plik

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

SPIS TREŚCI

1. Wprowadzenie

2. Wymagania wstępne

3. Cele kształcenia

4. Materiał nauczania

4.1. Leki roślinne stosowane w chorobach układu nerwowego

4.1.1. Materiał nauczania

4.1.2. Pytania sprawdzające

4.1.3. Ćwiczenia

4.1.4. Sprawdzian postępów

4.2. Leki roślinne stosowane w chorobach serca i układu krążenia

4.2.1. Materiał nauczania

4.2.2. Pytania sprawdzające

4.2.3. Ćwiczenia

4.2.4. Sprawdzian postępów

4.3. Fitopreparaty w zaburzeniach układu moczowego

4.3.1. Materiał nauczania

4.3.2. Pytania sprawdzające

4.3.3. Ćwiczenia

4.3.4. Sprawdzian postępów

4.4. Leki roślinne stosowane w chorobach układu pokarmowego i w otyłości

4.4.1. Materiał nauczania

4.4.2. Pytania sprawdzające

4.4.3. Ćwiczenia

4.4.4. Sprawdzian postępów

4.5. Roślinne leki przeciwcukrzycowe

4.5.1. Materiał nauczania

4.5.2. Pytania sprawdzające

4.5.3. Ćwiczenia

4.5.4. Sprawdzian postępów

4.6. Rola fitoterapii w chorobach kobiecych

4.6.1. Materiał nauczania

4.6.2. Pytania sprawdzające

4.6.3. Ćwiczenia

4.6.4. Sprawdzian postępów

4.7. Fitopreparaty w chorobach reumatycznych

4.7.1. Materiał nauczania

4.7.2. Pytania sprawdzające

4.7.3. Ćwiczenia

4.7.4. Sprawdzian postępów

4.8. Leki dermatologiczne pochodzenia roślinnego

4.8.1. Materiał nauczania

4.8.2. Pytania sprawdzające

4.8.3. Ćwiczenia

4.8.4. Sprawdzian postępów

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.9. Leki o działaniu immunostymulującym

4.9.1. Materiał nauczania

4.9.2. Pytania sprawdzające

4.9.3. Ćwiczenia

4.9.4. Sprawdzian postępów

4.10. Fitoterapia, homeopatia i inne metody leczenia

4.10.1. Materiał nauczania

4.10.2. Pytania sprawdzające

4.10.3. Ćwiczenia

4.10.4. Sprawdzian postępów

5. Sprawdzian osiągnięć

6. Literatura

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

1. WPROWADZENIE

Poradnik ten pomoże Ci w przyswojeniu wiedzy teoretycznej oraz opanowaniu

umiejętności stosowania surowców roślinnych w profilaktyce i terapii, a także w organizacji
procesu samokształcenia.

W poradniku zamieszczono:

−

wykaz niezbędnej wiedzy i umiejętności, które powinieneś posiadać przystępując do
opanowania nowych umiejętności zaplanowanych w programie jednostki modułowej:
Stosowanie surowców roślinnych w profilaktyce i terapii,

−

wykaz wiedzy i umiejętności, jakie ukształtujesz w czasie pracy z poradnikiem,

−

materiał nauczania omawiający zagadnienia dotyczące stosowania surowców roślinnych w
profilaktyce i terapii, pozwalający samodzielnie przygotować się do ćwiczeń,

−

pytania  sprawdzające  opanowanie  przez  Ciebie  podanych  treści;  pozytywne  odpowiedzi
utwierdzą  Cię  w  przekonaniu,  że  jesteś  odpowiednio  przygotowany  do  wykonywania
zaplanowanych  ćwiczeń,  odpowiedzi  negatywne  sugerują,  że  powinieneś  powtórnie
przeczytać i przeanalizować materiał nauczania,

−

ćwiczenia umożliwiające nabycie praktycznych umiejętności z wykorzystaniem zalecanych
metod nauczania i środków dydaktycznych,

−

sprawdzian postępów, który po zrealizowaniu każdego podrozdziału pozwoli Ci ocenić
stan Twojej wiedzy oraz wskazać materiał nauczania, który nie został przez Ciebie w pełni
opanowany,

−

zestaw zadań testowych potwierdzający opanowanie wiedzy i umiejętności z zakresu całej
jednostki modułowej. Rozwiązanie przykładowego testu, zgodnie z instrukcją będzie dla
ciebie formą treningu przed testem zaplanowanym przez nauczyciela.

