo widocznego milczenia o autorze i jego romansie romans ten jednak znano: cały

szereg zbieżności w epigramach Marcjalisa, piszącego do roku 102, z naszym romansem
wskazuje na to, że Marcjalisowi obcy on nie był. Nie był więc obcy zapewne i innym ludziom
I i II wieku.

I jeszcze jedna wątpliwość. Tacyt pisze de C. Petronio, tj. o Gajuszu Petroniuszu,

natomiast Pliniusz i Plutarch we wspomnianych pismach mówią o Tytusie Petroniuszu. Ta
różnica   przedimienia   rzymskiego   nie   jest   tu   jednak   istotna.   Mamy  dziesiątki   przykładów
pomyłek   w   praeno—mina   na   skutek   skrótowego   ich   pisania,   a   potem   złych   odczytań   w
źródłach. Sam Tacyt doczekał się tego samego: raz dają mu praenomen Publius, jak w cod.
Mediceus I, raz znowu Caius, jak u Sydoniusza Apollinarisa. Toteż zbieżność przydomka
Arbiter z owym  elegantiae arbiter  jest tu ważniejsza, oczywiście obok wielu innych. Być
może   jednak,   że   właściwe   imię   Petroniusza  Arbitra   jest   właśnie   Titus,   przekazane   przez
bliższego mu w czasie Pliniusza. Ale to, jak dotąd, non liquet, tzn. nie jest jasne.

Ale por. V . C i a f f i , Petronio in Apuleio, Torino. 1960

2. T

YTUŁ

UTWORU

Tytuł utworu występuje w rękopisach w kilku wariantach. Najstarszy z zachowanych

rękopisów, B (Bernensis 357), z IX lub pocz. X wieku, podaje: PETRONII ARBITRI
SATIRICON. Podobnie rękopis R (Parisinus lat. 6842 D) z XII wieku: PETRONII SATIRICI.
Inne rękopisy, z XVI wieku, mają: PETRONII ARBITRI SATYRICON. Również w rękopisie
Mariusza Wiktoryna, gramatyka z IV wieku, czytamy: Arbiter Satyricon. Rękopis ten
pochodzi z IX wieku.

Mniejszej wagi jest interpretacja tego tytułu w rękopisie P (Parisinus lat. 8049) z XII

wieku w postaci: Petronii Arbitri satirarum liber; choć ten właśnie tytuł, w postaci Saturae,
przyjął kiedyś Fr. Buecheler w swym krytycznym wydaniu Petroniusza, a za nim poszli inni,
np. także E. Norden.

Z tamtych zaś dwu formę Satiricon wybrał jeszcze jeden z ostatnich wydawców naszego

romansu, A. Ernout. W tej postaci forma ta byłaby niejako hybrydą”, złożoną z łacińskiego
wyrazu  satira,   tj.  satura,   i   greckiego   przyrostka  –ikos,   dając   grecki   wyraz  satirikos,   w
dopełniaczu 1. mn. satirikôn, a więc w transkrypcji łacińskiej satiricon. Hybryda ta istotnie
łatwo mogła powstać przez analogię do zadomowionych już w łacinie takich wyrazów jak
grammaticus, historicus, poeticus, ethicus, epicus, bucolicus  itp., ale jako tytuł określałaby
nie treść i nie gatunek utworu, bo dla gatunku odpowiedni byłby tytuł  Saturae  względnie
Satirae, lecz określałaby charakter utworu. Stanowiłaby zatem odosobniony przykład tego
rodzaju tytułu.

Tytuły takie jak Wergiliusza Georgicon (libri) czy Maniliusza Astronomicon (libri),

określające treść utworu, zalecają formę Satyricon (libri) jako również definiującą zawartość
utworu. I słusznie E. Paratore uzasadnia tę postać tytułu jako właściwą. Satyrica — to rzeczy
odnoszące się do satyrów, to opowiadania o satyrach. A tymi w naszym utworze są jego
główni   bohaterowie,   realizatorzy   przygód   fallicznych,   idealni   nicponie   i   nieroby,  genos
utidanôn kai amechanoergôn, jak satyrów określa grecki poeta Hezjod (fragm. 198, wyd.
Bzach). Falliczny Priap gra w przygodach bohaterów romansu Petroniusza bardzo ważną rolę.
A wiadomo, że satyrowie w tradycji kultowej to towarzysze Priapa, znani jako łowcy przygód
erotycznych. Stąd także ostatni wydawca Petroniusza, Konrad Müller, słusznie podjął formę
Satyricon jako właściwy tytuł utworu. Satyricon w sensie  Satyrikôn  (libri), a nie  Satyrikòn
czy  Satyricum carmen  albo  poema  jak np.  bucolikòn, tj.  bucolicum, carmen; choć pisano
nieraz  in Satyrico Petronii  zamiast  in Satyricon libris. Przyjmujemy więc tytuł  Satyricon
(libri), co po polsku należałoby tłumaczyć Satyrskich przygód (księgi). Bo Satyrica to tylko
wzmożony   w   treści   odpowiednik   tytułu  Erotica,   występującego   wiele   razy   w   poezji
antycznej.   Jak   ten   opisuje,   co   robią   oddani   przeżyciom   erotycznym,   tak   ten,   co   robią
„satyrowie”, tj. podobni im bohaterowie romansu. Przypomnijmy też, że romans Longosa o
Dafnisie i Chloe nosi także tytuł Pojmenikà, a więc określa treść romansu pasterskiego. Bo
oboje są pasterzami.

Ale wydedukowany wyżej tytuł Satyrskie przygody może się okazać niewygodny. Zbyt

daleko też odbiega od tradycyjnego Satyrykonu. Proponujemy zatem bliższy temu tytuł:
Satyryki Patroniusza. Widzimy, że również K. Müller w nowym wydaniu Petroniusza
(München 1965) wybrał tytuł Satyrica (Schelmengeschichten).

3. S

TAN

ZACHOWANIA

ROMANSU

ETRONIUSZA

Romans zachował się w stanie fragmentarycznym, w formie ekscerptów. Idą one w

rękopisach,   co   prawda,   kolejno   i   równolegle   do   treści   opowiadania,   tu   i   ówdzie   tylko
wykazując   może   drobne   zaburzenia   w   tym   porządku,   ale   składają   się   z   większych   lub
niniejszych ułamków przerywanych lukami, często też rozpoczynających się i urywanych w
środku zdania. Ekscerpty te nie są więc już wynikiem jakiegoś systematycznego wyciągu,
robionego przez streszczającego utwór epitomatora, lecz powstały jako ułamki lub nawet jako
ułamki   ułamków,   wybierane   na   zasadzie   kryteriów,   które   trudno   wszędzie   odgadnąć   1.
Trudno też często choćby w przybliżeniu powiedzieć, ile tekstu przepadło w widocznych
lukach.   A  luki   takie   mogą   się   jeszcze   kryć   w   pozornych   ciągłościach   tekstu,   który   je
przypadkowo maskuje.

1 Pewne wyobrażenie o powstawaniu ekscerptów daje nam np. porównanie ekscerptów

klasy L z pełnym tekstem Uczty Trymalchiona z kodeksu trogirskiego, a zwłaszcza
porównanie ekscerptów klasy O z ekscerptami klasy L; z ich prototypu bowiem powstały
ekscerpty O częścią jako wybór sentencyjnych powiedzeń, częścią partii wierszowych czy
też. pewnych, wyrwanych z całości, zamkniętych obrazków. W wielu wszakże wypadkach
ingerowały tu także jakieś inne, mniej wyraźne kryteria. Poza tym — z tego samego typu
ekscerptów, tj. z klasy L, powstały także florylegijne ekscerpty w niektórych rękopisach,
wybierające przeważnie tzw. sententiose dicta, a więc wypowiedzi w formie myśli
ogólniejszych.

W rękopisach zachowały się dwie różne klasy takich ekscerptów. Jedna, pełniejsza, to

klasa L reprezentowana dzisiaj przez rękopis syglowany literą l (Leidensis Scaligeranus 61) z
roku   1571   oraz   przez   tak   zwane  schedae   Bernenses  Piotra   Daniela   z   roku   około   1565,
oznaczane literą  d; schedae te jednak zawierają tylko początkowe rozdziały zachowanego
tekstu. Nadto klasę tę reprezentuje jeszcze kilka innych  rękopisów istniejących  lub tylko
odtwarzanych na podstawie wydań, którym  kiedyś służyły za podkład, choć same  potem
zaginęły.

Druga klasa zawiera ekscerpty w stosunku do pierwszej bardzo okrojone, szczególnie w

partiach   prozy.  Są   to   tak   zwane  excerpta   vulgaria,   oznaczane   literą  O,   a   zachowane   w
rękopisach: B (Bernensis 357) z IX lub początku X wieku; kilka kart z tego rękopisu dostało
się przypadkiem do rękopisu Leidensis Vossianus 4° 30;  R  (Parisinus lat. 6842 D) z wieku
XII;  P  (Parisinus   lat.   8049)   z   wieku   XII.   Do   tej   klasy   należał   też   rękopis   Poggia
Braccioliniego, dziś zagubiony, ale żyjący w wielu italskich odpisach tych excerpta vulgaria.
Brak w tej okrojonej klasie całych połaci tekstu, a z Uczty Trymalchiona pozostały tylko dwa
wyimki, podczas gdy ekscerpty klasy L, zwane pełniejszymi, excerpta pleniora, zachowały i
początek Uczty, i miejscami większe fragmenty dalszego jej tekstu.

Całość posiadanego przez nas tekstu Uczty Trymalchiona zachował jeden tylko rękopis, tak

zwany codex Traguriensis, dziś Parisinus 7989. Kodeks ten na 237 zapisanych stronach
mieści w sobie utwory Tybullusa, Propercjusza, Katullusa, następnie Owidiusza List Safony
do Faona, po czym na stronach 185–205 excerpta vulgaria Petroniusza, znane taikże z innych
kodeksów, a na dalszych kartach do strony 229 tekst Uczty Trymalchiona. Za tym tekstem
idzie jeszcze przypisywane Wergiliuszowi Moretum oraz Klaudiana Phoenix. Cały rękopis – z
wyjątkiem może utworu Phoenix — pisany jest jedną ręką. Na stronie 179 figuruje rok 1423.

Kodeks ten sporządzony więc został w XV wieku, ale potem długo był nieznany. Odkryty

został dopiero około roku 1650 przez Marino Statileo w miejscowości Trogir (łac. Tragurium,
niem. Trau) w Dalmacji, na zachód od Splitu (Spalato), w bibliotece Mikołaja Cippico. Dziś
znajduje się w Bibliothèque Nationale w Paryżu.

Po żywej dyskusji na temat pochodzenia tego kodeksu i na temat autentyczności zawartego

w   nim   tekstu  Uczty   Trymalchiona  dzisiaj   wątpliwości   co   do   autentyczności   ucichły,   a
proweniencję  kodeksu  wyjaśnia   ostatnio   wspomniany  K.  Müller:  sławny odkrywca   wielu
rękopisów   autorów   starożytnych,   Poggio   Bracciolini,   miał   jakiś   egzemplarz   Petroniusza,
odpisany z kodeksu kolońskiego; pisze o nim w listach z roku 1423 do Niccolò Niccoliego; i
ten   codex   Coloniensis,   skądinąd   nie   znany,   był   niewątpliwie   źródłem   tekstu  Uczty
Trymalchiona, jaki czytamy w rękopisie z Trogir.

Przy naszkicowanym stanie zachowania utworu Petroniusza pozostaje jednak do

wyjaśnienia jeszcze kwestia pierwotnej rozpiętości tegoż utworu. Cztery źródła podają
numerację jego ksiąg:

1) Ktoś wnosząc do tekstu dzieła Fulgencjusza pt. Mythologiarum, libri (III 8) cytat z

tekstu Petroniusza (20, 7) zaznaczył, że cytat pochodzi z XIV księgi Petroniusza. Odnośny
kodeks Fulgencjusza, tj. Parisinus lat. 7975, sporządzony został w XI wieku, ale cytat do
tekstu wpisano wcześniej, może w IX wieku.

2) W starym glossarium ze sławnego opactwa Św. Benedykta w Fleury, we Francji, nad

środkową Loarą, czytamy słowa włączone do tegoż glossarium z początkiem X wieku,
objaśniające wyraz halosis cytatem z Petroniusza (89, 1: sed video te totum in illa herere
tabula, quae Troiae halosin ostendit) z zaznaczeniem: Petronius Arbiter libro XV.

3) Wspomniany kodeks koloński zawierał tekst Petroniusza z księgi XV. Poggio w jednym

z listów do Niccoliego, z końca maja 1423, pisał: allatus est miki ex Colonia XV liber
Petronii Arbitri, quem curavi transscribendum modo, tj. dostarczono mi z Kolonii XV księgę
Petroniusza, o której przepisanie właśnie się postarałem.

4) Rękopis z Trogir ma na samym wstępie tekstu Petroniusza, tj. już przed excerpta

vulgaria, tytuł: Petronii Arbitri Satyri fragmenta ex libro quinto decimo et sexto decimo. A na
końcu tychże ekscerptów, a więc przed Ucztą Trymalchiona: Petronii Arbitri Satyri fragmenta
expliciunt ex libro quintodecimo et sextodecimo, tzn.: koniec fragmentów Petroniusza z księgi
XV i XVI.

W świadectwach tych widzimy jednak pewne sprzeczności. Miejsce, które interpolator

Fulgencjusza   przydzielił   czternastej   księdze,   kodeks   trogirski   obejmuje   księgą
piętnastą/szesnastą. Ale K. Müller słusznie wykazuje, że jest to sprzeczność  tylko pozorna.
Excerpta vulgaria  w tym kodeksie nie pochodzą z rękopisu kolońskiego, lecz zaczerpnięte
zostały z innego rękopisu, znalezionego przez Poggia w roku 1420, a dziś, jak mówiliśmy,
zaginionego   i   znanego   tylko   z   opartych   na   nim   odpisów.  Natomiast   jest   rzeczą   prawie
niewątpliwą, by nie powiedzieć wprost pewną, że z kodeksu kolońskiego pochodzi pełny
tekst  Uczty   Trymalchiona.   Stąd   wniosek,   że   adnotacja   wymieniająca   co   najmniej   księgę
piętnastą towarzyszyła tekstowi Uczty  Trymalchiona; bo kodeks koloński, jak poświadcza
Poggio, taką adnotację posiadał, a na pewno nie posiadało jej źródło owych ekscerptów z
utworu Petroniusza, wpisanych do kodeksu trogirskiego przed  Ucztą. Adnotację tę z tekstu
Uczty, gdzie mogła się znajdować na wstępie jako incipit liber XV lub na końcu jako explicit
liber XV, incipit liber XVI, jako że Uczta istotnie zaczyna się i kończy w kodeksie z Trogir, i
tylko w tym kodeksie, pełnym tekstem, adaptował do początku i do końca ekscerptów dopiero
pisarz   kodeksu   z   Trogir.  Bo   mógł   on   wiedzieć,   że   tekst  Uczty   Trymalchiona  należy   do
kontekstu   ekscerptów,   mianowicie   tam,   gdzie   wśród   tychże   ekscerptów   zachował   się
stosunkowo duży fragment z rozdziału 55 Uczty jako wskaźnik orientacyjny. Pisarz ten, czy
kto   mu   tam   ten   kodeks   dał   do   przepisania,   rozumował   zatem   według   wszelkiego
prawdopodobieństwa   tak:   skoro  Uczta   Trymalchiona  należy   do   kontekstu   ekscerptów,  to
początkowa   część   tychże   ekscerptów   wraz   z   Ucztą   tworzy   księgę   XV,  natomiast   reszta
ekscerptów, przypadających po Uczcie, należy do zapowiedzianej na jej końcu księgi XVI.
Stąd zaznaczenie na początku i na końcu ekscerptów, że to „ex libro quinto decimo et sexto
decimo” (z księgi piętnastej i szesnastej), podczas gdy Uczta jako rzecz przepisana z innego

źródła pozostała nadal osobno i nie została włączona do ekscerptów, ale jako należąca do nich
straciła swój pierwotny explicit, który posiadała na pewno jeszcze w dostarczonym Poggiowi
odpisie uczty z kodeksu kolońskiego. Bo z tego odpisu, wykazuje K. Müller, dostała się do
rękopisu, który zawędrował do Trogir.

Druga sprzeczność polega na tym, że owo glossarium z Fleury przypisuje księdze

piętnastej cytat, który według źródła trzeciego należał już do księgi szesnastej (89, 1).
Nieścisłość w glossarium powstała jednak zapewne wtedy, gdy księga XV miała jeszcze swój
incipit, ale w dalszych ekscerptach straciła już explicit, tak że cały dalszy tekst zdawał się
należeć do księgi piętnastej.

Sprawy te zresztą trudno tu szczegółowiej analizować. Ważne jest to, że choćby nawet

świadectwa   oiwe   pozostawały   między   sobą   w   jakiejś   zależności,   tj.   choćby   cytat   w
interpolacji Fulgencjusza przypisano księdze XIV dlatego, że stał przed księgą XV, o czym
interpolator mógł wiedzieć skądinąd, nie ulega wątpliwości, że nomenklatura typu liber XV
itp.   w   kodeksach   Petroniusza   występowała.   I   ta   już   sama   przez   się   jest   dostatecznym
świadkiem   podziału   romansu   na   kilkanaście   ksiąg,   tj.   zwojów   antycznych.   Podawanie   w
wątpliwość tej numeracji w dziele Petroniusza jako numeracji ksiąg nie jest uzasadnione i
wymaga uprzedniego wykazania innej, nie księgowej genezy tejże numeracji.

Taką właśnie próbę podejmował niedawno T. Sinko (jw. s. 83 i n.). Nawiązując do

hipotezy E. Paratorego, według którego zachowane fragmenty wypełnić by mogły trzy księgi,
a brakujące części utworu po „odtworzeniu także nie wypełniłyby więcej niż najwyżej trzy
księgi,   redukował   Sinko   rozpiętość   utworu   nawet   do   trzech   tylko   ksiąg   w   całości,   a
rękopiśmienne   cyfry   ksiąg   XIV   czy   XV/XVI   tłumaczył   analogią   do   szesnastu   satyr
Juwenalisa   wspięciu   księgach:   tak   i   romans   Petroniusza   mógł   w   mniejszej   liczbie   ksiąg
mieścić większą ilość epizodów składających się na całość utworu i cyfry owe mogą się
odnosić do tych właśnie epizodów, których mogło być szesnaście.,

Nie kwestionując „epizodowego” charakteru kompozycji naszego romansu nie widzimy

jednak potrzeby, a nawet możliwości redukowania go do trzech ksiąg. Już samo to, co z
powieści   zostało   we   fragmentach   po  Uczcie   Trymalchiona,   przekracza   rozmiary   jednej
obszernej księgi! Poza tym Satyry Juwenalisa to utwory zamknięte w sobie, bez powiązania w
ciągłość fabularną. I takie utwory mogą być łatwo numerowane w obrębie ksiąg. Natomiast
mało   prawdopodobną   jest   rzeczą,   by   tego   typu   epizody   powieściowe,   jakie   dadzą   się
wyróżnić   w   romansie   Petroniusza,   były  numerowane   w   obrębie   woluminów!   Epizody   te
tworzyły tutaj integralną ciągłość. Tak przynajmniej ma się rzecz w obrębie zachowanego
materiału.

Wymienioną więc wyżej numerację ksiąg w romansie Petroniusza należy uważać za

numerację ksiąg, a nie epizodów. Podobnie w utworach innych romansopisarzy starożytnych;
tak greckich, jak i łacińskiego Apulejusza, mamy podział na księgi. Można by tu wprawdzie
podnieść, że zachowane u autorów starożytnych i średniowiecznych czy raczej
wczesnośredniowiecznych luźne fragmenty dzieła Petroniusza, a jest ich co najmniej
trzydzieści kilka, cytowane są stale bez podania księgi; ale przykładów takiego cytowania
mamy także przy innych autorach niemało.

Całość utworu Petroniusza wypełniała zatem więcej niż szesnaście ksiąg średniej

wielkości.

Taka rozpiętość romansu była w starożytności bez przykładu. Owszem, znane romanse

starożytne były czy też są o wiele krótsze. Nawet Metamorfozy Apulejusza, znane pod
popularnym tytułem Złoty osioł, z II wieku, w jedenastu księgach nie wypełniają trzeciej
części tej rozpiętości. Podobnie np. Aethiopica Heliodora, z III wieku, w dziesięciu księgach
dalekie są od tych rozmiarów. Mimo to wielu uczonych nie wykluczało takiej, tj. co najmniej
szesnastoksięgowej, objętości utworu Petroniusza.

4. R

EKONSTRUKCJA

TREŚCI

KOMPOZYCJI

ROMANSU

ETRONIUSZA

a) M a t e r i a ł r e k o n s t r u k c y j n y

Problem rekonstrukcji fabuły i zawartości utworu Petroniusza łączy się ściśle z omówioną

wyżej kwestią jego rozmiarów. Zależnie bowiem od przyjmowanej objętości romansu
oscylowano w jego rekonstrukcji między programem minimalnym i maksymalnym.

Minimalny, który sugerują np. E. Paratore (I s. 109 i n.), a za.nim T. Sinko (jw. s. 83 i n.),

odtwarza   to,   na   co   znajduje   konkretne   pokrycie   w   zachowanym   materiale   utworu,   i
przyjmuje, że przepadłe jego części łącznie z tym, co się zachowało, nie mogły wypełniać
więcej niż tylko kilka ksiąg. Przy tym zachowaną numerację ksiąg obaj uczeni uważają za
niemiarodajną. W zbyt wielkie rozmiary utworu Petroniusza powątpiewa ostatnio także A.
Ernout.   Natomiast   maksymalny   program   liczy   się   ze   wspomnianą   numeracją   ksiąg   jako
miarodajną i oznaczającą księgi, .a. nie epizody, i stoi na stanowisku, że cały romans mógł
wypełniać do dwudziestu ksiąg. Takie rozmiary utworu ;rozważał już niegdyś R. Heinze,
takie   Le   Coultre   (w  Mélanges   Boissier,   1903,   s.   325   i   n.)   i   inni.   Takie   też   uważał   za
prawdopodobne W. Kroił (w RE „Petronius”, s. 1203 i 1206), a ostatnio także wspomniany
wydawca   Petroniusza   K.   Müller.   Takie   i   nam   wydają   się   w   zupełności   możliwe   i
prawdopodobne.

Z danych poprzedniego rozdziału wynika, że przed zachowanym początkiem opowiadania,

gdzie jesteśmy już w księdze czternastej, zaginęła większa część utworu. Jakaż zatem treść
wypełniała te przepadłe .księgi, opowiadania? Odpowiedź na to pytanie, przynajmniej
częściową, uzyskujemy z materiału zachowanego.

Z paragrafu 106 i n., przy okazji powtórnej awantury z Lichasem i Tryfajną, dowiadujemy

się, że Enkolpiusz i Giton byli kiedyś związani z tymi ludźmi więzami przyjaźni (107), ale
doszło między nimi do jakichś gwałtownych nieporozumień na tle miłosnym: Lichas kochał
się w Enkolpiuszu, w Gitonie Tryfajną. Wirilia (części męskie) Gitona nazwane są źródłem
wielu nieszczęść (108), a Enkolpiusz w rozejmie na okręcie zastrzega sobie, że Lichas nie
będzie się dowiadywał, gdzie on sypia (109). Młodzieńcy jednak nadużyli wówczas zaufania
Lichasa i Tryfajny i wyrządzili im krzywdę. Sprzeniewierzyli jakieś pieniądze (107), Lichas
pamiętał   o   uwiedzeniu   mu   żony   (106),   co   mu   się   potem   przypomniało   jako   coś
rozgoryczającego   (113,   gdzie   imię   żony   prawdopodobnie   Hedyla),   pamiętał   o   obelgach
doznanych w portyku Herkulesa (106). Nie zapomniał o statku splądrowanym przez bandę
wagabundów (113), przy czym Enkolpiusz uszedł z poświęconą szatą i grzechotką mającą
okrętowi   zapewniać   bezpieczeństwo   (114).  Także  Tryfajną   narażona   została   na   publiczną
obrazę (106). Tułała się zaś po świecie dla przygód jako skazana (108, mulier damnata). Oto
coś z przygód uprzednich Enkolpiusza i Gitona.

O tych przygodach opowiadał także Giton Eumolpusowi na okręcie, by mu wyjaśnić

powód strachu przed Lichasem i Tryfajną. Niestety, Petroniusz poskąpił nam tu szczegółów i
poprzestał tylko na zakomunikowaniu faktu, że Giton to opowiedział (101).

Ale obecność Enkolpiusza i Gitona na okręcie Lichasa zdradził temuż Lichasowi we śnie

bóg Priap (104). Bóg ten wyraźnie prześladuje tu Enkolpiuzsa, jak w  Odysei  Posejdon jej
głównego bohatera. Przez cały zachowany tekst przewija się u Petroniusza motyw chwilowej
impotencji   Enkolpiusza,   unicestwiającej   mu   szereg   wyszukanych   okazji   do   przeżyć
miłosnych.   Ta   utrata   zdolności   przeżywania   kulminacyjnego   momentu   erotycznego   była
zemstą boga Priapa za jakąś obrazę ze strony Enkolpiusza. Bogu temu naraził się Enkolpiusz
przez znieważenie ofiary składanej mu przez Kwartyllę (17). Naraża mu się jeszcze zabijając
świętą   jego   gęś   (137).   Ale   główna   obraza   boga   miała   miejsce   gdzieś   wcześniej,   już   w
zaginionych księgach wstępnych romansu. Bo Askyltus już w paragrafie 9 robi aluzję do

niemocy Enkolpiusza w słowach: „nawet wówczas, gdyś jeszcze się dzielnie spisywał”. A
zatem i te okoliczności obrazy Priapa musiały być opowiedziane już we wcześniejszych
księgach. Czy pozostawały w jakimś związku z awanturniczymi przeżyciami z Lichasem i
Tryfajną? Raczej nie. Były jeszcze wcześniejsze.

Poza tym — od początku zachowanych fragmentów opowiadania z Enkolpiuszem i

Gitonem występuje Askyltus. Natomiast we wzmiankach o owych pierwszych awanturach z
Lichasem i Tryfajną nie ma o nim mowy. Z tego wynika, że w zaginionych księgach było już
także opowiadanie o okolicznościach połączenia się Askyltusa z Enkolpiuszem i Gitonem i
nawet o jakichś próbach stosunków Enkolpiusza z Askyltusem; bo Askyltus był już także
„bratem” Enkolpiusza gdzieś w parku (9), jak w zachowanym opowiadaniu jest nim Giton.
Wszystko to zatem było treścią wstępnych ksiąg zaginionych.

Poza tym z dawniejszych swych przeżyć wspomina Enkolpiusz jeszcze takie fakty, jak te,

że uciekł przed sprawiedliwością, wykpił się od areny gladiatorskiej, zabił swego gospodarza
(81). Gladiatorem nazywa go także Askyltus (9). Podobnie dalej spowiada się Enkolpiusz ze
swej przeszłośći: „dopusciłem się zdrady, zabiłem człowieka, zbezcześciłem świątynię”
(130). Lokalizacja tych faktów w rekonstrukcji romansu może być hipotetyczna, ale i dość
prawdopodobna. Nie wiadomo natomiast, kiedy miały miejsce przeżycia Enkolpiusza z
Endymionem, o których sam opowiada zawiedzionej w nadziejach miłosnych Kirce (132), a
być może także jakieś ocalenie przez zaszycie się w worku (102).

Dodajmy jeszcze, że w czasie uczty u Trymalchiona Enkolpiusz mówi do Agamemnona, że

zwyczaj podawania fikcyjnych dań gościom podczas Saturnalii widział w Rzymie (69). Poza
tym   w   paragrafie   104   na   pewno   wymienione   zostało   miasto   Baiae,   punkt   awantury
Enkolpiusza z Tryfajną. Jako stacje wędrówki Enkolpiusza i jego towarzyszy potrafimy zatem
uchwycić   Rzym,   dalej   Baiae,   a   do   tego   jakieś   miasto   w   Kampanii,   gdzie   rozgrywa   się
pierwsza część opowiadania w zachowanych fragmentach, i w końcu miasto Krotonę nad
Zatoką Tarencką (116). Podróż więc szła z północy w kierunku południowym. Wobec tego
jest też rzeczą wysoce prawdopodobną, że jednym z jeszcze wcześniejszych jej punktów,
może   nawet   punktem   wyjściowym,   była   Marsylia,   wspomniana   we   fragmentach   I   i   IV,
zachowanych   poza   naszymi   ekscerptami.   I   być   może,   że   przyczyna   gniewu   Priapa   na
Enkolpiusza sięga właśnie aż do Marsylii.

Nicią przewodnią kompozycji utworu Petroniusza była zatem, według wszelkiego

prawdopodobieństwa, trasa tułaczki .Enkolpiusza, który znalazł się poza nawiasem prawa
(125, extra legem vivens). Trasę tę śledzić potrafimy z Marsylii przez Rzym i Kampanię do
Krotony. Zachowana zaś część romansu ukazuje nam z tej trasy tylko odcinek od jakiegoś
miasta kampańskiego do Krotony.

Ale opowieść na pewno nie kończyła się tym, czym się kończą zachowane ekscerpty. Tu

rośnie nacisk Krotoniatów na Eumolpusa, domagających się dowodów jego bogactwa.
Udowodnić miał im to przybyły z Afryki okręt z pieniędzmi i służbą dla niego. Ale okręt nie
przychodził. W dalszych fragmentach (141, 2 i n.) mamy już testament Eumolpusa czytany
publicznie. Czy więc Eumolpus umarł rzeczywiście? Czy może tylko fikcyjnie, a w
rzeczywistości umknął jakoś podstawiając w miejsce siebie jakiegoś trupa?

Uciekli chyba także Enkolpiusz i Giton. A z nimi może Chryzyda jako trzecia? Bo po co

by autor wprowadzał pod koniec naszych fragmentów aż tak wielką jej miłość do Enkolpiusza
(139)? Z drugiej zaś strony po co te zachwyty Enkolpiusza nad Kirką, choć już mu się ze swą
miłością aż nadto wyraźnie oświadczyła Chryzyda? Czy romans z Kirką, co jest
prawdopodobne, miał jeszcze jakiś dalszy ciąg? A pytać możemy także: po co autor w owej
burzy morskiej Lichasa zgubił, a Tryfajnę zachował? I dlaczego rozstanie z Askyltusem nie
miało jakiegoś zamykającego znajomość charakteru? I takich pytań można by postawić
więcej.

Wydaje się nadto, że w zaginionej części końcowej romansu musiał wystąpić jeszcze w

jakiś sposób problem obrażonego Priapa. Bo odzyskanie męskiej potencji przez Enkolpiusza
za sprawą Merkurego chyba nie było ostateczne (140, 12 i n.). Utwór więc kończył się
zapewne jakimś złożeniem ofiar Priapowi. Ale po jakich dalszych perypetiach Enkolpiusza i
Gitona, trudno powiedzieć. W każdym razie te perypetie kończyły się chyba jakoś
szczęśliwie, miały ten laetus exitus, to wesołe zakończenie, które stosowano i w romansach
miłosnych, i w komedii, i w eposie. W końcu przecież i Odyseusz dobrnął szczęśliwie do
domu, i Eneasz do Italii.

Z zebranego tu materiału rekonstruujemy we wstępie do przekładu zachowanych

fragmentów romansu (s. l ił n.), w lukach i w zakończeniu osiągalną całość opowiadania. Do
pomocy zaś w tej rekonstrukcji bierzemy także mogące tu wchodzić w rachubę wcześniejsze
wzory kompozycyjne utworu Petroniusza.

b) K o m p o z y c y j n e w z o r y r e k o n s t r u k c j i

Znając praktykę piśmienniczą autorów rzymskich, ambitnie rywalizujących z autorami

greckimi i uważających za swą zaszczytną zasługę przyswojenie literaturze łacińskiej nowego
utworu, a szczególnie nowego gatunku literackiego w formie przeróbki oryginału greckiego
na utwór łaciński, rozglądamy się i przy Petroniuszu za wzorem greckim. Ale w tej postaci,
jaką przedstawia nasz romans, wzoru takiego wśród utworów greckich nie znajdujemy.
Chodzi oczywiście o gotowy wzór grecki, który byłby dla Petroniusza tylko przedmiotem
łacińskiej przeróbki.

Możemy wobec tego szukać wzorów kompozycyjnych utworu Petroniusza jako całości.

Otóż najistotniejszą cechą tego utworu jako całości są jego obszerne rozmiary wypełnione
jednym ciągłym opowiadaniem. Wzorami zatem mogły tu być utwory posiadające tę
właściwość, i to posiadające ją realnie, a nie tylko potencjalnie, tj. w sposób pozwalający
rozwinąć mniejszy utwór w większy.

Realnie posiadały ją opowieści poetyckie, epopeje. Dla romansu ważna w tym była

Odyseja.   Schemat   romansu   antycznego   jest   mniej   więcej   taki:   dążący   do   jakiegoś   celu
bohaterzy   doznają   z   jakiejś   przyczyny   różnych   przeszkód   na   drodze   do   tegoż   celu,   a
pokonawszy te przeszkody ostatecznie cel ten szczęśliwie osiągają. W takim opowiadaniu
sama   fabuła   jest   prosta   i   nawet   uboga.   Do   rozmiarów   bogatej   opowieści   rozszerzają   ją
opowiadania o wspomnianych przeszkodach w realizacji samej, fabuły. Opowiadania te — to
epizody, które inwencja autora teoretycznie mogłaby mnożyć w nieskończoność, a w każdym
razie do pokaźnej objętości utworu. Na takim właśnie schemacie zbudowana była  Odyseja:
Odyseusz   dąży   spod   Troi   na   Itakę,   przeszkadza   mu   w   tym   obrażony   nań   Posejdon;
przeszkody te to różne przygody bohatera, po których dobija on szczęśliwie do ojczyzny.

Sztuki opowiadania uczyła więc romansopisarzy antycznych Odyseja.
I rzeczywiście, Petroniusz sam nie ukrywa przed nami, że jednym ze źródeł natchnienia

była   dla   niego   ta   właśnie   opowieść   o   tułaczce   i   przygodach   Odyseusza.   Prześladujący
Enkolpiusza bóg Priap to zagniewany na Odyseusza Posejdon. Tułaczka Odyseusza posłużyła
za   wzór   tułaczce   Enkolpiusza.   Mówi   to   sam   Enkolpiusz–Petroniusz:   „Przed   Neptunem
Odyseusz   gonił   z   trwogą:   mnie   także   po   morzach   i   lądach   ściga   gniew   Priapa”   (139).
Nietrudno też zauważyć, że raz po raz w ciągu opowiadania cisną się autorowi pod pióro
reminiscencje   z  Odysei.   A  niektóre   swe   sceny   wyraźnie   konstruował   on   na   wzór   scen
homeryckich: np. scenę ukrywania się Gitona pod łóżkiem (97) sposobem Odyseusza pod
baranem (Odys. IX 431 i n.). Podobnie w scenie z Kirką, a więc noszącą także imię znane z
Odysei, Enkolpiusz występuje pod odysejskim imieniem Poliajnosa (127): tym przydomkiem
określiły kiedyś Odyseusza Syreny. A widać Odyseusza w Enkolpiuszu i przez to, że jak
tamten u Feaków sam opowiada o swych przygodach (Odyseja, ks. IX–XII), tak i ten sam

referuje swoje przeżycia w formie opowieści awanturniczo–podróżniczej. Do kogo
zwróconej, nie wiemy. Ale nic nie wskazuje na to, by adresatem miał tu być czytelnik, jak u
Apulejusza (Metam. l l, 6: lector, intende, laetaberis, tj. czytelniku, bądź uważny, będziesz się
cieszył).

Ale nie te szczegóły są tu w tej chwili istotne. Istotna dla kompozycji całości naszego

utworu jest ciągłość opowiadania epickiego o tułaczce pełnej przygód, którą to ciągłość na.
wzór Odysei posiada romans Petroniusza.

Innym wzorem ciągłego opowiadania fikcyjnego mógł być dla Petroniusza już także

romans miłosny. Ten zresztą sam chętnie także kopiował w różnych wariantach motywy
poematu Homera. R. Heinze pisał kiedyś, że utwór Petroniusza zakłada istnienie już wtedy
rozwiniętego greckiego romansu miłosnego i że sam jest swego rodzaju parodią tego gatunku
literackiego. Tu w odniesieniu do pierwszej tezy są dane do tego, by ją uznać za .słuszną.

O ile bowiem wypracowana przez E. Rohdego chronologia greckiego romansu miłosnego

mieściła się w II–VI wieku n. e,, znaleziska papirusowe fragmentów romansu b Ni—nosie, a
następnie   fragmentów   romansu   Charitona   o   Chajreasie   i   Kallirhoe   przesunęły   czas
pierwszych romansów miłosnych greckich wyżej. .Przed Petroniuszem powstał na pewno
romans   o   Ninosie,   datowany   na   II–I   wiek   p.n.e.,   a   być   może   także   utwór   Ćharitona,
sytuowany   ostatnio   nawet   w   I   wieku   p.n.e.   Czy   próba   zbliżenia   do   tych   dwóch,
najwcześniejszych   znanych   nam   romansów   antycznych   jeszcze   i   romansu,   jakiegoś
Ksenofonta z Efezu o Habrokomesie i .Antei, umieszczanego już nawet w I wieku p.n.e., a
choćby w I wieku n.e., wytrzyma dalszą krytykę, to się okaże. W każdym razie już w tej
sytuacji można w rodowód romansu Petroniusza z wielkim prawdopodobieństwem włączać
także grecki romans miłosny. Istotna w nim dla Petroniusza byłaby tak samo jak w Odysei
ciągłość   opowiadania,   a   dodajmy   —   opowiadania   przeżyć   i   przygód.   Bo   i   w   romansie
miłosnym wypełniają one sporo miejsca.

Tu wszakże zaznaczamy, że mimo tej możliwości genetycznego związku utworu

Petroniusza z greckim romansem miłosnym związek ten nie tłumaczy się jako parodia tegoż
omansu, jak by chciał Heinze

. W romansie miłosnym, a reprezentują nam go dzisiaj, oprócz

wymienionych   już,   także   utwory:   Jamblicha   o   Synoidzie   i   Rodanesie   z   II   wieku   n.   e.,
Longosa o Dafnisie i Chloe z II wieku n. e., Achilleusa Tatiosa o Leukippie i Klejtofonie z II–
III wieku, Heliodora o Teagenesie i Charyklei z III–IV wieku, otóż w romansie miłosnym
antycznym para zakochanych i wiernych sobie ludzi zostaje z jakichś powodów rozłączona,
po   czym   po   szeregu   przeszkód,   trudności   i   pokus,   wśród   których   miłość   i   wierność
wystawiane są na próbę i pozostają, ostatecznie nienaruszone, osiąga szczęśliwie nagrodę:
zakochani odnajdują się i pragnienia swe ziszczają. Tymczasem w romansie Petroniusza nie
jest ta miłość ani jedna ani wierna, ani jednolita: jest to miłość tak do kobiet, jak do chłopców.
Ta druga stanowi nawet jakby główną miłość w utworze. Wystawianie na próbę miłości i
wierności   daje   tu   co   prawda   wręcz   odwrotne   rezultaty,   jednakże   mimo   tych   jakby
parodystycznych elementów nie widać, by celem romansu Petroniusza była właśnie parodia
idealizującego  romansu  miłosnego.  Motyw   miłości  występuje tu  jak w  każdym  romansie
antycznym, ale zadanie swe widzi autor nie w parodiowaniu czy ośmieszaniu tego, co romans
miłosny wypracował dla wyidealizowania w miłości jakichś animae candidae czy castae, lecz
tylko   w   ukazaniu   odidealizowanych  animae   verae.   Wiele   też   epizodów   i   treści
Petroniuszowego utworu w ogóle nie służy parodii.

Innych mogących tu wchodzić w rachubę gotowych wzorów ciągłego opowiadania w

takich rozmiarach jak epopeja czy romans miłosny, z uwzględnieniem odpowiedniego
podobieństwa treści, właściwie nie znamy. Fantastyka historiograficzna, jaka się rozwinęła w

A niedawno także E . C o u r t n e y (Parody and Literary Allusion in Menippean Satire, «Philologus» Cyi,

1962, s. 86 i n.), który uważa nasz utwór nie tylko za parodię romansu, ale za serię parodii rozmaitych utworów.
Uległ jednak i on tej samej iluzji co Heinze.

literaturze greckiej zwłaszcza po Aleksandrze Wielkim? Owszem, ale ta miała na celu nie tyle
opisy przygód, ile raczej opisy różnych dziwów. Można by myśleć jeszcze o jakiejś biografii
fikcyjnej. Ale romans Petroniusza nie zdradza żadnych założeń biograficznych. Opisy
podróży w rodzaju różnych tzw.

? Nic z tego nie widać u Petroniusza.

Ale wielki romans mógł powstać z mniejszych rozmiarów opowiadania. Tak np. genezę

elegii   miłosnej   tłumaczy   się   rozwinięciem   erotycznego   epigramu   w   obszerniejszy   utwór
zwiększoną porcją treści poetyckiej. Mógłby więc i romans Petroniusza powstać w ten sposób
z mniejszego kalibru historyjki przez rozwinięcie jej do dowolnych rozmiarów opowiadania
nagromadzeniem różnego materiału odpowiednio dobranego i skomponowanego. I tu brano
już pod uwagę możliwość bezpośredniej linii rozwojowej od opowieści Arystydesa z Miłetu,
z II–I wieku p.n.e., poprzez ich przekład łaciński pióra Korneliusza Syzenny, z I wieku p.n.e.,
do Petroniusza. Arystydes  mianowicie  napisał  około roku  100 p.n.e.  Histerie  milezyjskie,
które   według   wszelkiego   prawdopodobieństwa   były   jakimś   zbiorem   nowel   jońskich.   Nie
mamy   ich,   ale   z   pewnych   opowiadań,   np.   o   owdowiałej   kobiecie   z   Efezu   w   utworze
Petroniusza   (111   i   n.),   albo   takich,   jakie   mamy   w   romansie   Apulejusza   czy   Pseudo–
Ajschinesa   liście   dziesiątym,   możemy   nabrać   przynajmniej   ogólnego   wyobrażenia   o
charakterze   tych   produktów   piśmienniczych.   Były   to   nowele,   w   których   dużo   miejsca
wypełniała erotyka. Cechował je też duży stopień realizmu. Otóż erotyka i realizm — to także
dominujące cechy utworu Petroniusza. I genetyczna zależność tego utworu od Arystydesa,
bezpośrednia lub przez Syzennę, wydaje się nam w tym względzie wcale możliwa, by nie
powiedzieć niewątpliwa. Ale czy u Arystydesa były te nowele powiązane z sobą w jakieś
dłuższe   opowiadania,   czy   też   stały   obok   siebie   luźno,   nie   wiemy.   Jeżeli   jednak   takie
opowiadania, jak właśnie o owej wdowie z Efezu (111 i n.), o żołnierzu wilkołaku (61, 6 i n.),
o strzygach (63, 3 i n.), Petroniusz wyzyskał nie jako przygody samych bohaterów romansu,
lecz tylko jako przygodne opowiadania, jako epizody włączone do utworu z zewnątrz, to
może właśnie dlatego, że opowieści Arystydesa i inne tym podobne były zamkniętymi w
sobie,   ograniczonymi   w  rozmiarach   jednostkami.   Zresztą   może   nawet   wiązankami   takich
jednostek, ale wtedy chyba tylko w tej formie, że sceneria przedstawiała grupę zebranych,
którzy  opowiadali  sobie  różne  historyjki,  i  to  raczej  jako  obce  niż  własne przeżycia  czy
przygody.

Jakkolwiek więc teoretycznie wśród opowiadań Arystydesa mógł się znaleźć utwór, z

którego by, przez rozwinięcie krótszego opowiadania można było stworzyć obszerniejszy
jakiś romans przygód, dla romansu Petroniusza wzoru takiego tutaj nie widzimy. A można też
tu przypomnieć, że jeszcze w romansie Apulejusza da się zaobserwować pewne wiązanki
nowel tworzące jakby dłuższy ciąg opowiadania — np. nowel czarodziejskich w dwu
pierwszych księgach Metamorfoz, nowel zbójeckich w IV i VII księdze, nowel trucicielskich
w księdze dziesiątej — czego u Petroniusza nie widać. Bo też Apulejusz sam na wstępie
Metamorfoz zapowiada, że będzie opowiadał różne baśnie gawędą milezyjską: sermone isto
Milesio varias fabulas conseram.

Warunki do tego, żeby służyć autorowi za podkład dający się rozwinąć w dłuższe

opowiadanie, potencjalnie miała także tzw. satyra. menippejska. Do uwzględnienia jej tutaj
skłania nas już sama forma wspólna jej z Petroniuszem: proza przeplatana partiami tekstu
ujętego   w   różne   miary   wierszowe.   O   formie   tej   piszemy   osobno.   Tu   chodzi   nam   o
Kompozycję. Nie wiemy, czy wśród pisanych w tej formie cynickich diatryb Menipposa albo
w   zbiorze  Satyr   Menippejskich  Warrona   były   utwory   dające   się   rozwinąć   w   szersze
opowiadania w typie romansu Petroniusza. Ale Seneka umiał w Apokolokyntosis użyć formy
satyry   menippejskiej   do   całego   opowiadania   o   pośmiertnych   losach   Klaudiusza,   i   to
opowiadania noszącego cechy satyry zjadliwej, bez wydźwięku moralizatorskiego, który we
właściwej satyrze menippejskiej był prawdopodobnie istotnym jej składnikiem. Wobec tego
mógł   i   Petroniusz   znaleźć   jakieś   natchnienie   do   swej   „satyry”   w   produktach   satyry

5. Ź

RÓDŁA

TREŚCI

CHARAKTER

ROMANSU

ETRONIUSZA

Rozpatrywane wyżej wzory kompozycyjne romansu Petroniusza mogły mu też dostarczyć

i   rzeczywiście   dostarczyły  pewnych   treści.  W wypadku  Odysei  widzieliśmy  to   wyraźnie.
Również   romans   miłosny   chyba   i   tu   nie   pozostał   bez   wpływu.   Jak   najbardziej
prawdopodobny wydał się nam ten wpływ także w wypadku nowel Arystydesa ze względu na
wspólną z nimi erotykę w utworze Petroniusza, wspólny realizm. Ale i satyra menippejska
łatwo tu mogła wnieść coś ze swej treści. Nie jest więc wykluczone, że ten i ów pomysł czy
szczegół natchnęła i ona, zwłaszcza jej satyryczny humor. Właściwa jej zasada  per iocum
dicere vera, czy też delectare et docere, co po grecku ujęto w określenie

, nie

jest   obca   także   Petroniuszowi.   Maluje   on   bowiem   w   sposób   wyrafinowany   mocno
realistyczny  obraz   dość  niecenzuralnego   świata   swej   powieści,   ale   go  nie   aprobuje   i   nie
poprzestaje na samym  tylko jego ukazaniu, lecz wyraźnie się odeń odcina. Wyśmiana tu
zostaje nie tylko głupota ludzka, brak wytworności i dobrego smaku, skrytykowane stosunki
społeczne,   ale   i   z   największym   obrzydzeniem   osądzone   stręczycielskie   meliny.   Nad
moralizowaniem   jednak   panuje   niepodzielnie   ironia,   humor   i   dążność   do   bawiącej
rozmaitości treści, rerum varietas. Toteż Petroniusza humorystę poznajemy od razu, moralistę
musimy dopiero odszukiwać, i to raczej .moralistę estetyzującego, nie jakiegoś etyzującego
purystę. Ironia i humor to także walory satyry menippejskiej.

Dostarczycielem pewnych pomysłów i scen był dla naszego utworu również mim. Autor

sam wspomina go w swym utworze, by nie powiedzieć, wskazuje nań kilka razy. I sam widzi
w kompozycji niektórych epizodów romansu charakter mimiczny, np. gdy przed
wystąpieniem w Krotonie Eumolpus pyta towarzyszy: quid ergo cessamus mimum componere
(117), tj. czemuż więc ociągamy się z ułożeniem mimu? Na pewno też i mim zasilił mocno
realistyczny charakter romansu. Bo znaną jest rzeczą, że już mimy Teokryta i Herondasa
cechował znaczny realizm przedstawienia.

Cokolwiek zresztą byśmy tu jeszcze dopuścili do głosu, komedię, parodię tragedii (ze

sceny  pochodzi   widoczna   w   romansie   jakby  zasada   trzech   aktorów,  w   typie   Enkolpiusz,
Askyltus, Giton, to znowu Enkolpiusz, Giton, Eumolpus), poza tym satyrę, nowelę i tym
podobne utwory — bo i te trudno odsądzić od udziału w tak bogatym repertuarze utworu
człowieka  tak  wykształconego  i  oczytanego,  jakim  był,  jak  widać,  Petroniusz  — za  fakt
możemy   przyjąć,   że   nie   najmniej   przecież   wniosła   do   utworu   przede   wszystkim   sama
obserwacja życia i samo środowisko autora. One też chyba najbardziej zadecydowały o tym
stopniu realizmu, jakim nas Petroniusz w swym opowiadaniu wprost zadziwia. W romans
wplótł autor z pewnością wiele z tego, co sam przeżył i widział na dworze Nerona, a może i
jego poprzedników. Na dworze Nerona w każdym razie. Tu służył cesarzowi nie tylko jako
elegantiae arbiter, ale i jako  voluptatum sciens approbator, jako wyrocznia w urządzaniu
zabaw wyszukanych — póki się nie znudził i on temu władcy, ulegającemu coraz więcej nie
krępowanej już niczym rozwiązłości, podsuwanej mu przez wpływowego dorobkiewicza i
wyuzdanego prowincjusza Tygellina.

Ten Ofonius Tigellinus miał za sobą bujną i burzliwą przeszłość, gdy został przez Nerona

wyniesiony do godności ekwity rzymskiego i prefekta cesarskich pretorianów. Ojciec jego
został wypędzony ze swego miasta Agrigentum na Sycylii, syn już w młodzieńczym wieku
zdemoralizowany dostał się do Rzymu i tu wchodził w niemoralne stosunki z damami dworu
cesarskiego, za co sam także doczekał się wygnania, w roku 39 n. e. Udał się do Grecji, ale
jeszcze za cesarza Klaudiusza wrócił do Italii, gdzie jako spadkobierca wszedł w posiadanie
jakichś lasów i pastwisk w Apulii i Kalabrii i uprawiał hodowlę koni wyścigowych. To
właśnie zbliżyło go do Nerona, który namiętnie lubował się w wyścigach cyrkowych i innych
tego rodzaju imprezach. W charakterystyce Tygellina używają autorzy starożytni takich

określeń, jak flagrantissima flagitla, człowiek najbardziej niepohamowanej sromoty,
impudicitia atque infamia, osławiony bezwstydnik, saevitia impudicitiaque, brutal bez
wszelkich skrupułów.

Jako validiar in animo principis et intimis libidinibus adsumptus, jak pisze Tacyt w Ann.

XIV 51, a więc jako mający przemożny wpływ na cesarza i towarzysz najskrytszych
wyczynów jego rozpusty, na pewno nie tylko on czuł w Petroniuszu rywala, ale i Petroniusz w
nim. Bardzo to zatem możliwe, że w portretowaniu postaci czy w kreśleniu sytuacji niejeden
rys podsunął mu ten właśnie człowiek i jego inwencja w zaspokajaniu zmysłów Nerona. Ale
kusić się o odszukanie tych rysów w tej czy tej postaci, np. w Trymalchionie czy Eumolpusie,
w scenach z Kwartyllą czy w uczcie Trymalchiona, nie byłoby celowe. Nie mamy klucza do
ich rozszyfrowania. Zresztą rysy te są w utworze niewątpliwie rozłożone na różne figury i
sytuacje i mogą tkwić zarówno w Enkolpiuszu, jak i w Gitonie, w Askyltusie i w Eumolpusie,
a poza tym nie sam tylko Tygellinus z dworu Nerona ich dostarczył. Być może przecież, że w
tym czy owym szczególe kryją się rysy i przeżycia samego Petroniusza, np. w krytycznych
uwagach o niektórych szczegółach uczty Trymalchiona. Bo wciskanie się w utwór
Petroniusza elementu autobiograficznego, tj. własnych doświadczeń i obserwacji autora, było
chyba całkiem naturalne.

Romans Petroniusza przedstawia się nam zatem jako utwór złożony i nowy. Jako taki

pozostaje on dla nas w literaturach antycznych bez precedensu. Powiązanie w jedną całość
szeregu motywów wśród ciągłego splotu przygód bogatego zespołu bohaterów, i to przygód
przeważnie awanturniczych, kwalifikuje ten utwór do jakiejś osobnej kategorii romansów,
romansów awanturniczych. I tak też się go dziś traktuje, a nie, jak czasem dawniej, jako
romans obyczajowy. Jest w nim co prawda dużo materiału obyczajowego, ale przedstawienie
jego nie jest tu głównym celem ani próbą wiernego kopiowania życia. Treść obyczajowa jest
w tym utworze elementem towarzyszącym opowieści przygód, opowieści uciekającej przed
wszelkim zastojem narracji i akcji w takich opisach obyczajów, które by były celem dla siebie
samych. Silne wrażenie romansu obyczajowego wywołuje przy fragmentarycznym
zachowaniu.— utworu głównie największy jego fragment — uczta Trymalchiona.

6. S

TOSUNKI

SPOŁECZNE

EPOCE

ERONA

Gdy nowi ludzie dochodzą do władzy, ci, którzy ją tracą, zostają zepchnięci na pozycje

oponentów,   nowi   zaś   zdobywcy   władzy   naturalnym   biegiem   rzeczy   szukają   i   znajdują
sprzymierzeńców wśród tych, którzy razem z nimi zyskują i razem z nami zainteresowani są
utrzymaniem   swego   zysku,   a   więc   i   utrzymaniem   władzy   tych,   którzy   im   ten   zysk
zapewniają.   W   wyniku   tak   funkcjonującego   mechanizmu   doboru   sił   również   pryncypat
rzymski   wywołał   w   ustroju   Rzymu   znaczne   przesunięcia   nie   tylko   polityczno—
organizacyjne,   ale   także   ekonomiczno–społeczne.   Obok   tradycyjnych   form   ustrojowych,
takich,   jak   instytucja   senatu,   konsulatu,   pretury   i   innych   urzędów   odziedziczonych   po
republice,   których   treść   uległa   zresztą   także   wiejkszym   lub   mniejszym   modyfikacjom,
powstał   cały   aparat   nowych,   jakby   prywatnocesarskich   urzędów,   godności   i   funkcji,
obsadzanych przez pryncepsów ludźmi z świeżego awansu społecznego. Wśród tych zaś obok
nowej szlachty, wywodzącej się w dużej części z ludności pozarzymskiej, italskiej, niemałą
rolę   odegrali   najbardziej   zainteresowani   zmianą   stosunków   społecznych   wyzwoleńcy,   a
pośrednio, przez  ten właśnie  stopień awansu społecznego, także niewolnicy. Do wielkich
wpływów   na   dworach   cesarzy,   zwłaszcza   od   Kaliguli   i   Klaudiusza,   bezpośrednich
poprzedników Nerona, doszli właśnie wyzwoleńcy, wyzyskując te wpływy często przeciw
panom rzymskim z tradycją rodową czy majętnościową i nie tylko cesarzowi pomagając się
bogacić przez materialne ich niszczenie, ale i samym sobie zapewniając w tym bogaceniu się
odpowiedni udział.

Po końcowym okresie republiki rzymskiej odziedziczył pryncypat gospodarczy system

latyfundyjny, nie tylko w Italii, lecz także w prowincjach. W przesunięciach własnościowych
operowano tu zatem wielkimi jednostkami posiadłości ziemskich: wielkie obszary tracono,
wielkie zdobywano i w jeszcze większe scalano drogą zakupu, testamentowego zapisu, ucisku
słabszych, konfiskaty, wymuszenia. Sama Italia zresztą z powodu cięższych warunków
eksploatacji ziemi mocno się już w czasach Nerona wyludniła na rzecz lepiej prosperujących
prowincji, co tym bardziej ułatwiało w niej nabywanie wielkich posiadłości, tym lepiej
opłacalnych, im większych.

Straciwszy polityczną treść życia w coraz bardziej samowładczym systemie rządów

cesarskich uprzywilejowana w końcowej fazie republiki warstwa społeczna wypełniała teraz
to życie często użyciem, a w niemałej mierze także oddawaniem się studiom literackim i
naukowym, przez które zresztą chciała się w pewnym sensie odciąć od nowej, z niedawnego
awansu społecznego wyrosłej i wyrastającej szlachty raczej urzędniczej i ekonomicznej niż
kulturowej.

Wśród obu wszakże warunki rozwoju kultury umysłowej organizowały się niepomyślnie:

wśród tamtej mnożyło się dyletanctwo w literaturze i nauce, w powszechnym uprawianiu
poezji   i   prozy,   wśród   lej   rosła   pseudokultura   zarówno   umysłowa,   jak   i   obyczajowa.
Niekorzystnie na rozwój kultury wpływała też często osoba panującego. Jeśli przyjmiemy, że
rozwój  kultury  można   uważać  za   sprawdzian  wielkości  ludzi   panujących  czy  rządzących
krajem i że im większy rozkwit kultury materialnej, umysłowej, obyczajowej, tym lepiej i
pewniej  świadczy on o wielkości  czynników rządzących,  to rządy Nerona dały tu bilans
ujemny. Sam utalentowany poetycko nie umiał sprzyjać talentom innych, co tak świetnie
umiał kiedyś i Mecenas, i August, nie potrafił roztoczyć opieki nad rozwojem kultury folgując
sobie   i   publiczności   rzymskiej   w   pasjonowaniu   się   rozrywkami   niższej   kategorii,
ucztowaniem, zabawami, igrzyskami cyrkowymi, zaspokajaniem różnych ambicji wątpliwej
wartości nie tylko kulturowej, ale i etycznej, w czym naśladowali go inni uważając, że inny
tryb   życia   byłby  dezaprobatą   wzoru   cesarskiego.   Igrzyska   i   różne   imprezy  widowiskowe
organizowali władcy dla szerokich mas ludu, biedoty żyjącej hasłem panem et circenses, ale

wiadomo, że pasjonowali się nimi także, sami władcy, zwłaszcza właśnie Neron, lub
przynajmniej brali w nich udział, jak August, ze względów taktycznych.

Łatwo sobie wyobrazić, że na przejściowym tym etapie przemian i przesunięć

społecznych, gdy stare jeszcze żyło, a nowe już żyło, ale jedno z drugim jeszcze nie stopiło
się w jakąś całość — co zaczęło się dziać dopiero w czasach Trajana, ściślej: po Domicjanie
— nierówne też były kryteria dobrych obyczajów. W indywidualnym zaś życiu pozostawało
jeszcze więcej miejsca na ich różnicowanie aż do absurdu. Tym bardziej mianowicie, że w
starożytności zawsze żyły obok siebie dwa światy: obywatelski, jakby oficjalny, krępowany
obowiązującymi formami i zasadami dobrych obyczajów, oraz nieobywatelski, korzystający
ze znacznie luźniejszych norm i form obyczajowych. Pisząc swą  Ars amatoria  Owidiusz
zaznaczał, że pisze ją właśnie dla tego drugiego świata, któremu czy to wiek, czy ustawa, czy
sytuacja   społeczna   pozwalały   szukać   przygód   mniej   cenzuralnych.   Przygód   tego   właśnie
świata,   zarówno   podróżniczych,   jak   i   erotycznych,   szukają   też   bohaterzy   romansu
Petroniusza,   choć   ich   wykształcenie   i   umiejętność  krytycznego   spojrzenia   na  tenże   świat
wskazują, że sami pochodzą ze świata pierwszego, ale dla ich szelmowskiego usposobienia
świata zbyt nudnego i w swej przestarzałości także już śmiesznego.

Czytelnika dzisiejszego szokować może w tych przygodach silny ładunek erotyzmu, a

zwłaszcza   specyficzny   dla   obyczajowości   antycznej   jego   przejaw   —   miłość   między
osobnikami tej samej płci, grecka paiderastia. Szokować też może cynizm, z jakim się mówi
o realizacji przygód erotycznych. Wszystko to jednak wówczas i możliwe było, i miało swe
źródło w żywych jeszcze wtedy wyobrażeniach i kultach religijnych, szczególnie w kulcie
Priapa, który w naszym romansie gra, jak wiadomo, podstawową rolę. Do panteonu greckiego
wszedł   on   w   czasach   aleksandryjskich,   ale   przyjął   się   tak   powszechnie,   że   należał   do
najpopularniejszych   bóstw,   zwłaszcza   wiejskich.   Bóg   to   i   opiekun   winnic   i   ogrodów,
przedstawiany z pełnym owoców podniesionym fartuchem, spod którego wystawał olbrzymi
fallos jako symbol płodności i urodzaju; z czasem zaczął też fungować jako opiekun pasterzy,
rybaków,   żeglarzy.   Wszędzie   stawiano   go   jako   posąg   drewniany   z   owym   atrybutem
erotycznym i uprawiano na jego cześć odpowiednie kultowe praktyki w późną starożytność.
Bo jeśli nawet stracił charakter boga, to jeszcze jako stróż sadów służył za straszydło na ptaki
i złodziei. Na tle tego kultu łatwiej zrozumiały będzie dla czytelnika panujący w romansie
Petroniusza priapejski erotyzm.

Dodać wypada, że bardzo popularne od czasów Cezara publiczne przedstawienia

mimiczne, a w czasach Nerona już także pantomimiczne, bawiły publiczność również
kreacjami silnie zaprawionymi erotyzmem, i w ogóle sztuką lepszą dla zmysłów niż dla
umysłu. Stąd i utwór Petroniusza czytelnik ówczesny odbierał z wrażliwością o wiele bardziej
startą niż nasza.

7. Ś

RODOWISKO

ROMANSU

ETRONIUSZA

JĘZYK

STYL

UTWORU

Zespół ludzi, jaki się miał przewinąć przez powieść Petroniusza, sam podyktował

autorowi–artyście dobór środków wyrazu literackiego: języka i stylu. Sam autor i usunął się z
utworu jakby całkowicie. Ale czujemy, że mówią za niego postacie wykształcone romansu:
Enkolpiusz, Agamemnon, Eumolpus. Mówią oczywiście w pewnych sądach i poglądach
kulturowych i estetycznych. Bo poza tym postacie te tak samo jak inne w romansie nie tracą
swej indywidualności.

Enkolpiusz, młody człowiek wykształcony, jest estetycznie bardzo wrażliwy: jego uwagi

krytyczne o niektórych szczegółach, np. uczty u Trymalchiona, są godne Petroniusza. Szuka
przygód i nowości i znajduje je, ale się nie pospolituje. Jest w nim dużo z Tacytowego arbitra
elegancji. Jako główny narrator romansu nie sili się Enkolpiusz na wyszukany styl retoryczny.
Wszelki manieryzm jest mu obcy. Odczuwamy to najlepiej czytając partie jego opowiadania
bezpośrednio po takich próbach stylu zretoryzowanego jak pisma Seneki filozofa czy Tacyta,
czy   choćby   owe   deklamacje   retoryczne   zachowane   pod   imieniem   Kwintyliana.   Styl
Enkplpiusza jest wytworny przez swą prostotę. I nie mogło być inaczej. Autora starożytnego
obowiązywała   jednolitość   stylu   danego   dzieła,   i   to   tak,   że   np.   historycy,   nawet   gdy
dysponowali   odpowiednimi   dokumentami,   nie   przytaczali   ich   treści   dosłownie,   lecz
przerabiali je na styl własnego dzieła. „Indywidualizację” stylu i języka sami urabiali do
jakości i okoliczności referowanego dokumentu, referowanej mowy takiego czy takiego jej
wygłosiciela. To samo musiał robić Petroniusz. Ale mające w jego romansie występować
środowisko było przy swym zróżnicowaniu przeważnie niskiej kategorii kulturowej. Jedynie
więc   prosty  styl   pozwolił   artyście   utrzymać   „jednolitość”   stylu   całości   przy  tym   stopniu
uwzględnienia   języka   osobniczego   postaci   romansu,   jaki   obserwujemy   np.   w   uczcie
Trymalchiona.