−

wykaz literatury związany z tematyką jednostki modułowej.
Na każdym etapie nauki możesz poprosić nauczyciela o pomoc i wyjaśnienie trudnych dla

Ciebie kwestii.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

2. WYMAGANIA WSTĘPNE

Przystępując do realizacji programu jednostki modułowej, powinieneś umieć:

−

korzystać z różnych źródeł informacji,

−

współpracować w grupie,

−

organizować stanowisko pracy,

−

przestrzegać zasad bezpieczeństwa i higieny pracy, zasad ergonomii oraz regulaminu
porządkowego pracowni,

−

identyfikować łacińskie nazwy surowców roślinnych,

−

rozróżniać surowce roślinne,

−

określać zasady pozyskiwania i przetwarzania surowców roślinnych,

−

formułować ogólne zasady dobrej praktyki wytwarzania,

−

prezentować efekty własnej pracy.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

3. CELE KSZTAŁCENIA

W wyniku realizacji programu jednostki modułowej, powinieneś umieć:

−

posłużyć się polskimi i łacińskimi nazwami surowców roślinnych,

−

posłużyć się handlowymi nazwami leków roślinnych,

−

scharakteryzować

ważniejsze

substancje

czynne

roślin

pod

względem

cech

fizykochemicznych i właściwości farmakologicznych,

−

scharakteryzować rośliny najczęściej stosowane w profilaktyce i terapii oraz preparaty
z nich otrzymywane,

−

sklasyfikować leki roślinne pod względem właściwości terapeutycznych i chemicznych,

−

wyjaśnić zasady profilaktyki i terapii wybranych chorób,

−

wyjaśnić działanie i zastosowanie wybranych leków roślinnych,

−

wyjaśnić działanie i zastosowanie produktów pszczelich w profilaktyce i terapii,

−

ocenić wpływ leków roślinnych na organizm człowieka, w zależności od składu
jakościowego, ilościowego, drogi podania i sposobu dawkowania,

−

scharakteryzować działania niepożądane leków roślinnych oraz przeciwwskazania do ich
stosowania,

−

określić sposób użycia i przechowywania leku roślinnego.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4. MATERIAŁ NAUCZANIA

4.1. Leki roślinne stosowane w chorobach układu nerwowego

4.1.1. Materiał nauczania

Fitoterapia w chorobach układu nerwowego stosowana jest przede wszystkim

wspomagająco,  w  celu  uzupełnienia  leczenia  podstawowego  lekami  syntetycznymi.
Wykorzystuje  się  ich  wpływ  na  krążenie  mózgowe  (OUN)  i  układ  sercowo  –  naczyniowy.
Wiele  roślin  zawiera  substancje  czynne  wykazujące  działanie  przeciwbólowe,  uspokajające,
nasenne, tonizujące, immunosupresyjne, przeciwbakteryjne, przeciwwirusowe i inne.

−

Do środków działających przeciwbólowo (analogctica) zaliczyć można następujące

substancje roślinne:

a) Wierzba (Salix alba, S. purpura, S. fragilis) – zawiera salicynę metabolizowaną

w organizmie do kwasu salicylowego o działaniu przeciwbólowym,

b) Lepiężnik różowy (Petasites officinalis) – związki biologicznie czynne zawarte w tym

surowcu  działają  uspokajająco  na  ośrodkowy  układ  nerwowy  i  tonizująco  na  układ
autonomiczny,  powodując  rozkurcz  naczyń  krwionośnych  i  oskrzeli.  Preparaty
zawierające zagęszczony wyciąg z korzenia lepiężnika dają korzystne efekty lecznicze
w  migrenach  oraz  stanach  skurczowych  ścian  naczyń  krwionośnych  i oskrzeli.  W
surowcu  tym  występują  jednak  składniki  toksyczne  jak  alkaloidy  pirolizydynowe,
których obecność dewaluuje jego znaczenie.