Wrażliwy bowiem narrator–humorysta umiał i chciał wyzyskać wszystkie środki

opowiadania dla zainteresowania czytelnika i pokazania mu możliwie wiernego obrazu
środowiska romansu nie tylko od strony wrażeń wzrokowych, ale i słuchowych. Wrażliwość
słuchową Enkolpiusza poznajemy najlepiej z uczty Trymalchiona: każdy występ śpiewacki
spotyka krytyka ze strony człowieka o doskonałym uchu muzycznym. Nic dziwnego więc, że
człowiek ten łatwo także chwyta indywidualne cechy języka „filmowanych” postaci i cechy te
stara się dla czytelnika, czyli raczej dla widza–słuchacza, skopiować.

Wykształcony Enkolpiusz–Petroniusz nie mógł nie dostrzec humorystycznego wrażenia,

jakie   wywoływał   kontrast   między   bogactwem   silącego   się   na   przepych   Trymalchiona   i
podobnych   mu   wielu   innych   dorobkiewiczów   w  czasach   Nerona   a   formą   uczty,  formą   i
treścią   rozmów   uczestniczących   w   niej   nowobogackich   wyzwoleńców   bez   kultury
towarzyskiej,   bez   wykształcenia,   bez   znajomości   języka   kulturalnego,   jakim   był  sermo
urbanus,   tj.   język   literacki,   język   sfer   wykształconych.   To   warto   było   pokazać   także
czytelnikowi.   Warto   było,   mimo   lokalizacji   w   środowisku   prowincjonalnomiejskim,
uprzytomnić tym, których i w Rzymie nie brakowało, a na których bezkrytyczną głupotę
romans miał być dość cierpką przy całej swej humorystyczności satyrą.

Obecność wydającego przyjęcie gospodarza domu krępowała w tym środowisku języki

zaproszonych. Te uruchamiały się i przechodziły z szeptów nawet w krzyki, gdy pan na
chwilę oddalił się lub sam zaprosił kogoś do rozmowy. To dało Enkolpiuszowi sposobność do
pogłębienia obrazu ucztujących: kazał im mówić własnym ich językiem, językiem
pospolitym, jaki określano nazwą sermo vulgaris. Ale mimo silnego ładunku „wulgarności” w
tym języku, wyrażającego się w słowach pospolitych, obcych językowi kulturalnemu warstw
wykształconych, w silnych naleciałościach greckich, w błędach fleksyjnych i składniowych,
w prostackich i nieudolnych treściach wypowiedzi, mimo więc całej tej zaprawy nieuctwa nie

jest język tych ludzi — próbowaliśmy go w przekładzie tu i ówdzie naśladować — jakąś orgią
stylistyczne—językową w powieści, nie normowaną piórem artysty: duży stopień zbliżenia
się   w   nim   do   rzeczywistości   środowiska,   nie   tylko   w   uczcie,   ale   i   w  innych   sytuacjach
romansu, umożliwił mu właśnie ów prosty styl podstawowy utworu. Bez niego autor albo nie
mógłby   osiągnąć   tęgo   stopnia   realizmu   językowo–stylistycznego   przedstawianego
środowiska,   albo   rozdźwięk   między   własnym   stylem   narratora   a   językiem   i   stylem
indywidualnym czy też indywidualizowanym postaci romansu byłby dla ucha rzymskiego nie
do zniesienia. Bo i tak już musiał on niejednego rygorystę stylistycznego w starożytności
rzymskiej razić.

Wybierając bezretoryczny lub tylko dyskretnie retoryzowany styl dla swego utworu

Petroniusz przez to właśnie spełnił jednocześnie jeden z istotnych postulatów starożytnej
retoryki, czyli mówiąc po naszemu, stylistyki: dostosowanie języka i stylu do treści utworu;
Treść dyskusji na temat walorów poezji i prozy w Tacytowym Dialogus de oratoribus, tj. w
dyskusji o mówcach, wymagała innego stylu i języka niż silnie upoetyzowane historyczne, a
chciałoby się powiedzieć: historyczno—powieściowe dzieła tegoż pisarza, dzieła o tematyce
doniosłej, miejscami dramatycznej, a nawet wstrząsającej. Tym bardziej więc Petroniusz dla
swej tematyki nie mógł jako artysta dobrać innego stylu jak tylko ten, który mu dyktowało
subtelne poczucie konieczności równowagi między treścią a stylem i językiem.

Społeczny zespół w uczcie Trymalchiona jest co prawda swoisty. Nieco inny świat

oglądamy w pozostałych środowiskach romansu. Inny, ale nie wyższy. W gospodzie czy na
mieście, w Kampanii czy w Krotonie, na okręcie czy w łaźni publicznej, wszędzie ci sami
ludzie średniego lub dolnego niveau społecznego, zróżnicowani stopniem posiadania,
sposobem życia, ale nie kulturą. Bo w końcu nawet elegancka Kirke — obrazki z nią mają w
romansie wcale piękne ramy — wpada w pospolitość rozdrażnionej awanturnicy.

Obok Enkolpiusza reprezentantem świata kulturalnego czy też inteligenckiego jest w

romansie retor Agamemnon. Człowiek ten z jednej strony wie, co znaczy iść z duchem czasu,
gdy chodzi o dostosowanie się do środowiska dla utrzymania się na powierzchni życia —
dzięki temu i szkoła jego prosperowała, i znalazł się na uczcie u Trymalchiona — z drugiej
zaś   strony   umie   też   zrozumieć   i   ocenić   krytyczne   stanowisko   Enkolpiusza   wobec
niewłaściwych metod kształcenia młodzieży w fikcji treściowej i w wybujałości formalnej
słowa.   Intelektualna   obcość   takich   ludzi,   jak   Enkolpiusz   i   jego   kolega  Askyltus,   a   także
Agamemnon,   wśród   ludzi   uczty   Trymalchiona,   jest   aż   nadto   wyraźnie   w   utworze
podkreślona.

W pewnym momencie Askyltusa zastępuje w utworze Eumolpus, miłośnik sztuki, poeta–

improwizator   aż   do   maniactwa.   Poeta   i   krytyk   literacki:   a   krytyk   nie   tylko   pospolitego
wówczas dyletanckiego poezjowania, ale i tak udatnie wierszowanej prozy, za jaką uznał
poemat Lukana o wojnie domowej Cezara z Pompejuszem. Bo o ten na pewno mu chodzi,
gdy sam daje próbę stylu i kompozycji epopei upoetyzowanej nie tylko w formie, lecz także
w   możliwie   szerokiej   mobilizacji   stylistycznych   i   kompozycyjnych   środków   poetyckich.
Bellum civile  wygłaszane przez Eumolpusa w heksametrach daktylicznych jest przykładem
lansowanej przez Petroniusza jakości poezji epickiej.

Ale Eumolpus już przedtem popisywał się w materii epickiej — w senarach (trymetrach)

jambicznych. W materii epickiej, ale czy w formie? Bo senar to miara wierszowa dialogu
dramatycznego. W wygłaszanej więc w pinakotece recytacji na temat zdobycia Troi, Troiae
halosis, mamy jakby epicką rhesis angelike, tj. opowiadanie posłańca, z tragedii
mitologicznej z cyklu trojańskiego. I z pewnością także Neronowa Troiae halosis, jaką miał
wyśpiewać przy pożarze Rzymu w teatrze czy na scenie pałacowej, w stroju kitaredy czy
aktora, miała charakter takiej właśnie jakby tragediowej rhesis angelike w trymetrach
jambicznych. Nie kto inny więc, tylko Eumolpus–Petroniusz rywalizuje tu z Neronem. Ale co
w nim poprawiał, nie wiemy. Bo z utworu Nerona nie posiadamy fragmentów. W ogóle zaś to,

że w Utworze Nerona miał ‘być opisany pożar Troi, a w Petroniuszowej Troiae halosis daje
nam Eumolpus raczej wstęp do tego pożaru, nie przeszkadza łączeniu tych dwu rzeczy z sobą:
bo ani nie wiemy, czy u Petroniusza zachowała się cała improwizacja Eumolpusa, skoro
bezpośrednio po niej następuje luka, ani Eumolpus, jak się zdaje, improwizacji tej skończyć
nie mógł, przepędzony przez publiczność kamieniami.

Obok tych prawdziwych inteligentów z pełnym ogólnym wykształceniem i obok

humorystycznie kontrastujących z nimi pseudointeligentów z otoczenia Trymalchiona z
samym Trymalchionem na czele, spotykamy w romansie ludzi pod względem intelektualnym
obojętnych, jakimi są Lichas, Tryfajna, Kwartylla, którzy żyją sprawami dnia, bez pretensji i
ambicji wyobcowanych klasowo parweniuszy. Od nich też autor sprawy wykształcenia
odsuwa.

Kuszące jest pytanie, czy pod imionami i postaciami romansu kryją się osoby współczesne

Petroniuszowi, ściślej — osoby z otoczenia Nerona. Pytanie aktualne, szczególnie ze względu
na możliwość tożsamości tego romansu z owym „testamentem” Petroniusza, o którym pisze
Tacyt. Jeszcze też niedawno dopatrywano się np. w Tryfajnie rysów Junii Sylany z opisu
Tacyta (R. Verdiere), jak niegdyś w Trymalchionie parodii Nerona (E. Cocchia). Bo
rzeczywiście, nie tylko nie jest rzeczą wykluczoną, ale nawet najmniej wątpliwą, że na rysy
postaci i sytuacji w romansie Petroniusza złożyły się także elementy wzięte z rzeczywistości
środowiskowej i sytuacyjnej autora. Jednakże elementy te z jednej strony zostały na pewno
między sobą wymieszane, tak że ta czy ta postać lub sytuacja utworu skupia w sobie rysy
różnych postaci lub sytuacji faktycznych, z drugiej zaś strony zostały one wzbogacone rysami
fikcyjnymi i doszukiwanie się w postaciach romansu tej czy innej postaci historycznej in
integro, tj. w postaci czystej, jest chyba bezcelowe. Niezależnie od tego Neron i jego ludzie
mogli jednak w tym romansie–testamencie na pewno łatwo odnaleźć i swoje rysy, i znane
sobie sytuacje czy też nawiązujące do nich aluzje.

Aby wyczerpać problem środowiska, dodamy, że nie brakło także prób ustalenia owego

miasta kampańskiego, w którym rozgrywa się uczta Trymalchiona. Wśród propozycji był i
Neapol,   były   i   Puteoli,   i   inne   z   miast   greckich   w   Italii,   spełniające   warunki   podane   w
romansie: nad morzem (77 i 81), w rejonie Bajów i Kapui (53 i 62). Dla podbudowy tego
problemu   zajęto   się   szczegółowym   nakreśleniem   obrazu   ówczesnych   miast   italskich   (L.
Friedlaender). O ile jednak samo to miasto mogło być nawet wymienione w zaginionych
częściach romansu, jak w jego fragmentach wymienione są Marsylia i Krotona, i inne miasta,
o tyle próby ustalenia go na podstawie naszych fragmentów romansu są z góry skazane na
wynik niepewny. Autor bowiem — jak nie krępował się niewolniczo portretowaniem osób
romansu   rysami   konkretnych   ludzi,   tak   z   pewnością   nie   krępował   się   wiernym
portretowaniem   scenerii   akcji,   a   więc   i   miejscowości.   Powiedzmy   też   sobie,   że   bez
wymienienia Krotony w zachowanych fragmentach nie wiedzielibyśmy, iż to Krotona, mimo
dziejącej się w tym mieście sporej części opowiadania.

8. F

ORMA

LITERACKA

ROMANSU

ETRONIUSZA

Romans napisany jest jako tak zwane prosimetrum, tj. jako prozą przeplataną, jak

wspomnieliśmy, partiami tekstu — nie cytatami! — ujętymi w różne miary wierszowe. Ten
szczegół jest istotny. Bo wstawki wierszowe, przeważnie jednego wiersza, rzadko dwu czy
trzech wierszy, znajdujemy już w romansie Charitona. Ale są to prawie wyłącznie heksametry
daktylicżne,   które   zresztą   w   utworze   nie   pełnią   ważniejszej   funkcji   kompozycyjnej.
Najwyraźniej   więc   wzór   wspomnianego   prosimetrum   z   bogatą   polimetrią,   tj.   wstawkami
pisanymi   w   różnych   miarach   wierszowych,   rozwijanymi   nawet   w   całe   utwory,   znalazł
Petroniusz nie w romansie miłosnym, lecz w satyrze menippejskiej. Jest, co prawda, także
bardzo prawdopodobne, że polimetrię stosował już także ów Arystydes z Miletu w swych
Nowelach milezyjskich. Jednakże w noweli o wdowie z Efezu u Petroniusza mamy także tylko
dwa razy wstawiony heksametr daktyliczny. Mimo wszystko zatem przyjąć należy raczej
bezpośredni formalny wpływ satyry menippejskiej na wybór formy w utworze Petroniusza.

Formę tę, jak wiemy, stosował w swych Satyrach menippejskich znany uczony, a przy tym

i teoretyk metryki poetyckiej, i autor mnóstwa utworów wierszowanych, obok niezliczonej
ilości prac naukowych w prozie na wszystkie niemal tematy starożytnej wiedzy, Marek
Terencjusz Warron w I wieku p.n.e. A jak wskazuje nazwa jego satyr, przejął tę formę wraz z
gatunkiem literackim od greckiego filozofa cynickiego z III wieku p.n.e. Menipposa z Gadar,
który w tej formie produkował swe diatryby cynickie. We fragmentach Warronowych Satyr
menippejskich znajdujemy i heksametry daktyliczne, i senary, septenary, oktonary jambiczne
czy trocheiczne, jakie występują w komediach Plauta, a także w tragediach np. Akcjusza,
znajdujemy polimetrię współczesnych mu neoteryków, tj. poetów z kręgu Katullusa, a więc i
hendekasyllaby falecejskie, i cholijamby, glikoneje, anapesty, i nawet rzadkie gdzie indziej
joniki. O podanych tu nazwach wierszy informuje nas dziś bardzo dobrze i wygodnie W.
Strzelecki w Zarysie metryki łacińskiej w książce Metryka grecka i łacińska, pod redakcją M.
Dłuskiej i W. Strzeleckiego, Wrocław 1959.

W prosimetrum satyry menippejskiej ubrał też Seneka swą Apokolokyntosis, sławną satyrę

na zmarłego cesarza Klaudiusza. Z miar wierszowych mamy tu heksametr daktyliczny,
trymetr jambiczny (senar jambiczny), dymetr anapestyczny i raz, w cytacie, hendekasylab
falecejski.

Do Warronowego bogactwa w polimetrii zbliżył się znów Petroniusz, choć nie powtórzył

go w całej pełni. Spotykamy u niego różnorodne kombinacje rytmiczne, które trudno tu
wyliczać.

Wybór formy prosimetrum mogła zalecić autorowi już sama jej rozmaitość i tym samym

większa przydatność do efektów pisarskich. Przede wszystkim jednak zalecało mu ją jego
własne środowisko kulturowe. Od dawna w świecie antycznym, a więc i w Rzymie, szkoła
gramatyczna   uczyła   czytania   poetów,   ale   i   pisania   wierszy,   a   szkoła   retoryczna   uczyła
czytania   prozaików,   ale   i   pisania   prozą.   I   w   Rzymie   Petroniusza   pisanie   w   obu   tych
dziedzinach literatury było uprawiane nie tylko w kołach dyletanckich. Seneka dał się poznać
jako prozaik i zarazem poeta. Poeta Lukan pisał także mowy i listy. Curiatius Maternus był
mówcą, tj. prozaikiem, i jednocześnie poetą. Potem prozaik Pliniusz Młodszy uprawiał także
wierszowanie.   Jeszcze  Auzoniusz   w   IV wieku   to   poeta   i   prozaik.   Prudencjusz   także   był
świetnym mówcą, a potem znakomitym poetą. I nasz Petroniusz, jak już wspomnieliśmy, miał
znakomite   przygotowanie   w   obu   tych   rodzajach   pióra.   Przygotowanie   to   mają   też   jego
bohaterowie. Mówią oni  ex tempore  prozą i wierszem. A pamiętajmy, że Kwintylian w I
wieku,   nieco   późniejszy   od   Petroniusza,   kształci   mówcę   aż   do   sprawności   w  oratio
extemporalis, w mówieniu bez przygotowania, ex abrupto. Podobnie znów poeta Stacjusz,

9. D

ZIEJE

ROMANSU

ETRONIUSZA

Jaką przyszłość przewidywał Petroniusz dla swego utworu, jakie nadzieje własnej sławy z

nim łączył? Trudno powiedzieć. Utwór był nietypowy, nie tyle przez swą formę, ile raczej
przez język i styl, a przede wszystkim przez treść. Z góry było do przewidzenia, że choć
znajdzie   czytelników,   bo   nigdy   nie   brakło   smakoszy   rzeczy   pikantnych,   to   jednak   nie
podejmie go szkoła, ani gramatyczna, ani retoryczna. I tak się stało. A to samo już często
niekorzystnie rzutowało na dalsze losy utworów. Poza tym utwór miał dość duże rozmiary.
Nie   był   więc   przedmiotem   masowego   powielania   i   masowej   lektury,  bo   i   lektury  raczej
dyskretnej.   Bliska   Petroniuszowi   starożytność,   choć   romans   nasz   niewątpliwie   znała,
pozostawiła   jednak,   jak   widzieliśmy,   tylko   jakieś   utajone   ślady   jego   znajomości.   Wielu
pisarzy   w   ogóle   go   przemilczało,   choć   znał   go   i   naśladował   w   pewnych   szczegółach
satyryczno–obyczajowy epigramatyk Marcjalis z końca I wieku, wiedział o nim, jak się nam
to wydało prawdopodobne już poprzednio; Tacyt na początku II wieku. Ślady znajomości
tego utworu przejawiają się również u wspomnianego już romansopisarza Apulejusza, a także
u satyryka Lukiana w II wieku.

W pisemku De dubiis nominibus, może z VII wieku, cytowany jest między „innymi także

Petroniusz. Pisemko to jest jednak jakimś potomkiem podobnej pracy uczonego filologa z II
wieku, jak się zdaje, Flawiusza Kapra. Jeśli tak, to mielibyśmy i w Kaprze świadectwo
znajomości Petroniusza w II wieku.

Ale do lektury Petroniusza przyznaje się otwarcie dopiero Terentianus Maurus w II czy w

III wieku, autor wierszowanego wykładu metryki poetyckiej, podziwiając polimetrię wierszy.
Petroniusza. Na zasłużoną ocenę literacką musi jednak Petroniusz zaczekać jeszcze dobre trzy
wieki.

Pod koniec starożytności znajomość romansu Petroniusza zaznaczyła się liczniej u

filologów IV i V wieku: w scholiach Serwiusza do Eneidy, u Diomedesa, Mariusza
Wiktoryna, Pryscjana. Makrobiusz piszący około roku 400 umiał określić charakter romansu
właśnie na podstawie utworów Petroniusza i Apulejusza: są to treści pełne fikcyjnych przygód
kochanków, argumenta fictis casibus amatorum referta, w których się dużo zaprawiał
Petroniusz, a bawił się nimi także Apulejusz (In somnium Scipionis l, 2, 8).

Zresztą dzieło Petroniusza nie było obce również oświeconym pisarzom chrześcijańskim

wczesnego średniowiecza. Wiedział o nim uczony Hieronim w IV/V wieku. Wiedział biskup
Sydoniusz Apollinaris, uczony i poeta w V/VI wieku. Ten właśnie, i chyba na podstawie
własnej   znajomości   utworu,   nie   wahał   się   zaliczyć   Petroniusza   do   największych   sław
literatury łacińskiej obok Cycerona, Liwiusza, Wergiliusza. W tym czasie także znajomością
Petroniusza popisuje się biskup Fulgentius, mitograf i alegorysta w interpretacji Wergiliusza,
choć   autentyczność   czy   też   poprawność   niektórych   jego   cytatów   z   Petroniusza   budzi
wątpliwości. Jako znających utwór Petroniusza albo wiedzących o nim możemy tu jeszcze
wymienić   sławnego   Boecjusza   z   V/VI   wieku,   a   także   znanego   encyklopedystę   biskupa
Izydora z Sewilli na przełomie VI i VII wieku.

W dalszym średniowieczu, może już od VII wieku, a w każdym razie od wieku IX,

niewiele więcej znano z romansu Petroniusza poza tym, co my dziś posiadamy: materiał z
ksiąg XIV–XVI i n.

Przypuszcza się, że już w starożytności robiono z utworu Petroniusza skróty i wyciągi. W

naszych fragmentach jednak nie widać, by tekst ich był preparowany z jakimś określonym
planem, według jakiegoś określonego i jednolitego kryterium, przez jakiegoś
systematycznego epitomatora. W wyborze czy doborze fragmentów nie wchodziły w grę
względy etyczne ani np. stylistyczno–językowe, raczej florylegijne, szukające fragmentów
wierszowanych, sentencji, opowiadań, jak to wspomnieliśmy już poprzednio.

Niezależnie od tego — ograniczenie znajomości romansu Petroniusza w średniowieczu jest

długo widoczne. Poczyna się ta znajomość na nowo dopiero w IX wieku, głównie na terenie
Francji.  Ze wspomnianego  już  Fleury pochodził stary kodeks benedyktyński, zawierający
ekscerpty klasy L, znany w XVI wieku wydawcy Petroniusza Piotrowi Pithou. We Fleury
wniesiono też do owego glossarium wymienioną adnotację z Petroniusza z podaniem księgi
piętnastej. W niedalekim zaś Auxerre, około 100 km na wschód od Fleury, uczony Heiryk, z
IX   wieku,   włączył   do   swego   poematu  Vita   S.   Germani  początkowe   wiersze   utworu
Petroniusza o wojnie domowej. W tych więc ośrodkach i posiadano teksty Petroniusiza, i
czytano je. I to teksty może jakieś pełniejsze od naszych. Bo takie wówczas, jak się zdaje,
jeszcze   istniały.   W   każdym   razie   ów   dopisek   z   księgi   XIV   Petroniusza   w  Mythologiae
Fulgencjusza, pochodzący, być może, sprzed wieku XI, zawiera jeszcze szczegóły, których
nie   ma   w   naszych   ekscerptach:   mówi,   że   Kwartylla   siedziała   między   Askyltosem   i
Enkolpiuszem (interposita Ascylto et Encolpio) i piła do nich (propinato)! Podobnie jeszcze w
XII wieku Teodoryk z Chartres — około 100 km na północ od Fleury! — zaczynając swój
komentarz   do   Cycerona  de   inventione  od   wypowiedzi   retora   Agamemnona   z   naszego
romansu,   pisał:  ut   ait   Petronius   —   nos   magistri   in   scholis   soli   relinquemur,  nisi   multos
palpemus et insidias auribus fecerimus, tj. my nauczyciele sami w szkołach pozostaniemy,
jeśli nie będziemy tłumu głaskać i wabić go w zasadzkę. Z czego słowa multos palpemus w
naszych tekstach Petroniusza nie mają odpowiednika. Ale te mogły być też dodane przez
samego Teodoryka lub jego źródło w swobodnej interpretacji myśli Petroniusza. Na terenie
Francji powstał też wymieniony już codex Bernensis z IX/X wieku z ekscerptami klasy O.

Poza tym cytują Petroniusza np. Eugeniusz Wulgariusz z Neapolu w X wieku, a Piotr

Damiani, również italski uczony, w wieku XI, ale cytaty ich chyba nie pochodzą z pierwszej
ręki, lecz ze źródeł wtórnych. Z ciekawszych wzmianek nawiązujących do Petroniusza jest tu
jeszcze historia o nietłukącym się szkle, opowiedziana, za Petroniuszem 50, przez Guidona z
Arezzo z XI wieku.

W Anglii uczony Osbern z Gloucester w XII wieku cytował Petroniusza jeszcze za innymi

autorami, ale możemy stwierdzić, że w tymże wieku znał utwór Petroniusza i nawet jego
Ucztą Trymalchiona sławny Jan z Salisbury, świetny uczony i niezwykle oczytany w autorach
starożytnych łacińskich.

Poza tym — w XII w. imię Petroniusza pojawia się także w wykazie lektury: w

anonimowym—krótkim   pouczeniu   o   lekturze   autorów   (z   końca   XII   wieku,   wyd.   Ch.   H.
Haskins)   wymieniono   Wergiliusza,   Horacego,   Owidiusza,   Lukana,   Marcjalisa   i   innych,   a
także Petroniusza, wśród poetów! Podobnie też jest w wykazach z XIII wieku. Przypomnijmy
jeszcze, że kilka rękopisów z ekscerptami Petroniusza pochodzi właśnie z XII wieku: Paryski
łac. 6842 D i Paryski łac. 8049. W tym czasie także powstał zapewne ów zagubiony kodeks
koloński, który odnalazł Poggio w roku 1420, bliźniak Paryskiego łac. 8049. Z wieku XII
mamy   także   jeden   paryski   rękopis  florylegiów  z   wyjątkami   z   Petroniusza   (Parisinus   lat.
7647), a drugi z wieku XIII (Parisinus lat. 17903).

Wszystko to jednak bynajmniej nie stanowi zbyt bogatego dokumentu znajomości czy

poczytności Petroniusza w średniowieczu. Przeciwnie, jest to jeden z uboższych obrazów
znajomości autora w tych czasach, która w rzeczywistości mogła być raczej większa. Rzecz
ruszy z miejsca dopiero od wieku XV. Tymczasem zaś w wiekach XII i XIII tylko na terenie
żywej wtedy kultury francuskiej ujawniała się częstsza znajomość ekscerptów Petroniusza,
szczególnie owego opowiadania o wdowie z Efezu. Z ludzi zaś znających Petroniusza w XIII
wieku godny zanotowania jest Wincenty z Beauvais (Belloyacensis).

Nowy, ale wciąż jeszcze niezbyt bogaty okres dziejów utworu Petroniusza zaczął się w XV

wieku, kiedy to i Poggio odkrył kodeks z Ucztą Trymalchiona, i pojawiły się pierwsze
wydania ekscerptów. Jednakże dziwnym zbiegiem okoliczności rozpowszechnienie tekstu
Uczty Trymalchiona było znikome: nie tylko zaginął ów odkryty przez Poggia kodeks, ale i

odpisu czy odpisów jego aż do roku około 1650 jakoś nie znano. Tymczasem zaś pojawiły się
pierwsze wydania ekscerptów Petroniusza: w Mediolanie około roku 1482, w Wenecji 1499,
w Paryżu 1520, w Antwerpii 1565. Zawierały jednak tylko tzw. ekscerpty niniejsze,
oznaczone literą O, i dopiero do wydania z roku 1575 z drukarni Jana de Tournes (Tornaesius,
stąd editio Tornaesiana) dodano ekscerpty większe, oznaczane literą L, a za nim Pierre Pithpu
(Pithoeus) zrobił to w wydaniach paryskich z lat 1577 i 1587.

Nic dziwnego zatem, że o ile wpływ greckiego romansu da się śledzić w licznych

romansach Odrodzenia prawie na każdym kroku, romans rzymski pozostawił w nich ślady
znikome (R. Heinze, s. 7 i n.). Bo dziwna rzecz, że i znajomość Apulejusza przejawia się w
nich bardzo rzadko.

Wreszcie w roku 1664 w Padwie i w tymże roku w Paryżu ukazały się pierwsze wydania

Uczty Trymalchiona. A całość, tj. Uczta wraz z ekscerptami, wydano po raz pierwszy dopiero
w roku 1669 w Amsterdamie. Ale na naukowe wydanie całości czekało się jeszcze prawie
dwieście lat. Sporządził je Fr. Bücheler w wydaniu berlińskim z roku 1862.

Tymczasem zaś w wieku XVII i XVIII przeżywał tekst Petroniusza dość romantyczną

historię. Odkrycie kodeksu z Trogir z opisem uczty u Trymalchiona zostało przyjęte częścią z
entuzjazmem,   częścią   jednak   sceptycznie.   Podejrzewano,   że   to   falsyfikat.   Ostatecznie
wszakże autentyczność tekstu Satyryków w tym kodeksie uwolniono od podejrzeń. Te jednak
pobudziły innych do fałszerstw znajdujących wiarę u mniej skrupulatnych wydawców, tym
łatwiej, że wiarę w świecie uczonych znalazł właśnie trogirski suplement Petroniusza. I tak
już w roku 1693 F. Nodot opublikował „całość” Satyryków wiążąc i uzupełniając zachowane
fragmenty fałszowanymi częściami tekstu i symulując, że jego wydanie oparte jest na nowym
kodeksie Petroniusza, który rzekomo odkrył w Belgradzie w roku 1688. Podobnie pod koniec
XVIII   wieku   Hiszpan   J.   Marchena   podrobił   „nowy”   fragment  Satyryków  próbując   go
przemycić   jako   autentyczną,   dotąd   nie   publikowaną   rewelację   filologiczną,   a   za   nim
Lallemand ogłosił (w Paryżu) w roku 1800 nowy fragment niby znaleziony w bibliotece
klasztoru St. Gallen.

Wspomniane wydanie Büchelera i samo doczekało się kilku powtórzeń i nowszych

opracowań, i dla innych wydań stanowiło główną podstawę tekstu Petroniusza. Dopiero w
roku 1961 K. Müller w wydaniu monachijskim podjął próbę gruntownej rewizji
dotychczasowych materiałów dotyczących konstytucji tekstu Satyryków i próbę własnej
konstrukcji tradycji rękopiśmiennej tegoż utworu (wyd. 2 München 1965).

Wśród licznych wydań Petroniusza szczególnie często opracowywano opis uczty u

Trymalchiona. Rychło też zarówno w wydaniach, jak i w przekładach opis ten usamodzielnił
się jakby osobny utwór. Najnowsze wydania Petroniusza w wyborze podajemy w załączonej
bibliografii. Tam też rejestrujemy przekłady, pełne, lub częściowe, naszego utworu, które
również są przejawem jego dziejów na przestrzeni wieków.

Zauważono wszakże, że wpływ Petroniusza w literaturach nowożytnych jest

niewspółmiernie mniejszy niż bogactwo wydań jego utworu, komentarzy i przekładów (W.
Kroił). Wrażenie to pochodzić może częściowo stąd, że prace nad ukazaniem tego wpływu nie
są jeszcze w pełni przeprowadzone. Dla Francji opracował to zagadnienie A. Collignon, dla
Włoch  A.   Rini.   We  Francji   Petroniusz   zawsze   cieszył   się   dużą   poczytnością.   Nic   więc
dziwnego, że tu właśnie stał się on dla naturalistów wzorem prezentacji życia w literaturze.
Tym samym okazał się autorem najbardziej, by tak powiedzieć, nowoczesnym. Najbardziej
przecież   oderwał   się   od   norm   piśmiennictwa   antycznego   włączając   w   swój   romans
rzeczywistość   dnia.   Zresztą   o   wpływie   Petroniusza   w   nowszym   piśmiennictwie   niewiele
mogli napisać czy to G. Highet i W. Kroll, czy L. Friedlaender, czy ktokolwiek inny, np. także
J. Dutourd (w przedmowie do przekładu P. Grimala). Trochę szczegółów zebrał tu W. Ehlers
(w 2 wyd. K. Müllera, s. 450 i n.), między innymi i ten, że Cena Trimalchionis grana była w
Hanowerze w roku 1702.

W Polsce znajomość Petroniusza daje się obserwować od XVII Vieku. W dodatku do

przekładu epopei Lukana wydanego przez J.A.Bardzińskiego w Oliwie 1691 znajduje się
przekład   wiersza   Petroniusza   Pharsalia   (Satyr.   119,1–124,1).   Ten   sam   wiersz   przekładał
później J. E. Minasowicz:  Farsalia albo wiersz o wojnie domowej między Pompejuszem a
Cezarem.   Przekładania   J.   E.   Minasowicza.   Przydane   są   tegoż   autora   (tj.   Petroniusza)
drobniejsze poezje i przypiski na końcu. Warszawa 1772.

Ale najdawniejszy polski przekład Uczty Trymalchiona notują bibliografie dopiero w

wieku XIX: Biesiada u Milionera Rzymskiego za czasów Nerona. Według Satyrykonu
Petroniusza Arbitra przez Wład. Mich. Dębnickiego, Warszawa 1879. W dwadzieścia lat po
nim pojawił się drugi: Petronii Arbitri cena Trimalchionis, przełożył D. Ostrowski. Sprawozd.
c. k. gimnazjum w Samborze za rok 1899.

Za nimi poszły dalsze: Ign. Strycharskiego (1908), a przede wszystkim L. Staffa (1923,

1963). Do tego J. Ejsmond dodał przekład wybranych z Petroniusza erotyków
(P e t r o n i u s z , Pieśni miłosne, Płock 1924). Zresztą tłumaczono u nas także inne wyjątki z
utworu naszego autora, jak opowiadanie o żołnierzu wilkołaku (61 i n.), o strzygach (63), a
przede wszystkim o owej kobiecie z Efezu (111 i n.), tłumaczone ostatnio przez S. Hammera
(Nowele greckie, Warszawa 1950, s. 121 i n.; por. s. 21 i n., gdzie tłumacz zamieścił krótką
charakterystykę dzieła Petroniusza).

Tu już jesteśmy w latach nie tylko czytania i przekładania, ale i naukowego studiowania u

nas Petroniusza. Zapoczątkował je na miarę europejską K. Morawski, a obok niego i po nim
studia nad Petroniuszem podtrzymywał u nas T. Sinko. Ten po paru dawniejszych pracach
szczegółowszych zorientował nas też tymczasowo, wobec braku polskiego przekładu
wszystkich fragmentów utworu Petroniusza, w całości treści tegoż utworu we wspomnianej tu
na wstępie próbie rekonstrukcji jego fabuły.

W osobny rozdział urosła kwestia genezy postaci Petroniusza w Quo vadis H.

Sienkiewicza, a także kwestia stosunku tej postaci do portretu Petroniusza u Tacyta.
Opracował ją u nas pracujący pod inspiracjami T. Sinki lwowski badacz wpływu Tacyta w
Polsce, St. Pilch (Petroniusz w przedstawieniu Tacyta a Sienkiewicza, «Eos» XXXIX: 1938, s.
280—297). Zajęto się nią zresztą także za granicą (M. U n t e r s t e i n e r , I due Petroni, Atene
e Roma 1922, s. 252—264).

Petroniusz Sienkiewicza, przedstawiony jako pełen humanizmu i humanitaryzmu esteta,

jest kreacją wypracowaną przez autora Quo vadis z wielką sympatią, której uległ pod
wpływem E. Renana (L’Antechrist) i K. Morawskiego. Na kreację tę złożyły się różne
czynniki kształtujące, np. także lektura prac G. Boissiera, ale kształtujące ją z elementów
oryginalnych, Tacytowskich, nieraz drobnych, lecz przez Sienkiewicza rozwiniętych w całe
zespoły scen i cech składających się na charakterystykę głównego bohatera w Quo vadis taką,
jaką można uzyskać na podstawie świadectw źródłowych interpretowanych na korzyść tegoż
bohatera.

IBLIOGRAFIA

Bibliografię dotyczącą Petroniusza do roku 1909 zestawił S . G a s e l e e , The Bibliography

of Petronius, «Transactions of the Bibliographical Society», vol. 10, London 1910, s. 141—–
233. Od roku 1892 omawiał ją E . L o m m a t s c h w zbiorze «Jahresbericht über die
Fortschritte der classischen Altertumswissenschaft», begründet von C. Bursian: t. 139 (1908)
s. 217 i n.; t. 175 (1919) s. 98 i IŁ; t. 204 (1925) s. 215 i n.; t. 235 (1932) s. 142 i n.; t. 260
(1938) s. 94 i n.; za lata 1936—1940 R. Hełm t. 282 (1943) s. 5 i n. Natomiast za lata 1941–
1955 R . M u t h w «Anzeiger für die Altertumswissenschaft» 9 (1956) s. l i n.

Prócz tego bibliografię zebrali: H . C . S c h n u r , Recent Petronian Scholarship (1940—

1956) w «Classical Weekly» 50 (1957) s. 133 i ni; 141 i n.; R.Helm w Lustrum 1956/1 s. 229
i n.; H . S t u b b e , Die Verseinlagen in Petron, «Philologus» Supple—mentband 25, 2 (1933)
s. 155 i n.

Wygodny przegląd ważniejszej bibliografii sprzed r. 1935 znajdzie czytelnik także w

Geschichte der römischen Literatur, II Teil, von M . S c h a n z , 4 Aufl. von C . H o s i u s ,
München 1935, s. 510 i n.; E. Nor den, Die römische Literatur, 6 Aufl., Leipzig 1961, s. 193.

Bieżącą bibliografię notuje L’annee philologique publice sous la direction de

J . M a r o u z e a u par Juliette E r n s t , Paris, za każdy rok osobny tom (w rubryce: Auctores
Latini).

Z wydań tekstu łacińskiego wymienimy: P e t r o n i i A r b i t r i Satirarum reliquiae ex

recensione F. Buecheleri, Berolini 1862 (editio maior); Petronii Saturae et liber Priapeorum.
Recensuit   F.B u e c h e l e r .   Ed.  VI   curavit   G.H e r a e u s ,   Berolini   1922   (ze   zwięzłym
aparatem krytycznym pod tekstem i uzupełnieniami na s. 283 i n.); P e t r o n e , Le Satiricon.
Texte établi et traduit par A.E r n o u t , 4e ed., Paris 1958 (ze wstępem o autorze i jego dziele,
o   tradycji   rękopiśmiennej,   a   także   z   drobnym   komentarzem   pod   tekstem   francuskim   i
aparatem krytycznym pod tekstem łacińskim); P e t r o n i   A r b i t r i  Satyricon. Cum apparatu
critico   edidit   K.M ü 1 1 e r ,   München   1961   (z   bardzo   dobrym   wstępem   o   tradycji
rękopiśmiennej   i   szczegółowym   aparatem   krytycznym);   Petronius

Satyrica–

Schelmengeschichten. Lateinisch–deutsch von K.M ü 1 1 e r  und W.E h l e r s , München 1965
(z   opracowanym   krytycznie   tekstem   łacińskim   i   przekładem   niemieckim,   z   dodatkiem   o
tradycji rękopiśmiennej tekstu, a także o Petroniuszu, w języku niemieckim, i ze zwięzłym
komentarzem   tłumacza);  P e t r o n i u s ,  Il   Satiricon,   a   cura   di   A.M a r z u 1 l o   —
M.B o n a r i a , Bologna 1962;  P e t r o n i u s , The Satiricon, ed. by E. T. Sage, New York–
London 1929 (z przedmową, tekstem w wyborze i komentarzem do tegoż wyboru, częściowo
przestarzałym); Petronii Cena Trimalchionis, von L. F r i e d l a e n d e r , 2 Aufl., Leipzig 1906
(z obszernym wstępem o problematyce historycznoliterackiej oraz o życiu miast italskich, z
aparatem  krytycznym,   przekładem  niemieckim  i  obszernym   komentarzem);  Petronii  Cena
Trimalchionis, von W.H e r a e u s , 2 Aufl., Heidelberg 1923 (z krótką bibliografią i zwięzłym
aparatem   krytycznym);  P e t r o n i i   Cena   Trimalchionis,   testo   critico   e   commento   di
E . V.M a r m o r a l e , Firenze 1947; La cena di Trimalchione. Saggio, testo e commeńto di A.
M a i u r i, Napoli 1945; P e t r o n i i  Cena Trimalchionis, herausgegeben von H. Schmeck, 4
Aufl., Heidelberg 1954; 5 Aufl., tamże 1964.

Przekłady Petroniusza do roku 1934 wynotował częściowo S c h a n z – H o s i u s , jw., s.

519. Z dalszych wymienimy:  B . I . J a r c h o , Moskwa–Leningrad 1924 (rosyjski);  M . R a t ,
Paris   1934   (francuski   z   komentarzem);   L.T a i l h a d e ,   Paris   1941   i   1949   (francuski);
R.V i v a l d i ,  Roma   1945   (włoski);   C.H o f f m a n n ,  München   1948  (niemiecki   z   tekstem
łacińskim); G . A . C e s a r e o   —   N . T e r z a g h i , Firenze 1950 (włoski z tekstem łacińskim);
U . D e 1 1 o r e ,   Milano   1953   (włoski);   W.A r r o w s m i t h ,   Michigan   1959   (angielski);
P.G r i m a l ,   b.m.,   1960   (francuski   z   przypisami   pod   tekstem   tłumaczenia);  P e t r o n i u s ,

Satyricon, übersetzt von C. F i s c h e r , mit der Ergänzung von Nodot und mit einem Nachwort
von B. Kytzler, Miirichen 1962; P e t r o n i u s , Die grosse Satire. Aus dem Lat. von
L.G u r l i t t , mit Nachwort herausgegeben von E. G. Schmidt, Leipzig 1962 (oba niemieckie).

Przekłady Uczty Trymalchiona wydali: C. Hoffmann, Munchen 1937 (niemiecki z tekstem

łacińskim); G . A . A c h e s o n , Johannesburg 1950 (angielski); F . M e s s m e r , Lausanne 1954
(francuski); K. Hrdina, Praha 1959 (czeski); E. Schmidt, Leipzig 1958 (niemiecki z tekstem
łacińskim).

Przekłady polskie, prócz opisanych w rozdz. 9: Petroniusza Uczta Trymalchiona, cz. I,

przełożył Ign.Strycharski, Sprawozd. Gimn. III we Lwowie, 1908; P e t r o n i u s z , Uczta
Trymalchiona. Przełożył, wstępem i objaśnieniami opatrzył L. S t a f f , Warszawa 1923; to
samo Warszawa, wyd. Czytelnik, 1963.

Z komentarzy, prócz wymienionych przy tekstach: E . P a r a t o r e , Il Satyricon di Petronio.

Parte seconda: Commento, Firenze 1933; Le festin de Trimalcion. Commentaire exégétique et
critique par. P. Perrochat, Paris 1939; 3 éd. revue et corrigee, Paris 1962.

Z prac ogólnych o Petroniuszu: A. Collignon, Etude sur Petrone, Paris 1892; K. Morawski,

Petronius  Arbiter   i   romans   w   starożytności,   Biblioteka   Warszawska   1894   II   s.   269–292
(przedruk pt. Romans z czasów Nerona w zbiorze: Rzym. Portrety i szkice, Kraków 1921 s.
96–127); E. Thomas, Petrone, 3e ed. Paris 1912; E.   P a r a t o r e ,  Il Satyricon di Petronio.
Parte prima: Introduzione, Firenze 1933; E. V.M a r m o r a l e , Petronio nel suo tempo, Napoli
1937; W . K r o l l , Petronius Arbiter, Paulys Real–Encyclopädie XIX l (s. 1201 i n.), Stuttgart
1937 (zwięzła analiza całokształtu zagadnień); E . V.M a r m o r a l e , La questione petroniana,
Bari 1948; G . B a g n a n i , Arbiter of elegance. A study of the life and works of C. Petronius,
Toronto   1954;  V.C i a f f i ,  Struttura   del   Satyricon   di   Petronio,   Torino   1955;  T . S i n k o ,
Fabuła „Satyriconu” Petroniusza. Próba rekonstrukcji, «Meander» XII (1957) s. 79 i n.; 121
i n.; A . M a i u r i , Ritorno a Petronio. «Le Parole e le Idee» IV, 1962, s. 241 i n.; O . R a i t h ,
Petronius,   ein   Epikureer.   Seine   literarische,   philosophische   und   weltan—schauliche
Nachfolge von Lukrez und Epikur, Nürnberg 1963 (tu jednak „filozoficzność” Petroniusza
przeceniona!).

O języku Petroniusza: W . H e r a e u s , Die Sprache des Petronius und die Glossen, Progr.

Offenbach 1899 (Kleine Schriften, Heidelberg 1937 s. 52—150); H . L . N e l s o n , Les
rapports entre le latin littéraire, la langue de conversation et la langue vulgaire au temps de
Petrone. Actes du I congrès de la Fédération Internationale des Associations d’Études
classiques 1950 (1951), s. 220 i n.; A.S t e f e n e l l i , Die Yolkssprache im Werk des Petron im
Hinblick auf die römanischen Sprachen, Wien 1962: D . C . S w a n s o n , A jormal Analysis of
Petronius’ Vocabulary, Minneapolis 1963.

Z prac o źródłach i wzorach romansu Petroniusza: R . H e i n z e , Petron und der

griechische Roman, «Hermes» 34 (1899) s. 494 i n.; E.R o h d e , Der griechische Roman und
seine Vorläufer. 3 Aufl., Leipzig 1914, 4 Aufl., 1960; R . H e l m , Der antike Roman, 2 Aufl.,
Gottingen 1956; Sophie T r e n k n e r , The Greek Novella in the classical Period. Cambridge
1958; R.H e i n e , Untersuchungen zur Romanform des Apuleius von Madaura, Diss.
Gottingen 1962.

Materiały do wpływu Petroniusza w nowszym piśmiennictwie: A . C o l l i g n o n , Pétrone

au moyen âge et dans la litterature française, Paris 1893; A . H i n i , Petronius in Italy from
the   thirteenth   century   to   the   present   time,   New   York   1937;   G.H i g h e t ,  The   Classical
Tradition:   Greek   and   Roman   Influences   on   Western   Literature,   Oxford   1949   i   1951;
L . F r i e d 1 a e n d e r   (we wstępie do wydania  Uczty Trymalchiona);  W . K r o l l ,  Petronius
Arbiter, jw., s. 1212 n.

Rekonstrukcja zaginionych ksiąg wstępnych: Podróż Enkolpiusza szła z północy na

południe. Być może wiać zaczynała się w samej Marsylii. W komentarzu Serwiusza do
Wergiliusza „Eneidy” III 57 czytamy, że z Petroniusza pochodzi tafca yńadomość: Ile razy na
mieszkańców Marsylii spadła zaraza, jeden z biednych, unus ex pauperibus, ofiarował się na
takiego, którego przez cały rok żywiono na koszt publiczny „czystszym jedzeniem”, purioribus
cibis, a potem przystrajano w święte zioła i kultową szatą i oprowadzano po całym mieście z
zaklinaniami, by na niego spadły nieszczęścia miasta, i tak go wyrzucano.

Poza tym Sydoniusz Apollinaris z V wieku pisze w „Carm.” 23, 155 i n. o Arbitrze,

czcicielu świętego posągu drewnianego w ogrodach marsylijskich, godnym hellesponckiego
Priapa; hellesponckiego, bo miasto Lamp.saJcos nad Hellespontem, tj. Cieśniną
Dardanelską, było znane ze szczególnego kultu tego boga.

Romans więc zaczynał się, być może, od opisu wybuchu zarazy w Marsylii zesłanej na

miasto przez tego właśnie boga Priapa. Może kult jego był tu także opisany jakoś ze
szczególnym nabożeństwem. W mieście szukano takiego, który by się poświęcił na ową ofiarę
biorąc na siebie całe zło miasta. Zgłosił się Enłcolpiusz, który z jakichś powodów znalazł się
w trudnej sytuacji: jako unus ex pauperibus chętnie skorzystał z okazji żywienia się na koszt
publiczny.

W ciągu swego roku sakralnego Enkolpiusz prawdopodobnie zetknął się w jakiś sposób z

Gitonem, może w kaplicy Priapa, gdzie Giton mógł pełnić jakieś funkcje pozostając na służbie
i pod opieką tego boga. Zakochał się w nim i nie mając nic do stracenia, skoro i tak po
upływie roku miał być z miasta wyrzucony, porwał go, może nawet z samej kaplicy Priapa,
jako nowy przedmiot miłości i uciekł z nim potajemnie. To byłaby pierwsza i główna obraza
Priapa, dla której bóg ten karząc Enkołpiusza odebrał mu potencją mężczyzny i uniemożliwił
przyjemności miłosne z chłopcem. To było też owo zbezczeszczenie kaplicy, do którego
Enkolpiusz przyznaje się w liście do Kirki (130).

W ucieczce z Marsylii, być może, Enkolpiusz uszedł z Gitonem wynosząc go w skórzanym

worze jako bagaż, jeżeli do dziejów tej ucieczki Enkolpiusza odnosi się jego aluzja do
pomyślnego zastosowania tego podstępu (102), co jest prawdopodobne, a nie do Menelausa
dybiącego pod skórami fok na bożka morskiego Proteusa w „Odysei” IV 435 i n., jak chcą
niektórzy interpretatorzy Petroniusza.

Potem wśród jakichś niezwykłych perypetii, z których jednak Enkolpiusz ostatecznie uszedł

z   życiem,   jak   to   wynika   z   jego   słów,  gdy   opuszczony   przez   Askyltusa   i   Gitona   wola   w
rozpaczy:   Czyż   nie   mogła   mnie   raczej   ziemia   pochłonąć,   nie   mogło   srogie   nawet   dla
niewinnych morze? (81), dotarł z Gitonem do któregoś z miast italskich. Tu w nieznanych
okolicznościach   dostał   się   do   koszar   gladiatorów,   nie   wiadomo,   w   jakim   charakterze.
Wypomina   mu   to   w   kłótni   Askyltus   (9),   a   on   sam   także   mówi,   że   wykpił   się   od   areny
gladiatorskiej (81). Giton pełnił tam, jak się zdaje, rolę służącego, i to tak, że Enkolpiusz
zazdrosny był o swego kochanka, co sam potem wspomina ze zlością mówiąc, że Giton w
więzieniu niewolników służył za kobietę (81).

W tym jakimś mieście italskim przy Enkolpiuszu i Gitonie mogła się pojawić Tryfajna. Z jej

pomocą Enkolpiusz wraz z Gitonem uciekł z koszar gladiatorskich, a w dalszej  ucieczce
razem z nią znaleźli się wszyscy gdzieś w gościnie u człowieka będącego czcicielem Izydy. Był
to chyba ów Likurg wspomniany w paragrafie 117. Jako taki posiadał on kultową grzechotkę i
jakąś tunikę używaną nie tylko w kulcie tej bogini, ale także do przechowywania zaszytych w
niej pieniędzy. Na te właśnie złakomił się Enkolpiusz, zabił swego gospodarza (81; 130),
zwłaszcza że ten mu jakoś dokuczył (83), porwał tunikę i grzechotkę i wszyscy troje uciekłi
dalej lądem, aż dotarli do jakiegoś portu. Tu też gdzieś w tej części wędrówki znaleźli się lub
znalazł  się Enkolpiusz w Rzymie w czasie  Saturnalii  (69).  W porcie  dostali się  na okręt
Lichasa. Kupiec ten do zabrania ich na okręt towarowy dał się namówić zapewne dzięki
obietnicy   ze   strony   Enkolpiusza,   może   za   pośrednictwem   Tryfajny,   która   mogła   być   już

znajomą Lichasa, jako kobieta wałęsająca się po świecie (101): obiecał zaś Enkolpiusz. że
tunika i grzechotka Izydy będą chronić okręt przed nieszczęściami. W każdym razie w drugiej
morskiej podróży z Enkolpiuszem Lichas w obliczu burzy błagał go, żeby mu przyszedł z
pomocą i zwrócił okrętowi ową szatę i grzechotkę (114).

Na okręcie Tryfajna wszczęła romans z pięknym Gitonem, Lichas poczuł słabość do

Enkolpiusza, ten jednak, może dla pocieszenia się po stracie Gitona na rzecz Tryfajny, zwrócił
się   ze   swymi   amorami   do   żony   Lichasa,   Hedyli   (113),   która   towarzyszył®   mężowi   w
podróżach handlowych. Tak  dotarli do Bajów (104). Tu się wydał romans Enkolpiusza z
Hedylą, prawdopodobnie w portyku Herkulesa (106). W awanturze publicznej Tryfajna, jak
się zdaje, chciała bronić  Enkolpiusza, ale z zemsty za uwodzenie Gitona została przezeń
obrażona publicznie (106). W wyniku tych awantur Lichas zapewne Hedylę od siebie odsunął,
ponieważ później już jej przy nim nie ma, młodzieńcy zaś uciekli przed gniewem obojga,
Tryfajny i Lichasa, zabierając jednak z sobą ową cenną tuniką i grzechotką, co Lichasa także
musiało zmartwić.

W czasie ucieczki z Bajów, tym razem znów lądem, bo Lichas nie mógł opuścić okrętu,

Enkolpiusz i Giton połączyli się gdzieś z Askyltusem, którego we wspomnianych pery petiach
ich z Tryfajną i Lichasem jeszcze przy nich nie było. Jest natomiast z nimi w mieście greckim,
gdzie rozgrywa się pierwsza część zachowanych fragmentów romansu. Odtąd też jako ten
trzeci aktor zajmuje przy nich miejsce Tryfajny, która pozostała w Bajach, a potem popłynęła
z Lichasem dalej na południe.

Nowa trójka dotarła w końcu do jakiegoś miasta greckiego w Kampanii i tu gdzieś

Enkolpiusz schlebiał jakiemuś poecie dla uzyskania w ten sposób zaproszenia na przyjadę, co
mu wyrzuca głodny Askyltus (10). Tu także weszli w jakiś sposób w kontakt z retorem
Agamemnonem, może poleceni mu przez kogoś, i Agamemnon zlecił opieką nad nimi swemu
jakby asystentowi Menelausowi.

Błądząc pod wiegzór po mieście, może dla przygód, może dla zorganizowania czegoś do

zjedzenia, dostali się do domu Kwartylli, która właśnie urządzała w pieczarze ofiary na cześć
Priapa. Mężczyznom nie twolno było brać w nich udziału, stąd przyszło do awantury przed
pieczarą, ante cryptam (16), i do nowego znieważenia kultu Priapa. Wśród awantury
młodzieńcy porwali Kwartylli jakąś drogą chustą, ale sami stracili przy tym ową tuniką z
zaszytymi w niej pieniędzmi. Resztę nocy spędzili w domu. Tunika wpadła w race opiekuna
Kwartylli.

Nazajutrz wyszli z domu bez Gitona i znaleźli się to szkole Agamemnona, gdzie po

ćwiczebnych przemówieniach retorycznych Enkolpiusz w dyskusji krytykuje właśnie metodu
nauczania w szkołach retorów:

1. „…czyż przez innego rodzaju furie opętani są deklamatorzy

, kiedy krzyczą: Te rany

otrzymałem w obronie wolności ogółu! To oko dla was straciłem! Dajcie mi kogoś, kto by
mnie zaprowadził do moich dzieci! Pokiereszowane golenie nie mogą udźwignąć ciała!?

Zresztą to nawet można by jeszcze znieść, gdyby to tylko kandydatom na mówców

torowało drogę do wymowy. Tymczasem zarówno przez napuszoność treści, jak i przez
najbardziej pustą łoskotliwość frazesów osiągają oni tylko tyle, że wystąpiwszy na forum
sądowym mają wrażenie, jakby się znaleźli w innym świecie

. I dlatego właśnie ja uważam,

deklamatorzy — retorzy, nauczyciele wymowy, uczący młodzież tej sztuki metodą deklamacji, tj.

wygłaszania fikcyjnych mów na fikcyjne tematy najczęściej w formie kontrowersji, tj. mów sądowych za sprawą
lub przeciw sprawie, w wyszukanych i bardzo zawiłych sytuacjach; inny rodzaj deklamacji — to mowy
doradcze, suasoriae, i pochwalne, laudationes; ćwiczenia deklamacyjne odbywały się w audytoriach
mieszczących się w publicznych portykach miejskich L każdy zainteresowany mógł się także tym deklamacjom
przysłuchiwać i wypowiadać o nich swój sąd, jak to robi właśnie nasz Enkolpiusz.

w innym świecie — z powodu małej przydatności praktycznej takiego kształcenia młodych ludzi na

mówców do właściwych zadań publicznych, jak to podkreślał już retor Seneka (zm. ok. r. 37 n. e.) w

że młodych ludzi w szkołach całkiem się ogłupia, bo nie widzą w nich i nie słyszą niczego z
rzeczywistości życiowej, lecz piratów

stojących z łańcuchami na wybrzeżu; tyranów

piszących edykty, w których nakazują synom uciąć głowę swym ojcom; odpowiedzi wyroczni
w sprawie epidemii, polecające złożyć ofiarę z trojga lub większej liczby dziewcząt;
słodziutkie i okrąglutkie zdańka, i w ogóle słowa i rzeczy jakby makiem i sezamem

posypane

2. Wychowywani w takiej atmosferze, nie bardziej mogą mieć dobry smak niż ludzie

żyjący w kuchni miły zapach. Przepraszam was, ale niech mi wolno będzie powiedzieć: to
wy

przede wszystkim zgubiliście wymowę! Wywołując jakieś igraszki słów przez błahe i

beztreściwe brząkadła

doprowadziliście do tego, że organizm wymowy pozbawiony został

muskułów i załamał się. Jeszcze nie więziło się młodzieży deklamacjami, a Sofokles i
Eurypides

znaleźli słowa, którymi trzeba było wyrazić myśli. Jeszcze uczony w cieniu szkoły

nie stępił naturalnych zdolności, gdy Pindar

, i w ogóle dziewięciu liryków nie czuli się na

siłach śpiewać w wierszach Homera!

Zresztą, żeby nie powoływać się na świadectwo

poetów, na pewno ani Platon, ani Demostenes

nie zabierali się, o ile mi wiadomo, do tego

rodzaju ćwiczeń. Wielka i — że tak powiem — obyczajna wymowa nie pstrzy się i nie puszy,
lecz celuje swą naturalną pięknością. Niedawno ta nadmuchana i ekstrawagancka
świegotliwość przywędrowała do Aten z Azji i zrywające się do wielkich wzlotów umysły
młodzieży poraziła jakby jakaś gwiazda niosąca zniszczenie. Bo gdy raz zwichnięto
prawidłowość wymowy, ta sparaliżowana oniemiała. Któż potem, krótko mówiąc, dotarł do
sławy Tukidydesa?

Któż do sławy Hyperejdesa? Ale i poezja nie zabłysła już zdrowym

kolorem, lecz wszystko tym samym jakby żywione pokarmem nie miało sił, by dożyć siwej

Controversiae III praef. 13 stwierdzając, że gdy takich mówców wprowadzi się do senatu czy do sądu, to razem
z miejscem zmieniają się sami i jak coś, co przywykło do życia w cieniu czterech ścian, znalazłszy się w
otwartej przestrzeni nie może się ostać, niewytrzymałe na deszcz czy słońce, tak oni nie umieją się w nowej
sytuacji znaleźć.

piratów — tyranów — odpowiedzi wyroczni — to właśnie przykłady fikcyjnych tematów deklamatorskich,

w których można było uzasadniać słuszność czy konieczność zajęcia takiego lub innego stanowiska wobec
sfingowanej w temacie sytuacji.

sezam — roślina, której słodkawych nasion używało się do posypywania pieczywa (dziś jeszcze na

Wschodzie).

wy — tj. sami nauczyciele wymowy.

brzękadła — tj. efekty formalno–stylistyczne, z nadużyciem przede wszystkim metafory, przesady,

antytezy, parataksy, przy braku konkretnej życiowej treści i jej argumentacji.

Sofokles i Eurypides — dwaj najznakomitsi tragediopisarze ateńscy w V wieku p. n. e; Bogata ich

twórczość jak poruszała różną problematykę, tak wymagała od nich bogatego języka i wielkiej sztuki słowa.
Zachowało się kilka dramatów Sofoklesa i kilkanaście Eurypidesa.

Pindar — liryk grecki z VI/V wieku p.n.e., autor pieśni chóralnych; z różnorodnej jego liryki, pieśni

pochwalnych, hymnów, trenów i innych, zachowały się fragmenty, a tylko pieśni na cześć zwycięzców w
igrzyskach greckich, np. olimpijskich, tak zwane epinikia, doszły do nas W całych księgach. Przepych stylu i
języka Pindara wydawał się już Horacemu w czasach Augusta nieosiągalny. W czasach aleksandryjskich, IY/III
wiek p.n.e., zebrano liryków greckich w całość i ustanowiono ich listę, jakby kanon, wypełnioną dziewięciu
nazwiskami (według innych do tych dziewięciu dochodzi Pindar jako dziesiąty).

Homer — znane nazwanie autora Iliady, a także Odysei, utworów napisanych w heksametrach

daktylicznych, które w ten sposób stały się miarami rytmicznymi epopei; liryka kultywowała inne miary
wierszowe, układane w strofy, ale nie dlatego, żeby ci poeci nie czuli się na siłach śpiewać w wierszach Homera,
lecz ponieważ przeznaczenie ich pieśni było inne.

Platon… Demostenes — obaj wielcy mistrzowie prozy greckiej z IV wieku p.n.e., Platon filozoficznej,

Demostenes krasomówczej.

Tukidydesa… Hyperejdesa — również znakomici prozaicy greccy, pierwszy — historyk z V/IV wieku,

drugi — mówca publiczny z IV wieku p.n.e.

starości

. Tak samo malarstwo nie do innego doszło wyniku od chwili, gdy egipska

zuchwałość

uproszczoną wymyśliła namiastkę tak wspaniałej sztuki”.

3. Nie pozwolił Agamemnon, bym ja w portyku deklamował dłużej, niż on sam w szkole

się pocił, i rzekł: „Młody człowieku, ponieważ mówisz nie w smaku ogółu i — co jest bardzo
rzadkie — kochasz zdrowy rozsądek, nie będę ukrywał przed tobą tajemnic sztuki. Rzecz
jasna, że w tych ćwiczeniach nauczyciele grzeszą: oni muszą z obłąkanymi grać wariatów! Bo
jeśliby nie mówili tego, czemu przyklasną —młodzieniaszkowie, to tak jak mówi Cyceron

opuszczeni przez nich pozostaną w szkole samotni. Jak ci nieszczerzy pochlebcy, gdy
zabiegają o udział w ucztach bogaczy, myślą przede wszystkim o tym, co słuchającym, jak się
im zdaje, sprawi największą przyjemność, bo inaczej nie dostaną tego, czego pragną, jeżeli
uszu nie złapią jakby w zasadzkę, tak i nauczyciel wymowy: jeżeli jak rybak nie założy na
wędkę takiej przynęty, na jaką, jak mu wiadomo, ryby pójdą, to będzie tracił czas na swym
kamieniu bez nadziei ułowu.

4. O cóż więc chodzi? Rodzicom tu się należy nagana! To oni nie chcą, żeby ich dzieci

osiągały wyniki w surowej dyscyplinie. Bo przede wszystkim jak wszystko inne, tak i
nadzieje swoje podporządkowują ambicji. Następnie, ponieważ spieszno im do
urzeczywistnienia swych marzeń, pędzą niedojrzałe jeszcze w studiach umysły do wystąpień
w sądach i zbroję tej wymowy, nad którą, jak sami przyznają, nie ma nic większego, wkładają
na dzieci dopiero dojrzewające. Gdyby zaś pozwolili na stopniowe odbywanie studiów, aby
młodzi uczniowie zdołali nasiąknąć poważną lekturą, aby mogli utemperować swój sposób
myślenia przez nauki filozoficzne, wykorzenić bezwzględnie .ze swego stylu puste słowa,
długo słuchać tego, co ma być przedmiotem ich współzawodnictwa, poznać, że w tym, co im
się jako dzieciom podobało, nie ma nic wielkiego, wtedy by owa wielka wymowa na pewno
zachowywała swą ważkość i dostojność

. W obecnym stanie rzeczy uczniowie jako chłopcy

uprawiają w szkole igraszki, a jako młodzieńcy narażają się w występach sądowych na
śmiechy, a co przykrzejsze od jednego i drugiego — nawet w starości nie chce nikt przyznać,
że czego się nauczył, nauczył się źle.

Lecz żebyś nie myślał, żem tu potępił improwizowaną pośpiesznie Lucyliuszową prostotę

sam także, co myślę, wyrażę ci w wierszach:

Cała ta krytyka jest echem długo aktualnego w starożytności sporu między zwolennikami stylu

umiarkowanie ozdobnego i naturalnego, tak zwanymi attycystami, a propagatorami stylu wybujałego,
patetycznego, nienaturalnego, zwanego azjanizmem; styl ten bowiem wykształcił się głównie w greckich lub
zgrecyzowanych miastach Małej Azji po Aleksandrze Wielkim. Wzorami stylu attyckiego byli wymienieni tu
przykładowo wielcy poeci i prozaicy ateńscy: tragicy Sofokles i Eurypides, obok których wymieniony został
tebań—ski liryk chóralny Pindar; filozof Platon, mówcy Demostenes i Hyperejdes, historyk Tukidydes —
wszyscy z V i IV wieku p.n.e. Przyczyny tych różnic w stylu dopatrywał się znany pedagog i retor Kwintylian
(zm. w r. 96 n. e.) w odmiennym charakterze ludności wschodniej; por. Inst. orat. XII 10, 17: „różnice te
powstały w wyniku odmiennych wrodzonych skłonności mówców i ich słuchaczy: Attycy jakby wygładzeni i
trzeźwi nie mówili nic beztreściwego i zbędnego, natomiast ludność Azji sama w sobie skłonniejsza do nadętości
i chełpliwości wpadła również w wymowie w większą napuszoność i próżność”.

egipska zuchwałość itd. — chodzi tu zapewne o malarzy greckich epoki aleksandryjskiej, którzy w

malarstwie stosowali sztukę uproszczoną, tzw. pictura compendiaria, przypominającą też, być może, sztukę
egipską; tak tworzył już Nikomachos, tak jego uczeń Filoksenos z Eretrii, tworzący jeszcze po Aleksandrze
Wielkim (por. Pliniusz, Naturalis hist. XXXV 110).

— np. w mowie pro Caelio 39 i n., zwłaszcza 41: „ci, którzy przyjęli ową pierwszą, prostą drogę do sławy,

pełną trudu — tj. uczący bez uprzyjemniania nauki sztuką ozdobnego stylu — już prawie całkiem pozostawieni
zostali samym sobie”. Cyceron (M. Tullius Cicero) — znakomity mówca z I w. p.n.e.

— podobnie Tacyt (w Dialogus de oratoribus 28 i n.) wini rodziców za złe wychowywanie dzieci.

improwizowaną… prostotę — wiersze Lucyliusza, łacińskiego autora Satyr z II wieku p.n.e., robiły często

wrażenie improwizacji; dla rzymskich „attycystów” twórczość tego poety była przykładem postulowanego przez
nich puryzmu stylistycznego.

5. Jeśli w poważnej sztuce pragnie ktoś osiągnięć
I do wielkich się rzeczy bierze, ten niech wprzódy
Obyczaj swój rządności twardym gładzi prawem:
O dworze niech nie myśli groźnym i wyniosłym,
Ni jako klient szuka uczt grymaśnych panów

;

Niech w rozpustników gronie winem nie przyćmiewa
Swej głowy rozpalonej, ni jak klakier klaszcze
Przekupiony aktorom piejącym w teatrze.
Lecz czy mu zamki się bitnej śmieją Trytonidy

Czy też przez lacedemońskich kraj obsiadły chłopów

Czy syren miasto

, poetom niech odda swój pierwszy

Wiek i krynicą meońskich

zachłyśnie się wierszy.

Potem i syt sokratycznej

szkoły niech popuszcza

Lejce, i bronią wielkiego grzmi Demostenesa.
Potem niech rzymski go zastęp

otoczy i z greckiej

Mowy wyzwoli, i zmieni podlawszy swym smakiem.
Czasem, gdy z sądu się wyrwie, po karcie niech pióro
Bieży i losu zmiennego niech szybkie grzmią skoki.
Niech też dostarczy tu uczty szczęk wojen ponurych
I Cycerona wielkiego niech śmiałe grzmią słowa

Tymi się uzbrój zasoby. Tak nurtem szerokim
Z pieryjskiego

natchnienia popłynie ci mowa.

(przez Gorgiasza z sycylijskiego miasta Leontinoi), a Rodos umiarkowanego.

O dworze niech nie myśli itd. — skądinąd jednak wiemy, że egzystencja ludzi pióra była przecież w

wysokim stopniu zależna od łaski ludzi bogatych; por. Juwenalisa Satyrę VII, a także niektóre epigramy
Marcjalisa.

zamki… Trytonidy — według jednych to Ateny, miasto Pallady–Tritonis, według innych miasto Thurioi,

kolonia ateńska w południowej Italii, zwanej Wielką Grecją.

przez lacedemońskich kraj obsiadły chłopów — to znów według jednych wyspa Rodos, według innych

Tarent w południowej Italii.

Syren miasto — Neapol lub, zdaniem innych, w ogóle południowa Italia; natomiast E. Paratore w

określeniu tym (Sirenum domus) widzi Sycylię, otrzymując w ten sposób Ateny jako siedzibę stylu attyckiego,
Sycylię azjańskiego

meońskich — tj. Homerowych; bo w szkołach greckich zaczynano lekturę poetów od Homera; stąd i dla

szkoły rzymskiej adaptował Liwiusz Andronik Homerową Odyseję. Lekturę poetów uprawiano w starożytności
w tzw. szkole gramatycznej.

sokratycznej — tj. filozoficznej; zgodnie z tym, że wielcy mówcy greccy, jak Isokrates i zwłaszcza

Demostenes, byli w młodości zainteresowani także filozofią, i Cyceron w Rzymie postulował dla mówcy
wykształcenie filozoficzne, a za nim przypomnieli ten postulat Tacyt w Dialogus de oratoribus 32 i Kwintylian w
Inst. orat. XII 2,20 i n.

rzymski zastęp — nauczycieli łacińskich; dzieci bogatszych Rzymian pobierały naukę dwujęzyczną:

zaczynały u nauczycieli greckich, potem przechodziły do łacińskich; por. Kwintyliana Inst. orat. I. 1,12 i n.:
„uważam za rzecz bardziej wskazaną, by chłopiec zaczynał od języka greckiego, …niedaleko w tyle, a
niebawem równolegle powinien iść język łaciński”; podobnie w X 1,46 i n. daje autor najpierw przegląd i ocenę
poetów i prozaików greckich z punktu widzenia ich przydatności w wykształceniu przyszłego mówcy, a
następnie łacińskich.

— tj w chwilach wolnych od obowiązków winien uprawiać ćwiczenia w pisaniu kompozycji poetyckich,

zwłaszcza epickich, a także kompozycji mów–deklamacji.

pieryjski — w Pierii macedońskiej był najdawniejszy ośrodek kultu Muz, które nazywano też często

Pierydami.

6. Słuchając go nader pilnie nie zauważyłem ucieczki Askyltusa… i depczę po ogrodach w

czasie tej nawałnicy słów, gdy wtem do portyku nadchodzi olbrzymi tłum uczniów z
improwizowanej, jak było widać, deklamacji kogoś, kto odpowiadał na mowę Agamemnona.
Chłopcy wyśmiewali efekty stylistyczne, krytykowali cały porządek przemówienia, a ja
tymczasem korzystając z okazji umknąłem stamtąd i biegiem puściłem się na poszukiwanie
Askyltusa.

Ale ani drogi dokładnie nie pamiętałem, ponieważ…, ani nie wiedziałem, w którym

kierunku leży nasza gospoda. W którąkolwiek zatem obróciłem się stronę, wracałem w to
samo miejsce, aż wreszcie zziajany tym bieganiem i ociekający potem przystępuję do jakiejś
staruszki, sprzedającej wiejską jarzynę:

7. „Przepraszam” — mówię — „czy nie wiesz, matko, przypadkiem, gdzie ja mieszkam?”

Ubawiła się tym moim tak głupim dowcipem i odpowiedziała: „A dlaczegóż bym nie
wiedziała?” Następnie wstała i idąc przodem zaczęła mnie prowadzić. Ja myślałem, że to
jakaś jasnowidząca, i… zaraz, gdyśmy przybyli w bardziej zaszyty kąt, dowcipna staruszka
odrzuciła na bok połataną kotarę i powiedziała: „O, tu powinieneś mieszkać”. Ja mówię, że
nie poznaję, by to był mój dom, a tymczasem widzę, jak tam niektórzy chyłkiem się
przemykają między ogłoszeniami i nagimi prostytutkami.

Późno, owszem — za późno zorientowałem się, że mnie zaprowadzono do domu nierządu.

Wyklinając więc na tę podstępność staruszki okryłem głowę i przez środek lupanaru zacząłem
uciekać na drugi koniec, gdy oto przy samym wejściu zabiega mi drogę równie umierający z
wyczerpania Askyltus. Można było przypuszczać, że zaprowadziła go tam ta sama mateczka.
Toteż śmiejąc się przywitałem go i zaraz zapytałem, co on tu robi w tym tak obrzydłym
miejscu.

8. Otarł rękami pot i powiada: „Gdybyś ty wiedział, co mi się przytrafiło!” Na to ja: „A cóż

tak niezwykłego?” On zaś opadając z sił mówi: „Błądziłem po całym mieście i nie mogłem
znaleźć, gdzie ta gospoda, z której wyszedłem. Przystąpił do mnie miejscowy obywatel i
bardzo uprzejmie obiecał, że mnie tam zaprowadzi. Potem poprzez najbardziej obskurne i
kręte uliczki wydobył się w to miejsce i tu mnie przyprowadził. Wyjął pieniążki i zaczął mi
robić propozycje. Już stręczycielka wyciągnęła zeń asa za pokój, już on na mnie położył rękę.
I gdyby nie to, że byłem silniejszy, miałbym za swoje”…

…do tego stopnia wszyscy wszędzie robili na mnie wrażenie, że napili się napoju

miłosnego

…wspólnymi siłami zlekceważyliśmy ten kłopot.

9. …jakby przez mgłę zobaczyłem Gitona, jak stał na rogu uliczki, i puściłem się w to

właśnie miejsce.

…gdy zapytałem, czy brat

przygotował nam coś do jedzenia, usiadł chłopiec na łóżku

zapłakany i wytarł sobie łzy palcem. Ja zaniepokojony tym stanem brata zapytałem, co się
stało. Na to on po długiej chwili i niechętnie, i dopiero gdy do próśb dołączyłem jeszcze
złość, powiedział: „Ten twój brat czy towarzysz przed chwilą przybiegł do kwatery i
próbował pozbawić mnie cnoty. Ja zacząłem krzyczeć, a on wydobył miecz i oświadczył:
Jeśliś Lukrecją

, toś znalazł Tarkwiniusza!”

napoju miłosnego — w oryginale satyrion, grecka nazwa rośliny z rodzaju aphrodisiaca, bliżej nie

zidentyfikowanej (por. I . A n d r é , Lexique de termes botaniques, Paris 1956).

brat — łac. frater, termin określający partnera erotycznego w pederastii.

Jeśliś Lukrecją, itd. — aluzja do znanego z Liwiusza (I 58 i n.) opowiadania o żonie Tarkwiniusza

Kollatyna, Lukrecji, która zaskoczona przez królewicza, syna Tarkwiniusza Pysznego, nieugięty stawiała mu
opór, aż zniewolona musiała mu ulec (po czym odebrała sobie życie).

Usłyszawszy to pakuję ręce w oczy Askyłtusa i krzyczę: „Co ty mówisz, ty wdzięcząca się

dziewko pospolita? Sam oddech twój jest wstrętny!”

Na to Askyltus zrobił minę rozjuszonego, a następnie podniósł w górę pięści z jeszcze

większą siłą i o wiele głośniej jeszcze zaczął krzyczeć: „Nie zamilkniesz, ty wstrętny
gladiatorze? Arena z ciebie zrezygnowała po klęsce! Nie zamilkniesz, ty nocny rzezimieszku,
który nawet wówczas, gdyś się dzielnie spisywał, nie wojowałeś z czystą kobietą, ty, którego
bratem ja byłem w parku tak samo, jak teraz w gospodzie jest chłopczyk!”

Tu ja: „Zniknąłeś od chwili mej rozmowy z wykładowcą”.

10. A on: „A cóż ja, człowiecze beznadziejnie głupi, miałem robić, gdym z głodu konał?

Miałem widocznie słuchać jego frazesów, to znaczy tłuczenia szkła i tłumaczenia snów! To ty,
na Herkulesa, jesteś o wiele paskudniejszy ode mnie! Bo żeby zjeść obiad na mieście,
schlebiałeś temu poecie”… i tak po bardzo nieprzyzwoitej kłótni wybuchnęliśmy śmiechem,
następnie już w lepszej zgodzie rozeszliśmy się do dalszej roboty.

…znowu mi się przypomniała ta krzywda, więc mówię: „Askyltusie, dochodzę do

przekonania, że między nami nie może być zgody. Podzielmy zatem nasze wspólne tobołki i
próbujmy zarabiać na odpędzenie od siebie biedy każdy na własną rękę. I tyś wykształcony, i
ja. Nie chcę przeszkadzać ci w zarobkach, wybiorę sobie jakiś inny zawód. Inaczej będziemy
popadać w konflikt z sobą w tysiącu spraw codziennie i po całym mieście rozniosą nas w
plotkach”.

Askyltus nie odmówił, lecz zaznaczył: „Dzisiaj, ponieważ jako uczeni przyjęliśmy

zaproszenie na przyjęcie, nie traćmy nocy. Jutro zaś, skoro tak ci się podoba, rozejrzę się za
mieszkaniem i za jakimś bratem”.

Na to ja: „Szkoda czasu, żeby odkładać na później to, co się postanowiło”…
Przyczyną tego tak nagłego rozejścia się była żądza. Dawno już chciałem odsunąć od

siebie tego niewygodnego stróża, żeby wrócić do poprzednich stosunków z moim Gitonem.

11. …kiedy przemierzyłem oczyma całe miasto, wróciłem do pokoiku. Tu

wyegzekwowawszy wreszcie rzetelną spłatę pocałunków przyciskam do siebie chłopca w
najmocniej zwartych objęciach i używam upragnionych rozkoszy, aż do zazdrości
szczęśliwych!

Ale jeszcze się wszystko nie załatwiło, gdy Askyltus, który cichcem przysunął się do

progu, gwałtownie wyważył zamknięte drzwi i przyłapał mnie na tej zabawie z bratem.
Śmiechem więc i klaskaniem napełnił pokoik, ściągnął ze mnie płaszczyk, którym się
okryłem, i mówi: „Coś ty robił, bracie niepokalany? Co? Odzieniowspólnotę uprawiasz?” Nie
poprzestał zresztą na samych słowach, lecz odwiązał od torby rzemień i zaczął mnie okładać
nim nie na żarty dodając jeszcze te złośliwe słowa: „Takiego podziału z bratem nie próbuj”.

Po jakichś dalszych scenach głodni postanowili spieniężyć ową drogą chustę zdobytą na

Kwartylli i wybrali się na miasto.

12. …przychodziliśmy na rynek, gdy już się ściemniało. Tu zwróciliśmy uwagę na obfitość

rzeczy wystawionych na sprzedaż, nie wartościowych wprawdzie, ale takich, że ich
podejrzaną jakość bardzo łatwo maskował mrok zmierzchu. Ponieważ i sami mieliśmy chustę
porwaną w rozboju, próbujemy korzystać z świetnej okazji i w jakimś kąciku potrząsać
końcem łacha w nadziei, że blask tej szaty zwabi może jakiegoś nabywcę. Po krótkiej chwili
jakiś chłop, coś mi znany, w towarzystwie kobieciny, podszedł bliżej pod moje oczy i zaczai
przyglądać się chuście dokładniej. Z drugiej zaś strony Askyltus bacznym okiem spojrzał na
barki wiejskiego klienta i nagle zdrętwiał i oniemiał. Zresztą i ja nie bez pewnego poruszenia
spojrzałem na tego człowieka, bo mi się wyraźnie wydawało, że to ten, który na odludziu
dostał w swe ręce moją tunikę. Ale ponieważ Askyitus nie dowierzał swym oczom i bał się,

by nie zrobić czegoś nierozważnie, przeto najpierw podszedł bliżej niby jako chcący kupić,
ściągnął z ramion tego człowieka szmatę i baczniej ją przeglądał.

13. O, cudowna igraszko losu! Bo wieśniak ten dotychczas jeszcze nawet do szwu nie

przyłożył węszącej ręki, lecz jakby jakiś łachman z żebraka próbował sprzedać zdobycz, aby
się jej pozbyć.

Kiedy więc Askyltus zauważył, że skarb jest nienaruszony, a osoba jego sprzedawcy bez

znaczenia, wziął mnie nieco na bok od ludzi i mówi: „Wiesz, bracie, wrócił do nas skarb,
którego żałowałem. To jest ta tuniczka, pełna, jak widać, jeszcze nie tkniętych złociszów. Co
więc robimy? Albo — jakie zastosujemy postępowanie dla odzyskania swej własności?”

Ja ucieszyłem się nie tylko dlatego, że widziałem zdobycz, lecz i z tego powodu, że los

uwolnił mnie od haniebnego podejrzenia. Mówiłem zatem, że tu nie ma co działać okrężnymi
drogami, lecz rzecz rozstrzygnąć na drodze sądowej, aby, jeśli on nie zechce zwrócić cudzej
własności jej właścicielowi, doprowadzić do interdyktu

14. Askyltus przeciwnie, bał się praw i powtarzał: „Kto nas tutaj zna? Kto słowom naszym

uwierzy? Moim zdaniem, trzeba rzecz po prostu kupić, choć poznajemy, że to nasze, i raczej
za małe pieniądze odzyskać skarb niż puszczać się na niepewną drogę sądową:

Cóż mogą prawa tam zrobić, gdzie włada sam pieniądz Albo gdzie bieda procesu wygrać

nie zdoła ni raz?

Sami ci mędrcy, co z torbą cynicką

czas pędzą,

Niejednokrotnie już zwykli prawdę sprzedawać za grosz.
Sądy — to zatem nic, tylko publiczny jest handel:
W sądzie siedzący przysięgły

za tym, kto płaci, da głos”.

Cóż, .kiedy oprócz jednego dwuasa

… i fałszywych groszy, które przeznaczyliśmy na

zakupy

, niczego nie mieliśmy pod ręką. Wobec tego, żeby zdobycz tymczasem nie umknęła,

postanowiliśmy raczej za zbyt niską cenę sprzedać naszą chustę, aby się opłaciło powetować
sobie mniejszą stratę większym zyskiem. Rozłożyliśmy zatem nasz towar, .ale wtedy kobieta
z okrytą głową, która stała przy tym chłopie, przypatrzyła się dokładniej znakom;
rozpoznawczym, po czym położyła na szmacie obie ręce’, iż wielkim krzykiem zaczęła
wołać, że ma złodziei. M zaś odwrotnie: bojąc się, by się nie wydawało, że nie reagujemy,
także zaczęliśmy chwytać podartą i brudną tuniką i z tymi samymi pretensjami krzyczeć
głośno, że z nas ściągnięto to, co oni —mają. Ale pod żadnym względem sprawa nie była
równa. Bo i maklerzy

, którzy zbiegli na te krzyki, wyśmiali, rzecz jasna, i słusznie, nasze

pretensje, że strony’—żąda j ą za łachman zwrotu bardzo drogiej szaty, za tę zaś — szmaty,

doprowadzić do interdyktu — tj. skierować na drogę sądową przez interdictum utrubi; interdykt taki

chronił posiadanie lub odzyskanie rzeczy ruchomej, działał więc także jako interdictum recuperandae
possessionis (por. W . O s u c h o w s k i , Zarys rzymsk. prawa pryw., Warszawa 1962, s. 190 i n., 298 i n.).

mędrcy, co z torbą cynicką — cynicy, zwolennicy sekty filozoficznej chlubiącej się osiągnięciem szczęścia

i wolności przez wyrzeczenie się wszelkich dóbr materialnych.

przysięgły — w oryginale eques jako synonim sędziego przysięgłego, bo od Gajusza Grakcha do Sulli

sędziów przysięgłych wybierano tylko spośród ekwitów, a od roku 70 p.n.e. częściowo z tego stanu, obok
senatorów i tzw. trybunów skarbowych.

dwuas — drobna moneta (słowo as w znaczeniu ‘grosik’).

fałszywych groszy… na zakupy — trzymamy się możliwie dosłownie przekazanego tekstu, odrzucając sicel

jako obcy wtręt; niektórzy jednak zmieniają sicel na cicer (cieciorka, groch włoski) i lupinos tłumaczą dosłownie
jako łubin (który jadano wówczas pieczony i gotowany), ale wtedy trzeba dopuszczać dalsze zmiany w tekście,
bez których obejdzie się Pojmując lupini jako fałszywy drobny pieniądz.

maklerzy — łac. cociones, zawodowi pośrednicy w sprawach kupna i sprzedaży.

nie nadającej się nawet na dobre łaty. Tu Askyltus prawie rozproszył śmiech. Uciszył ich i
powiedział:

15. „Widzimy, że każdemu najdroższa jest jego własna rzecz.. Niech nam oddadzą naszą

tunikę, a zabiorą sobie swoje okrycie”.

Ta zamiana podobała się chłopu i kobiecie, jednakże przywołani strażnicy nocni, którzy

chcieli na chuście zarobić, żądali, żeby jedną i drugą rzecz złożyć u nich do następnego dnia,
kiedy sprawę rozpatrzy sędzia: bo tu nie chodzi tylko o rzeczy ujawnione jako przedmiot
sporu, lecz o coś całkiem innego; zachodzi mianowicie podejrzenie u obu . stron o rozbój.

Już postanowiono użyć pośredników i któryś z maklerów, łysy, z czołem pełnym guzów,

który czasem prowadził także sprawy sądowe, wsiadł na okrycie i twierdził, że wyda je jutro.
Zresztą było widać, że o nic innego nie chodzi, tylko żeby raz oddaną na przechowanie szatę
skonfiskować jako skradzioną, a my żebyśmy ze strachu przed karą w ogóle się nie stawili na
termin sądowy…

…myśmy także zupełnie tego samego pragnęli. I tu przypadek dopomógł do spełnienia

pragnień jednej i drugiej strony: wieśniak oburzony, że my żądamy wydania szmaty, cisnął
tuniką w twarz Askyltusowi i odebrawszy nam powód do skargi kazał złożyć chustę, która
sama tylko była przedmiotem kwestionowanym.

…i odzyskawszy, jak sądziliśmy, swój skarb oddalamy się stamtąd na oślep do gospody.

Tu zamknęliśmy drzwi i zaczęliśmy się śmiać z przemyślności tak maklerów, jak i tych, co
nam złorzeczyli, a także z nadzwyczajnej ich chytrości, że nam tak te pieniądze oddali.

Nie chcę od razu mieć, co mym pragnieniem,
Ani zbyt łatwe mi zwycięstwo miłe…

16. …lecz gdy tylko dzięki dobroci Gitona nasyciliśmy się przygotowaną przezeń kolacją,

drzwi zaskrzypiały niedość odważnie pchnięte… my sami także bladzi ze strachu pytaliśmy,
kto tam.

„Otwieraj” — mówi — „zaraz się dowiesz!” Przy tych słowach rygiel zesunął się sam i

.upadł, i nagle drzwi otwarte wpuściły przybysza. Była to kobieta z głową okrytą, oczywiście
ta, która dopiero co stała przy wieśniaku, i rzekła: „Wyście myśleli, że ja sobie z was
zażartowałam,? Ja jestem służebnicą Kwartylli, której ofiarę znieważyliście

przed grotą. Oto

ona sama przyszła do waszej gospody i prosi, by wolno jej było z wami się rozmówić. Nie
lękajcie się. Nie przychodzi oskarżać was za błąd, ani też karać. Przeciwnie, dziwi się raczej,
co za bóg sprowadził w jej okolicę tak zabawnych młodzieńców”.

17. Jeszcześmy nic nie mówili i w żadną stronę nie skłaniali się z decyzją, gdy ona sama

weszła w towarzystwie jednej tylko panny. Usiadła na moim łóżku i długo płakała. A my i
wtedy   jeszcze   nie   dorzuciliśmy   ani   słowa   więcej,   lecz   zdumieni   przeczekaliśmy   te   łzy
przygotowane z góry dla upozorowania boleści. Kiedy więc odszumiał ten tak efektowny
deszcz,   odsłoniła   spod   okrycia   głowę   z   miną   wyniosłą,   załamała   ręce,   tak   że   aż   kostki
trzaskały, i rzekła: „Co ma znaczyć ta zuchwałość? Gdzie wyście się nauczyli tego ‘‘rozboju,
przechodzącego opowiadania z powieści? Żal mi was, na bogów! Bo co kto z was oglądał z
tego,   co   było   zakazane

, oglądał nie bezkarnie! Przecież okolica nasza pełna jest bóstw

gotowych nieść pomoc; łatwiej tu możesz znaleźć boga niż człowieka. Ale żebyście nie
myśleli, że ja tu przyszłam dla zemsty: bardziej przejmuje mnie wasz wiek niż moja krzywda.

znieważyliście — tj. dopuściliście się świętokradczej zniewagi ceremonii na cześć boga Priapa; szczegóły

te były opowiedziane w zaginionej części początkowej utworu.

zakazane — ponieważ obrzędy na cześć Priapa miały charakter sekretny i misteryjny, a przy tym

orgiastyczny.

Nieświadomie bowiem, jak dotąd myślę, dopuściliście się nieprzebaczalnego grzechu. Ja
sama nawet owej nocy, gdy doznałam zniewagi, drętwiałam od zimna tak niebezpiecznego, że
bałam się nawet ataku powracającej gorączki

. I dlatego prosiłam nawet we śnie o lekarstwo.

Otrzymałam polecenie, by was odszukać i atak choroby złagodzić przez wskazany mi
delikatny środek. Ale o lekarstwo nie tak bardzo się martwię. Większa bowiem w mym sercu
sroży się boleść, która mnie wprost o nieuchronną śmierć przyprawia, żebyście mianowicie za
podszeptem młodzieńczej swawoli nie opowiadali przypadkiem, coście widzieli w kapliczce
Priapa

, i nie wynosili między ludzi bożych zamysłów. Do kolan więc waszych wyciągam

błagalne ręce, proszę i błagam, byście z nocnych świętości nie robili sobie żartu i śmiechu i
nie chcieli ujawniać tajemnic tylu lat, które najwyżej tysiąc ludzi poznało”.

18. Po tej prośbie znowu zalała się łzami i wśród wielkich jęków i spazmów całą swą

twarzą i piersią przycisnęła się do mego łóżka. Ja zmieszany jednocześnie litością i strachem
mówiłem, żeby była dobrej myśli i co do tego i tamtego nie miała żadnych obaw: bo ani
tajemnic świętych nikt zdradzać nie będzie, i jeżeli poza tym bóg wskazał jej jeszcze jakiś
inny środek przeciw febrze, dopomożemy mądrości bożej, choćby z narażeniem siebie
samych na niebezpieczeństwo.

Rozweseliła się kobieta po takiej obietnicy i ucałowała mnie dość gęsto. Od łez przeszła do

śmiechu i głaszcząc pieszczotliwą ręką opadające mi za ucho włosy oświadczyła: „Zawieram
z wami rozejm i od wytoczonej sprawy puszczam was wolno. Na wypadek zaś, gdybyście nie
ustosunkowali się pozytywnie do tego środka leczniczego, o który mi chodzi, już miałam
przygotowany na jutro zastęp, który by pomścił i krzywdę moją, i godność:

Wzgardy doznawać — mą hańbą; dumą — darzyć prawem.

To lubię, jeśli mi wolno drogą iść, jak mi się zda.

Bo nawet mędrzec obrażon sądzi się o sławę,

A ten zostaje zwycięzcą, kto nie zabija do cna.

…klasnąwszy potem w ręce nagle wybuchła tak potężnym śmiechem, żeśmy się przerazili.

To samo z drugiej strony zrobiła także ta służebna, która przybyła przed nią, to samo ta
panieneczka, która razem z nią weszła.

19. Wszystko zagrzmiało mimicznym

śmiechem, podczas gdy my nie wiedzieliśmy, co

ma oznaczać ta’ tak niespodziewana zmiana nastrojów, i spoglądaliśmy to na siebie samych,
to na kobiety.

„…i dlatego zakazałam wpuszczać dzisiaj kogokolwiek do tej gospody, żebym zadany mi

przez was środek na febrę mogła zażyć bez żadnej przeszkody”.

Po tych słowach Kwartylli Askyltus przez chwilę zdrętwiał, a mnie dreszcze przeszły

gorsze od gallickiego mrozu. Nie mogłem wydobyć z siebie ani słowa. Ale przed obawą, żeby
mnie miało spotkać coś gorszego, chronił mnie orszak. Kobiet była trójka. Gdyby nawet
chciały coś zrobić, byłyby naturalnie zupełnie słabe wobec nas. Bo choćby męska płeć nic
innego nie znaczyła, byliśmy w każdym razie wyżej podkasani. Co więcej — ja już tak
ustawiłem pary, że gdyby przyszło się bić, sam stanąłbym z Kwartyllą, Askyltus ze służebną,
a Giton z tą panienką.

…wtedy to oszołomieni straciliśmy całą stanowczość i pewna już śmierć oczy biedaków

zaczęła przesłaniać mgłą…

powracającej gorączki — łac. tertiana, gorączka powracająca co trzeci dzień, trzeciaczka.

Priap — bóg Lampsaku w Azji Mn., towarzysz Dionyzosa, falliczne bóstwo płodności.

mimiczny — pełny gry, jak w przedstawieniach mimicznych.

20. …”Błagam cię, pani” — mówię — „jeśli gotujesz mi coś zbyt bolesnego, wykończ

mnie szybciej! Bośmy przecież nie dopuścili się znowu tak wielkiego przestępstwa, żebyśmy
mieli ginąć wśród tortur”.

…służebna — nazywała się Psyche — rozciągnęła dokładnie na podłodze kołderkę…
…cuciła moje narządy, tysiącem śmierci już wyziębłe

…

…okrył Askyltus głowę płaszczem, pouczony oczywiście, że niebezpiecznie jest mieszać

się do cudzych sekretów…

…służebna wydobyła z sukni dwie przepaski i jedną związała nam nogi, a drugą ręce

…

…Askyltus, gdy już rwał się wątek rozmowy, odezwał się: „A ja co? Nie liczę się przy

piciu?” Służebna zdradzona mym śmiechem klasnęła w ręce i powiedziała: „A przecież ci
podałam, chłopczyku. Sam jeden wypiłeś taką ilość napoju”. Na to Kwartyllą: „Jak to? Co
było cząbra

, wypił Enkolpiusz”.

…w uroczystym śmiechu wstrząsnęła piersią…
…i nawet Giton w końcu nie powstrzymał się od śmiechu, zwłaszcza gdy panieneczka

zaatakowała jego szyję i nie ‘broniącego się chłopca okładała niezliczoną ilością
pocałunków

…

21. …chcieliśmy biedni krzyczeć, ale nie było nikogo, kto by przyszedł z pomocą, a przy

tym tu Psyche, gdym chciał odwołać się do Kwirytów o pomoc, igłą od włosów kłuła mnie w
policzki, tam znowu dziewczynka pędzelkiem, który także umaczała w cząbrze, dokuczała
Askyltusowi…

…w końcu nadszedł sprośny baletnik, przybrany w mirtowozielony kostium i podkasany

paskiem, … już to kręcąc tyłkiem potrącał nas swymi pośladkami, już to zaśmierdzą!
wstrętnie cuchnącymi pocałunkami, aż Kwartyllą z prętem fiszbinowym w ręce i wysoko
podkasana kazała dać nam nieszczęśnikom spokój…

…jeden i drugi z nas złożył najuroczystszą przysięgę, że ta tak przejmująca grozą

tajemnica pozostanie na zawsze między nami dwoma…

…weszła kupa ludzi z gimnazjonu

i ci nas dobrze nasmarowali oliwą i postawili na nogi.

Otrząsnęliśmy się jako tako ze zmęczenia, wdziewamy szaty do stołu, zaprowadzono nas do
sąsiedniej izby. Tu zaścielono trzy sofy i z całym przepychem przygotowano resztę
wspaniałości. Poproszeni, zajęliśmy miejsca i wtajemniczeni w misteria

cudowną

przystawką, upajamy się jednocześnie winem falernejskim

. Podano nam też jeszcze szereg

półmisków ze smakołykami i zaczęliśmy zapadać w sen. — „Jak to?” — powiedziała
Kwartylla. — „Spać się wam zachciewa? Wiecie przecież, że geniuszowi

Priapa należy się

całonocne czuwanie!”

22. …zmordowany tylu przejściami Askyltus zapadał już w sen, a wtedy ta służebna za to,

że ją tak krzywdząco odepchnął, gęstą sadzą zasmarowała mu całą twarz z góry na dół. A gdy
już tego nie czuł, pomalowała mu bazgrotami piersi i ramiona. Już i ja także, zmęczony tylu
przeżyciami, łyknąłem troszeczkę snu jakby na spróbowanie. To samo zrobiła cała służba w
izbie i poza nią. Jedni leżeli tu i ówdzie koło nóg tych, którzy zajmowali miejsca przy stole,

wyziębłe — za sprawą Priapa, z powodu doznanej przez boga zniewagi.

chodzi tu niewątpliwie o jakieś praktyki magiczne.

cząber — łac. satureia (rodzina wargowatych), roślina, której wywar służył jako środek podniecający.

dalsza treść zawierała tu między innymi opowiadanie o przeniesieniu się całego towarzystwa do

mieszkania Kwartylli.

gimnazjon — miejsce do ćwiczeń gimnastycznych lub innych zajęć młodzieży.

misteria — tajemne obrzędy, w które wtajemniczano ludzi dojrzałych wiekiem. Tu w sensie przenośnym.

falernejski — pochodzący z Falernus ager w Kampanii.

geniusz — bóstwo opiekuńcze jednostki; każdy więc miał swojego geniusza.

drudzy pod ścianami, a jeszcze inni oparłszy głowę o głowę spali na samym progu izby.
Nawet lampy wyczerpawszy olej dawały już słabe i ostatnie promyki światła, gdy dwaj
niewolnicy pochodzenia syryjskiego weszli do jadalni, żeby tu zwędzić flaszę wina. Ale
wśród zastawy srebrnej zaczęli ją sobie chciwie wydzierać, tak że ciągnąc w różne strony
flaszę rozkruszyli. Przy tym spadła i tafla stołu ze srebrem, a podrzucony przypadkiem dość
wysoko kubek rozbił głowę drzemiącej na sofie służebnej. Na ten cios krzyknęła i przez to
zdradziła złodziei, i zarazem zbudziła część pijanych. Niewolnicy, którzy przyszli buszować,
spostrzegli, że ich nakryto. Jednocześnie więc, jakby się umówili, upadli na podłogę koło sofy
i zaczęli chrapać, niby od dawna już śpiąc.

Zbudził się już i gospodarz jadalni

, dolał oliwy do gasnących lamp, służba przetarła trochę

oczy i wróciła do swoich zajęć. W tym momencie weszła do środka cymbalistka i bijąc w
spiże wszystkich pobudziła.

23. Uczta więc zaczęła się na nowo i Kwartylla znowu zapraszała do picia. A tak

rozbawionej dopomogła jeszcze do wesołości ta cymbalistka…

…wchodzi wyuzdany tancerz

, człowiek bezdennie pusty, w sam raz godny tego domu.

Załamał ręce i z jękiem westchnął, po czym sypnął tego rodzaju piosenką:

Tutaj, tu przybądźcie teraz, zniewieściali rozkosznicy!
Krok wzdłużajcie, bieg wzmagajcie, w lot na stopie pędźcie duchem,
Z biodrem gibkim, zwinnym tyłkiem, z żądzą ręki lubieżnicy,
Rozwiązłości stare druhy, o wy, deliackie

eunuchy!

Skończywszy te swoje wiersze pocałunkiem mnie opluł odrażającym, a niebawem

przyszedł i do łóżka, i z całą siłą, choć się broniłem, ściągnął ze mnie okrycie, i długo i dużo
mełł w moich narządach. Na próżno. Po czole wraz z potem spływały mu potoki szminki, a w
zmarszczkach na twarzy było tyle kredowego pudru, że miało się wrażenie, że to zniszczona i
ociekająca deszczem nie osłonięta ściana.

24. Nie mogłem dłużej powstrzymać łez, lecz doprowadzony do ostatecznej rozpaczy

powiedziałem: „Proszę cię, pani, przecież kazałaś nam dać kielich”. Na to ona klasnęła lekko
w ręce mówiąc: „O, przemyślny człowiecze! Najczystszego dowcipu krynico! Jak to? Nie
wiedziałeś, że „kielich” to sprośnik?”

Potem, żeby mojemu współlokatorowi nie wiodło się „lepiej, mówię: „Słowo honoru, ale

Askyltus sam jeden w tej jadalni będzie miał wolne?”

„Owszem” — mówi Kwartylla — „trzeba i Askyltusowi dać kielicha”.
Po tych słowach sprośnik zmienił konia, skokiem przeniósł się do mego towarzysza i

roztratował go swymi pośladkami i całowaniem.

A stał przy tym Giton i od śmiechu zrywał sobie boki. Zwróciła uwagę na niego Kwartylla

i pilnie dowiadywała się, czyj to chłopiec. Powiedziałem, że to mój brat. Na to ona: „To
dlaczego mnie nie pocałował?” Przywołała go do siebie, przycisnęła do swych ust i zaraz też
zapuściła rękę miedzy nogi, a zbadawszy woreczek tak niewykształcony dodała: „Jutro będzie

gospodarz jadalni — tricliniarches, jeden ze służby, którego zadaniem było utrzymywanie jadalni w

porządku.

wyuzdany tancerz — to samo co wyżej „sprośny baletnik”, cinaedus, z greckiego kinajdos; śpiewany tu

przez niego czterowiersz jest przykładem „poezji” kinajdologicznej, kupletowej, o treści sprośnej (por. T.Sinko
Literatura grecka, II, l, s. 23 i n., Kraków 1947).

deliackie — z wyspy Delos, długowiecznego ośrodka handlu wszelkiego rodzaju niewolnikami.

to wojować przy przystawce do naszej rozkoszy. Bo dzisiaj po osiołku tego, co mam na co
dzień, nie biorę”

25. Podczas tych słów przystąpiła do niej Psyche i śmiejąc się coś jej do ucha szepnęła. A

ona: „Tak, tak, dobrześ mi poradziła. Dlaczegoż by nasza Pannychida, skoro tak piękna
nadarza się okazja, nie miała być rozdziewiczona?”

I zaraz przyprowadzono dziewczynkę, wcale piękną, wyglądającą na nie więcej niż siedem

lat, tę właśnie, która przedtem przyszła z Kwartylla do naszej kwatery. Wszyscy temu
przyklasnęli i żądali wesela. I tak zrobiono. Ja zgłupiałem i oświadczyłem, że ani Giton,
najskromniejszy w świecie człowiek, nie nadaje się do tej lubieżności, ani dziewczynka nie
ma jeszcze wieku, żeby mogła podpaść pod prawo niewieściej uległości. Na to Kwartylla:
„Czy ona tam znowu jest tak bardzo młodsza, niż ja byłam wtedy, kiedy po raz pierwszy
uległam mężczyźnie? Niech mnie Junona ściga swym gniewem, jeśli w ogóle pamiętam,
czym kiedykolwiek była dziewicą! Bo już jako dziecko bawiłam się brzydko z rówieśnikami,
a w miarę przybytku lat skumałam się ze starszymi chłopcami, aż dorosłam do obecnego
wieku. Stąd, jak mi się zdaje, poszło też owo powiedzenie: Kto podźwignął cielę, ten potem
uniesie i byka”

Wobec tego, żeby brat nie doznał beze mnie większej krzywdy, wstałem i ja do udziału w

weselu.

26. Już Psyche osłoniła głowę dziewczynki welonem, już ten sprośnik niósł na przedzie

pochodnię weselną, już pijane kobiety klaszcząc w ręce utworzyły długi pochód i komnatę
weselną wyposażyły w kobierzec pokalania. Wtedy i Kwartylla zapaliła się do dzieła pod
wpływem tej rozbawionej rozwiązłości, wstała, porwała Gitona i zaprowadziła go do sypialni.
Na pewno chłopak się temu nie opierał, zresztą i dziewczynka nie była zmartwiona i nie
drżała przed myślą o zamęściu.

Leżeli więc zamknięci, a my usiedliśmy na progu komnaty weselnej. Tu przede wszystkim

Kwartylla przyłożyła ciekawskie oko do szpary bezecnie rozszerzonej i z całą lubieżnością
pilnie obserwowała zabawę tych dzieci. Mnie także do tego widowiska delikatnie swą ręką
przyciągnęła. A ponieważ, gdyśmy tak patrzyli, twarze nasze z sobą się zwarły, ‘—więc ona,
gdy tylko tam nie zaglądała, zaraz cmokała wargami i raz po raz okładała mnie jakby
Ukradkiem pocałunkami…

Po tych przygodach bohaterzy powieści wrócili do swej kwatery.

…powaleni na łóżkach resztę nocy spędziliśmy bez strachu…

W kwaterze człowiek występującego w pierwszych rozdziałach retora Agamemnona

przypomina im zaproszenie na ucztę u Trymalchiona.

po osiołku… nie biorę — tj. tego, co lichsze; przysłowiowe wieloznaczne powiedzenie: post asellum diaria

non sumo. Osioł (asinus, asellus) uważany był za zwierzę „erotyczne” i poświęcony Priapowi. Ale nazwą asellus
określano też pewien rodzaj ryby bardzo poszukiwanej. O ośle w erotyce por. np. Lampridius, Vita Commodi 10;
J u v e n a l i s , Satira VI 332 i n., a przede wszystkim Apulejusza utwór Metamorfozy czyli złoty osioł oraz
L u k i a n a Lukios czyli osioł.

Kto podźwignął cielę, itd. — przysłowie powstałe na podstawie opowiadania o niejakim Milonie z

Krotonu, który ćwiczył się dźwigając co dzień cielę, a gdy dorosło, dźwigał je dalej jako byka. Tutaj ma
znaczenie erotyczne.

CZTA

RYMALCHIONA

…nadszedł już trzeci dzień, to jest dzień spodziewanej sutej uczty

, ale nam zranionym

tylu ciosami chciało się raczej uciekać niż wczasować. Toteż zastanawialiśmy się zmartwieni,
jakim sposobem można by uchronić się od niechybnej burzy, gdy jeden niewolnik
Agamemnona przerwał nam te wahania mówiąc: „Cóż wy? Nie wiecie, u kogo dziś
przyjęcie? Trymalchion, bardzo wytworny człowiek, trzyma w jadalni zegar i specjalnego
trębacza, by każdej chwili wiedzieć, ile już z życia stracił”.

Ubieramy się zatem starannie zapomniawszy o wszystkich nieszczęściach…

Gdy przybyli na miejsce, na pewno wprowadzeni przez Agamemnona, czekali wraz z

innymi na Trymalchiona. Zaczynać się miało od kąpieli w łaźni. Za niewolnika posłużył im
Giton.

…a Gitonowi, który bardzo chętnie podjął się obowiązków niewolnika, każemy iść za sobą

aż do tej łaźni.

27. My sami tymczasem w ubraniach zaczęliśmy chodzić bez celu, owszem, raczej

żartować i przyłączać się do grupek bawiących się ludzi. Wtem widzimy starszego człowieka
z łysiną, odzianego w tunikę rdzawoczerwoną, grającego w piłkę w otoczeniu długowłosych
niewolników. I nie tyle widok pachołków, choć byli tego warci, przyciągał naszą uwagę, ile
widok samego pana donih, który w pantoflach bawił się ciemnozielonymi piłkami. Jeśli która
upadła na ziemię, tej już nie brał do ręki, lecz niewolnik podawał grającym inne, których miał
pełny worek. Zwróciliśmy też uwagę na rzeczy nowe: dwaj eunuchowie stali w kółku po
przeciwnej stronie i jeden z nich trzymał srebrne naczynie nocne, drugi zaś liczył piłki; nie te,
które rzucane wśród zabawy krążyły z ręki do ręki, lecz te, które upadały na ziemię.

Tak więc przypatrujemy się zdziwieni tej wyszukanej zabawie, gdy przyskoczył do nas

Menelaus

i rzekł: „To jest ten, u którego macie zasiąść do stołu. I właściwie widzicie już

początek uczty”.

Jeszcze Menelaus to mówił, gdy Trymalchion strzelił palcami. Na ten znak eunuch

podstawił mu w czasie zabawy naczynie, a on ulżywszy pęcherzowi zażądał wody do rąk, po
czym lekko skropione palce wytarł o głowę niewolnika.

28. Długo by było opowiadać wszystkie szczegóły po kolei. Krótko — weszliśmy do łaźni,

tu wypociliśmy się w gorącej kąpieli i po chwili przeszliśmy do chłodnej. Już Trymalchion
skropiony wonnościami wycierał się, nie płótnami, lecz prześcieradłami z najdelikatniejszej
wełny. Tymczasem trzej lekarze–masażyści pili w jego oczach wino falernejskie i, kłócąc się,
sporą część wina rozlewali, Trymalchion zaś twierdził, że to na jego zdrowie przepito.
Następnie otulony w szkarłatny płat sukna wsiadł do lektyki. Przodem szło czterech gońców
przybranych w ozdobne rzędy, z wózkiem ręcznym, w którym jechał jego ulubieniec,
starszawy i kaprawy niewolnik, jeszcze brzydszy niż sam pan Trymalchion. W czasie drogi
przystąpił do jego

głowy grajek z miniaturową piszczałką i przez całą drogę przygrywał mu

do ucha, jakby mu doń szeptał coś w sekrecie.

sutej uczty — po łac. liberae cenae, wyrażenie z życia gladiatorów, których przed występami częstowano

taką ucztą. Naszym więc bohaterem po ich przejściach, nam bliżej nie znanych z powodu luki w tekście, uczta u
Trymalchiona kojarzyła się z taką właśnie ucztą gladiatorską, po której czekała ich dalsza jakaś burza (procella),
jak gladiatorów śmiertelna walka. Tytuł Uczta Trymalchiona pochodzi od wydawców.

Menelaus — szkolny pomocnik retora Agamemnona, jak gdyby nauczycłel—asystent, a przy tym może i

„brat” tegoż, jak wskazuje dobór imion.

jego — tj. Trymalchiona.

Za nim my także ruszamy w drogę i syci już podziwu przychodzimy z Agamemnonem do

bramy domu.

Na skrzydle bramy przybita była kartka z napisem: „Niewolnik, który bez rozkazu

pańskiego wyjdzie na zewnątrz, dostanie batów sto”. W samym zaś wejściu stał odźwierny w
ciemnozielonej sukni, podwiązany wiśniowym paskiem, i czyścił w srebrnej misie groch. Nad
wejściem wisiała złota klatka, a w niej pstra sroka, która wchodzących pozdrawiała.

29. Zresztą otumaniony tym wszystkim ja upadłem na wznak i omal nie połamałem sobie

nóg. Bo przy wejściu z lewej strony, niedaleko od celi odźwiernego, namalowany był na
ścianie przywiązany do łańcucha potężny pies, a nad nim napis wielkimi literami: „Cave
canem”

. Koledzy się ubawili, ja zaś odzyskawszy oddech śledziłem już dalej po kolei całą

ścianę. Byli na niej przedstawieni niewolnicy idący na sprzedaż, zaopatrzeni w tabliczki z
cenami, i sam Trymalchion z długimi włosami, z laską herolda w ręku, wkraczający do
Rzymu pod przewodnictwem Minerwy

. Dalej — jak się nauczył rachować. Następnie — jak

został kasjerem. Wszystko dokładnie i drobiazgowo przedstawił malarz wraz z odpowiednimi
napisami. A na samym końcu portyku podnoszący go za brodę Merkury

, unoszący, go na

wyniosły trybunał. Obok stała Fortuna

z bogatym rogiem obfitości oraz trzy Parki

snujące

nici ze złotej przędzy.

W portyku zwróciłem uwagę także na grupę gońców

ćwiczących się tam ze swym

instruktorem. Poza tym w kącie widziałem wielką szafę, a w niej kapliczkę, gdzie
umieszczone były srebrne Lary

i marmurowy posąg Wenery

, a także niemała złota puszka,

w której, jak mówiono, przechowywana była broda samego Trymalchiona.

…zacząłem więc wypytywać służącego z atrium

, jakie tam w środku mają malowidła.

Powiedział, że Iliadę i Odyseję, a także igrzyska gladiatorskie Lenasa

30. Nie można było oglądać jeszcze wiele rzeczy… myśmy już doszli do pokoju

jadalnego.

Tu we wstępnej części zarządca przyjmował rachunki. Ale co mnie szczególnie zadziwiło:

na skrzydłach podwoi pokoju jadalnego przymocowane znajdowały się rózgi z toporami

Dolną zaś ich część kończyło jakby spiżowe okucie przodu okrętu, a na nim napis:
„Gajuszowi Pompejuszowi Trymalchionowi, członkowi komisji kultu cesarza, Cynnamus,
skarbnik”. Z takim samym napisem ze sklepienia zwisała dwuświecznikowa lampa. Dwie też
tablice przybite były na skrzydłach drzwi. Z tych jedna, jeśli dobrze pamiętam, miała taki
napis: „Przedostatniego grudnia i w przeddzień kalend styczniowych

Gajusz nasz będzie na

Cave canem — tj. strzeż się psa.

Minerwa — bogini mądrości, opiekująca się sztuką, rzemiosłem itp.

Merkury — bóg opiekujący się handlem i kupcami, a także wyprawą.

Fortuna — bogini losu i powodzenia. Róg obfitości oznacza tu los pomyślny.

Parki — w mitologii trzy boginie losów każdego człowieka.

gońców — młodych niewolników, chodzących przodem przed panem w podróży, starannie w tym celu

ćwiczonych.

Lary — bóstwa opiekuńcze domu, tu wizerunki tych bóstw w postaci laleczek umieszczane zazwyczaj w

atrium na ołtarzyku.

Wenus — bogini ogrodów, wiosny, kwiatów, później zidentyfikowana z grecką boginią miłości Afrodytą.

atrium — w domu rzymskim najważniejsza i najozdobniejsza komnata; umieszczano w niej popiersia

przodków.

Lenasa — nie znanego bliżej człowieka, którego igrzyska gladiatorskie w oczach Trymalchiona warte były

zestawienia z wymienionymi epopejami.

rózgi z toporami — oznaki władzy przysługujące tylko najwyższym urzędnikom. Trymalchion

przywłaszcza je sobie, choć był tylko tzw. sevir Augustalis, tj. członkiem sześcioosobowego kolegium kultu
cesarza, i przysługiwały mu rózgi bez toporów.

kalendy styczniowe — pierwszy dzień stycznia.

przyjęciu poza domem”. Druga zaś przedstawiała bieg księżyca i wyobrażenia siedmiu planet,
przy czym gałkami odmiennego koloru oznaczone były dni pomyślne i niepomyślne.

Syci tych rozkoszy zamierzamy wejść do jadalni, gdy jeden ze służby, specjalnie do tego

wyznaczony, wykrzyknął: „Prawą nogą!” Oczywiście, narobiło się przez chwilę zamieszania,
żeby ktoś z nas nie przekroczył progu niezgodnie z nakazem. Ale ledwieśmy wszyscy jednako
zrobili krok prawą nogą, do stóp rzucił się nam odarty z szat niewolnik i zaczął błagać, byśmy
go ratowali przed karą: bo nie jest wielkie jego niedopatrzenie, dla którego znalazł się w
niebezpieczeństwie; skradziono mu w łaźni ubranie skarbnika, nie warte nawet dziesięciu
sesterców.

Cofnęliśmy zatem prawe nogi i uprosiliśmy skarbnika wyliczającego w izbie podań złote

pieniądze, żeby niewolnikowi karę darował. Podniósł on głowę i z dumną, miną oświadczył:
„Nie tyle mnie tutaj irytuje strata, ile opieszałość bezecnego niewolnika. Zaprzepaścił mi
szatę do stołu, którą dostałem w podarunku na urodziny od jednego klienta. Była na pewno z
tyryjskiej purpury

, ale już raz prana. No cóż? Daruję mu ze względu na was”.

31. Zobowiązani tak wielką uprzejmością weszliśmy do jadalni, a tu zabiegł nam drogę

tenże sam niewolnik, za którym wstawiliśmy się u tamtego, i ku naszemu wielkiemu
zdziwieniu wgniatał w nas gęste pocałunki dziękując nam za dobroć i dodając: „Zresztą zaraz
się dowiecie, komuście wyświadczyli przysługę: podczaszego podzięką — pańskie wino!”

Nareszcie więc zajęliśmy miejsca przy stole. Niewolnicy z Aleksandrii polali nam ręce

wodą chłodzoną śniegiem, a inni przystąpili do nóg i z nadzwyczajną zręcznością usunęli nam
zanokcicę

. Lecz nawet tej niemiłej pracy nie wykonywali milcząco, ale bez przerwy śpiewali.

Ja chciałem się przekonać, czy to cała służba tak śpiewa. Poprosiłem więc o coś do picia.
Niewolnik z całą gotowością spełnił to moje życzenie tak samo cierpko przy tym śpiewając.
Podobnie każdy, którego poprosiło się o podanie czegokolwiek. Miało się wrażenie, że to
chór w pantomimie, a nie jadalnia w prywatnym domu właściciela.

Przyniesiono jednak zakąskę wyśmienitą. Bo wszyscy już zajęli miejsca przy stole, oprócz

samego Trymalchiona, dla którego nowym zwyczajem zarezerwowane było pierwsze
miejsce

. Otóż na tacy ustawiono korynckiego wyrobu osiołka z przewieszonymi przezeń

workami: w nich zaś z jednej strony dźwigał on jasne oliwki, a z drugiej ciemne. Nad
osiołkiem umieszczone były dwie misy. Na brzegach mis wyryte imię Trymalchiona oraz
waga ich srebra. Poza tym lutowane kładki dźwigały posypane makiem i oblane miodem
pieczone koszatki

. Podano też stojące na srebrnym ruszcie gorące kiełbaski. Pod rusztem

leżały syryjskie śliwki i pestki granatu

32. Takimi częstowaliśmy się wspaniałościami, gdy przy dźwiękach muzyki wniesiono

samego Trymalchiona i posadzono wśród miniaturowych poduszek. Widok jego mimo woli
wywołał w nas śmiech. Z płaszcza szkarłatnego wystawała ogolona głowa, a dokoła
obładowanej szatą szyi założył sobie serwetę z szerokim obramowaniem purpurowym, ze
zwisającymi i tu, i tu frędzlami. Poza tym na małym palcu lewej ręki miał olbrzymi pierścień
lekko przyzłocony

, a na końcowym członku sąsiedniego palca mniejszy, jak mi się

wydawało, cały złoty. Lecz na pewno żelazne były przylutowane doń jakby gwiazdki.

z tyryjskiej purpury — tj. z najlepszego gatunku purpury z fenickiego Tyru.

ponieważ zwyczajem rzymskim przy stole leżało się na sofach skośno do stołu, przy czym gościom

zdejmował i przechowywał obuwie towarzyszący im w czasie uczty niewolnik.

pierwsze miejsce — zwane miejscem konsularnym, a u Trymalchiona wyróżnione jeszcze stosem

poduszek; miejsce to znajdowało się wśród miejsc środkowej sofy (lectus medius), choć dawniej gospodarz i
jego rodzina zajmowali miejsca na jednej z bocznych sof (lectus imus, rząd miejsc najniższych).

koszatki — łac. glires, gryzonie z rodziny pilchowatych, karmiące się orzechami, nasionami itp.

mające imitować żarzące się węgle.

lekko przyzłocony — tj. imitujący złoty pierścień, jaki wolno było nosić ekwitom rzymskim. Trymalchion

dodaje sobie i tutaj pozorów godności.

Zresztą, żeby nie tylko tymi popisywać się kosztownościami, odsłonił sobie prawe ramię
ozdobione złotą bransoletą z krążkiem z kości słoniowej, spiętym błyszczącą blaszką.

33. Potem srebrną szpilką przeczyścił sobie zęby i powiedział: „Nie miałem jeszcze

przyjemności przychodzić do jadalni, przyjaciele, ale żeby przez dłuższą swą nieobecność nie
nużyć was czekaniem, odmówiłem sobie wszelkiej radości. Pozwolicie jednak, że dokończę
gry”.

A szedł za nim chłopiec z terebintową

deską i kryształowymi kostkami, przy czym

uderzyła mnie jedna niezwykle wytworna rzecz: zamiast białych i czarnych kamyków miał
złote i srebrne denary!

Tymczasem, gdy on przy zabawie wyczerpywał powiedzonka wszystkich tkaczy, a myśmy

jeszcze   raczyli   się  przystawkami,   przyniesiono   na   tacy  kosz,   a  w   nim   drewnianą   kurę   z
rozpostartymi   w   koło   skrzydłami,   jak   to   bywa   u   kwok   wysiadujących   jaja.   Zaraz   też
przystąpili   do   niej   dwaj   słudzy   i   przy   hałaśliwej   muzyce   zaczęli   grzebać   w   słomie
wydobywając   stamtąd   pawie   jaja  i   rozdając   je  biesiadnikom.   Na   ten   moment   widowiska
zwrócił uwagę Trymalchion i powiedział: „Przyjaciele, pod kurę kazałem podłożyć pawie
jaja. I niech mnie Herkules, ale boję się, że już się zalęgły. Spróbujmy jednak, czy da się je
jeszcze wypić”.  Dają nam łyżki,  ważące  co najmniej  pół libry

, przekłuwamy nimi jajka

zrobione z gęstego ciasta. Ja rzeczywiście, omal nie wyrzuciłem swego przydziału, bo
wydawało mi się, że jajko już się zawiązało w kurczę. Ale gdym posłyszał, jak stary bywalec
powiedział: „Tu musi być coś dobrego” — przeszukałem skorupę ręką i znalazłem w niej
tłuściutką muchołówkę

w pieprzonym żółtku.

34. Już Trymalchion przerwawszy grę kazał sobie podać także wszystkie te rzeczy i

zapowiedział; głośno, że jeśli ktoś zechce, może jeszcze raz skorzystać ‘z wina słodzonego
miodem, gdy wtem muzyka daje znak i przystawki zostają od razu uprzątnięte przez
śpiewający chór.

W tym zamieszaniu wypadła przypadkiem z rąk chłopca misa. Ten ją podniósł. Zobaczył

to Trymalchion, kazał chłopca za karę obić po twarzy, a miskę porzucić z powrotem na
posadzkę. Potem przeszedł sługa od sprzętu domowego i srebro to zaczai uprzątać miotłami
pospołu z innymi odpadkami.

Zaraz potem weszli dwaj niewolnicy etiopscy

, z bujnymi włosami, niosąc małe bukłaki,

podobne do tych, których zazwyczaj używa się w amfiteatrze do skraplania piasku, i polali
gościom ręce winem. Bo wody nikt nie przyniósł. Uraczony komplementami za tę wyszukaną
elegancję gospodarz powiedział: „Mars lubi równość. Kazałem więc przydzielić każdemu
osobny stół

. Zaraz też będzie nam mniej duszno od tego tłumu cuchnących niewolników”.

W tej chwili przyniesiono szklane amfory dokładnie opieczętowane gipsem

. Do szyjek

amfor przyczepione były etykietki z takim napisem: „Falern opimiański

stuletni”. Czytamy te

napisy, gdy Trymalchion klasnął w ręce i rzekł: „Ach, więc dłużej żyje wino niż człeczyna! A
zatem — zabierzmy się do nich! Wino — to życie! Oto prawdziwe opimiańskie. Wczoraj
podałem nie tak świetne, a gości miałem o wiele zacniejszych”.

terebintową — tj. z drzewa terpentynowego, z rodzaju pistacjowych, rosnących w basenie Morza

Śródziemnego.

libra — ok. 327 gramów.

muchołówka — ptak z rodziny wróblowatych.

etiopscy — z Etiopii, a więc czarni; niewolników nazywano według kraju ich pochodzenia: Aethiops,

Alexandrinus, Syrus itd.

osobny stół — tj. stolik; dotychczas był jeden wielki stół wzdłuż trójmiejscowych sof, na których

spoczywali goście; przy takim stole byli do obsługi stali niewolnicy, przy pojedynczych stolikach zbędni.

gipsem — tj. jakąś masą zrobioną na proszku gipsowym.

Falern opimiański — wino z winnic Falernu w północnej Kampanii; opimiańskie wino — stare, niby z

czasów Opimiusza, konsula z roku 21 p.n.e. I podobno rzeczywiście w epoce Nerona istniały tak stare wina.
Stuletni — tj. w ogóle stary, a nie dosłownie „sprzed równo 100 lat”.

Piliśmy więc podziwiając szczegóły tych wspaniałości, a tymczasem niewolnik przyniósł

kościotrupa ze srebra tak skonstruowanego, że członki jego i kręgi rozluźnione mogły się
zginać na wszystkie strony. Przewrócił go raz i drugi na stole, tak że ruchome powiązania
wykonały kilka figur, a Trymalchion dodał:

Ach, ach, my biedni! Jak cały człeczyna jest niczym!
To czeka wszystkich, gdy Orku

się staniem zdobyczą.

A więc użyjmy żywota, gdy możem, jak nam ochota!

35. Po tym pogrzebowym przemówieniu przyszło danie, z pewnością nie tak wielkie, jak

by się można było spodziewać, ale przyciągające oczy wszystkich swoją nowością. Okrągła
taca miała na sobie dwanaście biegnących dokoła znaków zodiaku, a na nich konstruktor tego
dania ułożył właściwą i odpowiadającą każdemu znakowi potrawę. Na Baranie
baraniokształtną cieciorkę; na Byku sztukę mięsa wołowego; na Bliźniętach jądra i nerki; na
Raku wieniec; na Lwie afrykańską figę; na Pannie macicę młodej świni; na Wadze wagę, a na
niej z jednej strony zwykły placek, z drugiej placek z serem i miodem; na Niedźwiadku
morską rybkę; na Strzelcu okokłujcę

; na Koziorożcu langustę; na Wodniku gęś; na Rybach

dwie barweny, na środku zaś leżał kawałek darni z trawą, a na niej plaster miodu. Niewolnik
egipski szedł wkoło i podawał chleb ze srebrnej brytfanny… i on także paskudnym głosem
wymuszał z siebie piosenkę z mimu Handlarz czarciego łajna.

Bez większego entuzjazmu zabraliśmy się do jedzenia tych tak lichych potraw, a wtedy

Trymalchion: „Radzę, jedzmy. To jest prawo uczty”.

36. Skoro tylko te słowa powiedział, na głos muzyki wybiegli na środek czterej niewolnicy

tupiąc nogami w tańcu i zdjęli górną część zastawy. Wtedy dopiero widzimy pod tym,
oczywiście na innym półmisku, tuczony drób i wymiona świńskie, a na środku zająca
zaopatrzonego w skrzydła, żeby wyglądał jak Pegaz

. W rogach zastawy uderzyły nas cztery

figury Marsjasza

z bukłakami, z tych zaś wypływał pieprzony sos na ryby pływające jakby w

kanałach sadzawek

Niewolnicy zaczęli klaskać, a my wszyscy za nimi i z śmiechem zabieramy się do tych

przewybornych rzeczy. Miał i Trymalchion swą nie mniejszą radość z udanego pomysłu. I
dodał: „Kraj!” Natychmiast wystąpił naprzód krajczy i wykonując ruchy do dźwięków
muzyki tak krajał danie, że robił wrażenie gladiatora walczącego z wozu przy wtórze
wodnych organów. Mimo to Trymalchion powtarzał nadal zupełnie flegmatycznym głosem:
„Kraj! Kraj!” Domyślając się, że to powtarzane tylekroć słowo kryje w sobie jakiś dowcip,
bez krępowania się zapytałem o to kogoś, kto zajmował miejsce przy stole powyżej mnie. Był
to już częstszy świadek tego rodzaju widowiska, więc odrzekł: „Widzisz tego, co kraje danie?
On się nazywa Kraj

. Ile razy więc ten mówi: «Kraj», zawsze tym samym słowem zwraca się

doń po imieniu i zarazem wydaje mu polecenie”.

37. Nie mogłem już brać niczego do ust, lecz zwróciłem się do niego, by się jak najwięcej

dowiedzieć. Zacząłem więc wyciągać go na rozmowę z daleka i pytać, co to za kobieta, która
tak na wszystkie strony zajęta się uwija. A on odrzekł: „To żona Trymalchiona. Nazywa się
Fortunata. Pieniądze to ona miarką mierzy! A niedawno, jeszcze niedawno, czym była?

Orku — tj. podziemia, a więc śmierci.

okokłujca — łac. oclopetam, prawdopodobnie jakiś ptak atakujący oczy (kruk?); por. § 39 „Pod Strzelcem

zezowaci, itd.” Wyraz niepewny.

Pegaz — skrzydlaty rumak Muz.

Marsjasz — satyr, towarzysz Bakchusa, często przedstawiany jako ozdoba fontanny.

w kanałach sadzawek — łac. in euripo; bogaci panowie mieli w ogrodach sadzawki rybne połączone

kanałami.

Kraj — łac. Carpus; wołacz Carpe brzmi jak tryb rozkazujący od corpo, a więc carpe, ‘rwij, rozdzieraj’.