c) Czarci pazur (Harpagophytum procumbens) – stosowany jest głównie w chorobach

reumatycznych, ale badania wykazały również działanie analgetyczne, zalecany jest
więc w nerwobólach i bólach głowy.

d) Złocień

maruna

(Chrysanthernum

parthenium)

–

wykazuje

działanie

przeciwmigrenowe, za które prawdopodobnie odpowiadają laktony seskwiterpenowe,
głównym składnikiem jest partenolid, alergen kontaktowy zawarty przede wszystkim
w liściach.

−

Roślinne substancje lecznicze zawierające olejki, stosowane w terapii napięć

nerwowych: koszyczki rumianku, szyszki chmielu, liście melisy, kwiaty pomarańczy, kwiaty
jaśminu, kwiaty róży, drewno sandałowe, są używane w postaci herbatek, jako dodatek do
kąpieli lub bezpośrednio, jako substancje zapachowe w aromaterapii.

−

Leki uspokajające i nasenne (sedativa et hypnotica), stosowane do hamowania

nadpobudliwości psychicznej i ułatwiania zasypiania.

Wśród roślinnych leków o tym działaniu można wyróżnić leki o łagodnym działaniu jak

np.  kozłek  lekarski,  melisa  lekarska,  chmiel  zwyczajny  i  męczennica  cielista,  które  nie  są
toksyczne,  mają  niewielkie  działanie  nasenne  w  porównaniu  z  barbituranami.  Roślinne  leki
nasenne  nie  tłumią  fazy  REM  snu,  a  jedynie  osłaniają  przed  stresem  dnia  codziennego
i ułatwiają zasypianie.

−

Rośliny o działaniu pobudzającym i tonizującym:
a) Aralia mandżurska (Aralia mandshurica), zawiera glikozydy triterpenowe – aralozydy,

alkaloid aralin, olejek eteryczny. Posiada działanie pobudzające na ośrodkowy układ
nerwowy, aralozydy działają inotropowo i chronotropowo ujemnie na mięsień

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

sercowy, zwiększają diurezę. Posiada działanie adaptogenne, zwiększa odporność na
stres.

b) Żeń - szeń (Panax ginseng), policetylery, witaminy, zawiera saponiny triterpenowe

i glikozydy,  panaksozydy,  olejki  eteryczne,  węglowodany  i  glicerydy.  Pobudza
ośrodkowy  układ  nerwowy,  pobudza  również  czynność  kory  nadnerczy,  zwiększa
aktywność gruczołu tarczowego, reguluje metabolizm węglowodanów i ciśnienie krwi,
ma  korzystny  wpływ  na  sprawność  umysłową  i  fizyczną  u  ludzi,  ma  działanie
adaptogenny.

c) Herbata chińska (Thea sinensis L.), w skład jej wchodzą: glikotannoalkaloidy i kwasy

fenolowe, alkaloidy (kofeina, nieznaczne ilości teofiliny i teobrominy) flawonoidy i ich
glikozydy,  kwas  nikotynowy  i  pantotenowy,  witaminy,  olejki  eteryczne.  Działa
pobudzająco  na  ośrodkowy  układ  nerwowy,  głównym  składnikiem  czynnym  jest
kofeina  oraz  występująca  w  liściach  teofilina.  Działanie  naparu  z  liści  polega  na
pobudzaniu  ośrodkowego  układu  nerwowego,  na  działaniu  na  układ  sercowo-
-naczyniowy  i  czynność  nerek,  powoduje  także  rozkurcz  i  rozszerzenie  mięśni
gładkich.