Wybaczy mi twój duch opiekuńczy, ale nie chciałbyś z jej ręki brać chleba! A teraz, nie
wiadomo, jak i skąd, urosła do nieba i jest dla niego wyrocznią. Ostatecznie, gdyby mu w
jasne południe powiedziała, że jest noc, uwierzyłby. On sam nie wie, co ma. Taki jest bogaty.
Ale ta dziwka doziera wszystkiego, nawet tam, gdzie byś nie przypuszczał. Jest sucha,
trzeźwa, umie dobrze radzić. Widzisz tyle tego złota! Ale to zły język! Prawdziwa sroka
domowa. Kogo lubi, lubi, kogo nie lubi, nie lubi. Sam Trymalchion ma posiadłości, jak
daleko sięga lot kani. A pieniędzy, pieniędzy! W izbie jego portiera leży więcej srebra, niż
niejeden ma w całych swych posiadłościach. A służby — ha, ha! Herkules świadkiem, gdy
powiem, że nawet dziesiąta część nie zna swojego pana. Nie ma co mówić: każdego z tych
bubków zapędzi w liść ruty

38. A nie myśl sobie, że on cokolwiek kupuje. Wszystko się produkuje u niego: wełnę,

cytryny, pieprz. Kurze mleko, gdyby ci się zachciało, znajdziesz. Co więcej: za mało dobra
była mu wełna z własnych trzód. Zakupił w Tarencie tryki i te napuścił na trzodę. Aby zaś
mieć miód attycki własnej produkcji, kazał sprowadzić pszczoły z Aten. Zaraz i krajowe przy
tych attyckich staną się szlachetniejsze. Oto zaś w tych dniach napisał, żeby mu z Indii
przysłano nasienie grzybów. Bo gdy chodzi o mulice, nie ma ani jednej, żeby się nie rodziła z
dzikiego osła. A widzisz, ile tu poduszek? Nie ma ani jednej, żeby nie była wypchana
purpurową czy szkarłatną wełną. Tak opływa we wszystko, czego zapragnie.

Ale i inni tacy jak on wyzwoleńcy — nie waż się ich lekceważyć. Bo to tłuste sztuki.

Widzisz— tego tam, który w ostatnim rzędzie zajmuje ostatnie miejsce? Dzisiaj ma .on już
swoje osiemset tysięcy sesterców. A zaczął od niczego. Dopiero co na karku swoim nosił
drzewo. Ale, jak mówią — ja tu nic nie wiem, tylko słyszałem — jak porwał czapkę
Inkubonowi

, to i skarb znalazł. Ja tam nikomu nie zazdroszczę, jeśli mu bóg w czymś

poszczęścił. Ale ten to jeszcze czuje swój policzek, a chętkę ma już niezłą.

Zupełnie świeżo wystawił ogłoszenie z napisem: „Mieszkanie po Gajuszu Pompejuszu

Diogenesie jest do wynajęcia od Kalend lipcowych; bo kupił dom własny”.

A ten tam, który zajmuje miejsce wyzwoleńca, jak dobrze się miał! Nie przyganiam mu.

Miał swój milion sesterców, ale fatalnie zawalił. Myślę, że ani włos na głowie nie pozostał
mu bez długu. Herkules jednak świadkiem, że to nie jego wina. Bo nie masz człowieka
lepszego niż on. Ale ci wyzwoleńcy, łotry, ci wszystko zagarnęli. A musisz wiedzieć: gdzie
wspólny garnek, tam jedzenie marne; gdzie dom się chwieje, stamtąd przyjaciel wieje! A jak
zacny prowadził interes, że go tak widzisz: był przedsiębiorcą pogrzebowym. Jadło się u
niego jak u króla: dziki w kosmatej oprawie, wyroby cukiernicze, ptactwo

… kucharzy,

piekarzy! Wina u niego lało się więcej pod stołem, niż niejeden ma go w zapasie w piwnicy.
Marzenie, nie człowiek! Nawet gdy sytuacja jego już się zachwiała, a bał się, by przyjaciele
nie myśleli, że się wywraca, ogłosił licytację takiej treści: Gajusz Juliusz Prokulus wystawi na
licytację rzeczy, których się chce pozbyć”.

39. Przerwał mu jednak to tak interesujące opowiadanie Trymalchion. Bo już zabrano to

danie, a rozbawieni goście zabrali się do wina wśród ogólnej rozmowy, gdy gospodarz oparty
na łokciu powiedział: „To wino musicie wy osłodzić. Ryby muszą pływać. Proszę, myślicie,
że ja się zadowalam tym daniem, któreście widzieli na półmisku na tacy? Tak wy znacie
Uliksesa

? O cóż więc chodzi? Trzeba i przy jedzeniu znać się na nauce:; Niech odpoczywają

zapędzi w liść ruty — łac. in rutae folium coniciet; jakieś przysłowiowe powiedzenie. Zresztą sens

zrozumiały:

Inkubon — łac. Incubo, w wierzeniach ludowych bóstwo strzegące ukrytego w ziemi skarbu, który ujawni,

jeśli mu się skradnie czapkę.

tu luka: po wymienieniu smakołyków szły zachwyty nad tym, ile u niego wszelkiego rodzaju

wyspecjalizowanej służby.

Tak wy znacie Uliksesa? — cytat z Wergiliusza Eneidy II 44; sic notus Ulixes!

w pokoju kości mego patrona, który chciał, bym między ludźmi był też człowiekiem. Bo mnie
tam nic nowego pokazać nie można. Jak np. ten półmisek…”

…miał wykład

: „Niebo to, w którym dwunastu mieszka bogów, przemienia się w tyleż

figur. I właśnie jest Baranem. Ktokolwiek rodzi się pod tym znakiem, ma dużo trzód, dużo
wełny, poza tym głowę twardą, czoło wyzbyte wstydu i spiczasty róg. Najwięcej pod tym
znakiem rodzi się szkolarzy i tryczków”.

Chwalimy dowcip astrologa, a on ciągnie dalej: „Z kolei całe niebo staje się małym

Bykiem. Wtedy rodzą się wierzgliwcy, wolarze i tacy, co sami się pasą. Pod Bliźniętami zaś
rodzą się zaprzęgi w parę zwierząt pociągowych, woły i jądra samcze, i ludzie, którzy i tu, i
tam wycierają ściany. Pod Rakiem ja się urodziłem. Dlatego stoję na wielu nogach i dużo
posiadam na morzu i na ziemi. Bo rak jest dostosowany i do tego, i do tego. Z tego też
powodu od dawna już nie postawiłem na nim niczego, żeby nie uciskać znaku swych urodzin.
Pod Lwem rodzą się żarłocy i ludzie apodyktyczni. Pod Panną kobiety, zbiegi i kajdaniarze.
Pod Wagą rzeźnicy, perfumiarze i wszyscy, którzy coś ważą. Pod Niedźwiadkiem truciciele i
mordercy. Pod Strzelcem zezowaci, patrzący w jarzynę, a sięgający po słoninę. Pod
Koziorożcem ludzie zgryzieni, którym z ich zgryzot urastają rogi. Pod Wodnikiem
karczmarze i dynie. Pod Rybami kucharze i retorzy. W ten sposób krąg jakby młyn się obraca
i zawsze przynosi coś złego: bo ludzie albo się rodzą, albo umierają. A to, że na środku
widzicie darń, a na darni plaster — niczego nie robię bez sensu: to matka ziemia, zaokrąglona
jakby jajo, jest w środku i ma w sobie wszystko dobre niczym plaster miodu”.

40. „Mędrzec

!” — wykrzykujemy ze wszystkich stron i podnosząc ręce do sklepienia

przysięgamy, że w porównaniu z nim Hipparch i Aratos

nie byli nawet ludźmi!

Potem przyszli pachołkowie i przed sofami rozłożyli serwety, na których wyszyte były

sieci myśliwskie i czatownicy z oszczepami, i w ogóle aparat myśliwski. Jeszcześmy się nie
zorientowali, w którą stronę mamy zwrócić spojrzenia, gdy poza jadalnią powstała wielka
wrzawa i oto psy lakońskie zaczęły biegać na wszystkie strony, nawet między stołami. Za
nimi przyszedł półmisek, a na nim powalony pierwszej wielkości dzik, i to w czapce
wyzwoleńca. Na kłach jego zawieszono dwa koszyczki uplecione z liści palmowych. Jeden
wypełniono świeżymi daktylami syryjskimi, drugi suszonymi tebaidzkimi. Dokoła dzika
zrobione z twardego ciasta małe warchlaki jakby dobijały się do wymion; co oznaczało, że to
ma być maciora. Warchlaki były do wzięcia jako podarki do domu. Zresztą do krajania dzika
zabrał się nie ów Kraj, który ćwiartował drób, ale brodaty olbrzym, z nogami obwiązanymi
owijaczami, ubrany w adamaszkowy płaszcz myśliwski. Wydobył on myśliwski nóż i z całą
siłą rozciął brzuch dzika. A tu z rozcięcia tego wyleciały kwiczoły i zaczęły latać po jadalni.
Ale przygotowani z góry ptasznicy z lepem na kijach w jednej chwili je wyłapali. Teraz
Trymalchion kazał każdemu dać jego ptaka i dodał: „Patrzcie też, jak wyborną ta dzika świnia
karmiła się żołędzią”. Tu chłopcy przyskoczyli zaraz do koszyków wiszących na jej kłach i
rozdzielili między biesiadników wyliczone porcje świeżych i suchych daktyli.

41. Tymczasem ja w swym kąciku na boku łamałem sobie głowę myślami, dlaczego dzik

wszedł tutaj w tej czapce wyzwoleńczej. Skoro więc wyczerpałem wszystkie najbardziej
dziwaczne domysły, odważyłem się znowu zapytać tego mojego tłumacza o to, co mnie tak
dręczyło. A on na to: „To na pewno potrafi wyjaśnić też twój niewolnik. Bo to nie zagadka,
lecz rzecz zupełnie jasna. Ten dzik, gdy wczoraj rościło sobie do niego prawo zakończenie

miał wykład — mianowicie Trymalchion, popisujący się fałszywą uczonością, jak i problematycznym

dowcipem.

Mędrzec — w oryginale z grecka „sophòs”, co tu wykrzyknikowi temu daje specyficzny koloryt.

Hipparch i Aratos — Hipparch z II wieku p.n.e., znakomity astronom i matematyk grecki; Aratos z III

wieku p.n.e., poeta grecki, autor astronomicznego utworu dydaktycznego pt. Phainomena.

nie byli nawet ludźmi — a więc byli na poziomie zwierząt, w obrębie kategorii: zwierzęta — ludzie —

bogowie. Natomiast mędrzec był wśród ludzi najbliższy bogom.

uczty, został przez biesiadników puszczony wolno. Wobec tego dzisiaj wraca na ucztę jako
wyzwoleniec”.

Przeklinałem swą głupotę i o nic więcej już nie pytałem. Nie chciałem robić wrażenia, żem

nigdy nie był na przyjęciu u wytwornych ludzi.

W czasie tej rozmowy piękny chłopiec, w wieńcu z winnej latorośli i bluszczu, występując

już to w roli Bakchusa, już to Lyajosa czy też Euhiusa

, szedł wkoło rozdając z koszyczka

winogrona^ przy Czym bardzo wysokim głosem wykonywał utwory swego pana. Na głos ten
zwrócił się do niego Trymalchion mówiąc: „Dionizosie, bądź Wolnym”. Chłopiec zabrał
dzikowi czapkę i włożył ją na swoją głowę. A wtedy Trymalchion dodał: „No, nie powiecie,
że nie mam Wolnego–Ojca”

. Zachwycamy się dowcipną grą słów Trymalchiona i idącego

wkoło chłopca wszyscy po kolei całujemy.

Po tym daniu Trymalchion wstał, by pójść na stronę, a my uzyskawszy wolność pod

nieobecność tyrana zaczęliśmy wyciągać współbiesiadników na rozmowy. Pierwszy więc
Dama poprosił o większy kubek i mówił: „Dzień jest niczym. Ledwie się obrócisz, już nastaje
noc. Nic lepszego zatem, jak z sypialni iść prosto do jadalni. I mieliśmy ładny chłodek.
Ledwie mnie łaźnia rozgrzał

. Ale ciepły napój to prawdziwy płaszcz! Piłem jak z dzbana i

całkiem zalany

jestem. Wino mi poszedł do czuba”.

42. Z kolei zabrał głos Seleukus: „Ja nie kąpię się codziennie. Łazienka — to folusznik.

Woda ma zęby. A serce nasze z dnia na dzień topnieje. Ale jak sobie zadam czarkę wina z
miodem, to kpię z zimna. Zresztą wcale się kąpać nie mogłem. Bo byłem dzisiaj na pogrzebie.
Miły człowiek, taki porządny Chryzanthus wybulgotał ducha. Dopiero co, dopiero zwracał się
do mnie. Zdaje mi się, że z nim rozmawiam. Ach, ach, chodzimy jak te miechy nadmuchane.
Słabsi jesteśmy niż muchy. Te to przynajmniej mają jakąś siłę, a my nie więcej znaczymy niż
bańki na wodzie. O, gdyby nie ta dieta! Pięć dni wody do ust nie wziął. Chleba ni szczypty.
No, i tak odszedł od owej ciżby. Lekarze go zgubili. A owszem, jeszcze bardziej złe
przeznaczenie. Bo lekarz to nic innego tylko pocieszenie ducha. Ale pogrzeb miał ładny: na
łóżku jak za życia, z pięknymi kobiercami. Urządzono mu bardzo piękne lamenty
pogrzebowe. Bo wyzwolił kilku ludzi. Choć żona to tam skąpo płakała. A co by to było,
gdyby się z nią tak dobrze nie obchodził! Ale kobieta jak kobieta: sępi to rodzaj! Nikt i nic
dobrego nie powinien im czynić. Bo to tak samo, jakbyś w studnię wrzucał. Ale stara miłość
jest jak ten rak”.

43. Nudny był. Więc Fileros zaapelował głośno: „Żywych wspominajmy! Ten ma, co mu

się należało. Uczciwie żył, uczciwie zszedł. Na cóż się może skarżyć? Od asa róść zaczął i
gotów był nawet ćwierć asa gębą z gnoju podnieść. Toteż urósł, ile tam urósł, jak plaster
miodu. Myślę, dalibóg, że zostawił dobre sto tysięcy. A wszystko miał w gotówce. Ale o tym
to ja—powiem prawdę, bom łykał ten psi język: dokuczliwą miał paszczę. A język! Istna
niezgoda, nie człowiek. Miał brata. Był to człowiek do rzeczy: przyjacielowi przyjaciel, rękę
miał hojną, stół przyzwoity. Chociaż na początku to on złowróżbne międlił licho. Ale mu
żebra wyprostowało wczesne winobranie: sprzedał wino, za ile sam chciał. Ale co jego brodę
głównie podniosło do góry, to to, że złapał spadek, z którego więcej zagarnął, niż mu
pozostawiono. A ten kół, ponieważ gniewał się na brata, majątek swój zapisał w legacie nie

Lyajos, Euhius — przydomki Bakchusa, zwanego też Dionizosem.

Wolnego–Ojca — Liber Pater to przydomek Bakchusa–Dionizosa; gra słów polega w łacinie na tym, że

liber esto (bądź wolny) brzmi tak samo jak Liber esto (bądź Liberem).

łaźnia rozgrzał — balneus calfecit, zamiast balneum calfecit; podobnie niżej: wino mi poszedł do czuba,

łac. Vinus zam. Vinum) mihi in cerebrum abiit. Wyzwoleńcy pochodzenia obcego mówią zepsutą łaciną. Błędy
ich można w języku polskim tylko częściowo naśladować.

Piłem jak z dzbana itd. — w łacinie wyrażenie pijackie staminatas duxi wciąż jeszcze niejasnego

pochodzenia i znaczenia (od greek, stamnos, dzban, staminatas duxi potionest), podobnie jak matus sum, jestem
zalany, ze słownictwa ludowego, interpretowane też jako mattus, tristis, ponury; por. P e t r o n e , Le festin de
Trimalcion. Commentaire exegetique et critique par P . P e r r o c h a t , 3

éd., s. 76).

wiadomo jakiemu przybłędzie. Daleko ucieka, kto od swoich ucieka. Natomiast miał
niewolników i ci byli dla niego wyrocznią. Ci też wpędzili go w ruinę. Nigdy kariery nie
zrobi, kto pochopnie wierzy, zwłaszcza człowiek interesów. Ale to prawda, że używał, póki
żył… komu dane było, a nie, komu przeznaczone. Prawdziwe dziecko szczęścia. W rękach
jego ołów zmieniał się na złoto. Łatwo to, gdy wszystko toczy się po myśli. A jak myślicie, ile
on z sobą uniósł lat? Siedemdziesiąt, i więcej. Ale też twardy był jak róg. Wiek znosił dobrze,
czarny jak kruk. Znałem go od dawien dawna. A jeszcze był jurny. Myślę, dalibóg, że on tam
w domu ani psa nie pozostawił w spokoju.

Gorzej: nawet dzieci uwodził. Do wszystkiego zdolny. Nie mam mu tego za złe; bo to

jedyne, co z sobą zabrał”.

44. To powiedział Fileros. A Ganimedes: „Opowiada, co ni niebo, ni ziemię obchodzi.

Tymczasem nikt się nie troszczy o to, jak nas gryzie drożyzna. Kawałka chleba do gęby nie
mogłem dzisiaj znaleźć. A jak ta posucha uparcie się trzyma! Już rok cały panował głód.
Licho wzięło tych edylów

. Bawią się w zmowie z piekarzami: ratuj ty mnie, to ja będę

ciebie. No i tak szary ludek się męczy. Bo ci tam, te możniejsze szczęki, zawsze święcą
saturnalie

. O, gdybyśmy mieli tych lwów, których tu zastałem wtedy, gdym przybył z Azji!

To się nazywało żyć! Jeśli mąka z Sycylii była gorsza, to tak te maszkary okładali, że sam
Jowisz na nich się gniewał. Pamiętam Safiniusza, mieszkał wtedy przy Starym Łuku. Byłem
chłopcem. Pieprz, nie człowiek! Ten, gdzie tylko stąpał, ziemię przypiekał. Ale porządny
chłop, i pewny. Przyjacielowi przyjaciel, w ciemności mógłbyś z nim śmiało grać w palce. A
w radzie! Jak on ich wszystkich rozstawiał po kątach! Nie mówił przez aluzje, lecz wprost.
Kiedy przemawiał jeszcze na Forum, głos jego nabierał siły jak trąba. Nie pocił się nigdy, nie
spluwał. Wydaje się, że miał od bogów coś twardego w sobie. A jak uprzejmie się odkłaniał!
Do każdego zwracał się po imieniu, jakby jeden z nas. Toteż w owym czasie zboże było za
błoto. Jak kupiłeś chleb za asa, toś go na spółkę z drugim zeżreć nie mógł. A teraz? Wole oko
widziałem większe.

Ach, ach, co dzień gorzej. To miasto nasze rozwija się na opak, jak ogon cielęcia. Czemuż

by nie? Mamy edyla, który nie wart trzech fig. Ważniejszy dlań jego as niż nasze życie. Toteż
cieszy się w domu; bo „więcej pieniędzy dostaje za jeden dzień, niż inny posiada majątku.
Teraz rozumiem, skąd wziął tysiąc złotych denarów. Ale gdyby z nas były chłopy z jajami, nie
byłby on z siebie taki zadowolony! Teraz naród — w domu lew, a na zewnątrz lis!

Co się mnie tyczy, tom już szmaty swoje zjadł. A jeśli ta drożyzna potrwa dłużej, to będę

musiał sprzedać buty! Bo co to będzie, jeśli ani bogowie, ani ludzie nie zlitują się nad tym
miastem? Jak z dzieci pragnę pociechy, tak myślę, że to wszystko ze zrządzenia bożego. Nikt
przecież nieba nie uważa za niebo, nikt nie zachowuje postu, nikt sobie nic nie robi z Jowisza.
Wszyscy zamknąwszy oczy liczą swe własne korzyści. Dawniej kobiety w długich sukniach
szły boso na wzgórze

, z rozpuszczonymi włosami, w czystych szatach, i tam prosiły Jowisza

o deszcz. No i zaraz lało jak z cebra. Albo w tej chwili — albo nigdy! I wszyscy wracali
mokrzy jak myszy. A tak — to bogowie mają nogi z wełny; bo nie jesteśmy religijni. Pola
leżą…”

45. „Proszę cię” — zaczął szmaciarz Echion — „mów przyjemniej! Raz tak, drugi raz tak

— powiada wieśniak. A stracił łaciatego wieprza. Czego nie ma dzisiaj, będzie jutro. Tak się
to życie spycha. Nie można, dalibóg, wymienić lepszej ojczyzny, gdyby tylko miała
odpowiednich Judzi. No, w danej chwili ma ona trudności. I nie ona sama. Nie bądźmy
przeczuleni. Wszędzie jest środek nieba. Ty, gdybyś się znalazł gdziekolwiek indziej

edylowie — urzędnicy ci czuwali między innymi nad porządkiem i aprowizacją w mieście.

saturnalie — święta obchodzone w grudniu w starożytnym Rzymie niby na pamiątkę złotego wieku z

czasów Saturna, w czasie których bawiono się, ucztowano.

szły boso na wzgórze — procesje takie zwano nudipedalia (sacra), od nudus, bosy, i pes, noga; w Rzymie

urządzano je na Kapitolu, w innych miejscowościach do miejscowych „Kapitelów”.

powiedziałbyś, że tu spacerują pieczone wieprze. Oto mamy dostać wspaniałe widowisko na
święta, przez trzy dni. Zespół gladiatorski nie z koszar, lecz przeważnie wyzwoleńcy. A Tytus
nasz to człowiek wspaniałomyślny. I ma gorącą głowę. Albo to, albo to — ale jak będzie, to
już coś! ‘Ja żyję z nim blisko. Nie ma u niego: było, nie było. Da najlepsze żelazo, bez
pardonu, z zabiciem na środku, żeby cały amfiteater widział

. .A ma za co. Dostał w spadku

trzydzieści milionów sesterców, bo zeszedł nieszczęśliwie jego ojciec. Niechby wydał na to
czterysta tysięcy; majątek jego tego nie odczuje, a imię swe uwieczni. Ma już kilku
Maniuszów

i kobietę do walki na wozie, i Glikonowego zarządcę, który został przyłapany

na_romansie z ze swą pania. Będziesz miał widowisko z publiczności podzielonej między
zazdrośników i amantów! A ten Głikon, człowiek niewart złamanego pieniądza, wydał tego
zarzadcę swego na walką z dzikimi zwierzętami. To tyle co sobie samemu „wystawić
świadecwó. Bo cóż tu niewolnik zawinił, który działał pod przymusem? Raczej ta wygódka
warta tego, by ją byk wziął na rogi! Ale to tak: kto nie może bić osła, bije worek. A cóż ten
Glikon myślał, że ten chwast Hermogenesa

może kiedyś pięknie zakończyć? Ten by potrafił

kani w locie przyciąć pazurów! No, a wąż nie rodzi sznurka. Glikon, Glikon ma za swoje. Na
całe życie ściągnął na się plamę. Nic jej nie zmyje. Chyba Orkus. Ale każdy poniesie karę za
swe grzechy.

Ale coś już węszę, że Mammea chce nam urządzić festyn. Po dwa denary

mnie i każdemu

z naszych. Jeśli to zrobi, to Norbanusowi podbierze całą popularność. Musisz wiedzieć, że
zwycięży go na pełne żagle. Bo po prawdzie, to co ten dobrego dla nas zrobił? Dał widowisko
z gladiatorów niewartych grosza i już zgrzybiałych. Dmuchniesz na nich, toby się przewrócili.
Widziałem już lepszych w walce z bestiami. Jeźdźców wystawił do walki na śmierć jakby ze
świecznika. Myślałbyś, że to koguty. Jeden jakiś muł juczny, drugi koślawiec, a rezerwowy w
miejsce trupa — sam już jak trup. Bo miał ścięgna podcięte. Jedyny jako tako ulany — to
Trak. Ale i ten walczył jak pod instruktorem. Ostatecznie też wszyscy w końcu zostali
zarżnięci. Tak bardzo z wielkiego tłumu wołano: Dać im w skórę! Po prostu same tchórze.
Ale będzie mówił: Urządziłem ci przecież widowiska. — A ja tobie daję oklaski. Oblicz
sobie. Na pewno więcej ci daję, niż otrzymuję za to. Ręką, rękę myje.

46. Mam wrażenie, Aganemnonie, jakbyś mi chciał powiedzieć: co ten nudziarz plecie? —

dlatego że ty, który umiesz mówić, nie mówisz. Nie naszegoś ty rąbka i przeto śmiejesz się ze
słów szaraczków? Wiemy, że z uczonościej

masz bzika. No, więc co? Jakiegoś dnia namówię

cię, żebyś przybył na wieś i zobaczył moje chałupki. Znajdziemy coś do jedzenia: kurczaka,
jaja. Ładnie będzie, choć w tym roku wszystko pogoda nieznośnie pokręciła. Otóż znajdziemy
coś i będziemy syci. A już ci tam dorasta uczeń, mój pieszczoch. Już dzieli przez cztery. „Jeśli
pożyje, będziesz miał przy boku chłopczyka. Bo każdą wolną chwilę głowy od tabliczki nie
odrywa. Inteligentny, z dobrej nitki. Ale chorobliwie lubi ptaki. Jużem mu zabił trzy szczygły
i powiedziałem, że zjadła je łasiczka. Ale znalazł sobie inne zabawki. I namiętnie maluje.
Zresztą i na grekę postawił już nogę, .i w łacinie zaczął nieźle smakować; choć jego
nauczyciel ceni się wysoko: nie siedzi w jednym miejscu, lecz zjawia się… wprawdzie
literaturę, ale nie chce mu się pracować. Jest i drugi. Nie bardzo wprawdzie uczony, ale
sumienny. Uczy nawet więcej, niż sam wie. W dni świąteczne, wolne od nauki, nauczył się

żeby amfiteater widział — zazwyczaj bowiem rannych gladiatorów odstawiano do tzw. spoliarium, gdzie

ich wykańczano; ale dawało to okazję do kombinacji. Amfiteater — ze wzgl. na łac. amphitheater, zam.
amphitheatrum.

Maniusz — imię rzymskie, częste wśród ludności wiejskiej; tu zapewne w znaczeniu ogólnym

zawadiaków.

chwast Hermogenesa — żona Glikona. — Ten — tj. Hermogenes, jej ojciec. — Orkus — podziemie.

denar — srebrna moneta rzymska.

uczonościej — zepsute dla pewnej analogii z łacińskim prae litteras (zam. prae litteris) w ustach

wyzwoleńca kaleczącego język.

przychodzić do domu i co mu dasz, tym się zadowoli. Kupiłem więc chłopcu teraz parę
książków

, z tytułami w rubryce. Bo chcę, żeby dla pożytku domowego skosztował coś

prawa. Kto to nią, ma chleb. Bo gdy idzie o literaturę, to się w niej dość umazał. A jakby się
od tego odstrychnął, to przeznaczyłem nauczyć go czegoś z rzemiosła: na fryzjera albo na
wywoływacza publicznego, albo w każdym razie na adwokata sądowego; czego by mu nie
odebrał, chyba Orkus. Więc mu codziennie krzyczę: Prymigeniuszu, wierz mi, czego się
uczysz, uczysz się dla siebie. Widzisz adwokata Filerona? Gdyby się nie uczył, dzisiaj by nie
mógł odpędzić od ust głodu. Nie tak dawno jeszcze dźwigał jako handlarz wędrowny ciężar
na karku, a teraz próbuje się nawet z Norbanusem. Co umiesz, to skarb. A umiejętność nigdy
nie umiera.

47. Takie toczyły się rozmowy, gdy wszedł Trymalchion. Otarł czoło, ręce przemył

pachnidłem i po króciutkiej chwili powiedział: „Wybaczcie mi, przyjaciele. Od kilku już dni
żołądek mi nie odpowiada. Nawet lekarze nie mogą się w tym znaleźć. Pomogła mi jednak
skórka granatu i sosna gotowana w occie. Już on jednak, mam nadzieję, nabierze dawnej
wstydliwości. Inaczej to mi ryczy w brzuchu, myślałbyś, wół! Gdyby więc ktoś z was chciał
załatwić swą potrzebę, nie ma czego się krępować. Nikt z nas nie urodził się zrośnięty. A ja
uważam, że nie ma większej męczarni jak zatrzymywać. W tym jednym ani nawet Jowisz

nie

może nam zakazać. Śmiejesz się, Fortunato, ty, która masz zwyczaj w nocy przeszkadzać mi
tym we śnie? Nawet w jadalni nikomu nie zabraniam zrobić sobie ulgę. I lekarze też
zabraniają zatrzymywać. Gdyby nawet przydarzyło się coś więcej, wszystko za drzwiami stoi
gotowe: woda, kubła

, inne drobiazgi. Wierzcie mi, wiatry uderzają na mózg i w całym ciele

robią wilgoć. Wiem, że wielu tak umarło, nie dawszy sobie powiedzieć prawdy”..

Dziękujemy mu za tę wspaniałomyślność i łaskawość, po czym zaraz częstym popijaniem

tłumimy w sobie śmiech. Nie wiedzieliśmy zaś, że męczymy się, jak to mówią, dopiero w
połowie drogi do szczytu wytworności.

Przy dźwiękach muzyki zebrano wszystko ze stołów i do jadalni wprowadzono trzy jasne

świnie zaopatrzone w kagańce i dzwonki. Jedna z nich była, jak zapowiedział objaśniający,
dwuletnia, druga trzyletnia, a trzecia miała już sześć lat. Ja myślałem, że weszli cyrkowcy i że
te wieprze, jak to w cyrkach bywa, będą wykonywać jakieś pokazy. Ale Trymalchion rozwiał
nam te oczekiwania mówiąc: „Którego z nich chcecie, żeby natychmiast spreparowano do
uczty? Bo koguta, siekankę i tego rodzaju bzdurki robią prości ludzie. Moi kucharze mają
zwyczaj gotować w kotle nawet całe cielęta”.

Zaraz też kazał przywołać kucharza i nie czekając na nasz wybór kazał zabić najstarszego.

Potem głośno: „Z której jesteś dekurii?” A gdy ten odrzekł, że z czterdziestej, dodał:
„Kupiony czy w domu urodzony?” Na to kucharz: „Ani to, ani to. Dostałem ci się
testamentem Pansy”. A Trymalchion: „Uważaj więc, byś w porządku przyrządzał! Bo jak nie,
to cię każę wtrącić do dekurii gońców

”. Tak ostrzeżony o mocy pana kucharz poszedł do

kuchni robić danie.

48. A Trymalchion zwrócił się do nas z łagodnym spojrzeniem i dodał: „To wino, jeśli się

wam znudziło, zmienię. Ale tamto musicie sobie sami uprzyjemnić. Z łaski bogów nie kupne
ono. Teraz, cokolwiek wywołuje ślinkę, rodzi się w podmiejskiej posiadłości

, tej, której ja

dotychczas sam nie znam. Podobno graniczy z posiadłościami tarracyńskimi i taremtyńśkimi

książków — zepsute, jw.

Jowisz — najwyższy i wszechmocny bóg starożytnych.

kubła — zepsute, jw

dekurii gońców — łac. decuria viatorum, biegiem goniących posłańców; niewolnicy w bogatych domach

zorganizowani byli w dekurie celem utrzymania ich w dyscyplinie.

podmiejskiej posiadłości — blisko miast ziemia była najdroższa.

tarracyńskimi i tarentyńskimi — Tarracyna w Lacjum, ok. 100 km od okolic Neapolu na północny zachód;

Tarent — ok. 250 km na południowy wschód. W zestawieniu tym ukazuje autor nonsensowność „geografii”

Obecnie do mych półek dołączyć chcę Sycyliej żeby w razie ochoty na podróż do Afryki
płynąć przez własne posiadłości

Ale, Agamemnonie, opowiedzże mi ty, jaką to kontrowersję wygłosiłeś dziś w deklamacji.

Bo ja choć nie param się mową sądową, uczyłem się jednak literatury dla własnego użytku. A
żebyś nie myślał, że lekceważę naukę, mam dwie biblioteki: jedną grecką, drugą łacińską.
Przedstawże więc, jeślim ci miły, temat swojej deklamacji”.

Ledwie Agamemnon powiedział: „Ubogi i bogacz byli nieprzyjaciółmi”, Trymalchion

wtrącił: „Co to jest ubogi?”

„Dowcipnie — odrzekł Agamemnon i wyłożył jakąś kontrowersję. A Trymalchion zaraz:

„To, jeśli jest faktem, nie jest kontrowersją. A jeśli nie jest faktem, jest niczym”.

Takie i tym podobne wypowiedzi obsypujemy całą obfitością pochwał, a on dalej: „Proszę

cię, najdroższy mi Agamemnonie, czy pamiętasz może dwanaście prac Herkulesa? Albo to
opowiadanie o Uliksesie, jak to Cyklop obcęgami ukręcił mu kciuk

? Bo jako chłopiec

lubiłem to czytać u Homera. A Sybillę to na własne oczy widziałem w Kumach, jak wisiała w
butelce

. Dzieci pytały ją: „Czego chcesz, Sybillo?”, a ona odpowiadała: „Chcę umrzeć”.

49. Jeszcze się wszystkim nie popisał, gdy półmisek z olbrzymią świnią zajął stół. Myśmy

zaczęli podziwiać szybkość przyrządzenia i przysięgać, że nawet koguta nie dałoby się tak
szybko ugotować, tym bardziej że wieprz wydawał się nam o wiele większy niż przed chwilą
ów dzik. Tymczasem Trymalchion coraz bardziej wpatrywał się weń i powiedział: „Co? Co?
Ten wieprz nie jest wypatroszony? Na Herkulesa, nie! Wołać, wołać tu kucharza!”

Przy stole zjawił się przerażony kucharz i powiedział, że zapomniał go wyczyścić. Na to

Trymalchion z krzykiem: „Co znaczy «zapomniał»? Myślałby ktoś, że to zwykłe
nieposypanie pieprzem czy kminkiem! Rozebrać go!”

Niezwłocznie też kucharza rozbierają. Stał zmartwiony, a obok niego już dwóch

oprawców. Wszyscy jednak zaczęli się wstawiać za nim i prosić: „Zdarza się. Puść go,
prosimy. Jeżeli jeszcze raz to zrobi, nikt z nas nie stanie już w jego obronie”.

Ja natomiast z najokrutniejszą surowością nie wytrzymałem dłużej, lecz pochyliwszy się

do ucha Agamemnona mówię: „To z pewnością musi być jakiś skończony nicpoń. Czy może
ktoś zapomnieć wyczyścić wieprza? Nie wybaczyłbym mu, Herkules świadkiem, gdyby tak
tylko rybę przeoczył”.

Ale Trymalchion inaczej. Rozpogodził twarz i powiedział: „Wobec tego, że tak lichą masz

pamięć, wyczyść nam go tu przy nas”.

Kucharz włożył na siebie z powrotem tunikę, złapał za nóż i ostrożną ręką to z tej, to z

innej strony ciął brzuch wieprza. Zaraz też z tych cięć, powiększających się pod naciskiem
ciężaru, posypały się kiełbaski i kiszki.

50. Cała służba zaczęła żywiołowo klaskać i podniosła okrzyk:. „Niech żyje Gajusz!”

Również kucharza uczczono piciem i srebrnym wieńcem i podano mu kubek na podstawce
korynckiej

. Agamemnon zaczął się jej bliżej przyglądać a wtedy Trymalchion: „Ja jeden

mam prawdziwe korynty”. Czekałem, kiedy ze zwykłą chełpliwością powie, że jemu
dostarczają naczyń z Koryntu. Ale on jeszcze lepiej: „A może chcesz wiedzieć, dlaczego to ja
sam posiadam prawdziwe korynty? No bo ten wytwórca brązów, u którego kupuję, nazywa

Trymalchiona.

tak samo w tym szczególe o Uliksesie widać całą pseudouczoność dorobkiewicza, bo motyw z kciukiem w

podaniu o Uliksesie i Cyklopie nie występuje. Zresztą słowo poricino, które tłumaczymy „obcęgami”, nie jest
dość pewne.

wisiała w butelce — według wierzeń ludowych sybille jako długowieczne, ale bez wiecznej młodości,

miały się ze starości kurczyć do rozmiarów świerszcza; umrzeć zaś nie mogły, bo Apollo zapewnił Sybilli tyle
lat życia, ile ziaren piasku na wybrzeżu morskim. W oryginale pytanie (Sibylla, tí théleist) i odpowiedź
(Apothanéin thélo) po grecku, zgodnie z greckim (wschodnim) jej pochodzeniem.

— brązy korynckie były w starożytności szczególnie wysoko cenione, zwłaszcza starodawne. Być może

zresztą, że w czasach Petroniusza już ich nie produkowano. Trymalchion nie wie, skąd nazwa „koryntów”.

się Korynt. A cóż jest korynckie, jeśli się nie ma Korynta? A żebyście nie myśleli, że jestem
niedouk, bardzo dobrze wiem, skąd w ogóle wzięły się brązy korynckie. Kiedy zdobyto Ilion,
Hannibal, człowiek chytry i prawdziwa jaszczurka, kazał znieść na jeden stos wszystkie
posągi brązowe, złote i srebrne, i podpalił je. W ten sposób zlały się w jedno jako mieszanina
metali. Z tej zaś masy brali potem rzemieślnicy i zrobili z niej talerze, misy, statuetki. Tak
powstały korynckie brązy: z wszystkiego jedno; ani to, ani tamto

Wybaczcie mi, co powiem. Ja jednak wolą sobie szkło. Przynajmniej niczym nie pachnie. I

gdyby nie to, że się tłucze, wolałbym je bardziej niż złoto. A tak to jest ono tanie.

51. Ale znalazł się rzemieślnik, który wykonał czarę z nie tłukącego się szkła.

Dopuszczono go więc z tym darem do cesarza. Następnie poprosił cesarza, by mu ją oddał, i
cisnął nią o podłogę. Cesarz niemożliwie się przeraził. Tamten zaś podniósł z ziemi czarkę,
zgniecioną tak jak naczynie brązowe. Wyjął z kieszeni młoteczek i ze spokojem czarkę
pięknie wyrównał. Wydawało mu się, że przez ten (wynalazek trzyma Jowisza za jądra, tym
bardziej gdy cesarz zapytał: „Czy ktoś inny zna ten sposób wytwarzania szkieł?” Uważaj
teraz: gdy ten odpowiedział, że nie, cesarz kazał mu uciąć głowę; bo gdyby się to
rozpowszechniło, złoto poszłoby w błoto

52. Moja pasja — to srebro. Mam czaszę pojemności urny mniej więcej… jak Kasandra—

zabiła swe dzieci, i dzieci leżą umarłe, tak że wydają się jak żywe. Mam naczynie z uchem,
które zostało po jednym z moich patronów; na nim Dedal wsadza Niobe do konia
trojańskiego. Mam walki Hermerosa i Petraitesa na kubkach

. Wszystko wielkiej wagi.

Mojego bowiem znawstwa za żadne pieniądze nie sprzedaję”.

Tak on opowiada, a tu chłopiec upuścił na ziemię kielich. Spojrzał na niego Trymalchion i

rzekł: „Szybko daj się sam obić, boś gapa!”. Chłopiec opuścił w dół wargę i zaraz zaczął
prosić. Ale on: „Czemu się do mnie zwracasz? Jakbym to ja był ci uciążliwy. Radzę ci, sam
siebie uproś, byś nie był gapą”. W końcu jednak uproszony przez nas darował chłopcu, a ten
odesłany przebiegł dokoła stołu

… i wołał: „Woda za drzwi, wino do środka!” Przyjmujemy

ten dowcip żartującego i chwalimy go a przede wszystkim zaś Agamemnon, który wiedział,
jak sobie można zasłużyć na ponowne zaproszenie na ucztę.

Po tych pochwałach Trymalchion popijał bardziej ochoczo i już prawie pijany mówił:

„Nikt z was nie prosi mej Fortunaty do tańca? Wierzcie mi, nikt lepiej nie prowadzi
kordaksa

. I sam podniósłszy ręce nad czoło udawał aktora mimicznego, a cała służba

wtórzyła mu chórem: Madeia, perimadeia

… I byłby wystąpił na środek, gdyby nie to, że

Fortunata podeszła do niego szepcąc mu coś do ucha. Przypuszczam, powiedziała mu może,
że powadze jego nie przystoją tak niskie błazeństwa. Nic bardziej nierównego: tu się liczył ze
swą Fortunata, tu znów wracał do swej natury.

53. Tę jego ochotę do tańca zlikwidował całkiem sekretarz, który zaczął głośno czytać

jakby dziennik miejski: „26 lipca: W majątku kumańskim Trymalchiona uradziło się
trzydziestu chłopców, czterdzieści dziewczynek. Z klepiska zebrano 35 spichlerza pięćset
tysięcy miar pszenicy. W zaprzęg oddano pięćset wołów. Tegoż dnia: Niewolnika Mitrydatesa
powieszono na krzyżu za to, że złorzeczył Geniuszowi naszego Gajusza. Tegoż dnia: Do

— tu się popisał Trymalchion znajomością historii!

Pliniusz (Hist. natur. XXXVI 195) wiąże to opowiadanie z czasami Tyberiusza.

— tu znów popisuje się Trymalchion znajomością mitologii, oczywiście fałszywą czy wprost zmyśloną:

nie Kasandra zabiła dzieci, lecz Medea; nie Niobe i nie w koniu trojańskim, lecz Pazyfae zamknął Dedal w
drewnianej krowie, by umożliwić jej stosunki z bykiem, w którym się kochała. Hermeros bliżej nie znany.
Petraites, gladiator z czasów Nerona (por. przyp. 179).

— tu luka; dalsze słowa „i wołał” odnoszą się do Trymalchiona.

kordaks — rozwiązły taniec grecki, wykonywany przez zawodowych tancerzy półświatka; z takiego też

środowiska pochodziła Fortunata.

Madeia, perimadeia — jakiś niezrozumiały refren piosenki; sens tych słów, jak wynika z kontekstu, był w

każdym razie nieprzyzwoity. Próby interpretacji notuje Perrochat (s. 112 i n.).

skarbca” wpłynęło pieniędzy, których „nie dało się ulokować, dziesięć milionów sesterców.
Tegoż dnia: W ogrodach pompejańskich nastąpił pożar, który wybuchł w zabudowaniach
zarządcy Nasty…”

Tu Trymalchion: „Co? Kiedy dla mnie zakupiono ogrody pompejańskie?” A pisarz:

„Poprzedniego roku i dlatego jeszcze ich nie wciągnięto w ewidencję”. Na to Trymalchion
blady ze złości oświadczył: „Jeżeli w przeciągu sześciu miesięcy

nie zostanę zawiadomiony

o zakupnie każdego nabytego dla mnie majątku, zabraniam go wciągać do moich
rachunków”.

Potem czytano jeszcze edykty edylów i testamenty leśników, które z wyszczególnieniem

powodu nie uwzględniały Trymalchiona wśród spadkobierców. Potem imiona zarządców
dóbr, a także o usunięciu przez dozorcę wyzwolenicy, którą przyłapał w izbie łaziebnego
sługi, i o relegacji głównego pokojowego do Bajów. Potem o postawieniu rachunkowego w
stan oskarżenia i przeprowadzeniu sądu między izbowymi.

W końcu weszli kuglarze. Prostak jakiś ciężki stanął na środku z drabiną i kazał chłopcu

śpiewać i tańczyć po jej szczeblach i na szczycie, następnie przechodzić przez rozpalone
kółka i trzymać w zębach amforę.

Podziwiał to sam tylko Trymalchión i mówił, że z rzeczy ludzkich dwie z namiętnością

ogląda: kuglarzy i trębaczy grających na rogach. Reszta — zwierzęta, koncerty — to czyste
bzdury. „Bo kupiłem” — dodaje — „także komików. Ale wolałem, żeby grali atellanę. A
klarneciście swojemu kazałem grać po łacinie

”.

54. Gdy to mówił, w tym właśnie momencie chłopiec upadł na… Trymalchiona. Służba

podniosła krzyk, tak samo zresztą biesiadnicy. Ale nie ze względu na tego człowieka, tak
marnego, bo chętnie by nawet widzieli złamany jego kark, lecz z powodu złego zakończenia
uczty: musieliby opłakiwać cudzego umrzyka. Sam Trymalchion ciężko jęknął i upadł na
ramię jakby uszkodzone. Lekarze zaczęli się zbiegać, a pierwsza Fortunata z rozpuszczonymi
włosami, z kubkiem w ręku narzekała głośno na swe nieszczęście i niedolę. Natomiast ten
chłopiec, który upadł, już dawno obłapiał nas po kolei za nogi i prosił o przebaczenie. Mnie
było bardzo głupio, by te prośby nie prowadziły do jakiegoś niespodziewanego końca poprzez
komedię. Bo nie zapomniałem jeszcze o tym kucharzu, który zapomniał wyczyścić wieprza.
Zacząłem więc rozglądać się po całej sali, czy przypadkiem nie zacznie się ukazywać jakiś
mechanizm ze ściany, tym bardziej gdy zaczęto bić niewolnika, który uszkodzone ramię pana
owinął nie w szkarłatną, lecz raczej w białą wełnę. I nie bardzo pomyliłem się w swych
podejrzeniach: w miejsce kary nastąpiło oświadczenie Trymalchiona, że ogłasza wyzwolenie
chłopca. — by nikt nie mógł mówić, że tak wielki człowiek został zraniony przez niewolnika.

55. Chwalimy zgodnie ten czyn i w różnych słowach rozwodzimy się nad tym, jak

niepewny bywa los ludzki. A Trymalchion: „Tak jest. I nie wypada nie utrwalić tego zdarzenia
w napisie”. Zaraz też zażądał zeszytu i nie mordując myśli długo wyrecytował:

Czego się nie spodziewasz, z boku przychodzi…
…i ponad nami sprawy załatwia Fortuna.
Dlatego, chłopcze, ty win falernejskich nam daj!

Od tego epigramu rozmowa zeszła na poetów i długo opowiadano o tym, że szczytem

poezji to Mopsus z Tracji

. W końcu Trymalchion: „A proszę cię, mistrzu, jak sądzisz, jaka

sześciu miesięcy — tyle czasu daje Trymalchion do załatwienia sprawy zakupu dodając sobie i przez to

wielkości.

— tu pokazuje się u Trymalchiona brak znajomości rzeczy z zakresu sceny: komicy (comoedi) to aktorzy

greckiej komedii lub łacińskich przeróbek tejże, a nie atellany, południowo–italskiej farsy ludowej; również
grecki klarnecista (choraules) grał w całkiem innym stylu niż łaciński.

jest różnica między Cyceronem a Publiuszem?

Ja uważaa, że jeden był wymowniejszy, a

drugi szlachetniejszy. Bo cóż lepszego można powiedzieć niż te wiersze:

Przez zbytku paszczę niesytą Marsa marnieją mury!

Dla twego podniebienia pawia w zamknięciu tuczą
Ze złotymi jak dywan babiloński pióry,
Dla ciebie numidyjską kurę, trzebioną płeć kogucią,
Nawet bociana, gościa miłego z krajów obcych,
Rodzinnej wzór miłości, chudonogą klekotkę,
Ptaka wygnańca zimy, ciepłej zwiastuna wiosny.
I on już gniazdo uwił w rozpusty twojej kotle.
Na coć ta perła, ta gemma indyjska droga sercu?
Czy żeby rzymska matrona strojne w ozdoby z morza
Nogi podnosić rozwiązła mogła na obcym kobiercu?
Na co ten szmaragd zielony? Te szklane na co precjoza?
Czemu do blasku wzdychasz kamieni z Kartaginy?
Zapewne — żeby twa cnota z karbunkułów błyskała!
Czyż przystoi mężatkę w wietrzne stroić tkaniny,
By jawnie naga w mgiełce żądz przedmiotem się stała?”

56. …,,a który zawód” — powiada — „naszym zdaniem jest po zawodzie uczonego

najtrudniejszy? Ja uważam, że lekarza i wekslarza. Lekarza, ponieważ ten wie, co ludzie mają
we wnętrzu i kiedy przychodzi gorączka; choć ja ich śmiertelnie nienawidzę, bo często każą
gotować dla mnie kaczkę

. A wekslarza, ponieważ przez srebro dostrzega spiż. Z niemych zaś

zwierząt najpracowitsze — to woły i owce. Woły, bo dzięki nim jemy chleb. Owce, bo przez
swą wełnę pozwalają się nam dumnie nosić. I co za niegodziwość: ktoś je baraninę, a nią na
sobie tunikę! A pszczoły to ja uważam za boskie zwierzęta. Bo plują miodem, choć mówi się,
że przynoszą go od Jowisza. A kłują dlatego, że gdziekolwiek jest słodycz, tam i gorycz
znajdziesz”.

Zresztą już i filozofom zaczął odbierać robotę, gdy w urnie zaczęto obnosić losy, a

wyznaczony do tego chłopiec czytał głośno wygrane

: „Srebro zbrodnicze!” — i przyniesiono

Mopsos z Tracji — mityczny wieszczek Mopsos pomieszał się tutaj Trymalchionowi z kimś innym, nie

wiadomo, z kim; może z trackim Orfeuszem.

Publiuszem — poprawiają na ‘Publiliuszem’; naturalnie, że zestawienie Cycerona, mówcy i filozofa, z

Publiliuszem Syrusem, mimografem, a raczej aktorem mimicznym, „odpowiada” zestawieniu wymowy z
szlachetnością!

Marsa mury — Rzym.

kaczkę — po łac. anatinom; niektórzy chcą tu czytać anethinam, tj. wywar z kopru, ale już Katon stary

leczył siebie i domowników mięsem kaczki (Plut. Cato M. 23, 6); nieco inaczej Kolumella VI 7, l, pisząc, że
dolegliwości żołądka i jelit leczy się widokiem istot pływających, a przede wszystkim kaczki, visu naniium et
maxime anatis.

wygrane — tj. hasła ciągnionych przez gości losów. Wylosowane czy wygrane w ten sposób rzeczy

nazywano apophōreta, od greckiego apophéro, ‘unoszę, zabieram z sobą’, jako że goście zabierali je z sobą jako
podarki do „domu. Hasła zaś często układane były w formie zagadek, kalamburów, gry słów i tym podobnych
chwytów mających wskazywać wygrany przedmiot. (Co poniżej wyjaśniamy w skrócie, jest w pełni zrozumiałe
jednak przy znajomości łaciny i greki.) Np. hasło „srebro zbrodnicze” to argentum sceleratum (czyt. skeleratum)
oznaczało srebrne naczynia na ocet (acetabula) i szynkę (perna), bo szynka po grecku sT&lis lub skelos (noga,
udo), co brzmi jak łac. scelus (czyt. skelus), zbrodnia. Czy tu trzeba zmieniać sceleratum na sceletatum, mamy
Wątpliwości. Co do acetabula — przypominają, że koniec szynki kończy się wgłębieniem „kotyloidalnym”
miednicy, zwanym też acetabulum, panewka biodrowa (H . D . R a n k i n , Saturnalian Wordplay and
Apophoreta in Satyricon 56. «Classica et Mediaevalia» 23 (1962), s. 134—142, p tych kalamburach s. 137 i n.).
Hasło „poduszka”, łac. cervical, oznacza coś, co pozostaje w związku z szyją czy karkiem. Stąd óffla collaris, bo
cervix jak collum oznacza szyję, kark, a offla, tj. offula, od offa, kawał mięsa z karku (słoninę). Hasło

szynkę, a na niej naczynia na ocet. „Poduszka!” — przyniesiono kawał mięsa z karku.
„Spóźniona mądrość i obelga” — ten dostał suchary „solone i patyk z jabłkiem. „Pory i
brzoskwinie” — ten otrzymał bicz i nóż. „Wróble i wachlarz przeciw muchom” — ten suche
rodzynki i miód attycki. „Szaty biesiadne i wychodne” — ten dostał placek i tabliczki. „Kanał
i podeszwa” — przyniesiono zająca i sandał. „Murena i litera” — ten dostał mysz z
przywiązaną do niej żabą i wiązkę ćwikły.

Długośmy się z tego śmiali. A było tego jeszcze bez liku, ale reszta już mi wypadła z

pamięci.

57. Ale Askyltus w swej nieposkromionej zuchwałości podnosił ręce do góry i wszystko

wykpiwał.   i   śmiał   się   aż   do   łez.  Wtedy  jeden   ze   współwyzwoleńców  Trymalchiona,   ten
właśnie,   który  zajmował   miejsce   powyżej   mnie,   rozzłościł   się   i   powiedział:   „Czegóż   się
śmiejesz, skopie? Może ci się nie podoba ta wytworność mego pana? Tyś pewnie bogatszy i u
ciebie uczty lepsze? Niech mi tak bóstwo opiekuńcze tego domu będzie łaskawe, jak ja,
gdybym   miał   miejsce   przy  nim,   już   bym   mu   wywabił   beczenie!   Ładne   ziółko,   żeby  się
wyśmiewać z innych! Jak bezdomny zbieg, włóczęga nocny, niewart własnej uryny! Co tu
dużo gadać — jak go obsikam całego, to nie będzie wiedział, którędy uciekać. Nie mam
zwyczaju, na Herkulesa, szybko się palić. Ale w miękkim mięsie lęgną się robaki! Śmieje się?
Co go tu śmieszy? Czy ojciec nabył płód za grosze?

Jesteś ekwitą

rzymskim, a ja — synem

królewskim! „To dlaczego byłeś niewolnikiem?” — Bo sam się oddałem w niewolę. Wolałem
być obywatelem rzymskim niż podwładnym. A teraz, mam nadzieję, tak żyję, że nikt ze mnie
żartować sobie nie może. Jestem człowiekiem między ludźmi, chodzę z odsłoniętą głową.
Nikomu nie winienem nawet grosza. Nigdy nie miałem terminu w sądzie. Nikt mi na Forum
nie powiedział: «Oddaj, coś winien!» — Rólkę sobie kupiłem, trochę grosików zebrałem,
mam na utrzymaniu dwadzieścia brzuchów i psa. Konkubinę swą wykupiłem, żeby nikt rąk o
nią nie wycierał. Za siebie zapłaciłem tysiąc denarów. Sewirem zostałem bezpłatnie

. Umrę

tak, mam nadzieję, że po śmierci nie będę musiał się wstydzić. A ty? Taki jesteś zapracowany,
że za siebie się nie oglądasz. U innego widzisz wesz, a u siebie nie widzisz kleszcza? Tobie
jednemu ‘wydajemy się śmieszni? Oto mistrz twój, człowiek starszy, a jemu się podobamy.
Ty, żółtodzióbie, nie kwilisz jeszcze ani me, ani be! Ty, garnco gliniane! Gorzej — rzemieniu
mokry: giętszy, ale nie lepszy! Tyś bogatszy! A jedz sobie dwa obiady, jedz dwie kolacje! Ja
wolę swoją opinię człowieka pewnego niż skarby. Czy w ogóle ktokolwiek żądał ode mnie

„opóźniona mądrość i obelga”, po łac.  serisapia  et  conturnelia, oznaczało suchary solone, o ile zepsuty tekst
aecrophagie saele można rozumieć jako xerophagiae salsae, oraz patyk (contus) z jabłkiem (malum, gr. melon).
Hasło „pory i brzoskwinie”, po łac.  porri  et persica. Może  porri  przypominać ma popędzające  porro, nuże,
dalej; ale porrus po grecku prason, a prosem oznacza też pewną roślinę morską (phykos), zwaną również 20—
ster, a znów zoster oznacza także pas (rzemień, flagellum). Persica kojarzyła się z sica, sztylet, oraz z perseco,
persico, przecinam. Hasło „wróble i wachlarz przeciw muchom , łac. passeres et muscarzum, ma przypominać
rodzynki (uva passa) i miód attycki (wm Atticum), jako również ‘łapiący muchy’. Hasło „szaty biesiadne i szaty
wychodne”, łac.  cenatoria et forensia, wiązało się z jakimś artykułem do jedzenia,  offla, i z tabliczkami do
pisania, tabulae, które zabierano z sobą jako notatnik idąc na Forum. Hasło „kanał i podeszwa”, łac. canale et
pedale, pozostawało w związku z zającem (lepus) i sandałem (solea); z zającem — bo w canale pierwsza sylaba
jak w canis (pies)! Wreszcie hasło „murena i litera”, łac. muraena et littera, dawało mysz (mus) z przywiązaną
do niej żabą (rana) oraz wiązkę ćwikły, łac. beta, jak alpha, beta. Reszta Enkolpiuszowi, tj. autorowi, wypadła z
pamięci, bo czuł, że dosyć już tych dziwacznych skojarzeń hasła z przedmiotami.

Czy ojciec nabył płód za grosze? — w oryginale numquid pater fetum emit lamna, jakieś przysłowiowe

powiedzenie, co można brać dosłownie i myśleć o kupieniu jagnięcia (koźlęcia) tanio, jako o powodzie do
radości, lub przenośnie, tj. nabył ten płód, czyli Askyltusa, za pieniądze, który jako taki byłby więcej wart od
innych.

ekwita — rycerz; stan rycerski stanowił drugą uprzywilejowaną warstwę ludności w Rzymie, po nobilach.

Askyltus miał widocznie na palcu złoty pierścień jakby sygnet ekwity.

Sewirem — tj. członkiem kolegium sześciu, sex viri, tzw. sewri Augustales, którzy opiekowali się kultem

cesarza; bezpłatnie — co ma świadczyć o jego zacności. Inni ubiegali się o ten zaszczyt mniej zaszczytnymi
środkami.

zwrotu czegoś dwa razy? Czterdzieści lat byłem niewolnikiem, a nikt nie wiedział, czym
niewolnik, czy wolny. Przybyłem do tego miasta jako chłopczyk z długimi włoskami, jeszcze
bazylika

nie stała. A jednak starałem się pana zadowolić, człowieka dostojnego i

godnościowego. Paznokieć jego więcej był wart niż ty cały. A miałem w domu takich, co mi
nogi to tu, to tam podstawiali. Jednak — dzięki niech będą jego Geniuszowi — utrzymałem
się na powierzchni. To są prawdziwie bohaterskie czyna! Bo urodzić się wolnym, to tak samo
łatwo jak powiedzieć: chodź tu. Czegóżeś teraz zgłupiał jak kozioł w ciecierzycy?”

58. Po tym powiedzeniu także Giton, stojący u nóg

wybuchnął nieprzyzwoicie_śmicehem.

który już długo w sobie dusił. Zauważył to ów mąpri.wnik Askyltasa i obelgi swe skierował w
chłopca: „A ty co? I ty się śmiejesz? Ty frędzlowata cebulo! Ejże, czy to saturnalie? Proszę,
czy to grudzień?

Kiedyś ty zapłacił swą dwudziestą część?

…co robi, ofiara krzyżowa,

kruków wyżerka! Postaram już ja się o gniew Jowisza na ciebie! I na tego, co cię do porządku
nie przywołuje! Jak chleba syty być pragnę, mam tylko wzgląd na mego współwyzwoleńca;

bo inaczej już bym ja ci tu na miejscu dług wypłacił! Dobrze się bawimy, tylko tacy to błazny,
co ci nie umieją rozkazać. Pewnie. Jaki pan, taki sługa. Ledwie się trzymam; choć z natury
nie mam gorącej głowy. Ale jak zacznę, to matki rodzonej nie ważę sobie za dwa grosze.
Dobrze, zobaczę cię na ulicy, ty szczurze! Mało — ty bulwo! Niech nie rosnę ni w górę, ni w
dół, jeśli pana twego nie zapędzę w listek kapusty! I tobie też nie daruję, choćbyś, na
Herkulesa, Jowisza olimpijskiego wzywał! Postaram się, że ci się na nic nie zda ani ta twoja
piękna fryzurka trzyćwierciowa, ani pan, niewart dwu miedziaków. Dobrze! Przyjdziesz ty mi
na ząb! Albo ja nie znam siebie, albo ty się przestaniesz śmiać, choćbyś miał brodę złoconą.
Poczujesz ty na sobie gniew Ateny! Już ja się o to postaram! I ten też, który cię pierwszy
zrobił takim „do nogi”!

Nie uczyłem się geometrii, krytyki i nonsensownych bajeczek, ale

litery ryte w kamieniu znam. Umiem dzielić do stu na asy, funty, sesterce

. Zresztą jeśli

chcesz, zróbmy mały zakład: wychodź ty, oto moja stawka. Zaraz się przekonasz, że ojciec
twój na darmo płacił na ciebie, choć znasz nawet retorykę. Proszę:

Co to z nas? Idę wzdłuż, idę wszerz: ktom ja, wskaż! Powiem ci: ten, co z nas pędzi

naprzód, a nie rusza się z miejsca; co z nas rośnie, a staje się mniejszy

. No co? Gonisz?

Osłupiałeś? Ogłupiałeś jak mysz w nocniku? Więc ‘ albo milcz, albo nie próbuj prowokować
lepszego, który cię ma za jeszcze nie narodzonego; chyba że ci się zdaje, że sobie robię coś z
tych pierścieni bukszpanowych

, któreś zagarnął swojej przyjaciółce. Okkuponie

, dopomóż!

Chodźmy na Forum i próbujmy wziąć pożyczkę. Zaraz się przekonasz, że to moje żelazo

bazylika — wspaniała budowla publiczna, w które] odbywano transakcje finansowe, rozprawy sądowe.

ciecierzyca — prawdopodobnie jedna z odmian grochu.

stojący u nóg — swego pana, tj Enkolpiusza, jako grający tu rolę jego niewolnika; pan leżał na sofie przy

stole, niewolnik zdejmował mu obuwie, przechowywał je, stał u jego stóp do różnych usług, przechowywał i
zabierał do domu wszystko, co pan otrzymał z uczty od gospodarza domu.

Saturnalie… grudzień — w czasie kilkudniowych Saturnaliów, pod koniec grudnia, znikały chwilowo

różnice stanów — jak niegdyś w złotym wieku — i niewolnicy pozwalali sobie nieraz na dość swobodne
zachowanie się względem panów.

dwudziestą część — czyli 5% od sumy wykupienia się z niewoli lub od wartości wyzwalanego niewolnika.

współwyzwoleńca — Trymalchiona.

do nogi! — tj. posłusznym zrobił; w oryginale wyrażono to po grecku deuro de, nuże, tutaj! Słowa

skierowane do Gitona, który przy Enkolpiuszu i Askyltusie gra rolę niewolnika.

funty, sesterce — monety rzymskie.

Co to z nas… staje się mniejszy — pułapka z repertuaru zagadek ludowych; tu niedwuznacznie oznacza

członek męski. Myślano też, że to stopa, włos itp.

bukszpanowych — tj. koloru bukszpanu, żółtego, a więc złotych, jakie nosili ekwici rzymscy.

Occupo — bóstwo ludowe, patronujące dobremu załatwianiu spraw.

żelazo — pierścień żelazny, jaki nosili ci, którym nie przysługiwało prawo noszenia złotego.

budzi zaufanie. Ha, dobry kąsek mokry lis!

Takie niech zyski robię, tak pięknie niech umrę,

albo niech ludzie tak na mą przysięgają śmierć, jak ja cię wszędzie z wywróconą ścigał będę
togą!

Dobry też kąsek i ten, który cię tego uczy. Komediant, nie nauczyciel. Myśmy się

inaczej uczyli. Nauczyciel mówił: Macie wszystko w porządku? Iść prosto do domu! Nie
rozglądać się na drodze, nie obrażać starszych! — A teraz? Same głupstwa. Nikt nie wychodzi
wart nawet dwu groszy. A ja, jak mnie tu widzisz, bogom dziękuję za to, czego się
nauczyłem”.

59. Askyltus gotował się do odpowiedzi na te obelgi, ale Trymalchion, zachwycony

elokwencją swego kolegi–wyzwoleńca, orzekł: „No, no! Na bok z tymi zwadami! Niech
raczej będzie przyjemnie. A ty, Hernierosie, przebacz temu młodzieniaszkowi. Krew w nim
się burzy, bądź więc ty lepszy. Zawsze w takiej sytuacji zwycięzcą jest, kto ustępuje. I ty, gdy
byłeś kogutem, ho, ho kukuryku! No bo rozumu nie miałeś. Bądźmy, więc, bo tak jest lepiej,
jak na początku weseli. Przypatrzmy się homerystom”

W tej chwili wkroczył zastęp ludzi do środka i z chrzęstem uderzył włóczniami o tarcze.

Sam Trymalchion usiadł na poduszce i podczas gdy homeryści prowadzili rozmowy według
swego nieobyczajnego zwyczaju w wierszach greckich, on śpiewnym głosem czytał księgę
łacińską. Po chwili poprosił o ciszę i rzekł: „Wiecie, jaką grać będą scenę?

Było dwóch braci: Diomedes i Ganimedes. Ich siostrą była Helena. Tę porwał Agamemnon

i Dianie podrzucił łanię. Tak więc teraz Homer opowiada, jak to z sobą walczyli Tro janie i
Parentyni. Zwyciężył oczywiście i córkę swą Ifigenię dał za żonę Achillesowi. Z tego powodu
Ajas dostaje szału i zaraz rzecz wyjaśni”

Po tych słowach Trymalchiona homeryści wydali okrzyk i poprzez spłoszoną służbę

wniesiono na misie, ważącej dwieście funtów, gotowanego cielaka, i to z hełmem na głowie.
Za nim wszedł Ajas i jakby w szale dobył miecza, cielaka posiekał i wywijając ostrzem
miecza to z góry, to z boku nabrał nań kawałki mięsa i rozdał pełnym podziwu biesiadnikom.

60. Zresztą niedługo można było podziwiać te tak wyszukane niespodzianki. Oto nagle

zaczął grzmieć sufit kasetonowy i cała jadalnia (zadrżała. Przerażony wstałem z miejsca ze
strachu, że z sufitu spadnie w dół jakiś linoskoczek. Podobnie pozostali biesiadnicy mieli
miny pełne napięcia i oczekiwania, jaka to nowa niespodzianka z tego nieba nadejdzie. I oto
sufit się rozstąpił i nagle opuściło się w dół olbrzymie koło, zdjęte najwidoczniej z jakiejś
olbrzymiej kadzi, a na całym jego obwodzie wisiały złote wieńce z alabastrowymi
naczyńkami z pachnącym olejkiem. Kazano nam zabrać je sobie jako podarki do domu.

Tymczasem zwróciwszy oczy znów na stół … już tam została postawiona taca z kilku

plackami, a środek jej zajmował wykonany przez piekarza Priap i w dość obszernej szacie
dźwigał, pospolitym zwyczajem, wszelkiego rodzaju owoce i winogrona. Z łakomstwem
sięgamy rękoma do tej wspaniałej konstrukcji, a tu nagle nowa dawka zabawności zasiliła
naszą wesołość: wszystkie placki i wszystkie owoce nawet przy najmniejszym nacisku i
dotyku zaczęły tryskać szafranem i ostry płyn dosięgał nawet twarzy, liznąwszy więc, że to
danie nasiąknięte tak nabożnym składnikiem ma w sobie coś świętego, powstaliśmy z miejsc i
wyprostowani wypowiedzieliśmy słowa: „Na szczęście Augusta

ojca ojczyzny!”

mokry lis — wyrażenie przysłowiowe, tyle co: zmyty, zawstydzony, skompromitowany.

z wywróconą togą — jak urzędnik ogłaszający wyrok śmierci.

homerystom — recytatorom mimicznym grającym epizody z poematów Homera.

dwóch braci… zaraz rzecz wyjaśni — nowy popis „uczoności” Trymalchiona: Diomedes nie był bratem

Ganimedesa ani Heleny. Braćmi Heleny byli Kastor i Polluks. Nie Agamemnon ją porwał, lecz Parys. Nie za nią
została podrzucona Dianie łania, lecz łania ta zastąpiła Ifigenię. Parentyni, lud istryjski, nie mieli nic wspólnego
z wojną trojańską. Nie wiadomo, jaką drogą Trymalchion pomieszał ich z Achajami. Nie dał też Agamemnon
Ifigenii za żonę Achillesowi w Iliadzie (IX 144 i n.; 286 i n.), lecz w Ifigenii w Aulidzie Eurypidesa , finguje
zaręczyny Ifigenii z Achillesem. Również powód szału Ajasa był zupełnie inny.

August — zaszczytny tytuł przysługujący cezarom rzymskim.

Niektórzy jednak i po Jym odcieniu czci porywali owoce. Więc i my też napełniliśmy

swoje serwety; ja w pierwszym rzędzie, bo uważałem, że nie ma dość bogatego podarku, by
wystarczająco obciążył zanadrze Gitona.

Tymczasem weszli trzej służący w podkasanych białych tunikach. Dwaj z nich postawili na

stole posążki Larów ze złotą kapsułką na szyi

, jeden zaś obnosił wokoło czarę wina i wołał:

„Bogowie łaskawi…”

…mówił, że jeden nazywa się Kerdon, drugi Felicjon, a trzeci Lukrion

. My także

prawdziwą podobiznę samego Trymalchiona, skoro już wszyscy ją ucałowali, wstydziliśmy
się pominąć.

61. Skoro więc wszyscy złożyli sobie życzenia dobrej myśli i dobrego zdrowia,

Trymalchion zwrócił spojrzenie na Nicerosa i powiedział: „Zwykle przy stole bywałeś
przyjemniejszy. A dzisiaj jakoś milczysz. I nawet nie bąkniesz nic. Proszę cię, jak pragniesz
widzieć mnie w szczęściu, opowiedz tę przygodę, co ci się przytrafiła”. Na to Niceros
uradowany uprzejmością przyjaciela: „A niech mnie wszelki zysk mija, jeśli od dawna nie
pękam z uciechy, że cię takim właśnie widzę. Niechże więc będą same wesołości; choć boję
się tych oto uczeńców, że się ze mnie będą śmiali. Ale niechże sobie! Ja jednak opowiem. Bo
co mi za strata, że ktoś się śmieje. Lepiej, gdy się śmieją, niż wyśmiewają”.

Takie gdy wyrzekł był słowa

— zaczął opowiadać następującą „historię:

„Gdym jeszcze

był niewolnikiem; mieszkajiśmy na ulicy Ciasnej, tam gdzie teraz jest dom Gawilli. Tam, jak
to z bogów woli bywa, zacząłem się kochać z żoną szynkarza Terencjusza. Znaliście tę
Melissę Tarentynkę, śliczną jagódkę. Ale ja, na Herkulesa, miałem się do niej nie cieleśnie
albo dla spraw miłosnych, lecz raczej, że była dobroobyczajna. Ile razy ją o coś poprosiłem,
nigdy mi nie odmówiono. Zarobiła asa, miałem z tego pół. Ulokowałem w jej mieszku, a
nigdy nie byłem oszukany.

Temu jej chłopu zmarło się na wsi. Wtedy to tarczą i nagolenicą napierałem, jak by się do

niej przebić. A przyjaciół poznajecie w biedzie.

62. Przypadkiem pan wybrał się do Kapui

dla załatwienia tego i owego

. Zyskawszy taką

okazję namawiam naszego lokatora, żeby mnie odprowadził do piątego kamienia milowego.
A był to żołnierz, silny jak sam czart. Odczepiamy się od domu z pianiem koguta. Księżyc
świecił   jasno,   było   jak   w   południe.   Przybyliśmy   między  grobowce.  A tu   mój   towarzysz
zaczyna iść ku kolumnom. Ja sobie siedzę i śpiewam, i liczę słupy. Następnie spojrzałem za
tamtym, a ten rozebrał się i wszystkie szaty położył wzdłuż drogi. Dusza mi poszła do nosa,
stałem jak trup. On zaś obsikał swe szaty i nagle zamienił się w wilka. Nie myślcie, że to
żarty. Żadne mienie nie ma dla mnie takiej ceny, by mnie skłonić do kłamstwa. Ale co to
zacząłem mówić? Gdy więc stał się tym wilkiem, zaczął wyć i uciekł do lasów. Ja zrazu nie
mogłem   się   zorientować,   gdzie   jestem.   Potem   podszedłem   do   jego   szat,   by  je   podnieść.
Tymczasem   szaty  skamieniały.  Kto   jak   kto,   ale   ja   mogłem   ze   strachu   umrzeć!   Mimo   to
dobyłem miecza i — rach ciach ciach — ciąłem ciemności, aż dotarłem do domu mojej
przyjaciółki. Zmieniłem się w straszydło, omal nie wyzionąłem ducha, pot lał się po mnie
między nogami, oczy obumarłe, zupełnie nie mogłem przyjść do siebie. Melissa moja zaczęła

z kapsułką na szyi — co gości musiało zdziwić, skoro Trymalchion był wyzwoleńcem i nie przywdziewał

w siedemnastym roku życia togi męskiej ani nie składał na posążku Lara, zwyczajem chłopców rzymskich
wolno urodzonych, swej kapsułki–amuletu, którą by przedtem sam nosił jako chłopiec. Trymalchion więc nadaje
sobie w ten sposób pozory wolno urodzonego.

Kerdon — od greck, kerdos, zysk; Felicjon — od łac. felix, szczęśliwy; Lukrion — od łac. lucrum, korzyść.

Takie gdy wyrzekł był słowa — zwrot epicki, np. u Wergiliusza, Eneida II 790: Haec ubi dicta dedit, użyty

już przez Lucyliusza, satyryka z II wieku p.n.e.

historię — o wilkołaku; por. S . H a m m e r , Nowele greckie, Warszawa 1950, s. 124 i n.

Kapua — znaczniejsze miasto w Kampanii.

dla załatwienia tego i owego — prawdopodobny sens zwrotu łacińskiego: ad scruta scita expedienda.

od zdziwienia, że tak późno chodzę, i dodała: Gdybyś wcześniej przyszedł, tobyś nam
przynajmniej pomógł. Wilk wpadł w zagrodę i na wszystkie zwierzęta. Jak rzeźnik upuścił im
krwi. Ale choć uciekł, nie wykpił nas: sługa nasz przeszył mu kark dzidą. — Gdym to
usłyszał, nie mogłem już dłużej mieć oczu zamkniętych, lecz z brzaskiem dnia puściłem się
do domu naszego pana jak obrabowany szynkarz

. Kiedy przybyłem w to miejsce, gdzie szaty

zamieniły się w kamień, znalazłem już tylko krew. Jak zaś przyszedłem do domu, żołnierz
mój leżał powalony na łóżku jak wół, a lekarz opatrywał mu kark. Poznałem, że to wilkołak.
Odtąd też, choćbyś mnie zabił, nigdy już „nie byłem w stanie zjeść z nim kawałka chleba. Co
o tym myślą inni, to ich rzecz. Ja, jeśli kłamię, niech ściągnę na siebie gniew waszych
duchów opiekuńczych”.

63. Wszyscyśmy osłupieli ze zdziwienia. A Trymalchion dodał: „Nie ruszam twego

opowiadania, bo możecie wierzyć, jak się włosy na mnie zjeżyły, ponieważ wiem, że Niceros
nie opowiada żadnych błazeństw. Przeciwnie, jest godny zaufania i nie gada na próżno. Bo i
sam opowiem wam rzecz dreszczem przejmującą: Osioł na dachu!

Kiedym miał jeszcze długie włosy — bo od dziecka pędziłem życie chijskie

— umarł

pieszczoszek naszego pana. Na Herkulesa, prawdziwa perła. Drugi Ganimedes!

I w ogóle

pod każdym względem! I gdy go matka nieboraczka opłakiwała, a my także w większości
braliśmy wtedy udział w żalach, nagle strzygi zaczęły swoje. Myślałbyś, że pies ściga zająca.
Mieliśmy wtedy człowieka z Kapadocji

, długonia, bardzo wielkiego zuchwałka, a miał siłę:

wołu rozjuszonego podnieść potrafił. Ten śmiało dobył miecza, wybiegł za drzwi, owinął
starannie lewą rękę i babę przebił w środku, jakoś w tym miejscu — niech zdrowie służy
temu, czego dotykam. Słyszymy jęk, a ich samych, nie będę kłamał, nie widzimy. Drągal zaś
nasz rzucił się do wnętrza i zwalił na łóżko, a całe ciało miał posiniaczone, jakby obite
batami. Bo go oczywiście dotknęła zła ręka. Zamykamy drzwi i wracamy znów do swej
powinności. Ale gdy matka chce objąć ciało swego syna, dotyka i widzi tylko kukłę ze słomy.
Nie miało to ani serca, ani wnętrzności, i w ogóle niczego. Naturalnie, już strzygi wykradły
chłopca i w jego miejsce podłożyły słomianą lalę.

Proszę ja was, musicie wierzyć, są baby, co więcej umieją; są czarownice .nocne, takie, co

wszystko wywracają do góry nogami. Zresztą drągal ów długi nigdy już po tym fakcie nie
miał swego koloru, a po kilku dniach nawet umarł w napadzie szału”.

64. My pełni zdumienia jednomyślnie w to wierzymy. Całujemy stół

i prosimy, by duchy

trzymały się swoich miejsc, gdy będziemy wracać z tej uczty. A prawdę mówiąc — już mi się
wydawało, że jakoś więcej lamp świeci się w jadalni i że cała sala się odmieniła.

Tymczasem Trymalchion zwrócił się do Plokamosa: „Do ciebie mówię, Plokamosie. Nic

się nie ozdywasz? Nic nas nie bawisz? A zwykle byłeś ciekawszy. Śpiewnie i pięknie
recytowałeś partie komediowe, dorzucałeś do tego piosenki. Oj, oj, opuściłyście nas, słodkie
figi karyjskie

!”

obrabowany szynkarz — aluzja do jednej z bajek Ezopa: rozbójnik chcąc sobie przywłaszczyć piękny

płaszcz szynkarza przysiadł się do niego i zaczął opowiadać, że przez trzy krotne ziewnięcie. potrafi się
zamienić w wilka. Ziewnął więc raz, ziewnął drugi raz, szynkarz przerażony chce uciekać, ale tamten złapał go
za płaszcz prosząc, by pilnował jego szat, gdy sam będzie wilkiem. Szynkarz zrzucił płaszcz i ze strachu
pozostawił go rozbójnikowi, a sam uciekł.

Osioł na dachu! — wyrażenie przysłowiowe, oznaczające tyle co „Okropność!”, ponieważ pojawienie się

zwierzęcia domowego na dachu uważano za przerażającą wróżbę, dla której odwrócenia trzeba było
przedsięwziąć zaraz ofiary i praktyki magiczne.

chijskie — jak Chijczycy, mieszkańcy znanej wyspy u wybrzeży Małej Azji, mający sławę sybarytów.

Ganimedes — piękny chłopak, porwany przez Zeusa, był na Olimpie podczaszym bogów.

Kapadocja — kraina w Azji Mn., skąd dużo rekrutowało się niewolników.

Całujemy stół — zapewne w celach apotropaicznych, dla odwrócenia złego od siebie.

figi karyjskie — tj. słodycze, przyjemności, okrasy.

Na to tamten: „Zjechały z toru moje kwadrygi, odkąd stałem się podagrykiem. Kiedyś,

kiedy byłem młodzieniaszkiem, omal nie stałem się gruźlikiem od śpiewania. Tańczyć,
recytować, grać balwierza, co? Kiedy mi w tym kto dorównał? Chyba jeden Apelles

”. Tu

przyłożył rękę do ust i syknął coś paskudnego. Potem twierdził, że było to coś greckiego.

Zresztą Trymalchion sam także popisał się naśladowaniem trąb — potem zwrócił oczy na

swego kochanka. Nazywał się Krezus. Chłopiec to .był kaprawy, z arcybrzydkimi zębami, w
danej zaś chwili zieloną opaską barwy poru owijał czarną i nieprzyzwoicie tłustą suczkę,
kładł na jej poduszce półfuntowy chleb i tuczył ją, choć już z przesytu jeść nie chciała. Tu
Trymalchion przypomniał sobie o swym Scylaksie i kazał przyprowadzić tego „stróża domu i
jego mieszkańców”. Zaraz też przyprowadzono olbrzymiego psa na łańcuchu. Odźwierny
kopnięciem nogi dał mu do poznania, że ma się położyć, i pies położył się przy stole. Tu
Trymalchion rzucił mu białą bułkę dodając: „Nikt w moim domu nie kocha mnie więcej”.
Chłopiec oburzył się na tę tak wylewną pochwałę Scylaksa, postawił suczkę na podłodze i
poszczuł ją na niego. Scylaks naturalnie, idąc za swym psim instynktem, napełnił jadalnię
okropnym szczekaniem i omal nie rozszarpał Perełki Krezusa. Rzecz zresztą nie skończyła się
na samym hałasie i tej batalii. Na stole wywrócił się świecznik i potrzaskał wszystkie
naczynia kryształowe, a przy tym . kilku biesiadników obryzgał gorącym olejem.

Trymalchion nie chcąc pokazać swego niezadowolenia z powodu tej straty ucałował

chłopca i kazał mu wsiąść na swój grzbiet. Ten bez zwłoki użył go za konia i całą dłonią
klepiąc raz po raz po łopatkach śmiał się i wołał:

„Policzku, policzku, policz to

!” Uśmierzony więc na chwilę Trymalchion kazał namieszać

wina w wielkim mieszalniku i podać do picia wszystkim niewolnikom siedzącym u stóp
gości, z tymi zastrzeżeniem: „Jeżeli któryś nie zechce przyjąć, wlej mu to na głowę. W dzień
powaga, teraz zabawa”.

65. Po tym geście łaskawości poszły smakołyki, których samo wspomnienie budzi we

mnie, proszę mi wierzyć, odrazę. Podano bowiem wszystkim wkoło po jednej tłustej kurze,
zamiast kwiczołów, oraz jaja gęsie w kapturkach, a Trymalchion gorąco zapraszał nas do
jedzenia tego, dodając, że kury są wyczyszczone z kości.

. Tymczasem w podwoje jadalni zastukał liktor

i do sali wszedł nowy gość, ubrany w białą

szatę, w otoczeniu olbrzymiej świty. Ja, wystraszony tą dostojnością, myślałem, że to pretor

przyszedł. Zamierzałem więc powstać i opuścić bose nogi na ziemię, ale Agamemnon
wyśmiał to moje zakłopotanie mówiąc: „Hamuj się, skończony głupcze, to sewir, Habinnas, i
zarazem kamieniarz, który — widać — jest tu najlepszym wykonawcą nagrobków”.

Uspokojony tym wyjaśnieniem położyłem się z powrotem na łokciu i z wielką ciekawością

przyglądałem się wchodzącemu Habinnasowi. Był on już pijany. Położył ręce na ramionach
swej żony, na głowie miał kilka wieńców, a z czoła spływało po nim pachnidło aż do oczu.
Zajął miejsce pretorskie i zaraz zażądał dla siebie wina i ciepłej wody. Trymalchion
rozochocony tą wesołością sam . także zażądał większego pucharu i zapytał gościa, jak —go
tam przyjmowano. Na to ten: „Niczego nam nie brakowało prócz ciebie; myślami byłem tutaj.
Zresztą, na Herkulesa, było dobrze. Scyssa urządzała na cześć swego niewolnika przyzwoitą
ucztę pośmiertną. Wyzwoliła go po śmierci. A myślę, ma jeszcze z poborcami dwudziestej
części poważną sprawę o dopłatę. Bo zmarłego oceniają na pięćdziesiąt tysięcy. Ale było
jednak przyjemniej, choć połowę napiwku musieliśmy wylać na jego kosteczki”.

66. Tu Trymalchion: „Ale co mieliście do jedzenia?” A on: „Powiem wam, jeśli zdołam.

Bo tak znakomitą mam pamięć, że nieraz zapominam, jak się nazywam. Mieliśmy jednak na

Apelles — aktor tragediowy z czasów Kaliguli, odznaczający się pięknym głosem.

Policzku, policzku, policz to — powiedzenie z jakiejś zabawy dzieci przy przewiązanych oczach.

liktor — publiczny sługa wyższych urzędników, który nosił przed nimi topory zatknięte w pęki rózg; tu

przesadnie o woźnym.

pretor — jedna z najwyższych godności w hierarchii urzędniczej rzymskiej.

pierwsze danie wieprza w wieńcu kiełbas, a dokoła tego kiszki z krwią i znakomicie
przyrządzoną potrawkę z żołądków drobiu. I naturalnie buraki. I chleb razowy, pieczony w
domu. Ja go wolę niż biały. Bo i siły daje, i nie wyciska mi łez z oczu, gdy załatwiam swą
potrzebę. Na drugie danie było zimne ciasto, a do tego ciepły miód z wybornym hiszpanem. Z
tego ciasta więc nie zjadłem ani krzty. Miodem za to bez przerwy się częstowałem. Do tego
cieciorka

i łubin, orzechy do woli i po jednym jabłku. Ale ja porwałem dwa i oto mam je

zawiązane w serwecie. Bo jeśli nie przyniosę czegoś w podarku mojemu małemu
niewolnikowi, będę miał awanturę. Dobrze mnie upomina moja pani. Na dodatek mieliśmy
mięso niedźwiedzie. Scyntylla spróbowała go nieopatrznie i omal nie zwymiotowała swych
wnętrzności. Ja natomiast zjadłem sobie ponad funt. Bo miało smak samego dzika. A jeżeli,
powiadam, niedźwiedź zjada biednego człowieczka, o ileż więcej ten człowieczek winien
zjadać niedźwiedzia! Na koniec mieliśmy miękki ser i wino gotowane. I po jednym ślimaku, i
flaczki, i wątróbkę na talerzykach, i jajka w kapturkach, rzepę, musztardę, cały talerz
zapaskudzony i — koniec, Palamedesie

! A — jeszcze: w misie niesiono wkoło oliwki w

occie z kminkiem, z czego niektórzy jeszcze nie wychowani brali po trzy garście. Ale szynce
tośmy dali spokój.

67. Ale powiedz mi, Gajuszu, dlaczego Fortunata nie jest przy stole?” Na to Trymalchion:

„Tak ją znasz? Jeżeli nie pochowa srebra, nie rozdzieli resztek między służbę, to kropli wody
do ust nie weźmie”.

„Nie” — odparł Habinnas — „jeżeli ona nie zajmie miejsca przy stole, ja się wynoszę”. I

już się zabierał do wstawania, gdyby nie to, że na dany znak cała służba czterykroć i więcej
razy wołała Fortunatę. Przyszła więc w sukni podtrzymywanej w pasie żółtozieloną
przepaską, tak że od spodu widać było wiśniową tunikę, kręcone obręcze na nogach i białe
złocone buciki. Wycierając ręce w chustkę od potu, którą miała na szyi, przysunęła się do tej
sofy, którą zajmowała żona Habinnasa, Scyntylla, i przyjęta przez nią oklaskami ucałowała ją
mówiąc: „Można przy tobie?” A potem doszło do tego, że Fortunata ze swych bardzo grubych
ramion ściągała obręcze i pokazywała podziwiającej je Scyntylli. W końcu odpięła też
obręcze z nóg i zdjęła złotą siatkę z włosów twierdząc, że jest wykonana ze złota pierwszej
próby.

Zwrócił” na to uwagę Trymalchion. Kazał przynieść wszystko do siebie i powiedział:

„Widzicie, oto kajdany kobiece. Tak to my, niedołęgi, dajemy się obdzierać. Musi mieć sześć
i pół funta. Niemniej i ja także mam naramiennik dziesięciofuntowy, zrobiony z tysięcznych
części dochodów, ślubowanych Merkuremu

”. Wreszcie żeby nie myślano, że kłamie, kazał

przynieść wagę i obejść z nią wkoło, by każdy sprawdził ciężar.

Ostatecznie i Scyntylla nie dała za wygraną. Ściągnęła ze swojego karku złote pudełeczko

— nazywała je Szczęściarzem — i wydobyła zeń dwa dzwoniące kolczyki. Pokazała je
Fortunacie, by znowu w niej na odmianę wzbudzić podziw, i dodała: „Z łaski mego pana nikt
nie ma lepszych”.

Na to jednak Habinnas: „Co? Wyczyściłaś mnie do cna, żeby ci kupić te bobki szklane. Na

pewno, gdybym miał córkę, obciąłbym jej uszy. Gdyby nie było kobiet, mielibyśmy wszystko
za bezcen. A tak, to ciepłym siusiasz, a pijesz zimne”.

Tymczasem kobiety urażone śmiały się między sobą i całowały się pijane, przy czym jedna

chwaliła się, jaką to ona zapobiegliwą jest panią domu, a druga wygadywała na przyjemnostki
męża i zaniedbywanie jej. I kiedy się tak ściskały, Habinnas wstał po cichutku, złapał

cieciorka — ciecierzyca, prawdopodobnie jedna z odmian grochu.

koniec Palamedesie! — w oryginale pax Palamedes, tj. koniec wyszukanych rzeczy, koniec pomysłowości;

Palamedes — tu przysłowiowo jako człowiek pomysłowy, wynalazczy.

Merkury — u Rzymian szczególnie bóg handlu i interesów pieniężnych, często przedstawiany z workiem

pieniędzy; jemu więc ślubowano i oddawano w ofierze część dochodów uzyskiwanych pod jego patronatem,
czego jednak Trymalchion nie zrobił, choć ślubował.

Fortunata za nogi i położył je na sofie. „Au, au!” — krzyknęła głośno, bo tunika przesunęła
się jej aż ponad kolana. Poprawiła się i w ramionach Scyntylli ukryła w chustce od potu twarz
rozpaloną do czerwoności.

68. Teraz nastąpiła przerwa. Trymalchion kazał podać drugie dania. Na to niewolnicy

usunęli wszystkie stoły i przynieśli inne. Posypali podłogę trocinami barwionymi szafranem i
minią, i — czegom nigdy jeszcze nie widział — proszkiem utartym z przeźroczystego
kamienia. Bezpośrednio potem Trymalchion rzekł: „Mógłbym wprawdzie poprzestać na tym
daniu: bo oto drugą zastawę już macie. Ale jeżeli masz tam coś dobrego, przynieś!”

Tymczasem niewolnik aleksandryjski, który służył gościom ciepłą wodą, zaczął

naśladować śpiew (słowika, a Trymalchion raz po raz wołał: „Coś innego!” I oto inna zabawa:
niewolnik siedzący u stóp Habinnasa nagle — widocznie na rozkaz swego pana —
zadeklamował głosem śpiewającym:

Tymczasem zaś Eneasz z flotą już pełne pruł morze…

Nigdy głos bardziej cierpki nie uraził mych uszu. Bo prócz tego, że mylił się nieuk i

wykrzykując śpiewał już to za wysoko, już to za nisko, wplatał w to jeszcze wiersze
atellańskie, tak że wtedy po raz pierwszy zraził mnie do siebie sam Wergiliusz. Zmęczony
jednak skończył wreszcie, a wtedy Habinnas dodał: „A uczył się kiedy? Za to ja go
kształciłem i posyłałem do kuglarzy, by się im przysłuchiwał. Toteż nie ma sobie równego,
czy zechce naśladować parobka od mułów, czy tychże kuglarzy. Beznadziejnie bardzo jest
utalentowany. Jest jednocześnie także szewcem, kucharzem, piekarzem, każdej muzie umie
służyć. Ma tylko dwie wady. Bez nich byłby na piątkę! Jest obrzezany i chrapie. Bo to, że jest
zezowaty, nie przeszkadza mi: ma spojrzenie jak Wenus! Toteż niczego nie przemilczy, a oko
prawie nigdy nie spocznie. Kupiłem go za trzysta denarów”.

69. W słowa jego wtrąciła się Scyntylla: „Na pewno nie wszystkie jeszcze umiejętności

tego nicponia wymieniasz. To także twój rajfur! Ale to już ja się postaram, by go
napiętnować”.

Tu zaśmiał się Trymalchion dodając: „Poznaję w nim Kappadoka; nie odmawia sobie

niczego. I na Herkulesa, chwali mu się to. Bo tego po śmierci nikt nam nie da. A ty, Scyntyllo,
nie bądź zazdrosna. Wierz mi, my was też znamy. Obyście mnie tak w zdrowiu widzieli, jak
ja nieraz moją własną panią tak wymaglowałem, że nawet pan coś podejrzewał. I dlatego
wyprawił mnie na wieś. Ale cicho, języku, dostaniesz chleba”.

Teraz bezecny niewolnik, jakby go spotkało uznanie, wydobył z fałdu lampkę z palonej

ziemi i przez przeszło pół godziny naśladował trębaczy, a wtórzył mu przy tym Habinnas na
palcach wgniecionych w dolną wargę. Na domiar wszystkiego jeszcze i na środek wystąpił i
tu operując trzcinami naśladował chórowych klarnecistów, to znowu w płaszczu od deszczu, z
biczem w ręku, przedstawiał życie powożących mułami. Wreszcie Habinnas przywołał go do
siebie, ucałował go i podał mu coś do picia dodając: „Świetnie, Masso, daję ci parę obuwia”.

I nie byłoby końca tylu tym udrękom, gdyby nie to, że przyniesiono ostatnie dania:

kwiczoły w pszennym cieście, nadziewane rodzynkami i orzechami. Za nimi zaś szły jeszcze
cydońskie

pigwy natkane kolcami, tak że imitowały jeże. To na razie było jeszcze znośne, ale

nie brakło daleko koszmarniejszego dania, które sprawiało, że wolelibyśmy umrzeć z głodu.
Mianowicie postawiono przed nami, jak się nam wydawało, tuczoną gęś, a do tego ryby i
wszelkiego rodzaju ptactwo,. przy czym Trymalchion mówił: „Wszystko, co tu na stole
widzicie, kochani, wykonane zostało z jednej materii”.

Ja naturalnie przy swojej arcybystrej orientacji, z miejsca domyślałem się, co to jest, i

spoglądając na Agamemnona mówię: „Dziwić się będę, jeśli to wszystko nie jest wykonane z

wiersz z Wergiliusza Eneidy V 1: Interea medium Aeneas iam classe tenebat…

cydoński — kreteński.

gnoju albo przynajmniej z błota. Widziałem, jak w Rzymie w czasie saturnalii robiono tego
rodzaju fikcyjne dania”.

70. Jeszcze nie skończyłem mówić, gdy Trymalchion wyjaśniał: „Jak pragnę wzrostu —

majątku, nie tuszy, kucharz mój naprawdę wszystko to zrobił z wieprza. Nie można sobie
wyobrazić cenniejszego człowieka jak zechcesz, to z podogonia świni zrobi rybę, ze słoniny
grzywacza, z szynki turkawkę, z biodrówki kurę. Dlatego też z mojej inwencji nadane mu
zostało cudowne imię: nazywa się Dedal

. A ponieważ —ma dobrą głowę, więc przywiozłem

mu z Rzymu upominek: noże z noryckiej stali

”. Zaraz też kazał „je przynieść i oglądał je z

zachwytem, a także nam dał możność wypróbowania ostrza na własnej gębie.

Nagle weszli do sali dwaj niewolnicy robiąc wrażenie, jakby się pokłócili przy sadzawce.

W każdym  razie  na karkach  trzymali  jeszcze  amfory. Rolę rozjemcy między skłóconymi
wziął   na   siebie  Trymalchion,   ale   żaden   z   nich   nie   chciał   przyjąć   wyroku   sędziego,   lecz
wzajemnie tłukli sobie amfory kijem. Na widok tej zuchwałości pijanych zrobiło się nam
głupio i wytrzeszczaliśmy oczy na walczących z sobą, a tu widzimy — z brzuchów amfor
wypadają ostrygi i grzebielinki, które chłopiec zebrał na półmisek i podał wkoło gościom.
Elegancji  tego   wszystkiego   dorównał   też   kucharz:   na  srebrnym  ruszcie  przyniósł   ślimaki
śpiewając przy tym głosem drżącym i odrażającym.

Wstyd opowiadać, co było dalej. Nie znanym dotąd obyczajem służący z długimi włosami

przynieśli w srebrnej misie pachnidło i natarli nim stopy biesiadników, a przedtem golenie aż
do kostek otoczyli nam wiankami. Następnie trochę z tego pachnidła wlano także do naczynia
na wino i do lampy.

Już Fortunacie zachciewało się tańczyć, już Scyntylla przeważnie raczej klaskała, niż była

w stanie mówić, gdy Trymalchion zarządził: „Pozwalam wam, Filajryrosie i Karionie, zająć
miejsca przy stole, choć ty jesteś osławionym zwolennikiem Zielonych

. A powiedz też swojej

towarzyszce Menofili, by przyszła do stołu”.

Co tu dużo mówić? Omal nie wyparto nas z naszych miejsc na sofach; do tego stopnia

jadalnię okupowała służba. Ja przynajmniej zwróciłem uwagę na to, że powyżej mnie
usadowił się ten kucharz, który ze świni skonstruował gęś, cuchnący solanką i przyprawami
kuchennymi. Zresztą nie zadowolił się tym, że jest przy stole, ale zaraz zaczął udawać aktora
tragicznego Efezosa

i napierać na swego pana, by się z nim założył, że na najbliższych

igrzyskach cyrkowych palmę pierwszeństwa zdobędą Zieloni.

71. Rozweselony tym wezwaniem Trymalchion oświadczył: „Moi kochani, i niewolnicy są

ludźmi, i pili jedno z nami mleko, choć ich zły los przycisnął. Ale za życia mego — rychło
oni pić będą wodę wolności. A w ogóle wszystkich ich wyzwalam w swoim testamencie.
Filargyrosowi poza tym zapisuję ziemię i wspólniczkę jego życia, Kanonowi także kamienicę
czynszową i dwudziestą część dochodów, i łóżko z zasłaniem. Bo spadkobierczynią robię
Fortunatę i polecam ją wszystkim moim przyjaciołom. A dlatego to wszystko mówię tu
publicznie, żeby służba moja kochała mnie już teraz tak, jakbym już nie żył”.

Wszyscy zaczęli dziękować łaskawości pana, gdy on zapominając o żartach kazał podać

sobie egzemplarz testamentu i cały od początku do końca odczytał głośno—wśród ciężkich
wzdychań służby. Następnie spojrzał na Habinnasa i rzekł: „Co mówisz, najdroższy
przyjacielu? Budujesz mój grobowiec, tak jak ci poleciłem? Bardzo cię proszę, abyś u stóp
mego posągu umieścił mi pieska, wieńce, pachnidła, i wszystkie walki Petraitesa; żebym miał

Dedal — z greckiego daídalos, misterny, kunsztowny, albo wprost od Dedala, który także wszystko umiał

zrobić.

noryckiej stali — produkowanej w Noricum (dziś wschodnia część Austrii).

zwolennikiem Zielonych — po łac. prasinianus; w czasach cesarstwa wytworzyły się grupy woźniców

cyrkowych zielonych (prasini) i niebieskich (veneti); zwolennicy tych ostatnich nazywali się venettani. Do nich
należał Trymalchion.

Efezosa — bliżej nie znanego.

szczęście, dzięki tobie, żyć dalej po śmierci. Poza tym — front żeby miał sto stóp, w głąb
żeby  było   stóp   dwieście.   Pragnę   bowiem,   żeby  dokoła   mych   popiołów   rosły  wszelkiego
rodzaju owoce i obfitość winnic. Bo to całkiem fałszywie, żeby za życia mieć wspaniałe
domy, a nie troszczyć się o mieszkanie, w którym dłużej przyjdzie nam przebywać. Dlatego
też   nade   wszystko   chcę,   żeby   dodano:   „Ten   pomnik   nie   może   stać   się   własnością
spadkobiercy”. Poza tym postaram się zastrzec sobie testamentem, żebym po śmierci nie był
narażony na zniewagę. Jednego z wyzwoleńców postawię na straży mego grobowca, żeby
pospólstwo nie goniło na mój grób z potrzebą. Proszę cię też, żebyś na moim grobowcu
wyrzeźbił okręty płynące na pełnych żaglach. Mnie zaś samego siedzącego na trybunale, w
todze   bramowanej,   z   pięciu   złotymi   pierścieniami,   i   rozrzucającego   między   publiczność
pieniądze z worka. Wiesz przecież, że wydałem na rzecz ludu ucztę, a przy niej po dwa
denary. Wyrzeźbisz też, jeśli zechcesz, jadalnie. Przedstawisz też cały lud dogadzający sobie
w uciesze. Po prawej ręce umieścisz przy mnie posąg mej Fortunaty, trzymającej gołębia, a
niech też prowadzi suczkę na sznurku; umieścisz mojego ulubionego chłopczyka, i amfory
pojemne i dobrze zabezpieczone, żeby się z nich nie wylewało wino. Jedną możesz wyrzeźbić
rozbitą z płaczącym nad nią chłopcem. Na środku zegar słoneczny, by każdy, kto spojrzy na
godziny, chcąc nie chcąc czytał moje imię. Także, gdy chodzi o napis, uważaj pilnie, czy taki
wydaje ci się dość odpowiedni: „Tu spoczywa Gajusz Pompejusz Trymalchion Mecenatianus.
Sewirem został mianowany pod swą nieobecność. Choć mógł być we wszystkich dekuriach

Rzymu, nie chciał. Porządny, dzielny, uczciwy, wyrósł ź małego i pozostawił trzydzieści
milionów sesterców. Nigdy też nie był słuchaczem filozofa. Żegnaj! I ty także!”

72. Po tych słowach Trymalchion zaczai rzęsiście płakać, płakała i Fortunata, płakał i

Habinnas. Cała wreszcie „służba jakby sproszona na pogrzeb napełniła jadalnię żalami. Co
więcej — już i ja także zaczynałem płakać, gdy Trymalchion przemówił: „A więc, skoro
wiemy, że umrzemy, dlaczego mamy nie żyć? Jak pragnę widzieć was w szczęściu,
przerzućmy, się do łaźni. Głowę daję, nie będziemy żałować. Gorąca jak piec piekarski!”

Na to Habinnas: „Owszem, owszem! Z jednego dnia zrobić dwa — niczego bardziej nie

pragnę”. Wstał z bosymi stopami i poszedł za Trymalchionem ku jego wielkiej radości.

Ja spojrzałem na Askyltusa i mówię: „Co myślisz? Bo ja na sam widok łaźni na miejscu

wyzionę ducha”. A Askyltus: „Udajmy, że się godzimy. A gdy inni pójdą do kąpieli, my w
tłumie pryśniemy”.

To uznaliśmy za dobre. Giton przeprowadził nas przez portyk i przybyliśmy do bramy. Tu

jednak pies na łańcuchu przyjął nas takim ujadaniem, że Askyltus wpadł nawet do sadzawki z
rybami. Zresztą i ja także, pijany, który przedtem zląkłem się samego obrazu psa, zostałem
wciągnięty do tej samej topieli niosąc pomoc pływającemu. Wyratował nas jednak dozorca
atrium. Ten interweniując i psa uspokoił, i nas trzęsących się wydobył na wierzch. Giton też
już wcześniej arcychytrze wykupił się od tego psa: wszystko, cośmy mu dawali z jedzenia
przy stole, rzucał szczekającemu i pies zwabiony tym jadłem poskromił swą wściekłość. Ale
gdy całkiem zziębnięci poprosiliśmy tego dozorcę, by nas wypuścił za bramę, ten oświadczył:
„Mylisz się, jeśli sądzisz, że możesz wyjść tędy, którędy przyszedłeś. Żaden gość nigdy nie
został wypuszczony przez tę samą bramę. Inną wchodzą, a inną wychodzą”.

73. Co mamy robić, nieszczęśnicy, zamknięci w nowego rodzaju labiryncie? A już też

pragnieniem naszym stała ‘ się kąpiel w łaźni. Sami więc poprosiliśmy, by nas tam
zaprowadził. Porzuciliśmy szaty, które Giton zaczął już w przejściu suszyć, i weszliśmy do
łaźni, ciasnej, naturalnie, i podobnej do chłodni. Tu właśnie stał wyprostowany Trymalchion,
tak że nawet w ten sposób nie można było uniknąć jego odrażającej chełpliwości. Powiedział,
że nic przyjemniejszego niż kąpać się bez tłumu i że w tym właśnie miejscu była kiedyś

dekurie — pozostające do usług wyższych urzędników zrzeszenia urzędników niższych, zw. apparitores,

takich jak pisarze (scribae), liktorzy (lictores), posłańcy i woźni (viatores, praecones), składające się przeważnie
z wyzwoleńców, którzy na stanowiska te wkupywali się i często je kumulowali.

sadzawka. Potem zmęczony usiadł i zachęcony akustyką sali rozwarł swą gębę pijaną aż do
sufitu i zaczął pastwić się nad piosenkami Menekratesa

, jak mówili ci, co zrozumieli jego

język.

Pozostali goście chwycili się za ręce i biegali dokoła krawędzi basenu, i wśród wybuchów

śmiechu i strasznego wrzasku wykrzykiwali, a inni już to rękami związanymi w tyle
próbowali podnosić pierścienie z posadzki, już to w pozycji klęczącej wykręcali szyje do tyłu
i starali się dotknąć końca wielkich palców u nóg. My zaś w czasie tej zabawy weszliśmy do
wanny przygotowanej dla Trymalchiona…

…koniec końcem — otrzeźwiawszy poszliśmy do innej jadalni, gdzie znowu Fortunata

rozstawiła swe wspaniałości, tak że oprócz lamp w kształcie rybaków ze spiżu zwróciłem
uwagę i na stoły całe ze srebra, i stojące wkoło pozłacane puchary z palonej gliny, i wino na
oczach wszystkich lejące się z wora.

Tu Trymalchion zaczął słowami: „Przyjaciele, dziś mój niewolnik święci pierwsze

strzyżenie brody. Człowiek to, bez uroku, gospodarny i prawdziwy zbieracz okruszek. A więc
zabierzmy się do rzeczy i ucztujmy do białego dnia!”

74. Przy tych słowach Trymalchiona zapiał kogut. Zmieszany więc tym głosem

Trymalchion kazał wylać wino pod stołem i równocześnie także lampę skropić czystym
winem. Co więcej — przerzucił pierścień na prawą rękę mówiąc: „Nie bez powodu ten
trębacz dał sygnał: albo pożar musi wybuchnąć, albo ktoś w sąsiedztwie wyzionąć ducha.
Precz z tym od nas! Otóż kto przyniesie tego proroka, otrzyma nagrodę”.

Jeszcze całkiem nie skończył, gdy z sąsiedztwa przyniesiono koguta. Trymalchion zaś

kazał go ugotować w kotle. Rozszarpany więc przez owego najuczeńszego kucharza, który
niedawno ze świni zrobił ptaki i ryby, został wrzucony do kociołka… i gdy Dedal żłopał
strasznie ostre wino, Fortunata na bukszpanowym młynku utarła pieprzu…

Kiedy więc spożyto smakołyki, Trymalchion spojrzał na służbę mówiąc: „Cóż wy?

Czyście jeszcze nie jedli? Odejść! Niech przyjdą inni do usług”. Z kolei zatem przyszła inna
grupa i tamci zawołali: „Żegnaj, Gajuszu!”, a ci: „Witaj, Gajuszu!”

Od tego momentu wesołość nasza zaczęła się psuć. Wśród tych nowych służących wszedł

do sali wcale piękny chłopiec. Rzucił się nań Trymalchion i zaczął go nazbyt długo całować,
Stąd Fortunata, aby udowodnić równość swych praw, zaczęła Trymalchionowi złorzeczyć
nazywając go plugawcem i bezwstydnikiem, że nie umie poskromić swej lubieżności. W
końcu dodała jeszcze: „Ty psie!”

Na to Tryjmalchion urażony taką obelgą cisnął w twarz Fortunaty kubkiem. Ta zaczęła

krzyczeć, jakby oko straciła, i roztrzęsionymi rękami przysłoniła sobie twarz. Oburzyła się na
to także Scyntylla i drżącą osłoniła swymi ramionami. Do tego jeszcze chłopiec do usług
przysunął do jej policzka garnuszek z zimną wodą, a Fortunata schyliła się nad nim i zaczęła
jęczeć i płakać. Na to znów Trymalchion: „Bo niby co? Ta muzykantka nie pamięta, kim jest?
Z niewolniczego podwyższenia

ją wyrwałem, uczyniłem człowiekiem między ludźmi. A ona

nadyma się jak ta żaba, zamiast spluwać do swojej sukni

. Kloc, nie kobieta! Ale kto się

urodził w budzie, nie śni o pałacach. Niech mi mój duch opiekuńczy tak sprzyja, jak ja się
postaram poskromić tę Kasandrę w butach

! I ja — tak, biedny poczciwina! — mogłem wziąć

dziesięć milionów sesterców. Ty sama wiesz, że nie kłamię. Perfumiarz Agaton wczoraj
właśnie wziął mnie na bok i powiedział: Radzę ci, nie pozwól, by ród twój zaginął

— A tu ci

grając dobrodusznego i nie chcąc uchodzić za niestatecznego sam sobie siekierę wpakowałem

Menekrates — wyróżniany przez Nerona śpiewak (citharoedus).

z niewolniczego podwyższenia — tj. z podwyższenia (catasta), na którym stawiano niewolników

przeznaczonych na sprzedaż.

spluwać do sukni — dla odwrócenia od siebie kary bogów za zbytnią pewność siebie; por. P l i n i u s z ,

Hist. natur. XXVIII 36: spluwając do fałdy prosimy bogów o przebaczenie nam zbyt śmiałych nadziei.

Kasandrę w butach — może tyle co dumną, zuchwałą. Aluzja do jakiejś roli Kasandry w tragedii?

w nogę. Dobrze, postaram ja się, że mnie będziesz pazurami szukać! A żebyś od razu
zrozumiała, czegoś sobie narobiła: Habinnasie, nie chcę, byś jej posąg umieszczał na moim
grobowcu; żebym przynajmniej po śmierci był wolny od kłótni. Owszem, żeby wiedziała, że
mogę ją ukarać: nie chcę, by mnie zmarłego całowała”.

75. Po tym uderzeniu piorunu Habinnas zaczął prosić, żeby się przestał już gniewać, i

dodał: „Nikt z nas nie jest bez grzechu. Jesteśmy ludźmi, nie bogami”. To samo i Scyntylla
mówiła wśród płaczu. I powołując się na jego Geniusza mówiła doń po imieniu i prosiła, by
się przełamał.

Nie powstrzymał już dłużej łez Trymalchion i odrzekł: „Proszę cię, Habinnasie, jak pragnę,

byś miał korzyść ze swego dorobku: jeżeli zrobiłem coś niewłaściwie, pluń mi w twarz!
Ucałowałem chłopca za to, że jest taki zapobiegliwy; nie dla jego piękności, lecz ponieważ
jest zaradny: dzieli przez dziesięć, książkę czyta z miejsca, ze swych dziennych przydziałów
sprawił sobie tracki mundur, stołek z oparciem kupił sobie za swoje, i dwa naczynia. Nie jest
więc godny, bym go nosił w sercu? Ale Fortunata nie pozwala! Tak ci się widzi, ty plątonoga?
Radzę ci trawić swój kąsek, drapieżnico, i nie pobudzać mnie do szczerzenia zębów, —
kochaneczko! Bo inaczej poznasz mój móżdżek! Wiesz, jaki jestem: co raz postanowię, to
jakby gwoździem do deski przybił. — Ale pamiętajmy o żywych. Was, przyjaciele, proszę,
bawcie się miło. Bo i ja byłem tym, czym wy jesteście. Ale dzięki swej dzielności doszedłem
do tego oto. Rozumeczek robi z nas ludzi. Reszta — to wszystko śmiecie. Dobrze kupić,
dobrze sprzedać! Ktoś inny powie wam co innego. Ja pękam ze szczęścia. A ty, chrapaczko,
jeszcze wciąż chlipiesz? Ale jak zacząłem mówić — do tej fortuny doprowadziła mnie moja
zapobiegliwość. Przybyłem z Azji taki, jak ten kadelaber: nie mówiąc wiele — codziennie
miałem zwyczaj mierzyć się z nim. I żeby szybciej mieć brodaty dziób, oliwą z lampy
smarowałem wargi. Ale i tak przez czternaście lat służyłem swemu panu za kochanka. Nie
przynosi wstydu to, co pan każe. Ale i samej pani umiałem dogodzić. Wiecie, co mam na
myśli. Milczę; bo nie należę do samochwalców.

76. Ostatecznie z woli bogów stałem się panem w domu i oto zdobyłem serduszko pana.

Co tu dużo mówić? Zrobił mnie swym spadkobiercą razem z cesarzem: złapałem senatorski
majątek. Ale nikt nie ma niczego dosyć. Zachciało mi się kupiectwa. Nie będę was nudził
szczegółami. Zbudowałem pięć okrętów, wyładowałem je winem — a było wtedy za cenę
złota — i wysłałem do Rzymu. Ale jakby na mój rozkaz: wszystkie okręty się rozbiły. Fakt,
nie  bajka. W jednym  dniu  pożarł  Neptun  trzydzieści  milionów  sesterców! Myślicie,  żem
stracił głowę? Nie była mi, na Herkulesa, ta strata w smak, jakby się nic nie stało. Dałem
budować inne okręty, większe i lepsze, i szczęśliwsze, tak że nikt nie mógł powiedzieć, żem
nie zuch. Wiadomo: wielki okręt wiele wytrzyma. Naładowałem znowu wina, słoniny, bobu,
wonności   kapuańskich,   niewolników.   Wtedy   Fortunata   pięknie   się   spisała:   wszystkie
kosztowności, wszystkie szaty sprzedała i położyła mi na rękę sto kawałków złotych. To było
zaczynem mojego dorobku. Szybko rośnie, co z bogów woli rośnie. Za jednym obrotem
zaokrągliłem rzecz do dziesięciu milionów sesterców. Zaraz wykupiłem wszystkie majątki,
które niegdyś należały do mojego patrona. Buduję dom, skupuję na rynku niewolników, bydło
zaprzęgowe.   Czegom   dotknął,   rosło   jak   plaster   miodu,   Kiedy  zacząłem   mieć   więcej,   niż
posiada cała moja ojczyzna, koniec gry: wycofałem się z kupiectwa i zacząłem pożyczać
pieniędzy wyzwoleńcom. Nie chciałem wcale tego interesu uprawiać, ale nakłonił mnie do
tego   pewien   astrolog,   który  przypadkiem   przybył   do   naszego   miasta,   Greczyn,   imieniem
Sarapa, doradca bogów. Ten mi powiedział nawet to, co sam zupełnie zapomniałem. Od igły i.
nitki wszystko mi wyłożył. Znał moje wnętrzności. Brakowało tylko, żeby mi powiedział, co
poprzedniego dnia jadłem na wieczerzę. Myślałbyś, że to ktoś, kto zawsze razem ze mną
mieszkał.

nie pozwól, by ród twój zaginął — tj. ożeń się z tą bogaczką, którą ci zalecam; a tym samym — porzuć

Fortunata.

77. Czy nie tak, Habinnasie? Bo zdaje się, byłeś przy tym?
— Tyś sobie panią przez to a to nabył. Tyś jest mało szczęśliwy, gdy chodzi o przyjaciół.

Tobie nikt nigdy nie płaci równą wdzięcznością. Ty posiadasz latyfundia

. Ty żmiję karmisz u

swego boku. I czego bym wam nie powiedział: jeszcze teraz pozostaje tai trzydzieści lat
życia, cztery miesiące i dwa dni. Prócz tego: rychło otrzymam spadek. — To mi przepowiada
moje przeznaczenie. Jeżeli więc uda mi się zdobyć posiadłości w Apulii, dosyć odbędę w
życiu drogi.

Tymczasem nade mną czuwał Merkury i zbudowałem; ten dom. Jak wiecie, była to

chałupa. Teraz prawdziwa świątynia. Ma cztery jadalnie, dwadzieścia izb, dwa marmurowe
krużganki. U góry izbę, sypialnię, w której sam sypiam, gniazdo tej oto żmii i przewygodną
izbę odźwiernego. Część dla gości pomieści wszystkich gości. Krótko: ile razy Skaurus

tutaj

przybywał, nigdzie tak nie chciał gościć jak tu. A ma blisko morza gościnę u znajomych po
ojcu.

Jest tu zresztą i wiele innych rzeczy. Zaraz wam je pokażę. Wierzcie mi: grosza masz,

groszaś wart! Masz coś, mają cię za coś. Tak wasz przyjaciel: był żabą, teraz jest królem.

Na razie, Stychusie, wydobądź szaty, w których pragnę być pogrzebany. Wydobądź też

maść pachnącą i próbkę z tej amfory, której zawartością każę umyć me kości”.

78. Nie ociągał się Stychus, lecz przyniósł do jadalni białą kapę i togę z obramowaniem, a

on kazał nam spróbować, czy jest to wykonane z dobrych wełen. Następnie uśmiechnął się i
rzekł: „Uważaj ty, Stychusie, by tego nie tknęły myszy lub mole, bo inaczej każę cię żywcem
spalić. Ja chce., mieć pogrzeb bardzo wspaniały, żeby cały lud dobre słał za mną życzenia”.

Zaraz też otwarł flaszeczkę z nardem i wszystkich nas nim potarł mówiąc: „Mam nadzieję,

że po śmierci będzie mi równą sprawiał przyjemność jak za życia”. I rzeczywiście, kazał
nalać wina do naczynia i dodał: „Wyobraźcie sobie, że zostaliście zaproszeni na moją ucztę
pogrzebową”.

Rzecz dochodziła do szczytu obrzydliwości, gdy Trymalchion otępiały od wstrętnego

opilstwa kazał wprowadzić do jadalni nowy koncert: trąbiących na rogach. Podłożył pod
siebie stos poduszek, wyciągnął się na brzegu sofy i powiedział: „Wyobraźcie sobie że
umarłem. Mówcie coś przyjemnego”.

Trębacze zagrzmieli pogrzebowym łoskotem, a szczególnie jeden, niewolnik owego

przedsiębiorcy pogrzebowego, który między gośćmi był najdostojniejszy, tak gromko zadął w
róg, że zbudził całe sąsiedztwo. W następstwie tego straż, która pełniła służbę w najbliższej
okolicy, myśląc, że dom się pali. Wyłamała pośpiesznie bramę i z wodą i toporami zaczęła
robić swoim zwyczajem zamieszanie, a my tymczasem, korzystając ze znakomitej okazji,
zwiedliśmy Agamemnona i uciekliśmy czym prędzej, zupełnie tak jak z pożaru.

79. …ani pochodni żadnej nie było pod ręką, żeby nam w tym błądzeniu torowała drogę,

ani też cisza — bo była już północ — nie obiecywała nam światła spotykanych
przechodniów

. Do tego jeszcze byliśmy pijani i nie znaliśmy terenu, w którym orientacja

nawet za dnia była zagadką. I tak przez całą prawie godzinę wlekliśmy— nogi pokaleczone
do krwi na wszystkich nierównościach kamiennych i wystających ułamkach skorup, aż
wreszcie wywikłała nas z tego pomysłowość Gitona. Co sprytny, to sprytny! Ponieważ bał się
błądzenia jeszcze i w jasny dzień, naznaczył sobie kredą wszystkie słupy i kolumny. Kreski te
pokonywały najciemniejszą noc i wyraźną swą białością pokazywały nam w tym błądzeniu
drogę.

latyfundia — wielkie posiadłości ziemskie w Italii należące do bogaczy.

Skaurus — to przydomek rodowej arystokracji rzymskiej: Emiliuszów, Aureliuszów, Terencjuszów. A więc

chodzi tu o kogoś ze znakomitej rodziny, na wysokim stanowisku. Tacy w podróży nie zajeżdżali do gospody,
lecz do znajomych, co przyjmujący ich uważali za wielki swój zaszczyt.

uciekliśmy… jak z pożaru — na tych słowach kończy się opowiadanie o uczcie u Trymalchiona.

przechodniów — którym zwykle towarzyszyła służba z pochodniami; bo ulice nie były oświetlone.

Zresztą nie mniej napociliśmy się także po przybyciu pod gospodę. Stara bowiem sama

zalewała się dość długo między lokatorami, tak że nie czułaby, nawet gdyby się ją ogniem
przypiekło. I musielibyśmy nocować na progu bramy, gdyby nie posłaniec Trymalchiona,
który tamtędy przejeżdżał z dziesięciu wozami. Niedługo więc się tłukąc wyłamał bramę
gospody i wpuścił nas wreszcie przez ten otwór do środka:

Cóż to była za noc, boginie, bogi!
Łóżko miękkie jak puch. W uścisku błogim
Oddech krążąc od ust do ust przenikał:
Ziemskich żegnam już mąk i trosk godziny,
Już zaczynam się w świat przenosić inny.

Ale bez powodu sobie gratuluję. Bo gdym, obezwładniony winem, rozluźnił pijane

ramiona, Askyltus, zawsze gotów wymyślić coś złego, podebrał mi w nocy chłopca i
przeniósł do swego łóżka. I tak Wytarzawszy się swobodnie z nie swoim bratem, który albo
nie czuł tego, albo udawał, że nie czuje, zasnął w cudzych objęciach zapominając zupełnie o
ludzkim prawie. Toteż ja zbudziwszy się i przeszukawszy łóżko pozbawione rozkoszy, jeśli
można dać jakąś wiarę kochającym, myślałem, że jednego i drugiego mieczem przeszyję i ze
snem powiążę śmierć! Ale potem poszedłem za bezpieczniejszą myślą i Gitona zbudziłem
sprawiając mu lanie, Askyltusa zaś obrzuciłem wściekłym spojrzeniem i oświadczyłem mu:
„Ponieważ przez tę zbrodnię naruszyłeś zaufanie i wspólną przyjaźń, zabieraj czym prędzej
swe rzeczy i szukaj sobie dla swego cudzołóstwa innego miejsca!”

Nie opierał się temu. Lecz kiedyśmy już jak najsprawiedliwiej podzielili łupy, dodał: „A

teraz podzielmy też chłopca!”

80. Myślałem, że sobie na odchodnym żartuje. A tu ci on bratobójczą ręką dobył miecza i

oświadczył: „Nie będziesz się cieszył tą zdobyczą, na którą sam jeden się szykujesz. Muszę
dostać swą część. A jeśli się ze mną nie będziesz liczył, odetnę ją sobie choćby tym
mieczem!”

To samo z przeciwnej strony uczyniłem i ja. Zarzuciłem płaszcz na ramię i ustawiłem się

do walki. A chłopiec wśród tego obłędu nieszczęśników, pełen rozpaczy, przypadał z płaczem
do kolan jednego i drugiego, prosił i błagał, żeby tego tebańskiego pojedynku

nie robić

widowiskiem pospolitej karczmy i nie kalać wzajemnym rozlewem krwi świętości
najjaśniejszej przyjaźni: „Jeżeli zaś” — wołał głośno — „koniecznie trzeba tej zbrodni, to
odsłaniam oto swą szyję: tu zwróćcie swe ciosy, w nią wpakujcie ostrza mieczów. Ja
winienem zginąć, bo ja zniszczyłem świętość tej przyjaźni!”

Po takich prośbach odłożyliśmy żelazo i pierwszy odezwał się Askyltus: „Ja położę kres

niezgodzie. Niech chłopiec sam idzie, za kim zechce. Niech przynajmniej w wyborze brata
ma niekrępowaną wolność”.

Ja myślałem, że tak dawne wzajemne przestawanie z sobą przeszło już wprost w więzy

krwi, i nie bałem się niczego. Owszem, na oślep i z zachłanną chciwością przyjąłem warunek
i rozstrzygnięcie rzeczy oddałem sędziemu. A ten — nawet nie zastanawiał się, by choć
trochę wydawało się, że się waha, lecz z miejsca, jak tylko padło ostatnie słowo, powstał i
wybrał brata Askyltusa.

Oświadczeniem tym rażony jak piorunem, tak jak stałem, bez miecza, upadłem na swoje

łóżko. I byłbym się jak skazaniec targnął na swe życie, gdyby nie zawiść, że wróg zwyciężył.
Askyltus dumny wychodzi ze swą nagrodą, porzuca i opuszcza w obcym miejscu
najdroższego do niedawna towarzysza i wspólnika doli i niedoli.

tebańskiego pojedynku — jakim była bratobójcza walka Eteoklesa z Polinejkiem przy jednej z siedmiu

bram Teb.

Imię przyjaźni o tyle pewne, o ile popłaca.

Zmienną koleją na desce rzecz wiodą kości do gry:

Póki trwa szczęście, druhowie, robicie miny przyjaciół,

Lecz gdy się potknie, zmieniacie twarze w ucieczce, aż wstyd!

Trupa aktorska na scenie gra mim: ten ojca ma maskę,

Ten znowu syna, a tamten rolę bogacza w nim gra:

Wkrótce, gdy rolę dla śmiechu zamkną na scenie oklaski,

Znika z nich maska przybrana, wraca prawdziwa im twarz

81. Zresztą niedługo dawałem upust łzom. Bałem się, że Menelaus, młodszy nauczyciel,

zastanie mnie wśród wszystkich nieszczęść jeszcze i samego tu w gospodzie. Zabrałem więc
manatki i w zmartwieniu wynająłem sobie miejsce na uboczu, blisko wybrzeża morskiego.
Tam przez trzy dni w zamknięciu ciągle wracało mi na myśl moje osamotnienie i poniżenie, i
biłem   się   w   piersi   chore   od   żalów,   i   wśród   tylu   najgłębszych   westchnień   raz   po   raz
powtarzałem jeszcze: „Czyż nie mogła mnie raczej ziemia pochłonąć i zniszczyć? Nie mogło
to morze, srogie nawet dla niewinnych? Uciekłem przed sprawiedliwością, wykpiłem się od
areny,   gospodarza   swego   zabiłem,   aby   przy   takich   tytułach   odwagi   siedzieć   teraz   w
opuszczeniu,   w   gospodzie   greckiego   miasta,   jak   żebrak   i   wygnaniec?   I   kto   mnie   w   tę
samotność   wpędził?   Młodzieniec   skalany   wszelką   lubieżnością,   który   nawet   według
własnego wyznania  zasłużył  na wygnanie:  przez  nierząd  wolny, przez  nierząd  uznany za
wolnego z urodzenia

; którego młode lata sprzedawano za kartą wstępu; którego jako dziewkę

wynajmował   nawet   ten,   kto   wiedział,   że   jest   mężczyzną.  A co   ten   drugi?   Ten   w   dzień
wdziewania   togi   męskiej   wdział   suknię   kobiecą.   Sama   matka   doradziła   mu   nie   być
mężczyzną. W więzieniu niewolników służył za kobietę. A teraz narobił zamieszania i zmienił
pole swej  lubieżności. Porzucił więzy starej  przyjaźni i — o, wstydzie! — tak jak jakaś
ladacznica   wszystko   sprzedał   za   uścisk   jednej   nocy!   Leżą   sobie   teraz   kochankowie   w
objęciach całymi nocami i może, wyczerpani wzajemną rozpustą, naśmiewają się z mojej
samotności. Ale nie bezkarnie! Bo ja albo nie jestem mężczyzną i człowiekiem wolnym, albo
z krwi zbrodniarzy złożę ofiarę swej krzywdzie!”

82. Tak sobie .powiedziawszy przypinam miecz do boku i żeby osłabienie nie zabiło we

mnie ducha bojowego, podniecam swe siły szczodrzejszym jedzeniem. Zaraz potem
wypadam na zewnątrz i jak szalony gonię po wszystkich portykach. Z obłędną i wściekłą
miną nie myślę o niczym innym, tylko o mordzie i krwi, i raz po raz chwytam za rękojeść
miecza, którą oddałem w opiekę bogów.

Przez to zwróciłem na siebie uwagę żołnierza, na pewno był to jakiś zbieg albo nocny

bandyta, który mówi: „Cóż ty, towarzyszu broni? Z któregoś ty legionu? Albo z czyjej
centurii

” Na to ja z całą stanowczością podawałem zmyślone imię centuriona i legion, ale on

dalej: „Ejże! W wojsku waszym żołnierze chodzą w białych bucikach?” Tu już wyrazem
twarzy i samym zakłopotaniem zdradziłem się ze swym kłamstwem. Kazał mi więc złożyć
broń i mieć się na baczności. Tak zatem odarty z broni, albo raczej pozbawiony możności
zemsty, wracam do mieszkania. A gdy porywczość moja powoli popuściła, zacząłem w duchu
dziękować zuchwałości tego żołnierza

…

Trupa aktorska… wraca prawdziwa im twarz — te cztery wiersze należy odnieść do Gitona, jak tamte do

Askyltusa. Enkolpiusz bowiem był jak ten ojciec bogaty, Giton jak syn, który zdjął maskę i pokazał, kim jest.
Nie ma powodu myśleć, że wiersze tę dostały się tutaj skądinąd.

uznany za wolnego z urodzenia — ludzie urodzeni w niewoli mogli uzyskać prawa wolno urodzonych, w

określonych warunkach, decyzją władcy.

centuria — oddział wojska rzymskiego wchodzący w legion.