−

Rośliny wpływające na krążenie:
a) Miłorząb dwuklapowy (Miłorząb japoński, Ginkgo biloba), standaryzowany wyciąg

zawiera  dwie  główne  grupy  naturalnych  związków  czynnych,  takich  jak:  flawonoidy,
glikozydy  flawonowe,  proantocjany  i  terpeny  (ginkgolidy,  bilobalidy).  Na  podstawie
wielu  badań  klinicznych  zaproponowano  stosowanie  wyciągów  z  liści  Ginkgo  biloba
do  leczenia  niewydolności  krążenia  mózgowego,  jak  również  zawrotów  głowy.  Jest
składnikiem wielu preparatów złożonych.

b) Krokosz

barwierski

(Carthamus

tinctorius),

nasiona

zawierają

ok.

70%

wielonienasyconych  kwasów  tłuszczowych,  głównie  kwas  linolowy.  Wysuszone
kwiaty  krokosza  są  często  stosowane  w  tradycyjnej  medycynie  chińskiej  w  celu
poprawienia  krążenia  krwi.  W  naukowych  opracowaniach  chińskich  jest  opisane
działanie rozszerzające naczynia oraz hamujące agregację trombocytów. Zastosowanie
to: zapobieganie miażdżycy, zaburzenia krążenia mózgowego.

−

Fitoterapeutyki o działaniu przeciwwirusowym

Miodła pospolita (Melia azedarach) – nie występuje jako lek. Surowiec zawiera czynnik

przeciwwirusowy AVE, który chroni noworodki myszy przed wirusem Arenavirus-
Encephalitis, ekstrakt tej rośliny hamuje również replikację in vitro innych wirusów np. Herpes
simplex.

Natomiast składniki afrykańskiej rośliny leczniczej Euphorbia granti wykazują in vitro

skuteczność przeciwko wirusom Coxsackie i Polio.

Właściwości przeciwwirusowe posiada również czosnek (Allium sativum), który m.in.

zwalcza wirusa opryszczki zwykłej.

Preparaty i leki ziołowe stosowane w chorobach neurologicznych:
krajowe – Herbosan 5, Nervosol, Neospasmina, Nervinum-fix, Passispasmin, Bellergot

oraz Melisal, Nalewka z kozłka na eterze, Migrenol; zagraniczne – Avenoforce, Dormesan,
Neuroforce, Nervendrages i inne.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.1.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1. Jakie są najważniejsze korzyści z leczenia środkami roślinnymi schorzeń układu

nerwowego?

2.  Jakie surowce roślinne mają działanie przeciwbólowe?
3.  Jakie środki stosowane są w terapii napięć nerwowych?
4.  W jaki sposób działają fitopreparaty uspokajające i nasenne?
5.  Jakie rośliny mają działanie pobudzające na ośrodkowy układ nerwowy?
6.  Jakie środki stosuje się w chorobach mózgowo-naczyniowych?
7.  Jakie fitoterapeutyki mają działanie przeciwwirusowe?
8.  Jakie preparaty i leki ziołowe stosowane są w chorobach neurologicznych?

4.1.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Analizowanie działania leków roślinnych stosowanych w chorobach układu nerwowego.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) przeczytać materiał nauczania z poradnika dla ucznia i poszerzyć wiadomości z literatury

uzupełniającej na temat leków roślinnych stosowanych w terapii i profilaktyce chorób
układu nerwowego,

2) dobrać i przygotować literaturę niezbędną do charakteryzowania i opisywania preparatów

roślinnych stosowanych w chorobach układu nerwowego,

3) odszukać w farmakopei lub innej literaturze uzupełniającej i opisać surowce roślinne

stosowane w chorobach układu nerwowego,

4) scharakteryzować wybrane preparaty stosowane w danej jednostce chorobowej,
5) wybrać spośród różnych leków ziołowych przygotowanych przez nauczyciela, preparaty

stosowane w chorobach układu nerwowego,

6) zaprezentować na forum grupy zebrane wiadomości,
7) brać czynny udział w dyskusji na temat przedstawionych preparatów roślinnych

stosowanych w terapii chorób układu nerwowego.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

poradnik dla ucznia,

−

zeszyt i przybory do pisania,

−

zdjęcia i rysunki roślin leczniczych,

−

foliogramy i fotogramy przedstawiające rośliny lecznicze,

−

leki ziołowe, atrapy leków roślinnych (preparaty stosowane w terapii i profilaktyce chorób
układu nerwowego),

−

piśmiennictwo zawodowe ( farmakopea, poradniki, encyklopedie, atlasy, czasopisma),

−

programy komputerowe bazy leków (edukacyjne, komercyjne).