Tantal

, choć głodem gnębiony, jabłek wiszących nad głową

Nie zerwie, zgasić pragnienia nie może, stojąc wśród wód.

Los to bogacza wielkiego: choć wszystko widzi przed sobą,

Użyć się boi i usty zeschłymi trawi swój głód.

…nie bardzo trzeba ufać swoim planom: los ma swą własną metodę.
83. …doszedłem do pinakoteki

, zadziwiającej wszelkiego rodzaju obrazami. Widziałem

bowiem i dzieła ręki Zeuksysa, nie zmożone jeszcze niszczącą starością, i szkice Protogenesa,
współzawodniczące w podobieństwie z samą rzeczywistością, oglądałem nie bez dreszczem
przejmującego zachwytu. A dzieło Apellesa

, określane z grecka „monoknemos”

przeżywałem wprost z nabożeństwem. Z tak wielką bowiem subtelnością oddane było
podobieństwo w konturach postaci, że miało się wrażenie, jakby namalowane w nich zostało
nawet życie! Tu orzeł wysoko w górze unosił do nieba chłopca z Idy

. Tam świetlana postać

Hylasa

odtrącającego niegodziwą najadę. Apollon potępiał swe winą splamione ręce i w

świeżo narodzony kwiat

ubierał swą rozstrojoną lirę. Tak że wśród tych malowanych postaci

wykrzyknąłem nawet, jakbym zupełnie był sam: „A więc miłość dosięga też bogów! Jowisz w
swym niebie nie znalazł takiego, kogo by kochał! Ale — mając grzeszyć na ziemi nie czynił
jednak nikomu krzywdy. Nimfa, dostawszy w swą moc Hylasa, byłaby też powściągnęła swą
miłość, gdyby myślała, że Herkules przyjdzie jej w niej przeszkodzić. Apollon sprawił, że
cienie ukochanego odrodziły się w kwiecie. I wszyscy, nawet w baśni, mieli swe pieszczoty
bez rywali. Tylko ja przyjąłem do, spółki przygodnego znajomego, sroższego niż Likurg

!”

Ale oto, gdy ja tak walczę o swoje z wiatrem, wszedł do pinakoteki siwy starzec, z
niespokojnym wyrazem twarzy, robiącej wrażenie, że kryje w sobie coś wielkiego.
Zewnętrzny jednak jego wygląd nie był tak samo dostojny. Łatwo można było poznać, że’ jest
to ktoś z tej kategorii wykształconych, których bogaci zazwyczaj nienawidzą. Człowiek ten
stanął u mego boku… powiedział: „Ja jestem poetą. I nie najniższego, jak myślę, lotu —
jeżeli tylko można mieć trochę zaufania do wieńców, które łaskawe względy często przyznają
także ludziom nieświadomym sztuki. — Dlaczegóż zatem, powiesz, jesteś tak źle ubrany? —
Właśnie dlatego. Umiłowanie talentu nigdy nikogo nie zrobiło bogatym:

Kto daje kredyt mórz wodom, zyskiem obławia się dużym;
Kto wybrał obóz i wojnę, złoto za pasem swym nosi;
Lichy pochlebca pijany leży na haftach w purpurze;
Nawet kto kusi matrony, przez grzech do zysku dochodzi.
Tylko wymowa w łachmanach trzęsie się zimnych jak lody,
Nędzarza głosem kierując do opuszczonych sztuk modły.

— zachodząca tu luka nie pozwala nam zorientować się dokładniej, w jakim związku z treścią

opowiadania pozostaje w tym miejscu idący po niej czterowiersz. ,

Tantal — król Lidii, ukarany przez bogów, cierpi w Podziemiu głód i pragnienie, stojąc w sadzawce i pod

drzewem pełnym owoców, nie mogąc ani wody, ani owoców dosięgnąć.

pinakoteka — galeria obrazów.

Zeuksys — z Heraklei, jeden z najsławniejszych malarzy starożytnych, od roku ok. 425 p.n.e. w Atenach, w

Helenie namalował ideał piękności kobiecej; Protogenes — malarz rodyjski z czasów Aleksandra Wielkiego;
Apelles — z Kolofonu, nadworny malarz Aleksandra Wielkiego.

monoknemos — tj. „z widoczną jedną tylko łydką”; chodzi zapewne o Dianę w biegu.

chłopca z Idy — Ganimedesa, którego orzeł Zeusa porwał na Olimp z góry Idą (w małoazjatyckiej

Troadzie).

Hylas — ulubieniec Heraklesa, porwany mu przez nimfy rzek i mórz w czasie wyprawy Argonautów.

kwiat — z krwi Hiakintosa, zabitego przypadkiem przez Apollona.

Likurg — tu król tracki, karmiący swe konie mięsem ludzkim, zabity przez Heraklesa.

84. Niewątpliwie tak jest. Jeżeli ktoś jako wróg wszelkich błędów zacznie kroczyć prostą

życia drogą, to najpierw budzi do siebie nienawiść przez samą różnicę obyczajów. Bo któż
jest zdolny uznawać zasady odmienne od swoich? A po wtóre — ludzie, troszczący się tylko o
gromadzenie bogactwa, nie chcą, by między ludźmi uważało się za lepsze coś innego niż to,
co sami dzierżą w swych rękach. Ścigają więc na wszelki sposób miłośników nauki, aby się
wydawało, że i oni przedstawiają niższą wartość niż pieniądz…”

„…dziwnym sposobem siostrą czystego sumienia jest bieda…”
„…chciałbym, by wróg mojej wstrzemięźliwości był na tyle czysty, by go można było

nagiąć. Tymczasem jest to zatwardziały łotr, który potrafi więcej niż sami rajfurzy…”

W ciągu dalszej rozmowy Enkolpiusz prawdopodobnie przedstawił się jakoś swemu

rozmówcy i sam dowiedział się, że tenże nazywa się Eumolpus. Opowiada on teraz o swych
przeżyciach:

85. Eumolpus: „…w służbie wojskowej w kompanii kwestora wywędrowałem do Azji.

Tam otrzymałem kwaterę w Pergamonie. Pobyt fam był mi przyjemny, nie tylko z powodu
pięknego   mieszkania.   Także   z   powodu   bardzo   ładnego   chłopca   mego   gospodarza.
Wymyśliłem wszakże sposób, żeby jako kochający go nie budzić u ojca podejrzeń. Ile razy
wspomniano   przy  stole   coś   o   miłości   do   pięknych   chłopców,  tak   gwałtownym   płonąłem
oburzeniem, z tak ponurą powagą dawałem do poznania, że nie życzę sobie, by uszy moje
obrażano nieprzyzwoitą rozmową, że upatrywano we mnie, szczególnie matka, jednego z
mędrców.  Już też  ja  zacząłem  odprowadzać  tego  efeba  do  gimnazjonu,  ja  kierować  jego
zamiłowaniami,   ja   uczyć   go   i   wychowywać,   żeby   nie   dopuszczać   do   domu   żadnego
uwodziciela…

…przypadkiem spaliśmy w jadalni — a był to dzień świąteczny, który skrócił naukę,

wesoła zaś zabawa do późna odebrała nam ochotę wracania do siebie — i wtedy około
północy poczułem, że chłopiec nie śpi. Wobec tego drżącym ze strachu szeptem pomodliłem
się do Wenery: Pani! Jeżeli ja tego chłopczyka ucałuję, tak żeby on tego nie poczuł, dam mu
jutro parę gołębi. — Chłopiec usłyszawszy o tej nagrodzie za przyjemność zaczął chrapać.
Przysunąłem się zatem do udającego i zaatakowałem go kilku pocałunkami.

Zadowoliłem się tym początkiem i wstawszy rano wcześnie przyniosłem wyczekującemu

wyborną parę gołębi. I tak wywiązałem się z obietnicy.

86. Następnej nocy miałem podobną okazję. Ale zmieniłem swe życzenie. Mówię: Jeżeli

uda mi się dotknąć go nieprzyzwoitą ręką, a on tego nie poczuje, dam mu za to przyzwolenie
dwa zażarcie walczące koguty. — Na taką obietnicę efeb już nawet sam się przysunął i, mam
wrażenie, zaczął się bać, że zasnę. Oszczędziłem mu więc tego niepokoju i całym ciałem
używałem przyjemności, nie posuwając się jednak do najwyższej rozkoszy.

Potem, gdy tylko dzień nastał, przyniosłem mu ku wielkiej radości wszystko, co

obiecałem.

Kiedy zaś trzecia noc nastręczyła mi tę sposobność, wstałem, przybliżyłem się do ucha

niby to śpiącego i rzekłem: Bogi nieśmiertelne! Jeżeli uda mi się ukraść temu chłopcu we śnie
pełną i zgodną z pragnieniem rozkosz, to za to szczęście dam mu jutro wybornego konia
macedońskiego, z tym jednak zastrzeżeniem, że tego nie poczuje, — Nigdy chłopiec nie
zasnął głębszym snem niż wtedy. Najpierw więc. nasyciłem swe ręce piersią białą jak mleko,
potem wpiłem się w jego usta, a w końcu wypełniłem wszystkie pragnienia naraz.

Rano chłopiec siedział w mieszkaniu i czekał na zwykłe postępowanie moje. Ale wiesz, o

ile łatwiej kupić gołębie czy koguty niż konia. Poza tym bałem się także, by tak wielbi dar nie
naraził na podejrzenie tego gestu mej uprzejmości. Pospacerowałem więc kilka godzin i
wróciłem do domu. I nic więcej, tylko chłopca pocałowałem. A on oglądając się wkoło
zarzucił mi ręce na szyję i mówi: „Proszę pana, a gdzie koń?”

87. …przez tę obrazę zamknąłem sobie wypracowany już dostęp. Jednak wróciłem znów

do używania.

Po kilkudniowej przerwie podobny przypadek wprowadził nas w podobnie szczęśliwą

sytuację. Kiedy poczułem, że ojciec twardo zasnął, zacząłem prosić efeba, by wrócił ze mną
do zgody i pozwolił mi dogodzić sobie, i w ogóle co mi dyktowała rosnąca człowieka żądza.
Ale on zgoła zagniewany nic innego nie mówił, tylko tyle: „Albo śpij, albo zaraz powiem
ojcu!”

Nie ma jednak tak trudnej rzeczy, której by nie wymusiła bezecność. On mówi: „Zbudzę

ojca”, a ja mimo to wpełznąłem nań i wywojowałem swą przyjemność. Nie bardzo zresztą się
opierał. Przeciwnie. Nie bez zadowolenia z tej mojej niegodziwości, po dłuższych skargach,
że został oszukany i wykpiony, i narażony na kpiny ze strony kolegów szkolnych, przed
którymi chwalił się, żem taki bogaty, w końcu powiedział: „Zobaczysz jednak, że ja nie będę
taki jak ty. Jeżeli chcesz, powtórz to samo”.

Ja naturalnie, odsunąwszy na bok wszelkie dąsanie się, wróciłem do dobrych stosunków z

chłopcem i skorzystawszy z jego łaski zapadłem w sen.

Ale nie zadowolił się tym powtórzeniem chłopiec pełnej dojrzałości i w latach palących się

do doznań miłosnych. Toteż zbudził mnie, choć spałem mocno, i mówi: „Może chcesz?” Dar
ten nie był dla mnie jeszcze tak uciążliwy. Jakkolwiek wśród dyszenia i potu, otrzymał
przecież, czego pragnął, i znowu zapadłem w sen wyczerpany rozkoszą. Nie upłynęła
godzina, a ten znów zaczyna mnie trącać ręką i mówi: „Dlaczego nie działamy?” Na to ja
tylekroć budzony już się zdenerwowałem bardzo i odpłaciłem mu jego słowami: „Albo śpij,
albo ja zaraz powiem ojcu”…

Rozmowa między Enkolpiuszem i Eumolpusem w pinakotece toczy się dalej. Eumolpus

opowiedział prawdopodobnie więcej szczegółów z historii swego życia, stąd reakcja
Enkolpiusza:

88. Podniecony tymi opowiadaniami, zacząłem go wypytywać jako doświadczeńszego o

wiek obrazów i pewne niezrozumiałe dla mnie tematy, a także o przyczynę obecnego upadku
sztuk, kiedy najpiękniejsze umiejętności zamarły, między nimi zaś malarstwo nie pozostawiło
po sobie nawet najmniejszego śladu.

Na to on: „Żądza pieniądza spowodowała ten przewrót. W dawnych czasach, gdy jeszcze

naga cnota znajdywała uznanie, kwitnęły sztuki szlachetne i ludzie na wyścigi starali się
odkryć wszystko, co by mogło służyć przyszłym wiekom. Demokryt

więc, na Herkulesa,

wydobył soki ze wszystkich ziół i życie strawił na doświadczeniach, by ujawnić właściwości
nawet kamieni i roślin.

Eudoksos

zaś zestarzał się na szczycie niebotycznej góry, by ‘uchwycić ruchy gwiazd i

nieba. A Chryzyp

, aby wzmóc swą zdolność odkrywczą, trzykrotnie czyścił swój umysł

ciemierzycą.

Ale żeby wrócić do artystów: Lizyp

zajęty uporczywą pracą nad rysami jednej rzeźby

zginął z wycieńczenia. Myron

, który niemal oddech ludzi i zwierząt umiał uchwycić w spiżu,

nie znalazł następcy. Natomiast my, nurzający się w winie przy dziewkach, nie chcemy sobie

Demokryt — z trackiej Abdery, znany twórca atomizmu i racjonalistycznego materializmu, między innymi

interesował się też matematyką, filologią, ogrodnictwem. Urodzony około roku 460 p.n.e.

Eudoksos — z Knidos, sławny— matematyk i astronom z IV wieku p.n.e.

Chryzyp — z Soloi, stoik z III wieku p.n.e., autor olbrzymiej liczby dzieł z różnych dziedzin nauki.

Lizyp — rzeźbiarz z czasów Aleksandra Wielkiego, twórca sławnego Apoxyomenos, tj. młodzieńca

ścierającego z ręki kurz po zawodach sportowych.

Myron — rzeźbiarz z V wieku p.n.e., tworzył w brązie postacie ludzkie i zwierzęce; sławna była jego

Jałówka, łudząco podobna do rzeczywistej.

zadać trudu, by przynajmniej gotowe już sztuki poznać, lecz krytykujemy starożytność, a
sami umiemy uczyć i uczyć się tylko tego, co złe. Gdzież jest dialektyka? Gdzież astronomia?
Gdzie   mądrości   najrozważniejsza   droga?   Bo   kto   kiedykolwiek   przyszedł   do   świątyni   i
ślubował coś, jeżeli dojdzie do sztuki wymowy? Kto — jeżeli dotrze do źródła filozofii?
Zresztą nie proszą nawet o dobre zdrowie ducha czy ciała, lecz jeszcze nie przekroczą progu
Kapitelu, a już ten ślubuje dar, jeżeli doczeka się pogrzebu bogatego krewnego; tamten, jeżeli
wykopie z ziemi jakiś ukryty skarb; ktoś inny, jeżeli dojdzie bez szkody do trzydziestego
miliona sesterców. Sam senat, nauczyciel tego, co słuszne i dobre, nieraz obiecuje Kapitelowi
tysiąc   funtów   złota   i   samego   Jowisza   wyposaża   w  majątek,   żeby  już   nikt   nie   wahał   się
pożądać   pieniądza.  Nie   dziw  się  zatem,   że  malarstwo  upadło,   skoro  wszystkim  bogom  i
ludziom stos złota wydaje się piękniejszy niż wszystko, co stworzył Apelles czy Fidiasz

zwariowani Greczyni!

89. Ale widzę, żeś cały ugrzązł w tym obrazie, który przedstawia zdobycie Troi. Spróbuję

więc dzieło to objaśnić ci w wierszach:

Z d o b y c i e T r o i

Dziesiąte lud żniwa frygijski

wśród grozy

W zamknięciu ..więziły i wiara w proroka
Kalchasa

w ponurych się chwiała widokach,

Gdy ścięte na Idzie

, jak przerzekł głos boży,

Pnie wloką i dęby się kładą łupane,
Na dzieło, co w konia groźnego się piętrzy.
Potężna się jama rozdyma, a wnętrze
Wojsk obóz wypełnia: tu męstwo zgniewane
Lat wojną dziesięciu się czai i zbite
Danaów

w tym wotum tkwią hufce ukryte.

Ojczyzno, wierzyłaś, że tysiąc korabi
Uciekło, kraj wolny od wroga. Tak napis
Żelazem piał ryty i Sinon

, co kłamał,

By losy na zgubę obrócić Priama.
Już bramy rozwarto. Do wotum się garnie
Lud z wojny wyzwolon. Na licach płacz błyska,
Bo radość jednako jak strach łzy wyciska.
Lecz wnet je lęk spędził: Neptuna ofiarnik,

Apelles — malarz — Fidiasz — rzeźbiarz ateński z V wieku p.n.e., najsławniejszy obok Myrona i

Polikleta.

w wierszach — w oryginale w trymetrach jambicznych; jako taki utwór ten ma charakter nie epopei, lecz

tragediowej rhesis angelike, tj. opowiadania posłańca o wypadkach, które zaszły poza sceną.

Zdobycie Troi — pod takim tytułem śpiewał też Neron poemat w czasie pożaru Rzymu, ale treść jego

pieśni musiała być jakaś inna, bo w tym utworze Petroniusza mamy tylko wzmiankę o pożarze, w ostatnich dwu
wierszach. Zresztą treść tego utworu znana jest z Iliady Homera, a także z Wergiliuszowej Eneidy II 13 i n., z
której autor brał swe natchnienie.

frygijski — trojański (Troja leżała we Frygii, kraju w Azji Mn.).

Kalchas — jeden ze sławnych wieszczów greckich. Towarzyszył on wojskom greckim w wyprawie na

Troję. On to przepowiedział im, że wojna o Troję trwać będzie dziesięć lat.

na Idzie — Ida, lesista góra w południowej Troadzie.

Danaowie — Grecy.

Sinon — szpieg grecki, który namawiał Trojan, by drewnianego konia (we wnętrzu jego ukryła się grupa

Greków) wprowadzili do miasta.

Laokoon

, z grzywą rozwianą, wołaniem

Przeraził lud cały i dzidy swej ciosem
W brzuch konia wymierzył, lecz rękę mu losy
Wstrzymały, grot odbił: podstępu moc rośnie.
Znów jednak dłoń słabą umacnia i boki
Toporu próbuje ryć cięciem głębokim:
Zamruczał ukryty tam żołnierz półgłośnie,
Z pomruku olbrzyma strach powiał nieznany.
Już idzie młódź wzięta w mur miasta wziąć Troję
I wojnę przez nowy wieść podstęp się zbroi.
A oto znak inny: gdzie Tened

wyniosły

Nad morze grzbiet dźwiga, gdzie wzdyma się fala
I skacząc odbita w głąb nurza się wody,
A szum jej daleko słyszany, jak wiosłem
Gdy w cichą noc flota pędzona mknie z dala
I morze spokojne sosnowym rwie przodem,
Patrzymy: a stamtąd dwa w kłębach się węże
Po fali do brzegu kierują i pianę
Swą piersią jak nawy wzniecają potężne.
O toń trzaska ogon, a grzywy rozwiane
Nad wodą jak ślepi błysk świecą, a morze
Błyskawic skrzy ogniem, syk straszy z topieli.
Zdrętwiały umysły. W frygijskim ubiorze
Z świętymi na głowie wstążkami synowie
Dwaj Laokoonta na brzegu stanęli:
Tych węże błyskliwe wikłają w swe zwoje.
Twarz kryje się w ręce, osłania brat brata,
O sobie nie myśli: miłość zmienia role.
Lecz w lęku wzajemnym śmierć obu wraz zmiata.
A oto i ojciec stos ofiar pomnaża
Chcąc pomoc nieść dzieciom: nań węże więc suną,
Gdy tamte połknęły, i on martwy runął.
Padł kapłan ofiarą u progu ołtarza
I ziemię przygniata. Tak Troi ruina
Od ruin świętości i bóstw się zaczyna.
Już pełną świecąca pochodnią szła Febe

Gwiazd wiodąc pomniejszych korowód po niebie:
Śpią winem i nocą zmorzeni Trojanie,
Gdy z wnętrza się sypią Danaów kompanie.
Wodzowie sił w zbroi próbują, jak kiedy
Spuszczony z zaprzęgu koń rzuca tesalski
I grzywą wyniosłą i karkiem przed biegiem.
Miecz w rękę i każdy wywija nim dziarski
I walkę zaczyna: ten ostrze zanurza
W pijanych i sen im na wieki przedłuża;

Laokoon — znany z mitologii trojański kapłan Neptuna, w opowieści różnych poetów zaduszony przez

węże wraz z jednym synem, według innych wraz z obu synami, ponieważ nie chciał dopuścić do wprowadzenia
drewnianego konia w mury Troi.

Tened — Tenedos, mała wyspa niedaleko wybrzeży Troady.

Febe — księżyc, jako siostra boga słońca, Feba.

Ten żagiew od ogni zapala ołtarzy,
Na Troję nieść święty znicz Troi się waży”…

90. …z tych, co spacerowali w portykach, rzucili na recytującego Eumolpusa kamieniami.

Lecz on, nawykły już do odbierania takich oklasków za swój talent, osłonił głowę i uciekł z
pola występu na zewnątrz. Bałem się, żeby na mnie nie wołał nazywając mnie poetą’,
puściłem się więc za uciekającym i dotarłem do wybrzeża. I gdy tylko można było zatrzymać
się poza zasięgiem rzucanych pocisków, mówię: „Proszę ciebie, cóż ty sobie myślisz z tą
twoją chorobą? Jeszcze dwóch godzin ze mną nie jesteś, a więcej już mówiłeś po poetycku
niż po ludzku. Nie dziwię się zatem, że publiczność ściga cię kamieniami. Ja także naładuję
sobie do Kieszeni głazów i za każdym razem, gdy zaczniesz wychodzić z siebie, krwi ci z
głowy upuszczę”.

Zmienił minę i mówi: „Mój młodzieńcze, nie dzisiaj to pierwsze me święcenie.

Przeciwnie, ile razy wszedłem do teatru, aby coś zadeklamować, zawsze mnie tłum częstował
takim przyjęciem. Ale. żebym z tobą nie miał także powodu do kłótni, cały dzień wstrzymam
się od tej strawy”.

Na to ja: „W takim razie, jeżeli wyrzekasz się dzisiaj swego szaleństwa, zjemy razem

kolację”.

…polecam stróżce mojego mieszkania przyrządzenie kolacyjki.

Tymczasem Enkolpiusz zaproponował Eumolpusowi pójście do łaźni. Tu spotkał Gitona:

91. …patrzę — to Giton, z płótnami i skrobaczkami łaziennymi w ręku, oparty o ścianę,

zmartwiony i skrzywiony. Widać było, że mu ta służba nie odpowiada. Toteż żeby się
upewnić co do słuszności tych obserwacji… zwrócił ku mnie twarz rozjaśnioną z radości i
mówi: „Zlituj się, bracie! Tu, gdzie nie ma broni, mówię swobodnie: wyrwij mnie z rąk tego
krwawego rozbójnika i ukarz, jak tylko zechcesz, skruchę twego sędziego. Wystarczająco
wielką będzie dla mnie pociechą, jeśli z twojej woli zginę”.

Ja każę mu ściszyć te żale, żeby nikt nie podpatrzył naszych planów, opuszczam

Eumolpusa, który deklamował poemat w łaźni, przez ciemne i brudne wyjście wyciągam
Gitona na zewnątrz i szybko lecę z nim do swej kwatery. Zamknąłem drzwi, rzucam się z
uściskami do jego piersi i twarz zalaną łzami wycieram swoją twarzą. Długo żaden z nas nie
mógł wydobyć z siebie słowa. Chłopca wciąż jeszcze szarpały nawroty łkania. A ja mówię:
„O, niegodziwości! — że cię kocham, choć porzucony, a w tej piersi, choć ciężko zranionej,
nie ma śladu blizny! Co ty na to, ty, coś ustąpił z miłości na rzecz obcego? Zasłużyłem na tę
krzywdę?”

Kiedy zauważył, że go kocham, podniósł brew wyżej…: „…ani decyzji co do miłości nie

oddawałem w ręce innego człowieka. Ale już nie mam żadnych pretensji, już niczego nie
pamiętam, jeżeli szczerze chcesz winę naprawić”.

Tak mówiłem wśród westchnień i łez, a on otarł twarz płaszczem i rzecze: „Proszę cię,

Enkolpiuszu! Apeluję do twej szczerości i pamięci: ja ciebie porzuciłem, czy tyś mnie
zdradził? Ja przyznaję i nie kryję się z tym, że widząc dwóch z bronią w ręku uciekałem do
odważniejszego”.

Wycałowałem tę pierś pełną mądrości, zarzuciłem ramiona na szyję chłopca i żeby dobrze

zrozumiał, że się z nim pojednałem i przyjaźń nasza odżyła na najszczerszej stopie, całym
sercem przypiąłem go do siebie.

92. I była już pełna noc, i kobieta dawno wykonała polecenie co do posiłku, gdy do drzwi

puka Eumolpus. Pytam: „Ilu was tam?” — i pośpiesznie przez szparę

w drzwiach zacząłem bardzo dokładnie badać, czy razem z nim nie przyszedł Askyltus.

Potem dopiero, widząc, że gość jest sam, z miejsca go wpuściłem do środka. Rzucił się na

pryczę, ale gdy na własne oczy zobaczył usługującego mu Gitona, potrząsnął głową i mówi:
„Podoba mi się ten Ganimedes. Dzisiaj powinno być dobrze”.

Nie zachwycił mnie ten tak zapobiegliwy początek i zląkłem się, że do wspólnoty

przyjąłem drugiego Askyltusa.

Eumolpus nalega, a gdy chłopiec podał mu picie, mówi: „Wolę ciebie niż całą łaźnię” —

po czym duszkiem wychylił kubek i dodał: „Nigdy nie miałem bardziej pechowego dnia.
Kąpiąc   się   w   łaźni   omal   nie   zostałem   obity;   bo   usiłowałem   siedzącym   dokoła   wanny
recytować   poemat.  A gdy mnie  wyrzucono  z   kąpieli  jakby  z  teatru,  zacząłem  krążyć  po
wszystkich kątach i głośno wołać Enkolpiusza. Z drugiej zaś strony młody człowiek, goły, bo
zgubił szaty, z nie mniejszym oburzeniem w głosie wołał natarczywie Gitona. Mnie służba
łaziebna   jakby   wariata   wyśmiewała   bezczelnym   przedrzeźnianiem,   ale   tamtego   otoczyła
tłumnie, z oklaskami i uczuciem podziwu i najwyższego respektu. Miał bowiem u podbrzusza
tak potężne wisiory, że sam człowiek mógł uchodzić tylko za strzęp tego straszydła na czary!
O, chłopie ciężko pracujący! Przypuszczani, że on, jak dziś zacznie, to jutro kończy. Toteż
zaraz   znalazł   pomoc.   Bo   ktoś,   nie   wiem,   kto,   ekwita   rzymski,   znany,   jak   mówiono,
rozpustnik, okrył bezradnego swym płaszczem i zabrał z sobą do domu, zapewne żeby sam
jeden mógł się cieszyć tak wielkim darem fortuny. . Natomiast ja— nawet własnych szat nie
wydostałbym z powrotem od garderobianego, gdybym nie podał kogoś, kto mnie znał. O tyle
to korzystniej jest polerować raczej główkę niż głowę!”

W czasie tego wykładu Eumolpusa raz po raz mieniła mi się mina. Przykrości

nieprzyjaciela, naturalnie, cieszyły mnie, a powodzenia smuciły. Jakkolwiek zresztą było,
milczałem, jakbym nic z tego, co mówił, nie wiedział, i zarządziłem .podanie kolacji…

Rozmowa rozwijała się dalej przy jedzeniu, przy czym Eumolpus robi się nieznośny przez

swe wiersze i stosunek do Gitona:

93. „…nie jest .ciekawe to, co wolno: serce rozkapryszone błędem lubi owoc zakazany.

Bażant z Kolchów

, pantarka z Afrów

, obce ptaki,

Podniebienia z dalekich krajów są przysmakiem,
Zdobyć bowiem je trudno. Gęś natomiast biała,
Kaczka pstrymi piórami się mieniąca cała —
To plebejskie jedzenie. Ryba z krańców świata
Sprowadzona najdalszych albo z Syrt

, gdzie tratwa

Mielizn orząc dno grzęźnie — towar to ceniony.
Bo rodzima już zbrzydła. Milsza też od żony
Przyjaciółka, nad różę milsze cynamony.
Bo najbardziej to kusi, co się zdobyć musi”.

Na to ja: „To tak mi przyrzekłeś, że dzisiaj nie popełnisz żadnego wiersza? Na honor twój,

przynajmniej nas oszczędź, którzyśmy cię nigdy nie obrzucili kamieniami! Bo jeżeli ktoś z
tych, co piją w tej tu gospodzie, zwęszy poetę, poruszy całe sąsiedztwo i wszystkich nas z
tego samego tytułu utrupi. Zlituj się i miej w pamięci pinakotekę czy łaźnię!”

Giton jednak skrzyczał mnie za te słowa. Chłopiec, nadzwyczajnie miły, mówił, że

nieładnie postępuję czyniąc starszemu przykre uwagi i zarazem zapominając o swej
powinności w stosunku do gościa, którego przyjąłem z ludzkiej uprzejmości, a teraz go

z Kolchów — u wschodnich wybrzeży Morza Czarnego.

z Afrów — tj. z Afryki.

z Syrt — tj. ze znanych mieliźnianych zatok u północnych wybrzeży Afryki.

obrażam i wszystko psuję. I wiele innych rad umiaru i przyzwoitości, które wybornie
harmonizowały z jego pięknością…

94. Eumolpus do Gitona: „O, szczęśliwa” — powiada — „matka twoja, że cię takim

urodziła! Brawo, winszuję! Piękność związała się z mądrością jak rzadko kiedy. Toteż, żebyś
nie myślał, żeś tyle słów na darmo stracił, znalazłeś we mnie wielbiciela. Ja będę chwałę
twoją głosił w całych poematach. Ja jako wychowawca i opiekun twój pójdę za tobą, gdzie
tylko każesz. Enkolpiuszowi nie robi się przez to żadnej przykrości. On kocha innego”.

Żołnierz ów, który mi miecz z ręki wytrącił, przysłużył się tym jeszcze i Eumolpusowi; bo

inaczej tę odwagę, której nabrałem przeciw Askyltusowi, wypróbowałbym na krwi
Eumolpusa!

Nie uszło to uwagi Gitona. Wyszedł więc z pokoju jakby po wodę i przez to przewidujące

oddalenie się gniew mój uspokoił. A gdy srogość we mnie troszeczkę ostygła, mówię:
„Eumolpusie, wolę już nawet, żebyś mówił wierszami, niż żebyś stawiał sobie tego rodzaju
horoskopy. Bo i ja jestem porywczy, i ty lubieżny. Popatrz, jak się to nasze charaktery nie
zgadzają. Wyobraź sobie zatem, że ja jestem szaleńcem. Ustąp obłąkanemu — to jest:
wychodź czym prędzej za drzwi!”

Eumolpus zmieszany tym oświadczeniem nie pytał o powód gniewu, lecz z miejsca

wyszedł za próg, zatrzasnął szybko drzwi izby, zamknął runie, czego się zupełnie nie
spodziewałem, wyjął pośpiesznie klucz i pobiegł w ślad za Gitonem.

Uwięziony więc postanowiłem skończyć życie na stryczku. I już do bocznej deski łóżka

opartej o ścianę przywiązałem pętlę wkładając w jej węzeł szyję, gdy otwierają się drzwi i
wchodzi   Eumolpus   z   Gitonem   przywracając   mnie   z   fatalnej   już   mety   do   życia.   Giton
szczególnie z boleści wpadł w rozszalałą wściekłość, podniósł straszny krzyk, pchnął mnie
obiema   rękami   i   rzucił   na   łóżko,   i   oświadczył:   „Mylisz   się,   Enkolpiuszu,   jeśli   sobie
wyobrażasz,   że   uda   ci   się   umrzeć   przede   mną.   Pierwszy   tego   próbowałem   w   kwaterze
Askyltusa  szukałem  już  miecza.  A gdybym  ciebie  nie  znalazł,  myślałem,  że  rzucę  się  w
przepaść i skończę. I żebyś wiedział, że niedaleko śmierć od tego, kto jej szuka, bądź z kolei
ty  świadkiem   tego,   czego   świadkiem   mnie   chciałeś   uczynić”.  To  powiedziawszy  porywa
brzytwę człowiekowi najętemu przez Eumolpusa do posług, pociąga nią raz i drugi po szyi i
pada u stóp naszych na ziemię. Krzyknąłem z przerażenia i, idąc w ślad słaniającego się, tym
samym narzędziem żelaznym  toruję sobie drogę do śmierci.  Ale ani  Giton nie  zranił  się
żadnym choćby cieniem cięcia, ani ja nie odczuwałem żadnego bólu. Brzytwa była tępa.
Leżała w pudle, specjalnie po to przytępiona, żeby uczący się na fryzjerów mogli jej śmiało
używać. Toteż ani ów zamówiony do usług człowiek nie przejawił przy tym strachu, ani
Eumolpus nie próbował przeszkodzić śmierci komediowej.

95. Taki rozgrywał się dramat między kochającymi, gdy wszedł gospodarz domu z częścią

kolacyjki. Przyjrzał się nam leżącym i kłębiącym się na podłodze i mówi: „Cóż wy? Pijakami
jesteście czy zbiegami, czy jednym i drugim? Któż to łóżko podniósł tak do góry? I w ogóle,
co ma znaczyć ten niezrozumiały bałagan? To wy, na Herkulesa, żeby nie płacić za izbę,
chcieliście uciec w nocy na miasto? O, nie bezkarnie! Postaram się, byście zaraz zrozumieli,
że to nie dom jakiejś wdowy, lecz Marka Manicjusza!”

Na to Eumolpus z wrzaskiem: „Co? Ty jeszcze grozisz?” — i przy tym uderzył go ręką

potężnie w twarz. A tamten po tylu wypitych z gośćmi kubkach wolny od skrupułów cisnął
glinianym garnkiem w głowę Eumolpusa i rozciął mu czoło. Ten krzyknął, a gospodarz rzucił
się   do   drzwi.   Eumolpus   oburzony   tą   zniewagą   porywa   drewniany   lichtarz,   wybiega   za
odchodzącym i gradem ciosów mści swą rozbitą brew. Służba się zbiega, gromadzą się pijani,
mieszkańcy  domu,   a   tymczasem   ja   złapawszy  okazję   do   zemsty  zamykam   Eumolpusowi
drzwi   i   odpłacając   temu   awanturnikowi   pięknym   za   nadobne   korzystam,   bez   rywala
oczywiście, i z izby, i z nocy.

Tam zaś kucharze i goście czynszowi tłuką wyrzuconego za drzwi, a jeden grozi mu prosto

w oczy pełnym pryskających flaków rożnem, drugi zaś porwał ze spiżarni widelec i z nim
ustawia się do walki. Przede wszystkim jednak kaprawa starucha, przepasana obrzydliwie
brudnym płótnem, w drewnianych niejednakowych pantoflach, wlecze na łańcuchu
olbrzymiego psa i szczuje go na Eumolpusa. Ale on od wszelkiego niebezpieczeństwa opędzał
się lichtarzem,

96. Wszystko to obserwowaliśmy przez dziurę w drzwiach, którą przed chwilą odsłoniła

zerwana rączka od drzwiczek, i biłem brawo, gdy Eumolpus brał lanie. Natomiast Giton nie
zapominając   o   swej   litości   uważał,   że   trzeba   drzwi   otworzyć   i   przyjść   z   pomocą
znajdującemu   się   w   niebezpieczeństwie.   We   mnie   jednak   trwał   jeszcze   gniew,   nie
powstrzymałem więc raki, lecz zacisnąwszy pięść dałem litującemu się ostrego kułaka w
głowę. Tak więc płacząc siadł na łóżku. Ja zaś przykładałem do dziury to jedno, to drugie oko
i   syciłem   się   zemstą   na   Eumolpusie   jakby   jakimś   pokarmem,   i   polecałem   mu   wzywać
pomocy, gdy w środek tej batalii wkroczył niesiony przez dwóch ludzi w lektyce — bo miał
chore nogi — zarządca nieruchomości, Bargates, oderwany od kolacji. Ten głosem wściekłym
i barbarzyńskim wygłosił długą mowę na pijaństwo i zbiegów, po czym zwracając się do
Eumolpusa rzecze: „O, najwymowniejszy z poetów, to ty byłeś? I nie pryskają czym prędzej
ci łotrowscy niewolnicy, nie trzymają rąk z daleka od bitki?…”

Tu toczyła się ..jakaś rozmowa, z której pozostał fragment słów Bargatesa do Eumolpusa:

„…żona moja robi mi fochy. Jeślim ci miły, nagadaj jej w wierszach, tak że się będzie

wstydzić”…

97. W czasie tej poufnej rozmowy Eumolpusa z Bargatesem wkroczył do budynku

urzędowy woźny w towarzystwie sługi publicznego i niewielkiej grupy innych osób i
potrząsając pochodnią raczej dymiącą niż świecącą głośno obwieścił: „Zagubił się niedawno
w łaźni chłopiec, lat około 16, kędzierzawy, wytworny, ładny, imieniem Giton. Kto by go
zechciał oddać albo wskazać, otrzyma tysiąc sesterców”.

Niedaleko zaś od woźnego stał Askyltus, odziany w różnokolorowy płaszcz, i na srebrnej

tacy trzymał to ogłoszenie i przyrzeczoną sumę.

Wydałem Gitonowi rozkaz natychmiastowego zniknięcia pod pryczą. Tam miał ręce i nogi

wplątać do popręgów przypiętych do krawędzi łóżka i dźwigających materac. Jak kiedyś
Ulikses

przyczepiony do barana, tak on rozciągnięty pod łóżkiem miał zmylić ręce

szukających. Giton bez zwłoki rozkaz wypełnił, w oka mgnieniu wsadził ręce do wiązań i w
zupełnie podobnym fortelu przeszedł samego Uliksesa. Ja zaś, żeby nie pozostawić miejsca
na żadne podejrzenia, przykryłem łóżko ubraniem i wygniotłem w nim ślad jednego
człowieka na miarę mojego wzrostu.

Tymczasem Askyltus przeszedł z urzędnikiem wszystkie pokoje i przybył do mojego. A

łączył z nim o tyle więcej nadziei, o ile staranniej zaryglowane zastał drzwi izby. Dopiero
sługa urzędowy wsadził topór między wiązania i wyważył zamek, zresztą słaby. Ja rzuciłem
się Askyltusowi do nóg i przez pamięć na naszą przyjaźń, przez wspólne „hasze biedy
prosiłem, żeby przynajmniej pokazał mi brata. Co więcej — chcąc, żeby ta udawana prośba
robiła wrażenie szczerości, wołam: „Wiem, Askyltusie, że przyszedłeś mnie zabić. Bo po co
przyprowadziłeś topory? Nasyć więc swój gniew. Oto nadstawiam karku, «,przelewaj krew,
której szukałeś pod pretekstem rewizji”.

Ulikses przyczepiony do barana — w Odysei czytamy, że Ulikses ukrywszy się pod baranem uciekł z

jaskini Polifema.

Askyltus odpiera zarzut nienawiści i oświadcza, że on przecież niczego innego nie szuka

prócz swego zbiega; śmierci zaś człowieka nigdy nie pożądał, tym bardziej więc śmierci
błagalnika, i to takiego, który mu — niezależnie od fatalnej kłótni — był najdroższy

Rewizja nie dała rezultatu. Askyltus i urzędnik odeszli z niczym.

98. …ale Eumolpus, ponieważ drzwi zostały wyważone i nie mogły nikomu odciąć wstępu

do izby, wpada wzburzony i mówi: „Znalazłem tysiąc sesterców! Bo zaraz pójdę za
odchodzącym urzędnikiem i doniosę, że Giton jest w twoim posiadaniu. Zupełnie zasłużyłeś
sobie na tę zdradę”.

Ja obłapiam go za kolana, a on się upiera przy swoim. Proszę, żeby ginących nie chciał

dobijać, mówię: „Miałbyś powód do złości, gdybyś mógł zdradzonego pokazać. Tymczasem
chłopiec w tym zamieszaniu uciekł. I nawet podejrzewać nie umiem, dokąd się ulotnił. Na
bogów, Eumolpusie, odnajdź tego chłopca i oddaj go choćby Askyltusowi!”

Tak ja mówię, ,.a ten, przekonany już, wierzy, gdy Giton dusząc się od powstrzymywania

oddechu kichnął trzy razy pod rząd, aż łóżko podskoczyło. Na ten ruch Eumolpus zwrócił się
w tę stronę i pozdrawia Gitona. Potem odsuwa materac i widzi Uliksesa, którego potrafiłby
oszczędzić nawet głodny Cyklop. Następnie zwrócił się do mnie i mówi: „No, co, zbóju?
Nawet teraz gdym cię przyłapał, nie masz odwagi mówić mi prawdy? I jeszcze, gdyby jakiś
bóg, sędzia ludzkich spraw, nie wydobył z wiszącego pod spodem chłopca sygnału, który go
zdradził, wystrychnięty na dudka krążyłbym bezskutecznie po karczmach…”

…Giton, o wiele bardziej przymilny niż ja, najpierw umaczaną w oliwie pajęczyną

ściągnął ranę zadaną Eumolpusowi w brew, potem wymienił mu podartą szatę na swój
płaszczyk, uścisnął go i udobruchał pocałunkami jakby jakimiś leczniczymi okładami, i teraz
zabrał się do niego mówiąc: „W twojej, ojcze najdroższy, w twojej jesteśmy pieczy. Jeżeli
kochasz swego Gitona, dopuść do siebie myśl, by go ocalić. Oby mnie jednego pochłonął
wrogi ogień albo zalało burzliwe morze! Bo ja jestem pożywką wszystkich niegodziwości, ja
ich zarzewiem. Gdybym zginął, doszłoby między poróżnionymi do porozumienia…”

99. Eumolpus: „…ja tak zawsze i wszędzie żyłem, że każdy dzień wykorzystywałem jakby

bezpowrotnie ostatni…”

Mnie łzy polały się z oczu. Proszę i błagam, żeby i ze mną wrócił do miłej zgody: bo

przecież nie jest w mocy zakochanych opanować szaleństwo zazdrości; postaram się jednak
nie mówić ani nie robić nic takiego, co by go mogło obrazić; niech tylko jako mistrz
szlachetnych umiejętności wypleni z serca wszelki świerzb bez śladu rany. „Na terenach
nieuprawnych i surowych” — mówię — „dłużej trwają śniegi; natomiast tam, gdzie ziemia
ujarzmiona pługiem kwitnie, nim słowo wypowiesz, znika lekki szron. Podobnie w sercach
osiada gniew: dzikie umysły przytłacza, wykształconych dotknie przelotem”.

Na to Eumolpus: „Byś wiedział, że prawdą jest, co mówisz, oto już pocałunkiem kończę

gniew. A więc — na nasze szczęście! Wydobywajcie swe toboły i albo chodźcie za mną, albo,
jeśli wolicie, wy mnie prowadźcie!”

W czasie tych słów ktoś pchnął drzwi. Drzwi zaskrzypiały i na progu stanął marynarz z

krzaczastą brodą i mówi: „Bawisz się, Eumolpusie, jakbyś nie wiedział, że czas nagli”.

Natychmiast wszyscy zrywamy się z miejsc, Eumolpus każe swemu najemnemu słudze,

który już dawno spał, zabrać manatki i wychodzić, ja z Gitonem wsadzam, co tam miałem, do
toboła i pokłoniwszy się gwiazdom wsiadam na okręt…

100. „…nieznośne to, że chłopiec podoba się temu gościowi. Ale co? Czyż nie jest

wspólnym dobrem wszystko, co natura stworzyła najpiękniejszego? Słońce wszystkim świeci.
Księżyc w świcie niezliczonych gwiazd nawet zwierzętom wskazuje drogę do paszy. A cóż
piękniejszego można wymienić nad wody? I one jednak płyną dla wszystkich. Sama więc

W zachowanych fragmentach utworu Askyltus znika odtąd z opowiadania.

tylko miłość ma się kryć jak rzecz kradziona miast widnieć jak chlubne wyróżnienie? O, nie!
Nie chcę mieć dóbr, których by mi nie mogli wszyscy zazdrościć. Jeden, i to stary, nie będzie
mi przeszkadzał. Nawet gdyby zechciał coś wziąć, zadyszy się i zdradzi swą robotę”.

To sobie założyłem, jakbym w to miał wierzyć, i oszukałem nieufne serce, po czym

okryłem głowę tuniką i zacząłem udawać, że śpię.

Nagle jednak, jakby los chciał zburzyć tę moją pewność siebie, na pokładzie rufy okrętu

tego rodzaju jęknął głos: „A więc mnie wykpił!” Był to głos męski, i miałem wrażenie, że
dobrze znany mym uszom, tak że aż serce we mnie mocniej zabiło. Potem tym samym
oburzeniem rozjątrzona jakaś kobieta zezłościła się mówiąc: „Gdyby tak bóg jakiś zesłał mi w
ramiona Gitona! Jakże pięknie przyjęłabym tego tułacza!”

Na to jeden i drugi z nas, podniecony tak nieoczekiwanym odezwaniem się, poczuł, że mu

się krew w żyłach ścina. Szczególnie ja, jakby opętany jakimś niespokojnym snem, długo nie
mogłem przemówić, aż w końcu drżącymi rękami pociągnąłem za koszulę zapadającego już
w sen Eumolpusa i mówię: „Na boga, ojcze! Czyjże to okręt? Kogóż on —wiezie? Możesz mi
powiedzieć?” Na to on obruszył się i odparł: „To o to ci chodziło, kiedyś chciał, by na
pokładzie zająć najbardziej odosobnione miejsce, żebyś mi teraz nie dał spokojnie spać? Cóż
ci z tego, jeśli powiem, że właścicielem tego okrętu jest Lichas z Tarentu i wiezie do Tarentu
tułaczkę Tryfajnę?”

101. Rażony tym piorunem zadrżałem cały i odsłaniając gardło mówię: „Pokonałaś mnie,

Fortuno, w końcu całkowicie!” A Giton leżał przytulony do mej piersi i długo nie mógł
przyjść do siebie. Później, gdy poty z nas spłynęły i obaj wróciliśmy do przytomności,
objąłem Eumolpusa za kolana i mówię: „Zlituj się nad ginącymi i dla wspólnoty naszych
zamiłowań podaj nam rękę! Śmierć nadchodzi i może nas pogrzebać, chyba że ty tego nie
zechcesz”.

Przytłoczony tym niemiłym posądzeniem przysięga na bogów i boginie, że nic nie wie, co

się stało, i nie użył tu świadomie żadnego niecnego podstępu, lecz w najlepszej wierze i z
szczerymi zamiarami wprowadził nas jako przyjaciół na okręt, z którego sam już wcześniej
miał zamiar skorzystać, i mówi: „Gdzież tu znów jaka zasadzka? Jakiż Hannibal z nami
płynie? Lichas z Tarentu, człowiek jak najbardziej poważny, a przy tym nie tylko właściciel
tego okrętu, którym kieruje. Ma jeszcze kilka majątków i przedsiębiorstwo handlowe. A okręt
wynajmuje do przewożenia ładunków na rynek handlowy. No, i to ten cyklop, ten arcypirat,
któremu zawdzięczamy przewóz. Prócz niego zaś Tryfajna, piękność nad pięknościami, która
jeździ tu i tam, dla przyjemności”.

Na to Giton: ,,My właśnie przed nimi uciekamy!” I zaraz przejętemu Eumolpusowi

opowiada szybko o przyczynach nienawiści

i grożącym niebezpieczeństwie. Eumolpus

zmieszany i bezradny wzywa, by każdy powiedział, co myśli, i dodaje: „Wyobraźcie sobie,
żeśmy weszli do jaskini Cyklopa. Musi się znaleźć jakieś wyjście — chyba że zakładamy
katastrofę na morzu i w ten sposób uwalniamy się od wszelkiego niebezpieczeństwa”.

A Giton: „Nie! Namów sternika, żeby zawinął z okrętem do jakiegoś portu. Naturalnie za

opłatą. Powiedz mu, że brat twój nie znosi morza i jest u kresu sił. A udawanie to możesz
jeszcze ukoloryzować zakłopotaniem na twarzy i łzami, żeby sternik zdjęty litością poszedł ci
na rękę”. Eumolpus jednak powiedział, że tego nie da się zrobić, motywując: „Bo wielkie
okręty zajeżdżają tylko do portów osłoniętych. A mało też jest prawdopodobne, że brat tak
nagle zaniemógł. Do tego jeszcze Lichas z obowiązku będzie chciał może zobaczyć
omdlewającego, a widzisz, jak bardzo to leży w naszym interesie, by dobrowolnie
sprowadzać pana do uciekających przed nim właśnie. Ale przypuśćmy, że okręt może zboczyć
z pełnego kursu i że Lichas niekoniecznie będzie chciał obchodzić kabiny chorych: jak w
takim razie możemy w ogóle wysiąść z okrętu, by nas wszyscy nie widzieli? Z okrytymi

nienawiści — jaką na siebie ściągnęli wśród okoliczności opowiedzianych gdzieś w poprzedniej,

zaginionej części utworu,

głowami czy odsłoniętymi? Z okrytymi. Kto w takim razie nie będzie chciał podać chorym
ręki? No, to z odsłoniętymi. Wtedy jednak będzie to tyle, co samych siebie wpisać na listę
straconych”.

102. Tu ja się wtrącam: „A może by tak zaryzykować: spuścić się w dół po linie, wsiąść na

łódź, przeciąć cumę i resztę już powierzyć losowi? Nie chcę, oczywiście, wciągać w to
niebezpieczeństwo Eumolpusa. Bo jakże można niewinnego narażać na cudze
niebezpieczeństwo? Wystarczy, jeśliby nam w tym zejściu dopomógł przypadek”.

Na to Eumolpus: „Niezły to plan, gdyby był realny. Bo któż nas nie zauważy, gdy

będziemy szli? Na pewno zaś sternik, który całą noc nie śpi i nawet gwiazd ruchów pilnuje.
Zresztą choćby i spał, dałoby się go może zmylić, gdyby można myśleć o ucieczce z innej
strony   okrętu.   Tymczasem   trzeba   się   wyśliznąć   właśnie   od   rufy,  przez   same   urządzenia
sternicze. Bo tam spuszczona jest lina, trzymająca łódź na uwięzi. Poza tym dziwię się i temu,
Enkolpiuszu, że nie przyszło ci na myśl, iż na łodzi dniem i nocą siedzi na stałym posterunku
jeden żeglarz i nie można tego strażnika usunąć stamtąd inaczej jak tylko albo przez zabicie,
albo   przez   wrzucenie   przemocą   do   morza.  A czy  to   się   da   zrobić,   zapytajcie   się   swojej
odwagi. Bo gdy chodzi o to, żebym ja dotrzymał wam towarzystwa, nie cofam się przed
żadnym niebezpieczeństwem dającym nadzieję ocalenia. Jednakże płacić życiem jakby czymś
zbędnym   bez  szans  powodzenia   —  tego,  przypuszczam,   wy sami   także   nie  chcecie.  Ale
słuchajcie, czyby się wam nie podobało takie wyjście: ja was wpakuję zaraz do dwu okryć,
zwiążę rzemieniami i będę trzymał jako bagaż między rzeczami do ubrania, z tym oczywiście,
że brzegi będą  nieco uchylone, byście  mogli  oddychać  i jeść. Potem podniosę krzyk,  że
niewolnicy moi ze strachu przed surową karą rzucili się do morza. Potem gdy dotrzemy do
portu, wyniosę was z okrętu jako bagaż, bez jakiegokolwiek podejrzenia”.

Na to ja: „Jak to? Zwiążesz nas jak martwe kłody, którym brzuch nie sprawia żadnego

kłopotu? Czy może jako takich, którzy nie kichają, nie chrapią? Czyżby dlatego, że takie
właśnie oszustwo raz się udało?

Przypuśćmy zresztą, że jeden dzień tak skrępowani możemy

wytrzymać. Jeżeli jednak czy to cisza w powietrzu, czy niekorzystna pogoda przetrzyma nas
w   drodze   dłużej,   co   wtedy?   Co   zrobimy?   W   końcu   nawet   ubrania,   jeżeli   polezą   dłużej
związane, mną się i niszczeją, i karty związane zmieniają kształt: a my, młodzi ludzie, nie
zahartowani   jeszcze   w   trudach,   możemyż   bez   szkody   znosić   skrępowanie   w   szmatach   i
wiązadłach jak martwe posągi? …dalej więc musi się szukać jakiejś innej drogi ocalenia.
Popatrzcie, co ja wymyśliłem: Eumolpus jako człowiek zajmujący się literaturą ma na pewno
atrament.   Tym   środkiem   więc   przemalujemy   się   na   inny   kolor   od   włosów   do   samych
paznokci. W ten sposób jako niewolnicy z Etiopii będziemy ci do usług, weseli, bez tortur i
kłopotów, a jednocześnie zmieniony kolor zmyli naszych nieprzyjaciół”.

Ale Giton: „Naturalnie! A może nas obrzeżesz, to będziemy Judejczykami! Przekłuj nam

uszy, zaraz będziemy podobni do Arabów! Pobiel twarze kredą, a już Gallia będzie nas
uważać za swych obywateli! No, bo tak, jakby sam kolor już całkiem zmieniał nasz wygląd, a
nie trzeba było, by wiele rzeczy naraz z sobą harmonizowało i by oszustwo w sumie się
zgadzało. Przypuśćmy, że nasmarowana tą farbą twarz może się w tym stanie dość długo
utrzymać. Załóż—my, że żadne pryśniecie wodą nie zrobi na ciele plamy, a, farb a do szaty
nie przylgnie, co nieraz się zdarza, nawet gdy nie jest lepka. Ale proszę cię: czy wargi
możemy sobie pogrubić do paskudnej nabrzmiałości? Czy i włosy potrafimy tak ukręcić,
żelazkiem? Czy również czoło porysować bliznami? Czy nogi w kabłąk rozstawić, a kostki u
nóg obniżyć do ziemi? Czy może brodę na sposób cudzoziemski ułożyć? Sztuczny kolor

raz się udało — w oryginale: semel mea feliciter cessit, gdzie jednak trudno zrozumiałe mea chcą czytać

jako Menelao, a wtedy by można to odnieść do opowiadania w Odysei IV 363 i n., zwłaszcza 435 i n., gdzie
córka morskiego bożka Proteusa ukrywa Menelausa i trzech jego towarzyszy w skóry fok i tak zaczajonym
pomaga schwytać tegoż Proteusa, by im wyjawił, co mają dalej robić. Jeśli jednak interpretacja ta jest zbędna i
pozostaniemy przy lekcji mea, to aluzję tę trzeba odnieść do jakichś przeżyć Enkolpiusza opowiedzianych w
zaginionych fragmentach utworu.

skóry usmaruje ciało, ale go nie zmieni. Słuchajcie, co za myśl podsuwa —mi szaleństwo:
obwiążemy sobie głowy szmatami i damy nura w głębinę!”

103. „Niechże bogowie i ludzie uchronią” — zawołał Eumolpus — „od tak haniebnego

końca! W takim razie zróbcie raczej to, co ja wam podyktuję: sługa mój najemny, jak
poznaliście po brzytwie, jest fryzjerem; ten niech od razu każdemu z was ogoli nie tylko
głowę, ale i brwi. Z kolei ja poznaczę wam czoło zręcznym znakiem, że będzie wyglądać,
jakbyście byli ukarani piętnem

. W ten sposób te piętna odwrócą od was podejrzenia ludzi,

którzy was chcą dostać w swe ręce, i twarze wasze ukryją w pozorach kary”.

Ani na chwilę nie zwlekaliśmy z tym oszukaństwem. Podeszliśmy chyłkiem do brzegu

okrętu i daliśmy fryzjerowi do ogolenia głowy i brwi. Eumolpus zaś zapełnił czoło każdego z
nas wielkimi literami, swobodną ręką przez całą twarz pociągając znany rys piętna
niewolników–zbiegów.

Przypadkiem wszakże któryś z pasażerów, który oparty o brzeg okrętu wymiotował na

skutek choroby morskiej, zauważył przy księżycu fryzjera zajętego usługami w niewłaściwej
porze. Rzucił więc przekleństwo na wróżbę, przypominającą śluby rozbitków okrętowych

najwyższym niebezpieczeństwie, i wrócił na swe legowisko. My nie reagując na przekleństwo
szarpanego wymiotami wracamy do losem zrządzonej niedoli i ułożeni ciszą spędziliśmy
resztę godzin nocnych na niespokojnym śnie.

Nadeszło rano. Ludzie się pobudzili. Wśród ogólnej rozmowy Lichas opowiada swe

widzenie senne:

104. „…wydawało mi się we śnie, że mówi do mnie Priap: Wiedz, że Enkolpiusz, którego

szukasz, został przeze mnie doprowadzony na twój okręt”.

Na to Tryfajna wzdrygnęła się i mówi: „Myślałby ktoś, żeśmy jednym snem spali. Bo i

mnie się wydawało, że we śnie przemawia do mnie ten posąg Neptuna, który widziałam w
tetrastylu w Bajach: Na okręcie Lichasa znajdziesz Gitona…”

Tu Tryfajna opowiedziała chyba jeszcze jakiś niepomyślny dla żeglugi szczegół snu o

Gitonie.

Wtedy Eumolpus: „Teraz się przekonasz” — powiada — „że Epikur

to człowiek boski; bo

on tego rodzaju mamidła zwalcza w bardzo cięty sposób”.

Sen Tryfajny skłonił Lichasa do przeprowadzenia jakichś praktyk odwracających złą

wróżbą.

Zresztą Lichas zażegnąwszy sen Tryfajny mówi: „Kto nam zabroni przeszukać okręt, żeby

widać było, że nie lekceważymy dzieła myśli .boskiej?”

…ten, który w nocy przyłapał biedaków na ukrytej robocie, imieniem Hezus, nagle

krzyknął głośno: „A więc gdzie są ci, co się strzygli w nocy przy księżycu, dając, na boga,
najbardziej zgubny przykład? Bo słyszę, że nikomu nie wolno na okręcie ani paznokci
obcinać, ani włosów strzyc, chyba tylko w czasie burzy na morzu”.

piętnem — literą F (jako początkową słowa fugitivus, zbieg, uciekinier); niewolnicy mieli stale głowy

golone, a w niektórych wypadkach za karę golono im także brwi.

śluby rozbitków okrętowych — widocznie ślubującym w niebezpieczeństwie swe włosy oddać w ofierze

bóstwu, które by ich ocaliło; stąd strzyżenie włosów na okręcie było złowróżbne.

Epikur — filozof grecki z IY/III wieku p.n.e., głosił fizykę atomistyczną, etykę hedonistyczną, dążącą do

przyjemnych stanów duszy; na terenie rzymskim hedonizm ten pojmowano często w sensie hedonizmu
Arystypa.

105. Rozzłościł się Lichas zaniepokojony tymi słowami i krzyczy: „Co? Włosy ktoś na

okręcie obcinał? I to w nocy, w najbardziej niewłaściwej porze? Wyciągnąć mi tych
szkodników czym prędzej na wierzch, żebym wiedział, które głowy mam złożyć na ofiarę dla
oczyszczenia okrętu od zła!”

Wtedy Eumolpus: „Ja kazałem to zrobić. Ale nie myślałem przez to wywoływać złej

wróżby. Bo robiłbym to przeciw sobie samemu, skoro mam zamiar dalej korzystać z tego
okrętu. Tylko ponieważ ci szkodnicy mieli okropne i długie włosy, nie chciałem, by myślano,
że z okrętu robię, więzienie, i kazałem skazańcom usunąć z głów te śmieci. No i żeby takie
znaki piętnujących ich liter nie kryły się przysłonięte włosami, lecz mogły czytającym łatwo
wpadać w oczy. Między różnymi sprawkami przepuścili też moje pieniądze u wspólnej
przyjaciółki, od której wyciągnąłem ich właśnie ostatniej nocy, zalanych winem i
pachnidłami. Zresztą jeszcze teraz cuchną resztkami mojego majątku…”

Wobec tego, żeby dać satysfakcję bóstwu opiekuńczemu okrętu, postanowiono dać

jednemu i drugiemu po czterdzieści batów. Nie czekając też ani chwili przypadają do nas
rozsierdzeni   żeglarze   z   linami   i   zabierają   się   do   przebłagania   bóstwa   opiekuńczego
najnędzniejszą   krwią   naszą.   Ja   przynajmniej   trzy   uderzenia   przełknąłem   ze   spartańskim
poczuciem   honoru,   ale   Giton   już   przy   pierwszym   razie   tak   strasznie   krzyknął,   że   uszy
Tryfajny napełnił dobrze jej znanym głosem. Zresztą nie tylko ona została tym poruszona.
Również wszystkie służebne zwabione znanym głosem przybiegły do biorącego chłostę. A już
też Giton przez swą nadzwyczajnie piękną budowę rozbroił żeglarzy i nawet bez słów zaczął
na srożących się wpływać uśmierzająco, gdy służebne jednomyślnie zawołały: „Giton, to
Giton! Powstrzymać ręce okrutne! To Giton! Pani, na pomoc!”

Tryfajna nadstawiła uszu, już i tak gotowych, by im wierzyć, i przyleciała do chłopca.

Lichas też, który mnie bardzo dobrze znał, przybiegł, jakby i on mój głos usłyszał. I nie
patrząc ani na me ręce, ani na twarz, oczy swe zwrócił od razu do mojego podbrzusza i
potrząsnął usłużną ręką mówiąc: „Witaj, Enkolpiuszu!” I dziwiłby się jeszcze ktoś niańce
Uliksesa, że po dwudziestu latach znalazła na nim bliznę jako znak jego tożsamości, jeżeli ten
najprzebieglejszy człowiek, mimo zmiany wszelkich cech ciała i twarzy, z takim znawstwem
doszedł do jedynego dowodu tożsamości zbiega!

Tryfajna zwiedziona piętnem kary zaczęła płakać. Myślała, że te znaki wyryte na czole

pojrhanych są prawdziwe. Zniżonym głosem wypytywała nas, do jakiegoż to więzienia
dostaliśmy się w swej tułaczce, albo czyjeż to tak okrutne ręce zdolne były wykonać na nas tę
karę. „Zasłużyli ci zbiedzy” —myślała — „na jakieś dotkliwsze potraktowanie za to, że się im
sprzykrzyła moja dobroć…”

106. …przyskoczył Lichas cały zdenerwowany i zły i mówi: „O, naiwna kobieto! Jakby

rany naprawdę żelazem zadano, żeby w nie wsączyć te litery! Gdybyż to poznaczono im czoła
tego rodzaju piętnami! Mielibyśmy przynajmniej najwyższą satysfakcję. Tymczasem chciano
nas tylko podejść sztuczkami mimów i wywieść w pole piętnami — malowanymi!”

Tryfajna chciała się litować, bo jednak nie straciła całkiem nadziei na rozkosz, ale znowu

Lichas wciąż jeszcze pamiętał o uwiedzeniu mu żony i o tych obelgach, jakich doznał w
portyku Herkulesa. Z gwałtownie wzburzonym wyrazem twarzy zapowiedział: „Myślę, żeś
zrozumiała, Tryfajno, że bogowie nieśmiertelni troszczą się jednak o sprawy ludzkie. To oni
wprowadzili tych winnych, którzy tego nie przeczuwali, na nasz statek. Oni też przez
zgodność naszych snów dali nam do poznania, że to właśnie zrobili. I teraz próbuj przebaczyć
tym, których do kary przywiódł sam bóg! Co mnie dotyczy — nie jestem okrutny. Ale boję
się, że co im przepuszczę, na swoją wezmę skórę”.