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.1.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) wymienić preparaty oraz leki ziołowe stosowane w terapii

i profilaktyce chorób układu nerwowego?



2) podać przykłady substancji roślinnych o działaniu przeciwbólowym?



3) podać przykłady fitopreparatów o działaniu przeciwwirusowym?



4) określić jakie środki stosuje się w chorobach mózgowo-

-naczyniowych?



5) określić sposób działania fitopreparatów uspokajających i nasennych?



6) wymienić środki stosowane w terapii napięć nerwowych?



7) wymienić rośliny działające pobudzająco na ośrodkowy układ

nerwowy?



8) wymienić najważniejsze korzyści z leczenia środkami roślinnymi

schorzeń układu nerwowego?



9) rozpoznać preparaty stosowane w terapii i profilaktyce chorób układu

nerwowego spośród leków ziołowych przygotowanych przez
nauczyciela?



„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.2. Leki roślinne stosowane w chorobach serca i układu

krążenia

4.2.1. Materiał nauczania

Wśród środków pochodzenia naturalnego stosowanych w schorzeniach serca wyróżniamy

związki działające bezpośrednio na mięsień sercowy. Należą tu glikozydy nasercowe pochodne
kardenolidów  i  bufadienolidów.  Niektóre  z  nich  są  stosowane  w  formie  czystej  (digoksyna  i
lanatozyd  C).  Z  surowców  przygotowuje  się  takie  preparaty  galenowe,  które  stanowią
składniki  leków  gotowych.  Do  takich  surowców  należy  ziele  konwalii  majowej  (Convallariae
herba) i ziele miłka wiosennego (Adonidis vernalis herba), z których otrzymuje się nalewki. W
przeszłości  stosowano  również  glikozydy  występujące  w  roślinach  z  rodzaju  Strophanthus  –
Strofantynę K i G, ale obecnie wycofano je ze względu na zbyt silne działanie i nie wchłanianie
się z przewodu pokarmowego.

1) Glikozydy nasercowe wyodrębnione z gatunków z rodzaju Digitalis;

Glikozydy nasercowe Digitalis lanata:
a)  pochodne digitoksygeniny – lanatozyd A, acetylodigitoksyna A, digitoksyna,
b)  pochodne gitoksygeniny – lanatozyd B, acetylogitoksyna B, gitoksyna, digitalna,
c)  pochodne gitaloksygeniny – lanatozyd E, acetylogitaloksyna, werodoksyna,
d)  pochodne digoksygeniny – lanatozyd C, acetylodigoksyna, digoksyna
e)  pochodne diginatygeniny – lanatozyd D, acetylodiginatyna, diginatyna.

Glikozydy  nasercowe  Digitalis  purpurea,  nie  stosuje  się  ponieważ  łatwo  się  wchłaniają
i łatwo je przedawkować gdyż ulegają silnej kumulacji:

a) pochodne digitoksygeniny – purpureaglikozyd A, digitoksyna, purlanozyd i inne.
b) pochodne gitoksygeniny – purpureaglikozyd B, purlanozyd B, gitoksyna, gitorozyd,

gitoksynocellubiozyd i inne.

c) pochodne gitaloksygeniny – glukogitaloksyna, gitaloksyna, werodoksyna,

2) Glikozydy nasercowe wyodrębnione z gatunków z rodzaju Strophanthus:

Glikozydy nasercowe Strophanthus Kombe:

a)  pochodne strofantydyny – strofantozyd K, β-strofantyna K, cymaryna, eryzymozyd.
b)  pochodne strofantydolu – cymarol, glukocymarol, helwetykozol.
c)  pochodne peryplogeniny – peryplocymaryna, emicymaryna.