Te zabobonne słowa zmieniły Tryfajnę. Oświadczyła, że nie interpeluje w sprawie ukarania

nas. Owszem, przyłącza się do pomsty, bo ta jest jak najbardziej uzasadniona: i ona przecież
doznała niemniejszej krzywdy niż Lichas, skoro przez nas jej godność i przyzwoitość
wystawione zostały na szkodę na zgromadzeniu publicznym…

W toku dalszej akcji jako orędownik pojmanych występuje Eumolpus i mówi:

107. „…mnie, jak myślę, jako człowieka dobrze znanego wybrali do tego zadania i

pośrednictwa, prosząc, bym ich pojednał z ludźmi, którzy kiedyś byli dla nich tak bardzo
dobrzy.  Nie   sądzicie   chyba,   że   ci   młodzieńcy  przypadkiem   wpadli   w  tę   pułapkę.   Każdy
podróżny pyta przede wszystkim o pewność tego, komu powierza swe losy. Zmiękczcie więc
wasze   serca   ułagodzone   już   tą   satysfakcją   i   pozwólcie   ludziom   wolnym   iść   dalej   bez
krzywdy,   dokąd   zamierzyli.   Nawet   srodzy   i   nieubłagani   panowie   poskramiają   swe
okrucieństwo, jeżeli zbiegłych niewolników zawróci czasem skrucha do domu. Oszczędzamy
też   nieprzyjaciela,   który   się   sam   poddaje.   Czego   więc   jeszcze   żądacie?   Czego   chcecie?
Przed ;wami korzą się jako błagalnicy młodzi ludzie, wolno urodzeni i uczciwi, i związani
niegdyś z wami — co jest ważniejsze od jednego i drugiego — więzami przyjaźni. Nawet
gdyby, na Herkulesa, sprzeniewierzyli wasze pieniądze, gdyby nadużyli waszego zaufania
przez zdradę, to jednak moglibyście się już zadowolić tą pokutą, której jesteście świadkami:
oto   na   czole   ich   rozpoznajecie   znaki   niewoli,   widzicie   twarze   ludzi   wolno   urodzonych
publicznie napiętnowane dobrowolnym poddaniem się karze”.

Tu jednak Lichas przerwał to wstawiennictwo pośrednika mówiąc: „Nie zamazuj ty

sprawy,  lecz   ograniczaj   się   do   każdej   rzeczy  z   osobna.   Przede   wszystkim   więc,   jeżeli   z
własnej woli tu przyszli, to dlaczego ogolili głowy? Kto zmienia swój wygląd, ten myśli o
podstępie,   nie   o   zadośćuczynieniu.   Następnie:   jeżeli   zabiegali   o   zgodę   za   twoim
pośrednictwem,   to   dlaczego   wszystko   tak   urządziłeś,   aby   tych,   za   którymi   miałeś   się
wstawiać,   ukryć?   Stąd  widać   wyraźnie,   że   ci   winni   jednak   tylko   przypadkiem  wpadli   w
pułapkę, a ty szukałeś fortelu, żeby się wykpić od niechybnej kary z naszej strony. Co do tego
zaś, że chcesz wywołać nienawiść do nas krzycząc, że są wolno urodzeni i uczciwi, uważaj,
byś przez tę pewność siebie sprawie tylko nie zaszkodził! Cóż mają robić poszkodowani,
jeżeli winni sami przychodzą do nich po karę? Ależ oni byli naszymi przyjaciółmi! No tak,
lecz   przez   to   tylko   na   tym   większą   zasłużyli   karę.   Bo   takiego,   który   czyni   krzywdę
nieznanym, nazywa się rozbójnikiem; a tego, kto przyjaciołom, omal nie bratobójcą!”

Przeciął mu Eumolpus tę niegodziwą deklamację i sam ciągnął dalej: „Jak się orientuję, nic

tak nie stoi tym młodzieńcom na przeszkodzie jak to, że w nocy obcięli włosy. To ma być
dowodem, że jednak przypadkiem wpadli na ten okręt, a nie sami tu przyszli. Lecz ja bym
chciał, byście to przyjęli z tak niewypaczoną myślą, z jak szczerym zamiarem oni to zrobili:
chcieli przecież już przed wsiadaniem na okręt uwolnić głowy od niewygodnego i zbędnego
balastu, ale wiatr pomyślny powiał wcześniej i przeszkodził im w zamierzonym zabiegu. Nie
myśleli jednak zupełnie, żeby to miało jakieś znaczenie, gdzie zabiorą się do tego, co
postanowili zrobić już wcześniej, ponieważ nie znali ani przesądu, ani zwyczaju
żeglarskiego”.

Na to Lichas: „A po cóż, chcąc prosić o przebaczenie, mieli się golić? Chyba że chodziło o

to, by dla łysiny wzbudzić więcej litości! Zresztą dlaczego mamy tu dochodzić prawdy przez
pośrednika? Co ty na to, łotrze? Jakaż to salamandra wyskubała ci brwi? Któremu bogu
ślubowałeś włosy? Odpowiadaj, magiku!”

108. Zalękły osłupiałem ze strachu przed karą i zmieszany nie mogłem nic wymyślić, co

by tu w ogóle powiedzieć w sytuacji zupełnie oczywistej …i brzydka, prócz zeszpecenia
głowy ogołoconej z włosów, także gładzizna brwi, nie różniąca się od reszty czoła, nie
pozwalała mi ani nic robić, ani mówić. A gdy mokrą gąbką otarto mi zapłakaną twarz i
zwilżony na całym obliczu atrament zasmarował, rzecz jasna, wszystkie rysy litery czarną jak
sadza chmurą, gniew ich przeszedł w nienawiść. Eumolpus oświadcza, że nie pozwoli, by
ktokolwiek zniesławiał niegodziwie i bezprawnie ludzi wolno urodzonych, i powstrzymuje
ataki srożących się nie tylko słowem, ale i czynem. W oporze tym pomagał mu ów sługa

najemny i jeden czy drugi co słabszy pasażer, raczej jakby posiłki pocieszenia niż prawdziwie
silna   odsiecz.   Ja   we   własnej   obronie   zupełnie   nie   występowałem,   lecz   grożąc   Tryfajnie
pięściami prosto w oczy wołałem głośno i śmiało, że użyję przemocy, jeżeli ta skazaniec—
baba,   jedyna   na   całym   statku   warta   chłosty,   nie   przestanie   dręczyć   Gitona.   Ta   moja
zuchwałość podnieca złość bardziej rozsierdzonego Lichasa, który oburza się, że nie pilnuję
swej   sprawy,  lecz   tyle   krzyku   robię  w  obronie   drugiego.  Zresztą  i  Tryfajna  wścieka   się,
rozjuszona moją bezczelnością, i cały tłum na statku wzywa do stawania po tej czy tej stronie.
Tu   więc   najemnik   Eumolpusa   rozdziela   między   nas   swe   żelazne   narzędzia,   sam   także
uzbrojony, tam służba Tryfajny zabiera się do nas z gołymi rękami, przy czym nawet służebne
ze swym krzykiem nie opuszczają szeregów. Jedynie sternik zapowiada, że porzuci służbę na
statku, jeśli nie skończy się ta awantura wywołana zdrożnością kilku zatraceńców. Nikt na to
nie zważa. Szał walczących nie ustaje. Tamci walczą dla zemsty, a my w obronie życia.
Niejeden więc i z tej, i z tej strony pada, choć nie zabity, wielu skrwawionych i rannych
ucieka jak z prawdziwej bitwy, ale nikt nie opuszcza się w zawziętości. W pewnym momencie
bohaterski Giton przyłożył do swego przyrodzenia srogą brzytwę i groził, że zaraz obetnie
sobie źródło tylu nieszczęść. I wtedy Tryfajna wstrzymując go od tej tak wielkiej zbrodni nie
ukrywała już, że mu przebacza. Ja także kilka razy przykładałem do gardła nóż fryzjerski, nie
mając bardziej zamiaru poderżnąć się niż Giton zrobić to, czym groził. Śmielej jednak on
zagrał swoją tragedię wiedząc, że trzyma w ręku tę właśnie brzytwę, którą już poprzednio
podcinał sobie szyję.

Jedna i druga strona utrzymywała się więc na swych pozycjach i widać było, że wojna to

nie żarty. I z trudem sternik uzyskał tyle, że Tryfajna jakby herold pokoju doprowadziła do
rozejmu. Zwyczajem przodków strony złożyły sobie nawzajem przysięgę, a ona trzymając
przed sobą gałązkę oliwki, porwaną bóstwu opiekuńczemu żeglugi, wystąpiła śmiało do
rozpoczęcia rozmów wołając:

Cóż za szaleństwo pokój w zwadę tu zmienia wrogą?
Jakaż rąk naszych wina? Wszak nie trojański heros
Atrydy zwiedzionego skarb

wiezie tą galerą,

Ani Medea w szale brata krwią zwalcza pogoń

Miłość tu siły żywi wzgardzona! Ach, któż losy
Wyzywa z bronią w ręku wśród fal tych do zabawy?
Komuż śmierć jedna mało? Nie wyprzedzajcie morza:
Do fal i tak już groźnych nowych nie lejcie — krwawych!

109. Po tych słowach kobiety, wygłoszonych w patetycznym podnieceniu, szyki stały

przez chwilę w bezruchu, aż strony przywołane do zgody wojnę przerwały. Skorzystał z tego
ustąpienia przeciwnika wódz nasz Eumolpus i najpierw setnie skarcił Lichasa, a następnie
podpisał tekst układu pokojowego takiej treści: „Za twoją świadomą zgodą ty, Tryfajno, nie
będziesz zgłaszała pretensji o to, że Giton wyrządził ci krzywdę. Jeżeli stało się coś przed
dniem dzisiejszym, nie będziesz mu robić z tego powodu zarzutów i dochodzeń i w żaden
inny sposób nie będziesz żądała za to zadośćuczynienia. Nie będziesz niczego nakazywała
chłopcu wbrew jego woli: ani pieszczoty, ani pocałunku, ani złączenia miłosnego, chyba tylko
to, za co wypłacisz mu każdorazowo gotówką sto denarów. Tak samo ty, Lichasie: za
świadomą twą zgodą — nie będziesz prześladował Enkolpiusza ani słowem obraźliwym, ani
spojrzeniem. Nie będziesz się dowiadywał, gdzie on w nocy śpi, albo jeślibyś się dowiedział,
wtedy za każdą krzywdę, jaką byś mu wyrządził, zapłacisz gotówką dwieście denar ów”.

trojański heros… skarb — Parys Helenę.

brata krwią zwalcza pogoń — uciekająca z Jazonem Medea chcąc opóźnić pościg ojca zabiła swego brata

Apsyrtosa i części jego ciała rzucała na morze, by ojciec, Ajetes, tracił czas na ich zbieranie.

Zawarłszy takiej treści układ składamy broń. Nie chcąc zaś, by po przysiędze pozostawał

w sercach jeszcze jakiś osad gniewu, postanawiamy wszystko, co było, wymazać z pamięci
pocałunkami. Wszyscy zachęcamy się do zgody, nienawiści opadają, a jedzenie przyniesione
po bitwie przywraca ogólną wesołość. Cały statek rozbrzmiewa śpiewami, a ponieważ nagła
cisza w powietrzu wstrzymała kurs, więc tu ktoś trójzębem atakował ryby wyskakujące nad
powierzchnię wody, tam znów inny szamoczącą się zdobycz łapał na haczyk z przynętą. Oto
zaś na rei masztu usiadły ptaki morskie i doświadczony mistrz dosięgał ich plecionką z
trzciny, tak że wplątane w tę wiklinę pociągniętą lepem dostawały się do jego rąk. Powiew
unosił latające w powietrzu pióra, a spieniona fala rzucała nimi po morzu.

Już Lichas pogodził się ze mną, już Tryfajna opryskiwała Gitona resztkami napoju z

kubka, gdy Eumolpusowi, już także rozochoconemu winem, zachciało się rzucać słówkami na
łysych i napiętnowanych. Wreszcie jednak wyczerpawszy te beznadziejne dowcipy wrócił do
swej poezji i zaczął wygłaszać elegijkę na włosy:

Oto opadły już włosy, pierwsza piękności ozdoba:

Młodą, wiosenną fryzurę zima zerwała już zła.

Martwią się skronie straciwszy całą osłonę i powab,

Śmieszna zaś świeci łysina z sierści odarta do cna.

Zwodnicza bogów naturo! Dar, co nas pierwszy radował

W życiu tym, pierwszy ze wszystkich zazdrość wydziera nam twa!

Biedny, cudnyś ty włos niedawno miewał,
Włos piękniejszy niż Feb, niż siostra Feba.
Teraz gładszyś niż brąz, niż grzyb w ogrodzie
Krągły, kiedy się z wód deszczowych rodzi.
Dziewcząt ściga cię śmiech, wstyd ci iść do nich.
Wierz mi: wczesna cię śmierć, śmierć wczesna goni!
Pomnij przecież, żeś część już stracił skroni!

110. Zamierzał deklamować jeszcze coś więcej i, jak myślę, coś jeszcze głupszego od

poprzednich rzeczy, a tymczasem służebna Tryfajny prowadzi Gitona pod pokład okrętu i
wkłada mu na głowę perukę swej pani. Owszem, nawet brwi wydobywa z pudełka i idąc
zręcznie  za  śladami   tych,  które  stracił,  przywraca  mu  cały  dawny jego wygląd.  Tryfajna
patrzy  —   to   prawdziwy   Giton!   Ze   wzruszenia   łzy   stanęły   jej   w   oczach   i   wtedy  po   raz
pierwszy szczerze chłopca ucałowała. Ja cieszyłem się wprawdzie, że chłopca przywrócono
do dawnej piękności, sam jednak ciągle ukrywałem swą twarz widząc, że nie byle jakie jest
moje oszpecenie, skoro nawet Lichas nie myśli przemówić do mnie ni słowa. Lecz i temu
zmartwieniu zaradziła ta sama służebna. Wywołała mnie na bok i przyozdobiła nie mniej
pięknym   nakryciem   głowy.   A  nawet   jeszcze   bardziej   zalecające   zajaśniało   me   oblicze,
ponieważ była to peruka jasnowłosa.

…w ogóle zaś Eumolpus, i obrońca nasz w niebezpieczeństwie, i autor obecnej zgody,

chcąc, by ta radość nie mijała w milczeniu i bez opowiadań, zaczął dużo mówić na niewieścią
niestałość: jak to kobiety łatwo się zakochują, jak szybko przy tym nawet o synach swych
zapominają, jak to nie ma żadnej kobiety na tyle się szanującej, by się nie dała porwać nowej
miłości, i to aż do szaleństwa. Przy tym nie chodzi mu — mówił — o dawne tragedie i o
bohaterki znane od wieków, lecz o rzecz, która zaszła za jego pamięci; mógłby ją
opowiedzieć, gdybyśmy zechcieli posłuchać. Wszyscy więc z zaciekawieniem zwróciliśmy
się do niego, a on opowiadał:

111. „Pewna mężatka w Efezie była tak sławna z uczciwości małżeńskiej, że ściągały do

niej nawet kobiety z obcych krajów, by ją zobaczyć. Ta to kobieta straciwszy męża nie
poprzestała na tym, by pospolitym zwyczajem iść za zwłokami z rozpuszczonymi włosami
czy też bić się publicznie w pierś obnażoną z szaty, lecz poszła za zmarłym nawet do
grobowca i tam czuwając przy zwłokach pochowanego greckim zwyczajem pod sklepieniem
opłakiwała go całymi dniami i nocami. I ani rodzice, ani krewni nie mogli jej odwieść od tego
umartwiania się i szukania śmierci głodowej. W końcu i osoby urzędowe odtrącone odeszły z
niczym. I tak niezwykle przykładna ta kobieta, której wszyscy współczuli, już piąty dzień
spędzała bez posiłku. W smutku tym towarzyszyła jej bardzo wierna służebna, która razem z
nią płakała, a także odnawiała światło na grobie, ilekroć zgasło. W całym więc mieście o tym
jednym mówiono. Wszyscy wszelkiego stanu ludzie przyznawali otwarcie, że w niej jednej
zabłysnął wzór prawdziwej wierności i miłości.

Tymczasem właśnie w pobliżu tego grobu, w którym matrona opłakiwała niedawno

pochowane zwłoki, zarządca prowincji kazał powiesić bandytów na krzyżach. Najbliższej
więc   nocy   żołnierz,   który   pilnował   tych   krzyżów,   żeby   wiszących   nikt   nie   zdjął   i   nie
pochował,   zauważył   wśród   grobowców   dość   jasno   świecące   światło   i   usłyszał   też   jęki
płaczącej. Słabość to już rodzaju ludzkiego, że ciekaw był, kto tam jest i co robi. Zaszedł do
wnętrza   i   zobaczył   przepiękną   kobietę.   Zrazu   jednak   przystanął   w   miejscu   jakby
przestraszony jakąś zjawą czy widokiem cieniów podziemnych. Potem, gdy zobaczył ciało
zmarłego i zrozumiał, skąd te łzy i ta twarz podrapana paznokciami, domyślił się dobrze, o co
chodziło: kobieta nie może się pogodzić z utratą męża. Przyniósł sobie do grobowca swą
skromną   kolacyjkę   i   tu   zaczął   pocieszać   płaczącą,   żeby   nie   trwała   tak   uparcie   w
niepotrzebnym żalu i nie rozdzierała sobie serca jękiem, który nic nie pomoże: wszystkich
czeka ten sam koniec i to samo mieszkanie, i tak dalej, jak to się zwykle zbolałe dusze
przyprowadza   do   zdrowia.   Tamta   zaś,   podniecona   tym   obcym   sobie   pocieszaniem,   tym
gwałtowniej rozdzierała pierś i z włosem rozpuszczonym lgnęła do zwłok zmarłego. Jednakże
żołnierz nie ustąpił i nadal tak samo dodawał jej otuchy próbując jednocześnie poczęstować ją
jedzeniem. Wreszcie służebna, zdecydowanie skuszona przez niego zapachem wina, najpierw
sama poddała swą rękę nie mogącą się już oprzeć uprzejmości zapraszającego, a następnie
pokrzepiwszy się piciem i jedzeniem zabrała się do przełamania uporu pani mówiąc: „Cóż ci
to   pomoże,   że   skończysz   śmiercią   głodową,   że   żywcem   się   pogrzebiesz,   że   wcześniej
wyzioniesz niewinnego ducha, nim przeznaczenie się o to upomni?

Wierzysz–li, że się w tym grobie wzrusza cień zmarłych i popiół?

Nie chcesz wrócić do życia? Nie chcesz wyzbyć się niewieściego uporu i korzystać z

przyjemności życia? Sama śmierć leżącego przed tobą winna cię zachęcić do życia!”

Nie ma takiego, kto by nie słuchał chętnie, gdy się go zmusza do jedzenia czy też do życia.

Więc i ta kobieta, wyschnięta wstrzymywaniem się od pokarmu przez kilka dni, dała się
przełamać w swej nieustępliwości i tak samo łakomie się najadła jak służebna, która już
przedtem uległa.

112. Dalej już wiecie, jaką pokusę u człowieka wywołuje zazwyczaj zaspokojony żołądek.

Tą samą czułością, którą matrona dała się nakłonić do powrotu do życia, zaatakował żołnierz
także jej cnotliwość. A wydawał się tej skromnisi wcale pięknym i przyjemnym młodzieńcem,
przy czym i służebna pomagała mu w zdobyciu sympatii dorzucając:

Czy będziesz jeszcze z miłością walczyć już ci drogą?
I nie pomnisz, na czyim już siedzisz odłogu?

Wierzysz–li… popiół — wiersz z Wergiliusza Eneidy IV 34.

Czy będziesz jeszcze… odłogu — wiersze z Wergiliusza Eneidy IV 38 i n.

Nie ma co dłużej mówić: i co do tej części ciała kobieta się nie krępowała. Zwycięski

żołnierz do jednego i drugiego jednako skutecznie ją nakłonił. Leżeli więc razem nie tylko tej
nocy, kiedy sobie urządzili wesele, ale i następnego, i trzeciego dnia, zamknąwszy, rzecz
jasna, drzwi do wnętrza grobowca, tak że każdy, kto by ze znajomych i z nieznajomych
przyszedł do tego pomnika, mógłby sądzić, że na zwłokach męża wyzionęła ducha
najcnotliwsza w świecie małżonka.

Żołnierz cieszył się i pięknością kobiety, i tajemnicą przeżycia, kupował dobre rzeczy, jak

dalece pozwalały mu na to jego środki, i gdy tylko noc nadchodziła, zanosił je do grobowca.

Tymczasem rodzice jednego z ukrzyżowanych spostrzegli, że straż nie czuwa. Zdjęli

skazańca w nocy z krzyża i oddali mu ostatnią przysługę.

Tak żołnierz wpadł przez te amory w pułapkę. Zobaczywszy następnego dnia, że jeden

krzyż stoi bez wisielca, zląkł się kary i zaraz opowiedział o tym wydarzeniu kobiecie dodając,
że nawet nie będzie czekał na wyrok sądowy, lecz sam sobie mieczem wymierzy karę za swe
zaniedbanie: niech tylko ona da mu gdzie umrzeć i uczyni grobowiec miejscem spoczynku
przyjaciela i męża.

Lecz kobieta równie litościwa, jak cnotliwa powiada: Niech rnnie bogowie uchronią od

tego, bym równocześnie miała oglądać śmierć dwu najdroższych mi ludzi. Wolę zmarłego
powiesić niż żywego zabić. Po tym oświadczeniu każe wydobyć z trumny swego męża i
przybić do tego krzyża, który stał wolny. Skorzystał żołnierz z przebiegłości arcypomysłowej
kobiety, a następnego dnia naród się dziwił, w jaki sposób umarły sam poszedł na krzyż”.

113. Majtkowie wybuchnęli śmiechem, a Tryfajna zaczerwieniła się bardzo i kładła

kochliwie twarz na szyi Gitona. Jednak Lichas się nie śmiał. Potrząsnął z oburzeniem głową i
dodał: „Gdyby zarządca był porządny, to powinien był kazać zwłoki tego żonatego człowieka
odnieść z powrotem do grobowca, a do krzyża przybić kobietę!”

Niewątpliwie przypomniała mu się Hedyla i statek przetrzebiony przez bandę wyuzdanych

wagabundów

Ale ani umowa pokojowa nie pozwalała mu o tym wspominać, ani wesoły nastrój, jaki

panował, nie pozostawiał miejsca na gniew.

Tymczasem Tryfajna usadowiła się na kolanach Gitona i już to całowała go w pierś, już to

układała mu do twarzy sztuczne włosy. Ja, zmartwiony, nie mogłem znieść tego nowego ich
przymierza. Nie brałem też do ust ani jedzenia, ani picia, lecz na oboje spoglądałem z ukosa
dzikim wzrokiem. Każdy pocałunek ranił mi serce, każda pieszczota, jaką wymyśliła ta
pożądliwa kobieta. Nie wiedziałem jednak na razie, na kogo mam się bardziej gniewać: na
chłopca, że mi zabrał przyjaciółkę, czy na przyjaciółkę, że mi psuła chłopca. Jedno i drugie
było dla mych oczu w najwyższym stopniu nienawistne; dotkliwsze niż dopiero co przeżyta
niewola. Na domiar złego ani Tryfajna nie odzywała się do mnie jako do przyjaciela i niegdyś
ulubionego jej kochanka, ani Giton nie uważał mnie za godnego choćby zwykłego przepicia
do mnie, albo przynajmniej odezwania się jak do każdego innego. Bał się — naturalnie! —
żeby w początkach klejącej się zgody nie rozedrzeć świeżej jeszcze blizny! Pierś zalały mi łzy
wyciśnięte bólem, a jęk ukryty w westchnieniach omal nie odbierał mi przytomności…

…Lichas starał się, żeby go dopuszczono do udziału w rozkoszach. I już nie robił groźnej

miny pana, lecz próbował zdobyć uległość przyjaciela…

Służebna Tryfajny do Enkolpiusza: „Jeżeli masz w sobie coś z krwi wolno urodzonego, nie

będziesz jej uważał za nic lepszego od pospolitej nierządnicy. Jeżelibyś zechciał okazać się
mężczyzną, nie pójdziesz do tego zboczeńca”.

Hedyla — żona Lichasa, która miała romans z Enkolpiuszem? O czym była mowa we wcześniejszych,

zaginionych partiach utworu; banda, wagabundów — Enkolpiusz i jego towarzysze.

…ja niczego się tak nie wstydziłem jak tego, że Eumolpus zorientuje się w tym wszystkim,

co zaszło, i jako nieznośny gaduła zemści się w wierszach… Eumolpus przysięga
najuroczyściej…

114. W czasie wymiany tych i tym podobnych słów zerwała się burza na morzu. Ze

wszystkich stron ściągnęły chmury i dzień przytłoczyły ciemnością. Żeglarze rozpryskują się
w gorączkowym pośpiechu do roboty, ściągają w dół żagle przed burzą, ale wznoszący falę
wiatr był zmienny i sam sternik nie mógł się zorientować, w którym kierunku sterować. Raz
wicher dął w stronę Sycylii, to znowu na odmianę w kierunku wybrzeża. Władca brzegu
italskiego, Akwilon

, rzucał bezwolną łodzią to w tę, to w inną stronę, a co gorsze od

wszystkich   burz   —   nagle   tak   gęste   ciemności   przesłoniły   widoczność,   że   sternik   nawet
przodu okrętu nie mógł dojrzeć w całości. Toteż, na Herkulesa, skoro… najwidoczniej się
wzmogło,   Lichas   drżąc   cały   ze   strachu   podnosi   do   mnie   błagalne   ręce   i   mówi:   „Ty,
Enkolpiuszu,   przybądź   z   pomocą   znajdującym   się   w   niebezpieczeństwie:   zwróć   bóstwu
opiekuńczemu okrętu szatę ową poświęconą i cymbały

. Ulituj się, na bogów, jak ty to zawsze

potrafisz…”

…i jeszcze tak wołał głośno, gdy wiatr wyrzucił go w morze. A gdy wypłynął na wierzch,

zawinęła nim na groźnej topieli wzburzona fala i tak go połknęła. Tryfajnę zaś już niemal…
porwali najwierniejsi słudzy, wsadzili na łódź z większą częścią bagażu i tak wyrwali z rąk
niechybnej już śmierci.

…oparty wołałem wśród płaczu: „Zasłużyliśmy sobie u bogów, by nas już tylko przez

śmierć złączyli razem. Lecz nie dopuszcza tego okrutny los. Oto za chwilę fala wywróci nasz
statek, oto za chwilę rozszalałe morze rozedrze uściski ‘kochanków. A więc, jeżeli szczerze
kochasz Enkolpiusza, ucałuj go, póki można, i w naglącej konieczności chwytaj tę ostatnią
jeszcze przyjemność”.

Ledwie to powiedziałem, Giton zdjął szatę i odziany w koszulę, którą miałem na sobie,

wysunął   z   niej   głowę   do   całowania.   Żeby  zaś   złośliwsza   fala   nie   rozdzieliła   nas   z   tego
połączenia, związał mnie z sobą swym paskiem mówiąc: „Jeśli nic innego, to— przynajmniej
dłużej   nas  razem  poniesie  śmierć.  A jeśli  się zechce  zlitować  i  wyrzucić  nas  na jednym
brzegu,   to   może   jaki?   przechodzień,   wiedziony   zwykłym   uczuciem   ludzkim,   okryje   nas
kamieniami,   a   może   sama   fala   wzburzona   odda   nam   ostatnią   przysługę   i   pogrzebie   nas
nieświadomy piasek”.

Godzę się na to ostatnie związanie i jakby przypięty do łoża pogrzebowego oczekuję

śmierci już nie uciążliwej.

Tymczasem burza wykonuje rozkazy przeznaczenia i zdobywa wszystkie resztki okrętu. Ni

maszt się ostał, ni ster, ni lina czy wiosło. Wszystko jakby surowy i nieobrobiony materiał
szło z falami…

…rybacy wypłynęli spiesznie na małych, rączych łodziach, by się obłowić zdobyczą.

Potem jednak, gdy zobaczyli łudzi, którzy mogli upomnieć się o swoje rzeczy, zmienili
nieludzkie zamiary na niesienie pomocy…

115. …słyszymy niesamowity pomruk i jakby stękanie próbującego się wydostać potwora

spod kabiny kierownika okrętu. Idąc więc za tym głosem znajdujemy — Eumolpusa! Siedział
i na olbrzymi płat pergaminu nanosił wiersze. Zdziwieni, że w obliczu śmierci ma czas i
ochotę tworzyć poemat, wyciągamy go i próbujemy mu dodać otuchy, a on rozzłoszczony, że
mu przerywamy, krzyczy: „Pozwólcież mi skończyć myśl! Utwór na końcu jest jeszcze
surowy!” Ja kładę rękę na wariacie, każę też Gitonowi przystąpić bliżej i ryczącego poetę
ciągnąć na ląd.

Akwilon — wiatr północny, burzliwy.

szatę… i cymbały — które temuż bóstwu Enkolpiusz porwał w niezachowanej treści utworu; cymbały

(sistrum) wskazują na to, że chodzi tu o Izydę, która istotnie opiekowała się między innymi także okrętami i
marynarzami.

…uporawszy się wreszcie z tym zadaniem podchodzimy zakłopotani pod chałupę rybacką

i tu, posiliwszy się jako tako jedzeniem zepsutym przy tym rozbiciu okrętu, bardzo żałosną
spędziliśmy noc.

Nazajutrz naradzamy się, której stronie świata mamy powierzyć swe losy, gdy wtem,

patrzę, na lekkiej wkoło fali płynie do brzegu ciało człowieka. Przystanąłem na ten widok ze
smutkiem i z załzawionymi oczyma przyglądałem się tej dobroci morza głośno myśląc: „Być
może, czeka na niego gdzieś w świecie nie przeczuwająca nic złego żona, może nic nie
wiedzący o tej burzy syn. Na pewno pozostawił gdzieś ojca czy kogoś bliskiego, kogo
wyjeżdżając żegnał pocałunkiem. To są śmiertelnych plany! Oto pragnienia wielkich nadziei!
Oto jak człowiek pływa…”

Jeszcze litowałem się nad nim jako nad kimś obcym, gdy fala nietkniętą jego twarz

zwróciła do lądu i poznałem — Lichasa! Niedawno jeszcze tak straszny i nieubłagany, teraz
leżał niemal pod moimi nogami. Nie powstrzymałem dłużej łez. Przeciwnie — raz i drugi
uderzyłem się w pierś i mówię: „I gdzież teraz twój gniew, gdzie twa niepowściągliwość? Oto
wystawiony   jesteś   na   żer   ryb   i   potworów.  Niedawno   jeszcze   chełpiłeś   się   mocą   swego
władztwa, a teraz jesteś rozbitkiem i z tak wielkiego statku nie masz nawet deski. Idźcież
więc   teraz,   śmiertelni,   i   napełniajcie   swe   serca   dumnymi   myślami!   Idźcież   ze   swą
przezornością  i  planujcie  sobie  na   tysiąc   lat  dobra   zdobyte   nieuczciwością!  Ten  przecież
jeszcze wczoraj sprawdzał rachunki swej fortuny i na pewno wyobrażał sobie w myśli już
dzień, w którym powróci do swej ojczyzny. A tymczasem? Bogowie i boginie, jak daleko od
swego   celu   dziś   leży   w   ruinie!   Zresztą   nie   tylko   morze   gwarantuje   człowiekowi   taką
pewność. Ten się trudni wojaczką i zawodzi go broń. Ten wywiązuje się z obietnic danych
bogom i w tym właśnie momencie grzebie go ruina jego domu. Inny jedzie wozem, bo mu
spieszno, i spada z niego nieżywy. Ten chciwie jadł i udusił się, natomiast wstrzemięźliwego
zgubiła właśnie oszczędność. Jeśli dobrze obliczysz — wszędzie czyha takie rozbicie okrętu.
— Ale kogo fale pochłoną, ten nie doczeka pogrzebu! — Jakby to nie wszystko jedno, jaka
okoliczność zniszczy to marne ciało: ogień czy fala, czy czas. Cokolwiek byś robił, wszystko
prowadzi do tego samego końca. — Ale dzikie zwierzęta mogą rozszarpać ciało! — Jakby
obejście się ognia z nim było lepsze! Przecież właśnie karę ognia podsuwa nam gniew jako
najsroższą wobec niewolników. Cóż to więc za obłęd robić wszystko, by tym, co z nas ma nic
nie pozostawić, był właśnie grób!”

…i tak Lichasa pochłaniał płomień stosu zbudowanego przez jego nieprzyjaciół.
Eumolpus zaś układając dla zmarłego napis nagrobny stał zapatrzony w przestrzeń dla

zebrania myśli…

116. Chętnie spełniliśmy tę powinność i puszczamy się w zamierzoną drogę. Po chwili,

cali spoceni, wspinamy się na górę, z której widzimy niedaleko na szczycie stromej skały
leżące miasto. Nie mogliśmy się zorientować, co to za miasto, nie wiedząc, gdzie jesteśmy.
Wreszcie od jakiegoś wieśniaka dowiadujemy się, że to Kroton, bardzo stare, a kiedyś nawet
pierwsze w Italii miasto

. Potem pytaliśmy jeszcze dokładniej, co za ludzie zamieszkują tę

sławną ziemię i jakim zajęciom najchętniej się oddają po uszczupleniu ich sił przez częste
wojny.  A on powiedział: „O, moi goście!  Jeżeli jesteście kupcami, zmieńcie swe zajęcie i
szukajcie   sobie   innego   zabezpieczenia   życia.   Jeżeli   jednak   jesteście   ludźmi   bardziej
wyrafinowanej jakości i potraficie ciągle kłamać, to pędzicie prostą drogą do bogactwa. W
tym   mieście   nie   mają   powodzenia   zamiłowania   naukowe.   Dla   wykształcenia   nie   ma   tu
miejsca. Uczciwość i czystość obyczajów nie dochodzą tu swą chwałą do niczego. Musicie
wiedzieć, że wszyscy ludzie, jakich w tym mieście zobaczycie, dzielą się na dwie grupy: są to
albo tacy, na których się poluje, albo tacy, którzy polują. W mieście tym nie wychowuje się
dzieci. Ktokolwiek ma swoich spadkobierców, tego się nie dopuszcza ani do towarzystwa

Kroton — w południowej Italii, u zachodniego wylotu Zatoki Tarenckiej, dziś Crotone; stara kolonia

grecka, od roku 194 p.n.e. rzymska, kiedyś bogata i silna, już w czasach republiki rzymskiej podupadła.

przy stole, ani do widowisk publicznych. Odmawia mu się wszelkich przyjemności i taki żyje
w ukryciu jakby w niesławie. Natomiast ci, którzy nigdy nie mieli żony i nie posiadają
bliskich krewnych, dochodzą do najwyższych zaszczytów. Ci tylko uważani są za dobrych
wojowników, za bohaterów, za ludzi nieskazitelnych. Przyjdziecie do tego miasta jak do kraju
dotkniętego zarazą. Nie masz tam niczego prócz rozszarpywanych ofiar zarazy lub też
rozszarpujących je kruków”

117. …lepiej zorientowany Eumolpus zainteresował się tą niezwykłością rzeczy i

oświadczył, że ten rodzaj wzbogacenia się wcale mu się podoba. Ja byłem przekonany, że
stary żartuje sobie z poetycką lekkomyślnością. Ale on: „Żebyśmy tylko mieli bogatszą
dekorację sceny, to znaczy bardziej ludzką szatę, porządniejsze wyposażenie, by budziło
wiarę w oszustwo! Nie zwlekałbym, na Herkulesa, z tą robotą, ale z miejsca prowadziłbym
was do wielkich bogactw. Lecz i tak przyrzekam…”

…czegokolwiek zażąda, byleby tylko podobała się szata, towarzyszka grabieży, i

wszystko, czego grasującym dostarczyła willa Likurga

. Bo gdy chodzi o pieniądze na

doraźne potrzeby, matka bogów zwróci je ze zwykłą swą uczciwością…

Na to Eumolpus: „Czemuż więc nie zabieramy się jeszcze do ułożenia mimu? Zróbcie

mnie panem, jeżeli wam się ten interes podoba”.

Nikt nie ośmielił się odrzucić pomysłu, w którym się niczego nie ryzykowało. Wobec tego,

żeby wszyscy niezawodnie wytrwali w tym oszustwie, składamy przysięgę powtarzając słowa
Eumolpusa, że damy się palić, więzić, biczować, mieczem ściąć i cokolwiek by jeszcze
Eumolpus rozkazał. Jak regularni gladiatorzy z bezwzględną wiernością oddajemy ciała i
dusze naszemu panu. Po złożeniu przysięgi przetwarzamy się w niewolników, pozdrawiamy
pana, a następnie wszyscy jednako wyuczamy się sztuki na pamięć: Eumolpus stracił syna,
młodzieńca wielkiej wymowności, rokującego duże nadzieje. Z tego powodu stary, bardzo
nieszczęśliwy ojciec opuścił swe miasto, żeby nie musiał widzieć codziennie klientów czy
przyjaciół syna, lub wprost jego grobu, przyczyny łez. Do tego zmartwienia przyłączyło się
świeżo rozbicie okrętu, w którym stracił przeszło dwadzieścia milionów sesterców. Tą stratą
zresztą nie przejmuje się. Lecz przez to, że został pozbawiony służby, nie może pokazać swej
godności. Poza tym jednak ma w Afryce trzydzieści milionów sesterców w posiadłościach i w
ulokowanej gotówce, a służba jego rozsiana po dobrach numidyjskich mogłaby zdobyć nawet
Kartaginę!

Zgodnie z tą konstrukcją każemy Eumolpusowi dużo kaszlać, a w każdym razie mieć

rozstrój żołądka i wobec ludzi krzywić się na każde jedzenie; mówić tylko o złocie i srebrze,
o zawodach, jakie mu sprawiają posiadłości, o ciągłej niewydajności ziemi; siedzieć poza tym
codziennie nad rachunkami i każdego miesiąca odnawiać testament. Żeby zaś niczego już w
tej scenerii nie brakowało, miał za każdym razem, wołając do siebie kogoś z naszych, wołać
zamiast niego innego, by wyraźnie było widać, że pan i o tych pamięta, których przy nim nie
ma.

Po takim ułożeniu wszystkiego pomodliliśmy się do bogów, by nam się dobrze szczęściło,

i ruszamy w drogę. Ale i Giton nie wytrzymywał brzemienia, do którego nie przywykł, i
najemnik Koraks obruszał się na swą funkcję. Odkładał dość często bagaż, klął na nas, że
szybko idziemy, groził, że albo rzuci te ciężary, albo razem z nimi ucieknie, i mówił: „Cóż wy
sobie myślicie? Czy ja jestem jucznym bydlęciem albo okrętem do przewozu kamieni?
Wynająłem się do roboty dla człowieka, nie konia! Nie jestem przecież mniej wolny niż wy,
choć ojciec zostawił mnie w biedzie”. I nie poprzestając na tym złorzeczeniu podnosił od

— podobne stosunki panowały też w Rzymie cesarskim; przykład szedł z góry: sam cesarz, jeśli ktoś

znaczniejszy czy bogatszy nie zapisał mu w testamencie choć części spadku, mógł ogłosić nieważność
testamentu z powodu „niewdzięczności” i skonfiskować cały spadek.

dostarczyła willa Likurga — gdzieś w zaginionej części opowiadania.

czasu do czasu nogę wyżej i całą drogę zapełniał paskudnym grzmotem i smrodem. Giton
śmiał się z tej jego krnąbrności i na każdy jego grzmot reagował podobnym głosem z ust…

118. „…wielu, o młodzieńcy” — mówił Eumolpus — „zwiodła poezja. Bo gdy tylko ktoś

— napisał wiersz w stopach i w period słów wplótł jakąś subtelniejszą myśl, był przekonany,
że tym samym dostał się już na sam Helikon

. W ten sposób ludzie, umęczeni szamotaniem

się w sądach, często uciekają się do uspokajającej poezji jakby do przystępniejszej przystani,
w przekonaniu, że łatwiej da się zbudować poemat niż kontrowersję, upstrzoną błyskotliwymi
sentencyjkami. Jednakże co szlachetniejszy duch nie lubuje się w takiej próżności. I umysł też
nie może począć i wydać właściwego płodu, jeśli się go nie zasili bogatą strugą wykształcenia
literackiego. Uciekać trzeba od wszelkiej, że tak powiem, taniości słów i dobierać wyrazy
dalekie od pospolitości: po prostu realizować owo odi profanum vulgus et arceo

. Poza tym

trzeba się starać, żeby sentencje nie wybijały się wyskakując poza całość dzieła, lecz
dodawały mu piękna tylko jako kolor wpleciony ściśle w jego szatę. Dowodem tego Homer i
lirycy, a z rzymskich Wergiliusz i udane a troskliwie wypracowane osiągnięcie Horacego

Inni bowiem albo nie poznali drogi, którą się idzie do prawdziwej poezji, albo znali ją, ale
bali się na nią wkroczyć. Oto na przykład: Ktokolwiek podejmie się olbrzymiego zadania
opisu wojny domowej

bez pełni przygotowania literackiego, ugnie się pod jego ciężarem. Bo

tu nie chodzi o to, żeby wypadki dziejowe ująć w wiersze — robią to o wiele lepiej historycy
— lecz nie krępowane natchnienie musi z wielkim rozmachem nieść się poprzez różne
perypetie, ingerencje bogów i baśniowy niepokój treści, tak żeby w dziele uwidaczniało się
raczej jakieś objawienie oszołomionego natchnieniem ducha, a nie tylko wierne odbicie w
słowach faktów, opartych na świadectwie rzeczywistości. Jak choćby taka improwizacja, jeśli
można; mimo że nie przyłożyłem do niej jeszcze ostatni raz ręki:

W o j n a d o m o w a

119. Świata już okrąg całego Rzymianin dzierżył zwycięski,

Kędy ocean, gdzie lądy, kędy gwiazd obu bieg sięga:
Syt jednak nie był. I wiosła korabi pruły już ciężkich
Morską wód toń; bo czy jeszcze głąb się gdzieś kryła odległa,
Czy też kraj złotem gdzieś leżał żółtym bogaty i hojny,
Wrogi mu był: więc przeznaczeń bieg zaraz krwawo do wojny
Nagiął, bogactwa łakomy. I już nie zwykłe go bawią

Helikon — góra w Beocji, gdzie był gaj poświęcony Muzom i świątynia Apollina. Źródła tam się

znajdujące miały dawać natchnienie poetom.

odi… arceo — cytat z Horacego Pieśni III l, l, gdzie poeta, kapłan muz, odsuwa od poezji ludzi, którzy nie

mają danych, by uczestniczyć w ściętym misterium, słowami: Nienawidzę tłumu niegodnego i zabraniam mu
uczestnictwa.

Wergiliusz… Horacy — obaj najsławniejsi poeci epoki Augusta; Wergiliusz jako autor Sielanek i poematu

dydaktycznego o gospodarstwie rolnym, a przede wszystkim jako autor epopei Eneidy, Horacy jako liryk,
satyryk, dydaktyk.

wojny domowej — poemat pt. Wojna domowa, De bello civili, na temat walk między Cezarem a

Pompejuszem napisał w czasach Nerona młodociany poeta Lukan, oddając poezję na usługi historii i retoryki;
Petroniusz przywraca tematowi poetycką maszynerię mitologiczną na wzór Homera czy Wergiliusza; zresztą
wkłada w usta Eumolpusa poemat nie wolny od różnych reminiscencji i naśladownictw z tegoż Wergiliusza,
Lukana i innych pisarzy łacińskich, w okolicznościach, których niestosowność ma zapewne tym wyraźniej
uwydatnić słabość Eumolpusa do ciągłego recytowania wierszy.

Wojna domowa — tytuł dodany w przekładzie. Inni nazywają ten poemat Farsalia, bo wspomniany utwór

Lukana o wojnie domowej znany jest także pod tytułem Pharsalia, od miejscowości Pharsalus w Tesalii, gdzie
rozegrała się decydująca bitwa między Pompejuszem a Cezarem. Próbę określenia tego poematu jako krytyki
wpływów retorycznych w poezji dał ostatnio A . F . S o c h a t o f f , The purpose of Petronius’ Bellum civile. A
reexamination. Transact. and Proceed. of the Amer. Philol. Assoc. XCIII 1962, s. 449 i n.

Zbytki, ni godne plebejów i spowszedniało rozkosze:
Brąz efyrejski już żołnierz

chwalił, a strój się panoszył

Z Indów

sprowadzon krainy, wystawny rywal purpury.

Tutaj Numidzi…, tam wełny nowe Serowie

I lud arabski swe pola już ogołocił doszczętnie

Oto zaś inne są klęski, co pokój łamią i szarpią:
W lasach za złoto się łowi zwierza, przetrząsa kraj Afrów
Aż do Hammona rubieży

, by kły potwora cennego

Zdobyć dla igrzysk śmiertelnych. Zwierza z ziem obcych na statkach
Głód nęka, tygrys w podróży w złotych przechadza się klatkach,
Aby przy tłumu oklaskach we krwi się pławić człowieczej.
Wstyd mówić dalej i losy, co siebie gubią, odsłaniać:
Persów zwyczajem już chłopców, nim wiek osiągną młodzieńczy,
Jąder zaczęto pozbawiać, ciało żelazem w głąb ranić,
By w nim chuć złamać miłosną i lat ucieczkę najlepszych
Spieszną przez zwłokę choć krótką na wiek przesunąć niebliski.
Natura chce się odnaleźć, ale nie może. Więc wszystkim
Miłe kochanka są wdzięki, krok jego lekki i miękki,
Włos rozpuszczony i suknie, na które nazw już nie staje,
I wszystko obce mężczyźnie. Oto stół stoi z cedratu

Z ziem afrykańskich wyrwany: sług rzesza, blask purpuratów
W nim się odbija, a cętki błyszczą w nim cenniej niż złoto.
To wabi oko! I przy tym bezpłodnym drewnie i marnym
Na śmierć upity zasiada tłum i wszelakie na świecie
Dobra zachłanny chce bronią żołnierz–rozbójnik zagarnąć.
Gardło — to geniusz! Żyjącą w wód sycylijskich głębinie
Rybę do stołu się żywą dostarcza, a uczty też cenę
Wielce podnoszą ostrygi wśród skał złowione w Lukrynie

Kosztem wznawiając apetyt niemałym. Z ptactwa odarte
Brzegi Fazydy

ucichły, w opustoszałym listowiu

Głucho nad morzem i same szumią już tylko tam wiatry.
Lecz i na Polu Marsowym

obłęd niemniejszy: przekupni

Głosy oddają Kwiryci

tam, gdzie się więcej obłowią.

Lud jest sprzedajny, sprzedajność w ojców panuje już kurii

Za popularność się płaci. I starcy tracą już cnotę
Niezależności. Gdzie bogactw nie ma, przepada i władza

Brąz efyrejski — tj. koryncki; sławne bowiem były stare brązy korynckie: — żołnierz — chyba tyle co

Rzymianin

Z Indów — w oryginale tekst jakoś zepsuty: In unda (zamiast in Inda… tellure”?).

Serowie — tj. Chińczycy, dostarczający jedwabie, poprzez Bliski Wschód aż do Rzymu.

pole ogołocił doszczętnie — z drzew i krzewów dostarczających wonności.

Hammona rubieży — dziś oaza Siwah w Pustyni Libijskiej.

cedrat — cedrowina — drzewo cedru.

w Lukrynie — tj. w lacus Lucrinus, sztucznym jeziorze nadmorskim koło słynnej miejscowości Baiae w

Kampanii, z którego ostrygi były w szczególnej cenie.

Fazydy — Phasis w Kolchidzie, u wschodnich wybrzeży Morza Czarnego, skąd nazwa Phasianus (ales),

bażant.

na Polu Marsowym — w Rzymie, gdzie odbywały się wybory władz.

Kwiryci — tyle co Rzymianie.

w ojców kurii — w senacie rzymskim.

Sama powaga więc w gruzach legła, skażona już złotem.
Katon przepada u ludu pobity! Ale zwycięzca
Przykrzej to odczuł i wstyd mu, że Katonowi wziął rózgi

Bowiem — dla ludu to hańbą: bo w obyczajów ruinie
Nie on tu przepadł: w nim jednym siła przepadła i chwała
Rzymu całego! Tak Roma idąc na zgubę się stała
Sama dla siebie zapłatą i łupem, i bez mściciela.
Naród prócz tego w podwójną zniszczenia otchłań wciągnięty
W lichwy i długów powodzi tonął wyniszczon do szczętu.
Nikt swego domu niepewny, nikt od zastawu nie wolny,
Lecz jak choroba ukryta w szpiku zagnieździ się kości,
Tak trosk wścieklizna po ludziach chodzi i żre im wnętrzności.
Za broń więc nędzni chwytają, by przez krew sobie odpłacić
W zbytkach zmarniałe bogactwa: Kto nie ma nic, nic nie traci.
Kiedy więc w takim pogrążeń błocie Rzym leżał uśpiony,
Jakież go środki ożywić rozsądne mogły i zdrowe,

Jeśli nie wojny szał tylko i żądze mieczem zbudzone?
120. Trzech losy wodzów wydały, wszystkich żałobna Enyo

W stronach odległych od siebie zbrojną przykryła mogiłą:
Krassus

w partyjskiej legł ziemi, Magnus

w libijskiej głębinie,

Krew zaś Juliusza

w niewdzięcznym strugą polała się Rzymie.

Jakby więc ziemia udźwignąć grobów nie mogła wraz tyle,
Sława uczciła ich w innej każdego grzebiąc mogile.
Jest pośród ziem Partenopy i wielkiej Dycearchidy

Miejsce głęboką czeluścią w otchłań zapadłe bez miary.
Wody Kocytu

je wilżą, bo buchający zeń wydech

Z furią na zewnątrz śmiertelnym zionie dokoła oparem.
W miejscu tym nie masz zielonej jesieni, trawy nie rosną
Bujne na darni, ni słodkie śpiewy roznoszą się wiosną:
Głosów przeróżnych w zaroślach świeżych nie grają też chóry.
Chaos tam tylko i szare ściany skał ciemno–ponurych
Leżą jak w grobie, pociechę w smutnych znajdując cyprysach.
Z tej to siedziby się postać ojca wyłania Ditysa

Wśród pogrzebowych płomieni, siwym sproszona popiołem,
I tak podjudza Fortunę, co wartkim toczy się kołem:
— Ludzkich i boskich spraw razem pani potężna, Fortuno!

Katonowi wziął rózgi — aluzja do faktu, że wzór starorzymskich i stoickich cnót, Katon Młodszy, przepadł

przy wyborach w roku 55 p.n.e. na rzecz Watyniusza, protegowanego przez Cezara.

Enyo — tyle co „waśń, spór”; w mitologii siostra strasznych Gorgon, tu identyfikowana z rzymską

Belloną, bóstwem wojen.

M. Licinius Crassus Dives — jeden z triumwirów, zginął na wyprawie przeciw Fartom pod Carrhae w 53 r.

p.n.e.

Magnus — Gnejusz Pompejusz Magnus, pobity przez Cezara pod Farsalus uciekał do Egiptu, lecz jeszcze

na morzu został zabity przez Egipcjan.

G. Iulius Caesar (100–44 p.n.e.) — dyktator rzymski zginął z ręki spiskowców.

Parthenope — poetycka nazwa Neapolu; Dicarchis — dawna nazwa miasta Puteoli (Studzienki, dziś.

Pozzuoli), właściwie Dicaearchia.

Kocytus — rzeka podziemia; w opisie chodzi o wulkaniczny teren tzw. Pól Flegrejskich (campi Phlegraei)

u północnych wybrzeży Zatoki Neapolitańskiej, gdzie kraterowe jezioro lacus Avernus uchodziło za zejście do
podziemia.

Ditys — tu tyle co Dis, Pluton, bóg podziemia.

Ty, która żadnej nie lubisz mocy zbyt pewnej na świecie!
Zawsze ty rzeczy chcesz nowych, a stare rzucasz: niech runą!
Czyżbyś nie czuła, „że Rzymu ciężar przemożny cię gniecie
I że ten kolos na zgubę skazan trwać dłużej nie może?
Własną potęgę swą rzymska znienawidziła już młodzież:
Co zbudowała, udźwignąć nie umie. Wszędzie bogate
Łupy i złoto na własną w zbytkach szaleją zatratę.
Złote budują pałace, do gwiazd budowle już pną się,
Tu z mórz głaz wodę wypiera, tam morze rośnie na lądzie:
I tak buntuje się stałe zmieniając miejsca natury.
Ot, już w królestwo wnet moje wtargnie. Przecięta rowami
Ziemia wśród robót szaleńczych staje otwarta. W głąb góry
Czeluść się wdziera i jęcząc na czczy użytek śle kamień,
I już nadzieję na niebo wśród cieni budzi podziemnych.
Dalej więc, zmień twarz, Fortuno, pokój zmień w widok wojenny,
Skłóć Rzymianina i nowe dusze w królestwo me ładuj:
Dawno już ust nie zwilżyłem pogrzebów krwawą biesiadą.
I Tyzyfona

ma członków w krwi nie kąpała spragnionych

Od chwili, gdy ją sullański

pił miecz, a ugór nabrzmiały

Owoc na światło wypuścił trupów posoką karmiony.

121. Te gdy powiedział był słowa i ich prawice się miały

Złączyć, wysiłkiem swym ziemię w przepastny otwór rozsunął.
Na to zaś z serca lekkiego tak przemówiła Fortuna:
— Ojcze mój, tobie posłuszne są głębokości Kocytu!
Jeśli mi wolno bezkarnie odsłaniać prawdę zakrytą,
Spełnią się twoje pragnienia; bo i w tej piersi się burzy
Gniew równie wielki i płomień do szpiku kości mnie pali.
Cokolwiek dałam Rzymianom, wszystkiego nie chcę już dłużej,
Gniewna na własne swe dary. Niechże więc gmach ten rozwali
Tenże bóg, który był twórcą. I mnie przypada do serca
We krwi zbytkować do syta, palić, zabijać, uśmiercać.
Widzę ja dwakroć już śmiercią Filipów pola

zasłane,

Stosy pogrzebne Tesalii

, Hiberii lud pogrzebany

Już broni szczęk zatrwożone grozą przeszywa mi uszy.
Widzę i w Libii jęczące z hukiem bariery twe, Nilu,
Morze Aktyjskie

i ludy, co przed Apolla drżą siłą.

Nuże, otwieraj królestwo twych ziem spragnionych i groźnych,
Nowe przyzywaj w nie dusze! Już nawet Portmeus przewoźnik

Tyzyfona. — jedna z Erynii albo Furii podziemnych.

L. Cornelius Sulla (138–78 p.n.e.) — dyktator rzymski (82 r. — 79 r.) doszedł do władzy w wojnie

domowej przy dużym rozlewie krwi.

Filipów pola — pod Philippi (greek. Krenides), w północno–wschodniej Macedonii, pobite zostały w roku

42 p.n.e. przez triumwirów, Oktawiana i Antoniusza, republikańskie wojska morderców Cezara, w dwu bitwach
w odstępie kilku dni.

stosy pogrzebne Tesalii — wskazują na bitwę pod Farsalus w Tesalii między Pompejuszem i Cezarem w

roku 48 p.n.e.

Hiberia — Hiszpania, gdzie Cezar odniósł ostateczne zwycięstwo nad przeciwnikami w bitwie pod Mundą

w roku 45 p.n.e.

Morze Aktyjskie — W bitwie na morzu pod Akcjum odniósł zwycięstwo Oktawian nad Kleopatrą i

Antoniuszem w roku 31 p.n.e., za sprawą — jak potem głoszono — boga Apollona, którego świątynia stała na
przylądku. Opodal niej bitwa ta się rozegrała.

Przewieźć na łodzi nie zdoła rzesz wojowników i cieniów:
Floty tu trzeba! I ty się nasyć w tym strasznym zniszczeniu,
Ty, Tyzyfono pobladła! Używaj we krwi powodzi!
Oto do cieniów Stygijskich

świat rozszarpany odchodzi.

122. Ledwie skończyła, gdy chmura jasnym rozdarta piorunem

Grzmotem zadrżała, ognistą wydając z piersi swej łunę.
Cofnął się ojciec ciemności — tak się przeraził tym grzmotem
Brata prawicą ciśniętym — i ziemię zamknął z powrotem.
Zaraz też ludzkie nieszczęścia i zbliżające się klęski
Znaki przez bogów zesłane zapowiadały. Niebieski
Tytan

z obliczem niekształtnym we mgłach twarz ukrył skrwawioną:

Myślałbyś, że to już obraz obywatelskich legionów.
Z drugiej zaś strony Cyntyjka

twarz jasną mrokiem przesłania:

Oczy od zbrodni odwraca. Z grzmotem po górskich się ścianach
Szczyty zerwane staczają, a rzeki błędne w swym biegu
Obumierając łożyskiem znanych nie snuły się brzegów.
Niebo szaleje wojenną wrzawą, a trąba bojowa
Z trwogą wśród gwiazd budzi Marsa

. Już Etnę

ogni też nowa

Siła pożera i w eter żagwiami miota błyskawic!
Oto wśród mogił i kości nie pogrzebanych się jawi
Cieniów podziemnych widziadło i sykiem grozi złowieszczym.
W gwiazd nowych świcie pochodnia sprowadza z sobą pożary,
Jowisz zaś z nieba niedawno krwawym opuścił się deszczem.
Wróżb tych tajniki też rychło rozwiązał bóg sam z Cezarem:

Ten wszelkiej zbywszy się zwłoki, swego dochodzić gotowy,
Gallickiej wojny broń rzucił, chwycił broń wojny domowej.
W Alpach podniebnych, gdzie heros grecki

skalistą pchnął górę

W dół ją zrzuciwszy i drogę stawił dla ludzi otworem,
Miejsce jest święte przez ołtarz Herkulesowy. Tu śnieżny
Próg w wiecznej zimie i biały gwiazd tyka szczyt niebosiężny.
Rzekłbyś, że tam się zapadło niebo: ni słońce promieniem
Ciepłym dojrzałe tu grzeje, ni wiosny wita tu tchnienie.
Wszystko w lodowych okowach w mrozie sztywnieje tu twardym:
Świat cały unieść na sobie może wyniosłe i harde.
Przez te to góry przechodząc Cezar z weselem żołnierzy,
Gdy upragnione osiągnął miejsce i okiem przemierzył
Ze szczytu pola Hesperii

, leżące w dali dokoła,

Ręce do gwiazd wznosząc obie głośno się modlił i wołał:

Cienie Stygijskie — Styks — rzeka w podziemiu, nad którą gromadziły się dusze zmarłych, czekających na

przewiezienie „na tamtą stronę”.

Niebieski Tytan — słońce.

Cyntyjka — Diana, bogini księżyca; tu więc księżyc.

Mors — bóg wojny; wśród gwiazd — jako znana planeta–bóg.

Etna — wulkaniczna góra na Sycylii, pod którą kowale Jowisza mieli kuć dla niego błyskawice.

Cezar — Gajusz Juliusz Cezar, z początkiem roku 49 p.n.e. przekroczył granicę Galii, swej prowincji, i

Italii na rzeczce Rubikon, idąc z armią na Rzym, co oznaczało początek wojny domowej.

heros grecki — Herakles w drodze powrotnej z podróży po trzody Gerioneusa do Erytrei, lokowanej już to

w Epirze, już to w Hiszpanii.

Hesperii — tj. Italii.

— Wszystko mogący Jowiszu! I ty, Saturna ziemico

Wojsk moich szczęściem szczęśliwa, moich triumfów zdobyczą!
Wami się świadczę, że Marsa niechętny w bój ten przyzywam,
Niechętny ręce doń zwracam. Rana mnie zmusza dotkliwa:
Z miasta wygnany mojego, gdy Ren przeze mnie krwią spływa,
Gdy Gallów, chcących naszego znów Kapitolu wziąć szaniec,
Pędzę od Alp, przez zwycięstwa pewniejszym tylko wygnaniec!
Krew to germańska rozlana i mych triumfów dziesiątki
Winnym mnie czynią! Choć — kim jest, kto mojej sławy nie kocha?
Kim jest, kto wojny mi broni? Same przekupne to pionki,
Tani najmici, dla których mój Rzym jest tylko macochą.
Lecz nie bezkarnie to czynią, jak myślę! Nie .da się tchórzom
Wziąć bez mściciela ta ręka i związać! Naprzód, mych drużyn,
Naprzód, zwycięscy szaleńcy! Sąd ten rozstrzygniem żelazem.
Wszystkich nas jedna wszak wina obciąża, wszystkim nam razem
Jedno zagraża skazanie. Wdzięczności czas spłacić długi:
Bom nie sam jeden zwyciężał. Lecz gdy za trud i zasługi
Kara nas czeka i naszym zwycięstwom hańba dziś grozi,
Rzućmy więc kości — Los sędzią! Wojny spróbować się godzi,
Zmierzyć swe siły! Ja sprawę pewnie wygrałem już swoją:
Nie znam, co klęska, wśród tylu wojsk bohaterskich uzbrojon.
Ledwie to wyrzekł, na niebie ptak się pojawił wróżebny,
Szczęście przynosząc i skrzydły w szlaki uderzył podniebne.
Z lewej też strony strasznego gaju, co grozę siał wkoło,
Głos dał się słyszeć niezwykły i płomień buchnął wesoło.
Nawet blask słońca krąg przybrał wspanialszy niźli zazwyczaj
I aureolą otoczył złotą brzeg swego oblicza.

123. Cezar, wróżbami zachęcon, tym śmielej znakom Marsowym

Naprzód iść kazał, by wroga zaskoczyć krokiem tym nowym.
Najpierw też lody i ziemia szronami ścięta i mrozem,
Choć chropowata, wygodna nie przeszkadzała mu w drodze.
Lecz gdy oddziały konnicy skruszyły ściętą mgieł wilgoć
I koń lękliwy kopytem przełamał lodów okowy,
Śnieg się ocieplił i zaraz rzeki, zrodzone przed chwilką,
Falą po górach się toczą. Ale i one w lód nowy
Jakby na rozkaz się ścięły tkwiąc w zabliźnienia bezruchu,
I co przed chwilą płynęło, znów w masę zbiło się kruchą.
Wtedy dopiero, już teraz słabe, idącą w ich ślady
Stopę zwodziły igrając: wszystko pokotem bezładnym
Kładło się, ludzie i konie, i broń w opłakanej ruinie.
Oto zaś jeszcze i chmury w mroźnej wstrząśnięte wyżynie
Wyładowywać się jęły. Wiatrów się wiry zerwały,
Niebo z łoskotem grzechocząc gradem sypało nabrzmiałym.
Chmury już całe na armię zerwane z góry się walą,
Jak gdyby w lód zamienioną morze grzebało ją falą.
Ziemię pokonał bezmierny śnieg, śnieg pokonał na niebie
Gwiazdy, pokonał i rzeczne wody więzione swym brzegiem,
Lecz nie pokonał Cezara! Na włóczni wsparty potężnej,
W marszu niezłomnym przez teren groźny przedzierał się mężnie,

Saturna ziemico — tak nazywano także Italię.

Jak ów z wyniosłej swej twierdzy z kaukaskiej schodząc w dół góry
Amfitriona syn

, albo Jowisz z obliczem ponurym,

Kiedy ze szczytów wielkiego Olimpu schodził do boju,
By zbuntowanych Gigantów

w wiecznym ułożyć pokoju.

Cezar przez ściany wyniosłych gniewny przedzierał się wyżyn,
A przestraszona tymczasem skrzydłem trzasnęła w lot chyżym
Wieść i na szczyt palatyńskich wierzchołków niesie się stromych,
I wszystkie bogów posągi takim przeraża tu gromem:
Już uganiają po morzu floty i w Alpach już całych
Wrą w krwi germańskiej skąpane wojsk podnieconych oddziały.
Już przed oczyma się wizja roztacza broni i krwawej
Rzezi, i ognia, i wojny! — Serca zadrżały z obawy
I przestraszone na dwie się strony rozdarły w naradach:
Ten chce się cofnąć, lecz lądem, tamten na okręt chce wsiadać.
Morze pewniejsze mu zda się niźli ojczyzna! Ów raczej
Wojny by wolał próbować i iść za radą przeznaczeń.
Im kogo bardziej strach naglił, tym szybciej każdy się chronił.
I tak wśród ruchów tych naród, żal patrzeć, w którą go stronę
Myśl przerażona popchnęła, pędził i rzucał ojczyznę.
Rzym się rozkochał w ucieczce. Pogłoski szumem pobici,
Już opuszczają swe domy w smutku i żalu Kwiryci.
Jeden na ręku strwożonym dzieci unosi, a inny
Z płaczem rzucając swe progi penaty tuli do serca
I choć wróg jeszcze daleko, już go w przekleństwach uśmierca.
Niejeden żonę do piersi tuli zmartwiony wśród żalu,
I ojców tuli wiekowych. Młódź, nienawykła do znojów,
To tylko, o co się lęka, zabiera. Tamten zaś swoją
Całą posiadłość niemądry wlecze — na łupy po boju:
Jak kiedy wicher z pełnego morza najeży się falą
I wody tłukąc wywraca, nic nie pomogą żeglarzom
Liny ni stery, gdy jeden masztom chce ulżyć w ciężarze,
Drugi zatoki bezpiecznej szuka i ciszy wybrzeża,
Ktoś znów na pełne mknąc żagle wszystko losowi powierza.
Lecz po co biadać nad małym? Z dwu konsulami sam Wielki

Pontu ów postrach, odkrywca Hydaspu, groźnych wód rzeki,
Piratów postrach, którego trzykroć w triumfie niedawno
Widząc sam Jowisz się uląkł, któremu cześć dając jawną
Pont

aż do głębin się kłonił, Bosfor

słał falę poddaną,

I on — o, hańbo! — niepomny władzy i sławy swej uszedł,
I Los też Wielkim się bawił w ucieczce Pompejuszem!