Glikozydy

nasercowe

innych

gatunków

rodzaju

Strophanthus:

strofantydyna

G, występująca m.in. w Strophanthus gratus i sarmentozyd, występujący m.in.
w Strophanthus sarmentosus.

3) Glikozydy nasercowe wyodrębnione z gatunków z rodzaju Convallaria:

Glikozydy nasercowe Convallaria maialis:
a) pochodne strofantydyny – glukokonwalozyd, konwalozyd, konwalatoksyna, chreio-

-toksyna.

b) pochodne strofantydolu – glukokonwalatoksolozyd, konwalatoksolozyd, konwala-

-toksol.

c) pochodne peryplogeniny – peryploramnozyd, peryploglukozyd.
d) pochodne bipindogeniny – majolozyd, walaratoksyna.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4) Glikozydy nasercowe wyodrębnione z gatunków z rodzaju Adonis:

Glikozydy nasercowe Adonis vernalis:
a)    pochodne strofantydyny – cymaryna, strofantozyd K, β-strofantyna K,
b)    pochodne adonitoksygeniny – adonitoksyna,
c)    pochodne strofantogeniny – wernadygina.

Glikozydy o budowie bufadienolidowej:

5) Glikozydy cebuli morskiej (Urginea martima) – proscilarydyna (Talusin).

Glikozydy nasercowe działają chrono- i dromotropowo, tonotropowe ujemnie oraz ino-

i batmotropowo  dodatnio.  Najsilniej  chronotropowo  ujemnie  działają  glikozydy  naparstnicy,
szczególnie  purpurowej, strofantyna działa podobnie dromotropowo, natomiast jej pozytywne
działanie  inotropowe  zaznacza  się  silniej. Niektóre z nich łatwo się kumulują w ustroju i przy
przedawkowaniu  mogą  powodować  objawy  toksyczne  tj.  wymioty,  zaburzenia  widzenia
(widzenie na żółto), zaburzenia rytmu serca a nawet zatrzymanie akcji serca w skurczu.

Wchłanianie glikozydów w przewodzie pokarmowym jest zróżnicowane, najlepiej

wchłaniają się lanatozyd A i digitoksyna, digoksyna (glikozyd wtórny) wchłania się
w 60–80%, natomiast lanatozyd C (glikozyd pierwotny) w 20-40%, natomiast strofantyna nie
wchłania się wcale, dlatego podawana była w iniekcji.

Powinowactwo glikozydów nasercowych do wiązania się z białkami osocza prowadzić

może do kumulacji i przedawkowania. Z białkami osocza słabo wiążą się strofantyny
i lanatozyd C oraz digoksyna, stąd też szybkie występowanie działania tych preparatów.

Największe znaczenie terapeutyczne spośród wymienionych glikozydów posiadają

glikozydy naparstnicy wełnistej, które nie ulegają szybkiej transformacji, w mniejszym stopniu
niż pozostałe glikozydy zwalniają czynność serca i nie kumulują się tak szybko. Digoksyna i
digitoksyna poprawiają wydolność serca.
Aktywność glikozydów nasercowych powoduje m. in.:

−

wzrost siły skurczu, amplitudy skurczu i objętości minutowej serca,

−

zmniejszenie ciśnienia późnorozkurczowego i wielkości serca.
Wynikiem zwiększenia wydolności mięśnia sercowego jest:

−

zwiększenie diurezy i zmniejszenie obrzęków, (nasilona diureza przyczynia się do ubytku
jonów potasu, K

−

zmniejszenie ciśnienia żylnego i zwolnienie czynności serca.
Bardzo duże znaczenie podczas stosowania glikozydów ma prawidłowe stężenie jonów

potasowych i wapniowych w surowicy pacjenta, np. niedobór jonów potasu zwiększa siłę
działania glikozydów nasercowych.