124. Straszna zaraza ta serca bóstw nawiedziła już nawet

Amfitriona syn — Herakles.

Giganci — olbrzymi, którzy zbuntowani przeciw bogom walczyli z nimi.

Wielki — Pompejusz, mający przydomek Magnus; pokonał on piratów na Morzu Śródziemnym, a

następnie Mitrydatesa, króla Pontu, nad Morzem Czarnym; triumfował w roku 79 nad Afryką, 71 nad Hiszpanią,
61 nad Mitrydatesem. Natomiast przypisywane mu dotarcie do indyjskiej rzeki Hydaspes jest tylko poetycką
przesadą. Pokonany przez Cezara pod Farsalus w Tesalii w roku 48 p.n.e., uszedł na Wschód, ale dopływając na
łodzi do Egiptu został zamordowany przez nasłanych z Egiptu ludzi.

Pont — starożytny Pontos Euxeinos, Morze Czarne; tu uosobienie morza jako boga tegoż.

Bosfor — starożytny Bosporos, cieśnina między Morzem Marmara a Morzem Czarnym.

I do ucieczki włączyła lęk niebian: bogów łaskawych
Na całym świecie tłum zniknął z ziem ogarniętych furiami,
Wzrok odwracając z odrazą od potępieńców tych armii.
Pokój więc pierwszy ramiony wstrząsając śnieżnobiałymi
W hełm pokonaną skrył głowę i opuszczając świat ziemi
Pierzchnął przelękły, w Plutona

królestwo nieubłagane.

Za nim Uczciwość pobita i Sprawiedliwość z rozwianym
Włosem odeszła, i Zgoda z szatą rozdartą z żałoby.
Stamtąd przeciwnie, z Erebu

przez piekłem ziejące groby

Zewsząd Plutona wynurza się tłum: straszliwa Erynia

Groźna Bellona

, Megera

z płonącą w ręku pochodnią,

I Zgon, i Podstęp, i Śmierci postać wyblakła i sina.
A między nimi Szał, jakby z cugli się wyrwał na wolność,
Głowę skrwawioną podnosi w górę i twarz całą w ranach
Tysiącem ciosów pokłutą krwawym szyszakiem zasłania.
Na ręce lewej zaś dźwiga tarczę Marsową, zniszczoną,
Niezliczonymi grotami zbitą, a ogień, co zionął
Z żagwi w prawicy, całemu światu zagrażał pożogą.
Czuje też ziemia bóstw ciężar: gwiazdy w tej zmianie nie mogą
Swej równowagi utrzymać. Bo cały w niebieskich stronach
Pałac na części się rozdarł. Najpierw więc boska Diona

Broni praw swego Cezara. Do niej przystaje Pallada

I sprzymierzeniec ich Mawors

, co włócznią potężną włada.

Stronę Wielkiego Feb z siostrą

wybrał i bóg na Cyllenie

Zrodzon, i heros z Tirynsu, trudów mu równy brzemieniem.
Gromkie zagrały już trąby, gdy włos rozdarłszy na poły Głowę
Niezgoda do nieba z Stygijskich wzniosła padołów.
Krew na jej licach zastygła, podbite oczy łzy lały,
Zęby w pancerzu brudnego osadu brzydkie sterczały.
Język jej ropiał, a usta węże obsiadły wokoło.
Szata skręcona na piersi cała podarta, a pod nią
Drżąca ukryta prawica krwawą wstrząsała pochodnią.
Tak opuściła ciemności tartarejskiego Kocytu
I na Apenin szła sławny, do grzbietów jego i szczytów:
Stąd wszystkie wzrokiem swym ziemie i wszystkie morza ogarnie,
Na całym świecie jak fale przetaczające się armie.
Po czym z szalonej swej piersi takimi dyszy rozkazy:
— Teraz, o ludy, niech każdy z zapałem za broń się waży
Chwycić i ogni niszczących żagwie niech rzuca na miasta!
Przegra, ktokolwiek się kryje. Niech się nie cofa niewiasta,

w Plutona królestwo — tj. w samo podziemie.

Ereb — grecki Erebos, podziemie.

Erynia — bóstwo podziemne przychodzące na świat mścić obrazę bogów.

Bellona — bogini wojny.

Megera — grecka Megaira, jedna z Erynii.

Dione — właściwie matka Wenery, tu jednak sama Wenus, pramatka rodu Juliusza Cezara.

Pallada — Atena Pallada, bogini, córka Jowisza, cechowała ją mądrość i dzielność; stawała do boju po

stronie wojny sprawiedliwej.

Mawors — archaiczna nazwa boga Marsa.

Feb z siostrą — Apollo z Dianą; bóg na Cyllenie zrodzon — Merkury; heros z Tirynsu —— Herakles.

Dziecko nieletnie, czy wiekiem osamotniony ktoś starczym.
Ziemia niech zadrży, dom wszystek w buncie rozdarty niech walczy!
Ty, Marcellusie

, ustawy pilnuj! Podburzaj, Kurionłe, Naród!

A ty, Lentulusie, nie broń Marsowi ochoty!
Dalej, i ty czemu, boski

, z swymi się bawisz legiony?

Czemu nie kruszysz bram, ani murów nie burzysz, ni fortec,
Skarbów nie grabisz? Ty, Wielki, czyżbyś pilnować już zamków
Rzymu swojego nie umiał? Szukaj, gdzie mur Epidamnu

Zabarw krwi ludzkiej purpurą Tesalię, zabarw jej wody! —
Wnet się na ziemiach spełniły wszystkie rozkazy Niezgody”.

Słowa te wyrecytował Eumolpus z wielką potoczystością i tak wkroczyliśmy wreszcie

do Krotony.

W Krotonie odpoczęliśmy zrazu w skromnej gospodzie. Na drugi zaś dzień szukając

bardziej komfortowego domu natknęliśmy się na tłum spadkołowców i ci zaczęli nas
wypytywać, cośmy za —jedni i skąd przybywamy. Zgodnie więc z planem i wspólną naszą
umową informujemy ich ze wzmożoną obrotnością języka i z przesadą, skąd i kim jesteśmy,
zyskując sobie u nich niezachwianą w to wiarę. Zaraz też z najwyższą gorliwością ofiarowali
swoje usługi Eumolpusowi… na wyścigi wszyscy spadkołowcy zabiegają przez dary o
względy Eumolpusa…

Podstęp się udał i nasi bohaterowie dobrze się bawili.

125. Taki żywot pędziliśmy w Krotonie już długo… i Eumolpus w pełni powodzenia

zapomniał o niedawnym swym położeniu, tak że przed przyjaciółmi chełpił się, że nikt tam
nie może przeciwstawić się jego wpływom i że ludziom jego wszelkie uchybienia w tym
mieście ujdą bezkarnie dzięki protekcji przyjaciół.

Ja natomiast, choć z dnia na dzień coraz więcej opływaliśmy w dobrobyt i tuczyłem się do

syta robiąc sobie nadzieję, że zmienna Fortuna przestała się mną specjalnie interesować,
jednak dość często myślałem i o obecnej sytuacji, i o jej podstawach, i mówiłem sobie: „Ale
co będzie, jeżeli chytry spadkołowca wyśle do Afryki swego wywiadowcę i całe nasze
kłamstwo wykryje? Co będzie, jeżeli choćby sam najemny sługa Eumolpusa, gdy mu się
znudzi obecne powodzenie, zrobi donos na naszych przyjaciół i cały fałsz bezecnie zdradzi i
wyda? Oczywiście, znowu trzeba będzie uciekać i w nowym żebractwie wracać do biedy,
którą się nam udało wreszcie przezwyciężyć. Bogowie i boginie, jak ciężko żyć w niezgodzie
z prawem! Zasłużona kara stale wisi nad człowiekiem…”

Mimo tych obaw powodzenie Enkolpiusza, występującego pod imieniem Poliajnosa,

rośnie. O jego względy stara się młoda, wytworna Kirke za pośrednictwem swej służebnej,
Chryzydy:

126. „…ponieważ świadom jesteś swej urody, wpadasz w pychę i sprzedajesz pieszczoty, a

nie użyczasz ich. Bo po co te włosy kręcone grzebieniem? Po co twarz natarta kremem, po co
ta lubieżna zalotność oczu? Co oznacza ten chód świadomie ułożony, tak że nawet rozpiętość

Marcellusie — Gajusz Klaudiusz Marcellus był konsulem w roku 49 p.n.e., tj. w roku wybuchu wojny

między Cezarem a Pompejuszem; Gajusz Skryboniusz Kurion, trybun ludowy w roku 50 p.n.e., stronnik Cezara;
Lucjusz Korneliusz Lentulus, konsul z roku 49 p.n.e.

boski — Cezar, który po śmierci otrzymał przydomek Divus.

Epidamnus — inaczej Dyrrhachium, w Epirze, gdzie Cezar pokonał Pompejusza i zmusił do wycofania się

w głąb lądu, pod Farsalus.

kroku nie wychodzi poza określoną miarę? Nie znaczy to, że piękność swą reklamujesz, by ją
sprzedawać? Widzisz mnie: nie znam się na wróżbach i nie mam zwyczaju zajmować się
kalkulacjami   astrologicznymi;   ale   z   wyglądu   ludzi   potrafię   odgadnąć   ich   charakter   i   po
chodzie poznaję, co kto myśli. Czy więc chcesz nam to sprzedać, o co proszę, kupiec jest
gotów;   czy   też,   co   byłoby   wytworniej,   chcesz   nam   to   dać,   postaraj   się,   bym   ci   była
zobowiązana   za   przysługę.   Bo   to,   że   oświadczasz,   iż   jesteś   niewolnikiem   i   niskiego
pochodzenia, tym więcej podnieca żądzę palącej się do ciebie. Są kobiety, które rozgrzewa
prostactwo: czują w sobie namiętność tylko na widok niewolników albo wysoko podkasanych
sług. Niektóre  palą się  do gladiatorów albo do zakurzonego parobka  od mułów, albo do
produkującego się na scenie aktora. Do tej właśnie kategorii należy moja pani. Od samej
orchestry   przeskakuje   czternaście   pierwszych   rzędów

i dopiero w końcowych rzędach

pospólstwa szuka obiektu miłości”.

Naładowany tym bardzo kuszącym przemówieniem pytam: „Przepraszam, czy może tą,

która mnie kocha, jesteś właśnie ty?”

Zaśmiała się serdecznie z tak bezceremonialnego pytania mówiąc: „Nie życzę sobie, byś

był taki pewny siebie. Ja dotychczas nigdy nie uległam niewolnikowi i niech bogowie
uchowają, bym uściski swe miała oddawać skazańcowi! Tego niech sobie pilnują mężatki,
które całują ślady chłosty. Ja, choć jestem służebną, nigdy jednak nie siedzę gdzie indziej jak
tylko w pierwszych czternastu rzędach”.

Na to ja zacząłem się dziwić tak odmiennym gustom mówiąc, że to coś nienormalnego, by

służebna miała w sobie dumę pani domu, a pani niskie wymagania służącej.

Żarty szły dalej i poprosiłem służebną, by przyprowadziła panią do jaworowego gaju.

Podobała się dziewczynie ta myśl, podniosła tunikę i skręciła do gaju laurowego, który
przytykał do alei. Niedługo tam bawiąc wyprowadza swą panią z ukrycia i stawia u mego
boku kobietę przechodzącą swą budową nieskazitelną wszelkie wyobrażenia. Żadne słowo nie
jest w stanie ogarnąć jej piękności. Cokolwiek powiem, będzie za mało. Włosy z natury
faliste spływały swobodnie po całych ramionach. Czoło drobniutkie z włosem zaczesanym
całkiem do góry. Brwi sięgające aż do linii policzków, a znowu na środku prawie całkiem
schodzące się razem. Oczy błyszczące jaśniej niż światło gwiazd bez księżyca. Nos leciutko
zakrzywiony, a usteczka — jakie sobie Praksyteles

wyobrażał u Diany. A broda, a szyja, a

ręce, a nóżki białe we wdzięcznych złotych sandałkach! Paryjski marmur przy nich gaśnie!
Toteż teraz dopiero, po długiej miłości, zrezygnowałem z Dorydy…

Co się stało, Jowiszu, że ty między bogi

Broń porzuciwszy milczysz i brakło ci słów?

Teraz czas, by wypuścić groźne z czoła rogi

Teraz, by włosy siwe pod bielą skryć piór.

To prawdziwa Danae! Dotknij jej, już ogień

Ciało twe od niej żarem przeniknie na wskroś”…

127. Ucieszyła się tym konceptem i uśmiechnęła tak rozkosznie, że miałem wrażenie,

jakby księżyc w pełni wychylił się zza chmur. Potem palcami kierując do mnie słowa rzekła:
„Jeśli nie gardzisz kobietą wyposażoną, która w tym roku dopiero poznała przeżycia z

przeskakuje czternaście pierwszych rzędów — tj. nie zwraca uwagi na senatorów siedzących wokół

orchestry w teatrze ani na ekwitów w czternastu pierwszych rzędach, lecz na plebejuszy z dalszych rzędów.

Praksyteles — rzeźbiarz grecki z IV wieku p.n.e.; wśród rzeźb jego, obok Afrodyty, Hermesa, Apollona,

wyróżniały się rzeźby Artemidy (Diany), a wszystkie cechowało .idealne piękno ciała.

wypuścić… rogi — tj. zamienić się w byka, jak wtedy gdy Jowisz porwał piękną Europę; pod bielą skryć

piór — tj. zamienić się w łabędzia, jak wtedy gdy uwodził Ledę; prawdziwa Danae — jak ta, którą zakochany
zapłodnił złotym deszczem z nieba.

mężczyzną, to ci, młodzieńcze, pozyskuję w sobie siostrę. Masz ty wprawdzie brata — bo nie
żałowałam trudu, by to wybadać — ale co szkodzi przybrać sobie także siostrę. Z równym
tytułem przychodzę. Ty tylko bądź łaskaw i spróbuj, jeśli ci miło, mojego pocałunku”.

Na to ja: „Ależ to ja, na piękność twą, proszę ciebie, byś nie gardziła człowiekiem obcym i

dopuściła go do grona swych wielbicieli. Znajdziesz we mnie gorliwego adoratora, jeśli
pozwolisz. I żebyś nie myślała, że do świątyni tej przyszedłem z niczym, daruję ci swojego
brata”.

A ona: „Jak to? Ty mi w podarunku dajesz tego, bez którego nie możesz żyć, od którego

pocałunku zależy twój byt, którego ty tak kochasz, jak ja pragnę kochać ciebie?” — i mówiąc
to tak uroczy wydobywała z siebie głos, tak słodką melodią muskała oczarowane powietrze,
że miało się wrażenie, jakby w powiewach grała harmonia Syren.

Olśniony zatem jakimś jaśniejszym niż całe niebo blaskiem pozwoliłem sobie zapytać to

bóstwo o imię. A ona: „Tak? To służebna moja nie powiedziała ci, że mi na imię Kirke? Nie
jestem wprawdzie dzieckiem Słońca

, ani matka moja w czasie miłości nie zatrzymała w

biegu ruchu wszechświata. Ale mam coś, co będę mogła przypisać dobroci nieba, jeśli nam
losy pozwolą się z sobą połączyć. Owszem, już coś w cichości ducha bóg zamyśla i nie bez
przyczyn Kirke kocha Poliajnosa

. Zawsze między tymi imionami powstaje wielki płomień.

Weź mnie zatem, jeślić miło, w swe ramiona. Nie potrzebujesz się obawiać nikogo
zazdrosnego. Daleko stąd jest brat”.

Po tych słowach Kirke wzięła mnie w objęcia miększe niż sam puch i położyła na ziemi,

kwiecistą zasłanej murawą.

Jak ziemia–rodzicielka na Idy wysokościach
Wydała ongiś kwiaty, gdy z prawą swą miłością

Jowisz się złączył, pełne płomienia mając serce:
Z miękkich się słały fiołków, cibór

i róż kobierce,

A z łąk zielonych białe lilie się słodko śmiały —
Tak ziemia zaprosiła Wenus na miękkie trawy
I cudny dzień tajemnej miłości był łaskawy.

Na tej to murawie zwarci w uściskach igraliśmy tysiącem pocałunków szukając potężnej

rozkoszy…

128. Kirke do Poliajnosa: „…Co jest? Czy cię pocałunek mój zraził? Czy może oddech z

głodu niemiły? A może przeszkadza ci pot pod pachami? No, to może, jeśli nic z tych rzeczy,
boisz się Gitona?”

Mnie oblał widoczny rumieniec zawstydzenia, tak że i tę resztę sił, jaką miałem, straciłem.

Całe ciało jakby zwiędło. Więc mówię: „Proszę cię, królowo, nie podbijaj jeszcze
nieszczęścia: czarami tknięty zostałem”…

Wśród okoliczności, których opisu nie mamy, zakochani rozeszli się w widocznym

zdenerwowaniu.

dzieckiem Słońca — znana z Odysei Kirke, u której Odyseus spędził cały rok, była córką Heliosa (Słońca)

i Persy; nasza zaś Kirke wyobraża sobie, że Helios w czasie miłości z Persa zatrzymał się na jakiś czas w swym
zwykłym biegu.

Poliajnosa — polýainos, tj. wielce sławiony, to przydomek, jakim określiły Odyseusa Syreny; tu przybiera

go sobie Enkolpiusz. Kirke więc ma powód, by sądzić, że Enkolpiusz–Poliajnos jest dla niej właśnie
przeznaczonym kochankiem.

z prawą swą miłością — tj. z Junoną, na górze Idą w Troadzie. Zaślubiny Jowisza z Junoną bywały

tematem malarstwa greckiego, a Homer opisał je w Iliadzie XIV, 346 i n.

cibór — cibora, łac. cyperon, z greckiego kypeiron, z rodziny turzycowatych; tu służyła jako podściółka.

Kirke: „Powiedz mi, Chryzydo, ale prawdę: czy ja jestem nieładna? Czy zaniedbana? Czy

na skutek jakiejś wrodzonej wady rzucam na piękność swą plamę? Nie wprowadzaj w błąd
swej pani! Gdzieś jest wina, ale gdzie?”

Następnie porwała z rąk milczącej lustro.i przeglądała w nim wszystkie swe uśmiechnięte

miny, jakie zwykle robi w czasie miłosnej zabawy. Nagle zrzuciła z siebie wymiętą na ziemi
suknię i poszła do kaplicy Wenery.

Z drugiej zaś strony ja, niczym skazaniec i jakby przerażony jakimś koszmarnym

widzeniem, pytałem siebie w duchu: „Czyżbym naprawdę został pozbawiony tej rozkoszy?”

Tak właśnie w nocy snodajnej senne nas przywidzenia
Zwodzą i oczom błądzącym nagle ukaże ziemia
Skarb wykopany: rzecz cudną bezecna maca ręka
I skarb porywa! Po twarzy pot płynie, myśl zalękła
W strachu się wikła głębokim, by nam przypadkiem z szaty
Złota nie wytrząsł ktoś świadom, gdzie skarb się krył bogaty.
Potem, gdy myśl zawiedzioną radość opuści złudna
I rzeczywistość powróci, sercu ze stratą trudno
Pogodzić się i bez przerwy w wizję ucieka cudną…

Rozszedłszy się z Kirką Enkolpiusz wrócił do Gitona. Ale i tu nie dopisały mu siły.

Giton do Enkolpiusza: …”Wobec tego dziękuję ci z tego tytułu, że kochasz mnie z

uczciwością sokratyczną. Nawet Alcybiades w łóżku swego mistrza tak nie tknięty nie
leżał

”…

129. Enkolpiusz do Gitona:… „Wierz mi, bracie, nie poznaję w sobie— mężczyzny. Nie

czuję. Pogrzebana została ta część ciała, dzięki której byłem niegdyś Achillesem!”

…chłopiec bojąc się, by go nie przyłapano ze mną na osobności, boby się dostał na języki

ludzkie, zerwał się i uciekł w głąb domu…

…a do pokoju mego weszła Chryzyda i podała mi list od swojej pani. List zawierał taką

treść:   „Kirke   Poliajnosowi   pozdrowienie.   Gdybym   była   kobietą   zmysłową,   robiłabym   ci
wyrzuty, żeś mnie zawiódł. Tymczasem nawet dziękuję twojej niemocy. W złudzie rozkoszy
mogłam   dłużej   zażywać   pieszczoty. Ale   pytam,   co   ty  robisz.   I   czy  na   własnych   nogach
zaszedłeś do domu? Bo lekarze mówią, że człowiek bez mięśni chodzić nie może. Powiem ci,
chłopcze,   broń   się   przed   paraliżem.   Nigdy   nie   widziałam   chorego   w   tak   wielkim
niebezpieczeństwie. Tyś już na pół martwy. Jeśli ta sama oziębłość nawiedzi także twoje
kolana i ręce, możesz już posyłać po orkiestrę pogrzebową. O co więc chodzi? Choć spotkał
mnie wielki zawód, nie zazdroszczę biedakowi leczenia. Jeśli chcesz wyzdrowieć, zapytaj, co
myśli Giton. Odzyskasz, mówię ci, swoje mięśnie, jeśli przez trzy doby będziesz spał bez
brata. Bo jeśli o mnie chodzi, nie boję się, że znajdzie się ktoś, komu bym się nie podobała.
Nie kłamie mi ani lustro, ani to, co o mnie mówią ludzie. Bądź zdrów, jeśli możesz”.

Gdy Chryzyda spostrzegła, że szyderczy ten list przeczytałem w całości, dodała: „To się

zdarza. Zwłaszcza w tym mieście, gdzie kobiety nawet księżyc z nieba ściągają… wobec tego
i na to także znajdzie się rada. Odpisz tylko pani bardzo miło i przywróć jej dobre
samopoczucie przez swoją szczerą grzeczność. Bo trzeba powiedzieć prawdę: od chwili
doznania tej zniewagi nie może się opamiętać”.

Chętnie, oczywiście, usłuchałem służebnej i napisałem list takiej treści:
130. „Poliajnos Kirce pozdrowienie. Przyznaję, pani, że nieraz zawiniłem. Bo i

człowiekiem tylko jestem, i jeszcze młodym. Nigdy jednak do dnia dzisiejszego nie

Alcybiades… nie leżał — aluzja do słów Alcybiadesa w Uczcie Platona, że mistrz Sokrates kocha go

miłością — platonicżną.

zawiniłem śmiertelnie. Oto przed tobą grzesznik wyznający swe winy. Cokolwiek każesz, na
wszystko zasłużyłem. Dopuściłem się zdrady. Zabiłem człowieka. Zbezcześciłem kaplicę. Za
te zbrodnie szukaj kary. Czy zechcesz mnie zabić, przyjdę z własnym mieczem. Czy
zadowolisz się chłostą, nagi pędzę do dyspozycji pani. W tym jednym tylko, pamiętaj, nie ja
zgrzeszyłem, lecz narzędzie. Żołnierz, gotów do dzieła, nie miałem broni. Kto tu coś popsuł,
nie wiem. Może wyobraźnia wyprzedziła powolne ciało, może przez to, że wszystkiego
pożądałem, szybko się wyczerpałem z rozkoszy. Nie mogę sobie wyobrazić, co zrobiłem. Ale
ty mi każesz bronić się przed paraliżem: jakby mógł jeszcze większy być niż ten, który mi
odebrał możność posiadania ciebie. Ostatecznie zaś konkluzja mojego usprawiedliwiania się
jest taka: dam ci zadośćuczynienie, jeśli mi winę naprawić pozwolisz…”

…odprawiwszy Chryzydę z taką obietnicą zatroszczyłem się bardzo starannie o najbardziej

karygodne ciało i pomijając łaźnię zadowoliłem się lekkim natarciem, a następnie dobrze się
najadłem silniejszych rzeczy, a więc cebulek szafirka i szyjek ślimaczych bez sosu, i napiłem
się trochę czystego wina. Potem przed snem odbyłem leciutki spacerek i tak spreparowany
poszedłem do swej izby bez Gitona. Tak mi zależało na zaspokojeniu tamtej, że nawet bałem
się, by bratu nie zachciało się za bok mnie pociągać.

131. Następnego dnia wstałem z dobrym samopoczuciem i bez straty sił. Poszedłem więc

do tego samego jaworowego gaju, choć czułem w sobie lęk przed tym miejscem, nie będącym
pod   dobrą   wróżbą.   Tu   pomiędzy   drzewami   zacząłem   wypatrywać   przewodniczki   drogi,
Chryzydy. Po krótkim spacerze usiadłem w miejscu, gdzie byłem wczoraj, gdy ta nadeszła
ciągnąc z sobą do towarzystwa jakąś staruszkę. Przywitała się ze mną i mówi: „No, co,
pyszałku?   Już   ci   się   humor   poprawił?”   Staruszka   zaś   wydobyła   z   sukni   ukręcony   z
różnokolorowych nici sznurek i obwiązała mi nim szyję. Potem rozrobiła trochę prochu z
śliną,   wzięła   to   na   średni   palec   i   choć   się   broniłem,   posmarowała   mi   tym   czoło…
Wypowiedziawszy to zaklęcie kazała mi splunąć trzy razy i trzy razy wrzucić do zanadrza
kamyki,   które   sama   uprzednio   zaklęła,   i   zawinęła   w   purpurę,   po   czym   włożyła   mi   ręce
między nogi i zaczęła badać siłę męskości. W oka mgnieniu mięśnie usłuchały rozkazu i
gwałtownym ruchem wypełniły ręce staruszki. A ta wyskakując z radości wołała: „Widzisz,
moja Chryzydo, widzisz, że zbudziłam tego zająca dla innych!”…

Sławny rozpostarł jawor wszędzie swe letnie cienie
I wawrzyn w winnym wieńcu, i cyprys z lekkim drżeniem,
I strzyżone dokoła z wierzchołkiem chwiejnym pinie.
Wśród nich pienisty potok falą igrając płynie,
Trąca i niepokoi szmerem swych wód kamyki.
Godne miłości miejsce! Świadkami są słowiki
Leśne i miejskie jaskółki, co rozproszone wkoło
Wśród łąk i miękkich fiołków ślą w pole pieśń wesołą,

W tym ogrodzie znalazł Enkolpiusz–Poliajnos czekającą na niego Kirkę, zapewne gdzieś w

pobliżu jej mieszkania:

…a ona leżała w swobodnej pozycji, z alabastrową szyją na złotym wezgłowiu, i

kwitnącym mirtem spokojnie… uderzała. Toteż zobaczywszy mnie zarumieniła się trochę —
na wspomnienie wczorajszej krzywdy, oczywiście. Potem odsunęła na bok świadków i
zaprosiła mnie do siebie. Usiadłem koło niej, a ona tę gałązkę położyła mi na oczy i dzięki tej
jakby dzielącej nas ścianie nabrawszy odwagi powiedziała: „Cóż ty, paralityku? Czy dzisiaj
przyszedłeś cały?” A ja na to: „Wolisz się pytać niż spróbować?” — i całym ciałem
wcisnąłem się w jej objęcia racząc się aż do sytości całowaniem nie doznającym przeszkody
ze strony czarów…

Najwidoczniej i tym razem siły nie dopisały mu i być może tłumacząc się i szukając

przyczyny opowiedział Kirke podobną swą historię z chłopcem Endymionem:

132. „…sama piękność ciała zapraszała mnie do siebie i ciągnęła do miłości. Już tysiącem

pocałunków trzaskały zderzające się nasze wargi, już wplątane ręce znalazcy wszelki rodzaj
rozkoszy, już we wzajemnym uścisku zwarte ciała zmieszały w jedno także nasze oddechy…

Nic jednak nie pomogło mu tłumaczenie się ze swej niemocy. Kirke wzięła wszystko za

złośliwość:

…kobieta zmaltretowana tymi oczywistymi zniewagami w końcu ucieka się do zemsty.

Woła służbę domową i każe mnie wychłostać. Ale nie zadowoliła się jeszcze tą tak wielką
krzywdą moją. Zwołuje wszystkie prządki i co najgorszą część służby i każe mnie opluć.
Zasłaniam ja rękami oczy i tak, nie uciekając się do żadnych próśb, bo wiedziałem, na co
zasłużyłem, zbity i opluty zostałem wyrzucony za drzwi. Wyrzucona została także Proselenos,
Chryzyda dostaje w twarz, cała służba zakłopotana szepce między sobą ł pyta, kto pani zepsuł
humor…

Enkolpiusz nie mając na kim powetować sobie krzywdy mści się — jak widać z dalszej

treści — na własnym członku męskim:

…i tak przez to powetowanie sobie krzywdy poczułem się lepiej. Ślady obicia umiejętnie

ukryłem, żeby albo Eumolpus nie cieszył się za bardzo mym przykrym przeżyciem, albo
Giton zbytnio się nie martwił. Udając chorobę, bo tylko to mi pozostało bez uszczerbku dla
honoru męskiego, schowałem się do łóżka i cały ogień wściekłości skierowałem przeciw tej
części ciała, która była mi przyczyną wszystkich niepowodzeń:

Trzykroć w swą rękę topór straszliwy już porwałem.
Trzykroć zwiotczały nagle bardziej niż pęd badyla
Drżę przed żelazem, co mi od ciosu się uchyla.
Zdziałać nie mogłem, na com ochotę miał przed chwilą:
Bo on ze strachu zimniejszy niż śnieg zimy białej
Uciekł do brzucha w tysiące zmarszczek pomarszczony,
Tak, by ukarać główkę, nie mogłem jej odsłonić,
Lecz śmiercionośnym łotra tchórzostwem tym wykpiony
Do słów się biorę raczej, do groźnej jeszcze broni.

Podniosłem się zatem na łokciu i takim zuchwalca dręczyłem przemówieniem: „Co

mówisz, ty wstydzie wszystkich ludzi i bogów? Bo nawet po imieniu cię nazwać się nie godzi
w sprawach poważnych. Na to od ciebie zasłużyłem, żebyś mnie z nieba ściągał do
podziemia? Żebyś zawodząc moje lata pierwszym wigorem kwitnące obciążał mnie
zwiotczałością najdalszej starości? Daj mi, proszę, choć słaby tego dowód!”

I tak wyładowywałem swą złość.

On się odwrócił oczy trzymając wbite w ziemię
I tak zaczętą mową nie bardziej mi się wzruszał
Niźli wierzbina giętka lub mak z obwisłą szyjką.

Zresztą i ja, skończywszy tę tak brzydką naganę, zacząłem sam żałować swych słów i

ukrytym zalewać się rumieńcem, że zapomniawszy o swej skromności rozmawiam z tą
częścią ciała, której ludzie nieco surowszego pokroju nie chcą dopuścić nawet do poznania.
Potem jednak przetarłszy przez dłuższą chwilę czoło mówię sobie: „Ale co ja właściwie
zrobiłem złego, jeśli zgryzotę swoją wyładowałem przez takie złorzeczenie zupełnie
naturalne? Bo czymże innym jest fakt, że w ciele ludzkim nieraz złorzeczymy żołądkowi czy
gardłu, albo i głowie, gdy nas za często boli? Czyż sam Ulikses nie kłóci się z swym sercem?

Czyż niektóre postacie tragediowe nie robią wyrzutów swym oczom, tak jakby one słyszały?
Podagrycy także złorzeczą swym nogom, artretycy rękom, kaprawi oczom, a często też, jeżeli
kopniemy się w palec, cały swój ból wyładowujemy na nogi:

Czemuż więc z zachmurzoną brwią na mnie, Katonowie

Patrzycie potępiając nowej prostoty mej twór?

Nie bezsłoneczny w czystym wdzięk tu się śmieje słowie:

Język niewinny tu mówi, treść w życiu ludzkim ma wzór.

Któż miłosnego łoża, któż nie zna słodkiej Wenus?

Któż zakazuje w zimnym łożu rozpalać swą krew?

Sam ojciec prawdy, mędrzec, Epikur tego nie mógł

Zabronić, lecz oświadczył, że rozkosz — życia to cel.

Nic bardziej fałszywego na świecie niż bezsensowny przesąd, nic bardziej bezsensownego

niż zakłamana surowość”.

133. Skończywszy tę deklamację wołam Gitona i mówię: „Powiedz mi, bracie, ale całkiem

szczerze: czy tej nocy, kiedy mi ciebie podebrał Askyltus, był on tak wytrwały, że cię aż
skrzywdził, czy też zadowolił się nocą bez ciebie i niepokalaną?” Na to chłopiec dotykając
swych oczu przysiągł najuroczyściej, że Askyltus nie zadał mu żadnego gwałtu…

Jak się dalej rozwijało opowiadanie, nie wiemy. Enkolpiusz zrozumiał, że stał się ofiarą

niełaski Priapa. Jego wiać musi przebłagać:

…i klęcząc na progu

takimi słowy modliłem się do obrażonego bóstwa:

Nimf towarzyszu i Bakcha! Ciebie przepiękna Dione
Lasom za bóstwo bogatym dała, i ciebie zielony
Tazos

i Lesbos

przesławny słucha, lidyjski cię wielbi

Kraj siedmiorzeczny, świątynię w twojej ci wznosi Hypepie!

Usłysz mnie, stróżu Bakchusa, usłysz, o Dryjad

rozkoszy,

Dopuść do siebie me trwożne modły! Nie krwią tu przynoszę
Serce splamione, na święte przybytki ręki też wrogiej
Nie podnosiłem bezecnie, lecz nędzą złamany, ubogi,
Zgrzeszyłem. Ale nie całym —zła dopuściłem się ciałem.

Ulikses… z swym sercem, — w Odysei XX 17 i n. Ulikses dodaje swemu sercu odwagi do walki z

zalotnikami Penelopy.

Katonowie — aluzja do znanego z surowości obyczajów konserwatysty Marka Katona, cenzora z lat 184 i

na progu — świątyni Priapa.

Tazos — wyspa w północnej części Morza Egejskiego.

Lesbos — wyspa u zachodnich wybrzeży Małej Azji.

w Hypepie — Hypaepa — miejscowość w Lidii, na południe od Sardes.

Dryjady – nimfy leśne.

Biedak gdy grzeszy, ubóstwo zmniejsza mu winę: więc błagam,
Z serca mi ciężar odejmij, niewielka winy mej waga.
A kiedyś, gdy mi w godzinę lepszą uśmiechną się losy,
Nie pozostawię bez darów bóstwa twojego: przyniosę
Do twych ołtarzy, o święty, ojca trzód, kozła; przyniosę
Tego rogacza i ssące jeszcze pierś matki swej prosię.
W czarach ci świeże się wzburzy wino, a w pięknym pochodzie
Trzykroć wesoła iść będzie wokół świątyni twej młodzież”.

…w czasie tego obrzędu i przezornej troski o to, co we mnie obumarło, weszła do świątyni

staruszka w żałobie, z rozpuszczonymi włosami i w czarnej sukni, dotknęła mnie ręką i
wyprowadziła na zewnątrz przedsionka świątyni…

Była to ta sama staruszka Proselenos, która już poprzednio próbowała uwolnić

Enkolpiusza od niemocy. Teraz mówi do niego:

134. „…co za strzygi pożarły twe mięśnie? Na jakież to śmiecie czy ścierwo nadepnąłeś

gdzieś na rozdrożu W nocy? Boś się i przy chłopcu nie popisał, lecz miękki, bezradny,
oklapnięty napracowałeś się, napociłeś jak ta szkapa pod górę, i nic z tego. A niedość, żeś sam
nagrzeszył, to jeszcze i przeciw mnie obudziłeś gniew bogów…”

…i znowu zaprowadziła mnie bez oporu z mej strony do celi kapłanki, pchnęła na łóżko,

porwała od drzwi trzcinę i zaczęła mnie biczować, znowu bez reakcji z mej strony. I gdyby
nie to, że trzcina przy pierwszym uderzeniu skruszyła się i siła uderzenia zmalała, być może
potrzaskałaby mi nawet ramiona i samą głowę. Jęknąłem jednakże przy szarpaniu członka.
Łzy mi się ciurkiem polały z oczu, zasłoniłem sobie głowę prawą ręką i położyłem ją na
poduszce. Zresztą i ona na drugim końcu łóżka siedziała zapłakana i zakłopotana i trzęsącym
się głosem zaczęła winić swą starość, aż nadeszła kapłanka…: „Cóż wy” — mówi —
„przyszliście do mej izby tacy, jakbyście byli przy świeżym jeszcze stosie pogrzebowym? I to
w takie święta, kiedy nawet ludzie w żałobie się śmieją…”

Była to kapłanka Priapa, Ojnoteja. Do niej Proselenos:

„Ojnotejo” — powiada — „widzisz tego młodzieńca? Pod złą gwiazdą się rodził. Bo ani

chłopcu, ani dziewczynie skarbów swych użyczać nie może. Nie widziałaś jeszcze człowieka
równie nieszczęśliwego: rzemień w wodzie u niego, nie męskość. I w ogóle — co myślisz o
człowieku, który z łóżka Kirki wstał bez przyjemności?!”

Wysłuchawszy tego Ojnoteja usiadła między nami i długo potrząsając głową rzekła: „Tę

chorobę tylko ja sama potrafię usunąć. A żebyście nie myśleli, że tu coś kręcę, proszę, żeby
twój młodzieniaszek w nocy spał ze mną. Jeśli nie dokonam tego, że będzie znów sztywny jak
róg,…”

„Cokolwiek widzisz na świecie, mnie słucha. Ziemia ta w kwiatach,
Gdy tylko zechcę, twardnieje i więdnie w soków posusze;
Gdy zechcę, znów plon wydaje, a Nilu głaz w kataraktach
Wody z potężnym w dół zrzuca hukiem. Mnie morza posłuszne
Ścielą się fale i ciche zefiry u stóp moich kładą
Wietrzne podmuchy. Mnie rwące słuchają także potoki.
Nawet tygrysy hirkańskie

na rozkaz mój stają i smoki.

Po cóż wymieniam drobiazgi? Obraz księżyca zaklęciem

hirkańskie — Hirkania u południowo–wschodnich wybrzeży Morza Kaspijskiego; tu tyle co azjatyckie.

Moim ściągnięty w dół schodzi, a Feb z przerażeniem rumaki
Musi zawrócić szalone i wstecznym pędzić je szlakiem.
Taką to słowa moc mają. Byków zagasły płomienie
Kobiet jarzmione czarami, a Kirke, córka Fojbosa,
Przez czarodziejskie zaklęcia Uliksa druhów odmienia

Proteus

się staje, czymkolwiek być zechce.

Taką też mocą Ja krzew, co rośnie na Idzie, w morską przeniosę głębinę,
A znowu rzekom na szczyty piąć się rozkażę z doliny”.

135. Przestraszyłem się i skóra na mnie ścierpła, gdym usłyszał tę tak bajeczną obietnicą.

Zacząłem się pilnie przyglądać tej starej kobiecie…

A Ojnoteja wykrzyknęła: „A więc słuchajcie rozkazu!”
…i otarłszy sobie ręce bardzo dokładnie, przechyliła się na łóżko i raz i drugi pocałowała

mnie…

…Ojnoteja ustawiła na środku ołtarza stary stolik, nałożyła nań pełno żarzącego się węgla,

rozpuściła też smołę i naprawiła nią już stare, pęknięte naczynie do picia. Następnie wbiła z
powrotem do zadymionej ściany gwóźdź, który przy zdejmowaniu naczynia drewnianego
wysunął się z nim razem. Z kolei przepasała się kwadratowym fartuchem i postawiła na ogniu
olbrzymi garnek do gotowania, a równocześnie ze spiżarni zdjęła widłami worek, gdzie miała
schowany bób w strąkach do swych praktyk i bardzo stary kawałek świńskiej głowy,
podziurawionej tysiącem ukłuć. Rozwiązała sznurek u worka i wysypała zeń część jarzyny na
stół każąc mi dokładnie ją przebrać. Poddaję się rozkazowi i starannie odkładam na bok
ziarna z najbrzydszą łupiną. A ona robiąc mi wyrzuty, żem niezdara, bierze bób i z miejsca
obgryza go żabami wypluwając na ziemię łuski jakby same muchy…

…podziwiałem doprawdy tę przemyślność biedy i tę swoistą jakąś oprawę każdego

szczegółu:

Nie osadzana tam w złocie błyszczała kość indyjska,
Ni stopą ludzką deptany marmur na ziemi tam błyskał,
Strojnej we własne swe dary. Lecz na plecionce z wierzby
Słoma ze zbóż wymłóconych leżała. Kubki świeże
Na prostym kole garncarskim z miękkiej toczone gliny.
Zbiornik na napój, co kroplą się sączy, i z wikliny
Podatnej misy plecione, i czasza brudna z wina.
Ściana zaś słomą dokoła powypychana pustą,
Błotem gdzieniegdzie lepiona. W niej grubych pełno gwoździ.
Na nich w zielonym sitowiu cienka wisiała trzcina.
Nadto — zapasy wiszące na żerdzi okopconej,
Jakie chowała ta prosta chałupa: jarzębina
Łagodna, w wieńce pachnące wisiała tani spleciona,
I starej coś macierzanki, i suche winogrona.
Tak żyła ta, którą ongiś kraj ziem attyckich gościł,
Godna ołtarzy Hekale

, którą z upływem czasu

Muza na podziw lat dawnych podała potomności.

Uliksa druhów odmienia — Kirke była czarodziejką i wysłanych do niej towarzyszy Uliksesa’ zamieniła w

wieprze, ale Ulikses z pomocą Hermesa zmusił ją do uwolnienia ich z tej metamorfozy, tj. zmienionej postaci.

Proteus — bożek morski, starzec mający dar wieszczy i moc czarodziejską, a zwłaszcza zdolność

przybierania dowolnych postaci.

Hekale — heroina attycka, staruszka , która przyjmowała Tezeusza w przeddzień jego walki z maratońskim

bykiem, co opisał poeta Kallimach (III w p.n.e.) w epyllionie pt. Hekale.

136. …a gdy ona uszczknęła także odrobinę mięsa… i gdy tę równą jej wiekiem część

głowy świńskiej widłami wkładała z powrotem do spiżarni, załamał się zmurszały stołek,
który jej wzrostowi dodawał wysokości, i kobieta własnym ciężarem zwaliła się upadając
wprost na ognisko. Ukruszyła się więc górna część garnka i świeżo rozpalający się ogień
zagasiła. Ona sama poparzyła sobie łokieć na rozżarzonym patyku i całą twarz usmarowała
wznieconym popiołem.

Przestraszony zerwałem się z miejsca i nie bez śmiechu staruszce pomogłem się

podnieść… i natychmiast pobiegła do sąsiadów po ogień na rozpałkę, by obrzędowi w niczym
nie przeszkodzić.

…podszedłem więc do drzwi chałupy… gdy oto trzy święte gęsi, które, jak sądzę,

przychodziły zwykle w południe upominać się u staruszki o swą porcję, zaczynają mnie
atakować. Z odrażającym i jakby rozwścieczonym sykiem otaczają przestraszonego i już
jedna rozdziera mi tunikę, druga rozwiązuje rzemyki od obuwia i ciągnie za nie, a jeszcze
jedna, herszt i przywódca srogości, nie wahała się zębatym jak piła dziobem szarpać mnie za
goleń. Zapominając więc o zabawie wykręciłem ze stolika nogę i już uzbrojoną ręką zacząłem
opędzać się od niezwykle wojowniczego napastnika. Nie zadowoliłem się przy tym słabym
uderzeniem, lecz krzywdę powetowałem sobie śmiercią gęsi.

Tak właśnie, sądzę, pod niebo uciekły stymfalijskie
Przez Herkulesa wygnane ptaki

i kału bryzgiem

Plugawe Harpie

, co jadło Fineusa, próżno brane,

Zanieczyszczały trucizną: skrzydeł niezwykły hałas
Przestraszył eter wstrząśnięty i bogów zmieszał pałac…

…już pozostałe wywróciły bób i rozsypany wszędzie po całej podłodze pozbierały. Ale

pozbawione, jak mi się zdaje, wodza wróciły do świątyni.

Ja zaś tymczasem ciesząc się i ze zdobyczy, i z zemsty, rzucam zabitą gęś za łóżko, a ranę

na nodze, niegłęboką, obmywam octem.

Potem jednak bojąc się awantury upłanowałem sobie ucieczkę. Pozbierałem swe rzeczy i

zabieram się do wyjścia. Ale jeszcze nie wyszedłem za próg izdebki, gdy patrzę — wraca
Ojnoteja z czerepem pełnym ognia. Cofnąłem się więc, zrzuciłem szatę i jakbym czekał na
nią, bo długo nie wracała, stanąłem przy wejściu. A ona ułożyła i roznieciła ogień na suchej
trzcinie, na to położyła kilka kawałków drewna i zaczęła się tłumaczyć ze swej długiej
nieobecności: przyjaciółka jej nie chciała wypuścić bez uświęconego zwyczajem wychylenia
trzech kubków. Potem zwróciła się do mnie: „A co ty tu w czasie mej nieobecności robiłeś?
Gdzież jest bób?”

Ja sądziłem, że dokonałem nawet chwalebnego czynu. Wobec tego po kolei opowiedziałem

jej o przebiegu całej bitwy i jako wyrównanie za stratę, żeby się dłużej nie martwiła, podałem
jej gęś. Ale staruszka zobaczywszy ją tak straszny z miejsca podniosła krzyk, że myślałbyś, że
gęsi znowu weszły do środka. Zmieszany więc i przerażony niezwykłością tego, co zrobiłem,
zapytałem, czemu się tak rozogniła i dlaczego nad gęsią lituje się bardziej niż nade mną.

137. Na to ona klasnęła w ręce i krzyczy: „Zbrodniarzu, jeszcze się odzywasz? Nie wiesz,

jak strasznej dopuściłeś się zbrodni! Zabiłeś umiłowaną gęś Priapa, najbardziej lubianą przez
wszystkie mężatki. Nie myśl więc, że to nic, co zrobiłeś. Jak się urząd o tym dowie, pójdziesz
na krzyż. Splamiłeś krwią mój dom, do dziś dnia nie skalany, i zrobiłeś tyle, że ktokolwiek
dla mnie nieprzychylny zechce, .może mnie przepędzić z tego kapłaństwa…”

stymfalijskie ptaki — wypędzone _przez Herkulesa z jeziora koło miasta Stymphalos w Arkadii.

Harpie — demony nasłane przez Zeusa na Fineusa, króla Tracji, za karę, że obdarzony jasnowidzeniem

zdradził jego tajemnice; porywały mu jedzenie lub zanieczyszczały je kałem.

…ja mówię: „Proszę cię, nie krzycz. Za tę gęś dam ci strusia…”
…a gdy ona wśród mego zdziwienia siedziała tak na łóżku i opłakiwała śmierć gęsi,

nadeszła właśnie w tym czasie Proselenos z zakupami do obrzędów. Zobaczyła zabitą gęś i
dowiedziawszy się o przyczynie nieszczęścia zaczęła i ona nadmiernie lamentować i żałować
mnie, jakbym swego rodzonego ojca zabił, a nie gęś niczyją. Toteż mając już tego dosyć
mówię: „Proszę bardzo, czy mogę ręce swe oczyścić za opłatą?… jeślibym się do was
odwołał, nawet gdybym zabił człowieka. Oto kładę dwie złote monety. Za nie będziecie
mogły kupić i bogów, i gęsi”.

Zobaczywszy pieniądze Ojnoteja rzekła: „Przepraszam cię, młodzieńcze! To przez wzgląd

na ciebie jestem taka zdenerwowana. To dowód życzliwości dla ciebie, a nie złej woli.
Postaramy się zatem, żeby się nikt o tym nie dowiedział. Ty tylko proś bogów, żeby ci to, coś
zrobił, wybaczyli”.

Ktokolwiek ma pieniądze, z pomyślnym wiatrem płynie

I losem tak kieruje, jak sam nastawi ster.

Zdobędzie i Danaję

, i nawet o swym czynie

Akryzjosowi każe sądzić, co córce wpierw

Pieśni i mowy tworzyć i łajać wszystkich może,

Sprawy wygrywać w sądzie, lepszym niż Katon być:

Jakby uczony w prawie „jasne, nie jasne” orzec,

Serwiusza, Labeona

powagą swoją bić.

W dwu słowach: masz pieniądze — czego zapragniesz, żądaj,

A spełni się, bo w kasie zamknięty mieszka — bóg!

Otrzymawszy pieniądze Ojnoteja dokonuje spokojnie zamierzonego obrzędu z

Enkolpiuszem:

…pod rękami moimi ustawiła Kaszankę z winem, kazała palce równo wyprostować,

przeprowadziła ich oczyszczenie przy użyciu poru i seleru, po czym przy słowach modlitwy
nasypała do wina orzechów laskowych. I zależnie od tego, czy wracały na powierzchnię, czy
też opadały na dno, wróżyła. Wiedziałem, oczywiście, że puste i bez jądra orzechy napełnione
powietrzem pozostają na powierzchni płynu, a ciężkie, bo pełne zdrowego owocu, opadają na
sam dół…

…otwarłszy wnętrze gęsi wydobyła potężną wątrobę i z niej przepowiedziała mi

przyszłość. Zresztą żeby ze zbrodni mojej nawet ślad nie pozostał, pokrajała całą gęś na
kawałki, nabiła na rożny i przygotowała pyszne jedzenie dla mnie, który, jak sama mówiła,
przed chwilą jeszcze miałem iść na stracenie… a między tym krążyły kubki czystego wina.

138. …Ojnoteja wydobyła skórzanego fallosa, obłożyła go oliwą, mielonym pieprzem i

utartym nasieniem pokrzywy, i tak zaczęła powoli wsuwać mi go w tyłek…

…tym preparatem skrapia ta najokrutniejsza starucha raz po raz moje uda…
…miesza ekstrakt rzeżuchy z bożym drzewkiem i myje mi tym podbrzusze, a następnie

bierze do ręki gałązkę zielonej pokrzywy i całą część poniżej pępka zaczyna powoli bić…

Enkolpiusz nie mogąc dłużej wytrzymać tych nieludzkich zabiegów zrywa się i ucieka.

Zdobędzie i Danaję — którą ojciec, Akryzjos, kazał zamknąć w spiżowej wieży, by została panną; bo

wyrocznia mówiła, że syn jej zabije Akryzjosa. Ale Zeus w postaci złotego deszczu dostał się do Danae; urodziła
syna, Perseusa, który przypadkiem rzeczywiście Akryzjosa zabił.

co córce wpierw — tj. że jest samym Zeusem; przy racjonalistycznym podejściu do mitu złoty deszcz to po

prostu pieniądz, a Zeus to zwykły, bogaty kochanek, który ma moc boga, w co nawet Akryzjos uwierzy!

Serwiusza, Labeona — Serwiusz Sulpicjusz Rufus, przyjaciel Cycerona, i Antystiusz Labeon z czasów

Augusta to dwaj sławni prawnicy rzymscy.

…staruszki, choć były rozbrojone winem i lubieżnością, próbują iść w me ślady i goniąc za

mną przez kilka uliczek wołają: „Chwytaj złodzieja!” Uszedłem jednak z ich rąk
pokrwawiwszy sobie przy tym biegu na oślep wszystkie palce u nóg…

W mieszkaniu zastał Enkolpiusz, jak się zdaje, wiadomość od Chryzydy:
…”Chryzyda, która poprzedniej twej kondycji nienawidziła, obecnie gotowa jest iść za

tobą wszędzie, choćby z narażeniem życia…”

Jednakże mimo tej ponętnej oferty Enkolpiusz wciąż jeszcze myśli tylko o Kirke:
…,,W czymże tej piękności dorównywała Ariadna

czy Leda? Czym by się jej mogła

przeciwstawić Helena? Czym Wenus? Sam Parys, sędzia kłócących się o urodę bogiń

, gdyby

w zestawieniu z nimi spojrzał na nią tak pożądliwymi oczyma, toby dla niej darował sobie i
Helenę, i te boginie. Gdyby mi się dała przynajmniej raz pocałować, gdyby pozwoliła
uścisnąć tę niebiańską i boską pierś, może by wróciło to ciało do sił i ożyłyby może części,
uśpione, jestem przekonany, przez czary. Nic nie zrażają mnie obelgi. O tym, że mnie kazała
wychłostać, nic nie wiem. Że mnie wyrzuciła, to zabawka. Bylebym tylko mógł wrócić do jej
łaski…”

139. …miotałem się ciągle i męczyłem łóżko jakby jakąś złudę mojej miłości…

Nie mnie jednego bóstwo czy los nieubłagany
Ściga. Już inachijskiej bogini

gniewem gnany

Heros z Tyrynsu dźwigał nieb ciężar, już Junony
Zniewagę odczuł Peliasz

. Za broń też nieświadomy

Już Laomedon

chwycił, a Telef

gniew dwu bogów

Nasycił. Przed Neptunem Ulikses

gonił z trwogą.

Mnie także i po lądach, i po mórz głębiach siwych
Hellesponckiego ściga Priapa gniew straszliwy.

…zacząłem pytać Gitona mojego, czy mnie ktoś szukał. Odpowiedział: „Dzisiaj nikt. Ale

wczorajszego dnia jakaś kobieta wcale elegancka podeszła do drzwi i długo ze mną
rozmawiała, aż mnie zmęczyła tą wymuszoną rozmową. W końcu zaczęła opowiadać, żeś coś
przeskrobał i niewolniczej doczekasz się kary, jeśli poszkodowany będzie się przy skardze
swej upierał”…

…jeszcze nie skończyłem się uskarżać, gdy nadeszła Chryzyda i z całą wylewnością

zaatakowała mnie uściskiem mówiąc: ,,Mam cię takiego, jakiegom się spodziewała! Ty
tęsknoto moja, ty rozkoszy moja, nigdy nie zniszczysz tego ognia, chyba że go zagasisz
krwią…”

Ariadna — uprowadzona z Krety przez Tezeusa, opuszczona na wyspie Naksos na polecenie boga

Dionizosa, który chciał sam pojąć ją za żonę; Leda — kochanka Zeusa, który w miłości z nią przybrał postać
białego łabędzia; ze związku tego urodziła się Helena, porwana jako żona Menelausa przez Trojańczyka Parysa.

sędzia kłócących się o urodę bogiń — Hery, Ateny i Afrodyty; zwabiony obietnicą Afrodyty, że da mu za

żonę najpiękniejszą z kobiet, rozstrzygnął spór na jej korzyść.

inachijskiej bogini — Hery, czczonej szczególnie w Argos, kraju króla Inachosa, która prześladowała

Heraklesa; ten w wyprawie po złote jabłka Hesperyd poprosił Atlasa, by mu je przyniósł, a sam tymczasem
dźwigał za mego niebo.

Peliasz — król Jolkosu w Tesalii, który Jazona wysłał po złote runo na okręcie Argo, znieważył ołtarz Hery

(Junony) i ścigany przez nią został ostatecznie pokrajany na kawałki przez własne córki.

Laomedon — król Troi, odmówił zapłaty bogom pomagającym mu przy budowie murów miasta, za co ci

karali go zarazą i zesłanym na miasto straszydłem.

Telef — syn Heraklesa, wraz z matką, która obraziła

Ulikses — ścigany gniewem Neptuna za oślepienie cyklopa Polifema, który był synem Neptuna.

Nie wiadomo, jak się ostatecznie zakończyła ta przygoda z Kirką i Chryzyda. W dalszych

fragmentach jesteśmy już świadkami Eumolpusowych przeżyć.

…jeden z nowych służących nagle się zjawia i oświadcza, że pan się strasznie na mnie

gniewa: bo już dwa dni nie pilnuję swoich obowiązków; dobrze więc zrobię, jeśli sobie
przygotuję jakieś dostateczne usprawiedliwienie; bo żeby gniew pański mógł się uspokoić,
nie obejdzie się bez chłosty…

boginię Atenę, wypędzony; wychowany przez pasterzy, odnalazł matkę w Myzji i bronił

tego kraju przed Grekami, gdy szli na Troję; mimo dzielności został zraniony przez Achillesa,
bo Dionizos sprawił, że potknął się na pędzie winorośli.

Ale Eumolpus przyzywał Enkolpiusza tylko po to, by był świadkiem jego przygód:

140. …matrona, jedna z najbardziej dostojnych, imieniem Filomela, która kiedyś z pomocą

swojej młodości nie raz i nie jeden wymusiła dla siebie spadek. Teraz zaś jako przekwitła już
starsza kobieta narzucała starym ludziom bezdzietnym swego syna i córkę i przez takich
następców w dalszym ciągu uprawiała wytrwale swą sztukę.

Tak więc przybyła do Eumolpusa i polecając swe dzieci jego roztropności i dobroci… że

jemu powierza siebie i swoje pociechy: on jest jedyny na całym świecie, który w młodych
ludzi może codziennie wpajać także zasady zbawienne. Słowem — zostawia dzieci w domu
Eumolpusa, aby słuchały jego rad. To będzie jedynym prawdziwym dla młodych spadkiem.

Jak powiedziała, tak zrobiła. Pokazowo piękną córkę z jej bratem w wieku efeba

pozostawiła w pokoju Eumolpusa, a sama udała, że idzie do świątyni, by złożyć tam jakieś
śluby.

Eumolpus, który był człowiekiem tak skromnym, że nawet ja wydawałem mu się tylko

chłopczykiem, ani na chwilę nie ociągał się z zaproszeniem dziewczyny do pośladkowych
misteriów. Ponieważ jednak już wszystkim zapowiedział, że ma podagrę i bezwład lędźwi, i
teraz, gdyby nie zachował w pełni pozorów tej udawanej choroby, narażał się na to, że całą
naszą grę mógłby zaprzepaścić, oszustwo nasze musiało być konsekwentne. Uprosił zatem
dziewczynę, żeby mu usiadła na tej „dobroci”, której ją powierzono, Koraksowi zaś kazał
wejść pod łóżko, na którym sam leżał, stanąć na czworakach i podrzucać pana swymi
pośladkami. Ten wykonywał rozkaz powoli i na sztukę biegłej w tym dziewczyny reagował
odpowiednimi ruchami. Kiedy więc rzecz zbliżała się do skutku, Eumolpus głośno zachęcał
Koraksa, żeby przyśpieszał swoje usługi. W ten sposób stary, leżąc między sługą a
przyjaciółką, bawił się jakby na huśtawce. I tak już raz i drugi rzecz doprowadził do skutku
wśród wielkiego śmiechu wszystkich, i jego samego także.

Wobec tego i ja, żeby przez bezczynność nie tracić wprawy, przystąpiłem do brata tej

dziewczyny, który przez szparę podziwiał tę samoczynną jej gimnastykę, i zacząłem
próbować, czy nie chciałby mnie do siebie dopuścić. Nie bronił się przed pieszczotami
wyrafinowany chłopiec, ale cóż — nieprzyjazne bóstwo i tu mnie znalazło…

Tu znowu w opowiadaniu luka, i chyba dość wielka. Enkolpiusz odzyskał w końcu swe

męskie siły:

…”Bogowie są silniejsi, oni mnie przywrócili do pierwotnego stanu. To Merkury, który

wprowadza i wyprowadza dusze, przez swą łaskawość przywrócił mi to, co mi zła ręka

odjęła. Możesz się przekonać, żem ponętniejszy niż Protezylaos

czy którykolwiek inny z

dawnych herosów”.

Po tych słowach podniosłem tunikę i w całej okazałości udowodniłem to Eumolpusowi. A

on najpierw się przeraził. Potem jednak, żeby nie mieć najmniejszej wątpliwości, w obie ręce
bierze dary łaski bogów…

Eumolpus: „Sokrates, bogów i ludzi…, miał zwyczaj mówić o sobie, że nigdy ani na sklep

nie spojrzał, ani oczu swych nie zatrzymał na żadnym większym zbiegowisku ludzi. Tak to
nic wygodniejszego niż stale mówić z mądrością…”

Enkolpiusz: „Wszystko to” — mówię — „jest prawdą. Bo też nikt z ludzi nie powinien

wpaść w zły los tak rychło jak ten, kto pożąda cudzego. Z czegóż by żyli włóczędzy, z czego
złodzieje, gdyby nie rzucali w tłum jakby wędki już to szkatułeczek, już to brzęczących
monetą sakieweczek? Jak nieme zwierzęta wabi się jedzeniem, tak ludzi nie dałoby się złapać
inaczej jak tylko przez włożenie im w zęby kawałka nadziei…”

Eumolpusowi i jego towarzyszom zaczyna się w Krotonie palić grunt pod nogami.
141. „…okręt z Afryki, który, jak obiecałeś, miał przyjść z twoimi pieniędzmi i służbą, nie

przyszedł. Spadkołowcy już wyczerpani ostygli w hojności. Wobec tego albo się mylę, albo
los chwiejny zaczyna po swojemu żałować nam…”

Eumolpus musiał się chwycić osobliwego wybiegu. Przeczytał publicznie testament, ale i

warunki jego realizacji:

„…wszyscy, którzy w testamencie moim mają zapisy, oprócz moich wyzwoleńców,

otrzymają spadek po mnie pod tym warunkiem, że ciało moje potną na kawałki i zjedzą je na
oczach publiczności… U niektórych ludów, jak mi wiadomo, do dziś dnia przestrzega się
prawa, że zmarłych zjadają ich krewni; do tego stopnia, że nieraz chorym robi się wyrzuty, że
mięso swe pogarszają. Na tej podstawie przyjaciół moich zachęcam, by nie wzbraniali się
przed mym poleceniem, lecz ciało moje spożyli z tą samą gotowością, z jaką duszy mojej źle
życzą…”

…olbrzymi rozgłos pieniędzy zaślepiał oczy i umysły biedaków. Gorgiasz był gotów

wykonać to…

Inni mieli zastrzeżenia. Ale Eumolpus ciągnął dalej:

„…nie mam powodu bać się, że ci twój żołądek odmówi. Pójdzie on za rozkazem, jeśli mu

powiecie, że za jedną godzinę obrzydzenia dostanie rekompensatę w wielkiej ilości dobrych
rzeczy. Zasłoń tylko swoje oczy i wyobraź sobie, że zjadasz nie wnętrzności ludzkie, ale
milion sesterców. Do tego dochodzi i to, że znajdujemy środki łagodzące i zmieniające smak.
Żadne mięso nie smakuje samo przez się dobrze, lecz smak ten musi się sztuką zmienić i dla
żołądka robiącego wstręty uprzyjemnić. A jeśli chcesz, bym ci to i na przykładach pokazał,
proszę: Saguntyni

przyciśnięci przez Hannibala jedli ludzkie mięso, choć nie oczekiwali za

to żadnego spadku. To samo zrobili Petelianie

w ostateczności głodowej, choć w tym

jedzeniu nie chodziło im o nic innego jak tylko o zaspokojenie głodu. Kiedy zaś Scypion

Protezylaos — padł bezpośrednio po wylądowaniu Greków pod Troją; ponieważ jednak młoda jego żona

Laodamia była niepocieszona po jego śmierci, uzyskał zezwolenie na jej prośby wrócić do niej z podziemia na
jeden dzień, po czym i ona odebrała sobie życie.

Saguntyni — w roku 219 p.n.e. musieli się ostatecznie poddać Hannibalowi, a upadek ich stał się

przyczyną drugiej wojny punickiej.

Petelianie — w rękopisach Petelini, Petami, Perusii; być może jednak chodzi o rozpaczliwy opór wiernego

Rzymowi miasta Petelii w Brutium, w południowej Italii, stawiany Hannibalowi w roku 216 p.n.e.

Document Outline