Inną grupą środków działających bezpośrednio na mięsień sercowy są związki

przeciwarytmiczne. Wśród surowców zawierających składniki o takim działaniu można
wymienić korę chinowca (Cinchonae cortex), w której występuje chinidyna oraz ziele
żarnowca (Sarothamnus scoparius) zawierające sparteinę.

Środkami pochodzenia roślinnego działającymi na serce i układ krążenia są preparaty

zawierające liść rozmarynu. Głównymi składnikami oprócz olejku są związki flawonoidowe
(m.in. glikozydy luteoliny apigeniny), poza tym garbniki, triterpeny i kwasy polifenolowe. Liść
rozmarynu stosowany jest w postaci herbatek. Wykorzystuje się również olejek.

Jako środki kardiotoniczne, poprawiające wieńcowy przepływ krwi oraz stabilizujące

częstość  uderzeń  serca  stosuje  się  preparaty  głogu  (Crataegus).  W  preparatach  handlowych
występuje  zwykle  wodno-etanolowy  wyciąg  surowca,  standaryzowany  na  zawartość
związków  flawonoidowych  (rutozyd,  hiperozyd,  ramnozyd  witeksyny).  Wykazują  one
działanie  spazmolityczne,  uspokajające,  hipotensyjne  i  rozszerzające  naczynia  wieńcowe  oraz

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

przeciwmiażdżycowe. Wyciągi sporządzane są z różnych organów rośliny (kwiatostany,
owoce). Preparaty głogu: Cravisol, Perfocrat, Crataegutt, Septocord, Blaitol, Gatanic.

Wysokie ciśnienie jako zjawisko towarzyszące chorobom serca można skutecznie leczyć

rezerpiną, alkaloidem z Rauwolfia serpentina. Rezerpina obniża ciśnienie, a zarazem działa
uspokajająco.

Leczenie choroby niedokrwiennej mięśnia sercowego, a zwłaszcza objawów dusznicy

bolesnej  środkami  roślinnymi  ma  ograniczone  znaczenie.  Zaleca  się  stosowanie  preparatów
aminka  egipskiego  (owoc  Keli)  (Ammi  visnaga).  Związkami  czynnymi  aminka  egipskiego  są
furanochromony – kelina, wisnagina oraz pirenokumaryny: wisnadyna i samidyna. Liczne dane
na temat farmakodynamiki wisnaginy (rozszerzenie naczyń wieńcowych, zwiększenie objętości
wyrzutowej  bez  przyspieszania  akcji  serca  oraz bez  wpływu  na  ciśnienie  krwi  oraz  jej  wpływ
na  procesy  biochemiczne  tj.  zmniejszenie  stężenia  mleczanów,  pirogronianu  i glukozy  we
krwi),  w  powiązaniu  z  pozytywnymi  wynikami  badań  klinicznych,  uzasadniają  zastosowanie
aminka  w  łagodnych  postaciach  choroby  niedokrwiennej  serca,  jak  również  w okresie
pozawałowym w charakterze leczenia wspomagającego.

Preparaty i leki stosowane w chorobach układu krążenia:
Cardiol C, Convafort, Kelicardina, Circulosan, Nalewka z owoców aminka, Nalewka

z konwalii, Nalewka z miłka wiosennego, Neocardina; zagraniczne – Bilobil, Cardiaforce,
Crategisan, Tanakan, i inne.

4.2.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1. Glikozydy których substancji roślinnych odgrywają znaczącą rolę w terapii chorób serca i

układu krążenia?

2.  Jakie glikozydy nasercowe wyodrębniono z gatunków z rodzaju Digitalis?
3.  Jakie glikozydy nasercowe wyodrębniono z gatunków z rodzaju Strophantus?
4.  Jakie glikozydy nasercowe wyodrębniono z gatunków z rodzaju Convallaria?
5.  Jakie glikozydy nasercowe wyodrębniono z gatunków z rodzaju Adonis?
6.  W jaki sposób działają glikozydy nasercowe?
7.  Jakie są objawy niepożądanego działania glikozydów nasercowych?
8.  Jakie preparaty roślinne stosowane są w chorobach serca i układu krążenia?
9.  Jakie preparaty zaleca się w chorobie niedokrwiennej serca?

4.2.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Analizowanie działania leków roślinnych stosowanych w chorobach serca i układu

krążenia.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) dobrać i przygotować literaturę niezbędną do charakteryzowania i opisywania preparatów

roślinnych stosowanych w chorobach serca i układu krążenia,

2) przeczytać materiał nauczania z poradnika dla ucznia i poszerzyć wiadomości z literatury

uzupełniającej na dany temat,

3) odszukać w farmakopei lub innej literaturze uzupełniającej i opisać surowce roślinne

stosowane w chorobach serca i układu krążenia,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4) scharakteryzować wybrane preparaty stosowane w danej jednostce chorobowej,
5) wybrać spośród różnych leków ziołowych przygotowanych przez nauczyciela, preparaty

stosowane w chorobach serca i układu krążenia,

6) zaprezentować na forum grupy zebrane wiadomości,
7) brać czynny udział w dyskusji na temat przedstawionych preparatów roślinnych

stosowanych w terapii chorób serca i układu krążenia.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

poradnik dla ucznia,

−

zeszyt i przybory do pisania,

−

zdjęcia i rysunki roślin leczniczych,

−

foliogramy i fotogramy przedstawiające rośliny lecznicze,

−

leki ziołowe, atrapy leków roślinnych (preparaty stosowane w chorobach serca i układu

krążenia),

−

piśmiennictwo zawodowe ( farmakopea, poradniki, encyklopedie, atlasy, czasopisma),

−

programy komputerowe bazy leków (edukacyjne, komercyjne).

4.2.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) wymienić surowce roślinne stosowane w terapii chorób serca i układu

krążenia?



2) podać przykłady glikozydów nasercowych wyodrębnionych z rodzaju

Digitalis?



3) podać przykłady glikozydów nasercowych wyodrębnionych z rodzaju

Strophantus?



4) podać przykłady glikozydów nasercowych wyodrębnionych z rodzaju

Convallaria?



5) podać przykłady glikozydów nasercowych wyodrębnionych z rodzaju

Adonis?



6) określić sposób działania glikozydów nasercowych?



7) wymienić objawy niepożądanego działania glikozydów nasercowych?



8) rozpoznać preparaty stosowane w chorobach serca i układu krążenia

spośród leków ziołowych przygotowanych przez nauczyciela?



„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.3. Fitopreparaty w zaburzeniach układu moczowego

4.3.1. Materiał nauczania

Zioła i preparaty ziołowe, ze względu na ich działanie moczopędne, bakteriobójcze,

przeciwzapalne  oraz  wpływ  na  motorykę  dróg  moczowych,  stosowane  są  powszechnie
w leczeniu  schorzeń  układu  moczowego.  Mogą  być  one  wprowadzone  do  leczenia  po
opanowaniu ostrych objawów infekcji, przy czym są schorzenia układu moczowego, w których
nie  mogą  być  one  stosowane.  Należą  do  nich:  choroby  bakteryjne,  niedrożność  układu
moczowego,  kamica.  Leki  roślinne  wykorzystywane  w leczeniu  zaburzeń  układu  moczowego
dzieli  się  na  następujące  grupy:  diuretyki,  leki  antyseptyczne,  leki  wpływające  na  mikcję  oraz
leki stosowane w profilaktyce kamicy dróg moczowych.

Roślinne leki moczopędne wpływają głównie na wydalanie wody poprzez wzrost

nerkowego  przepływu  krwi  lub  działają  na  drodze  osmotycznej.  W  ten  sposób  dochodzi  do
zwiększenia  objętości  wytwarzanego  moczu  bez  znacznego  wpływa  na  gospodarkę
elektrolitową.  Zastosowanie  roślinnych  leków  moczopędnych  w  chorobach  układu
moczowego  związane  jest  głównie  ze  zwiększeniem  ilości  wydalanego  moczu  oraz  tzw.
„płukaniem”  dróg  moczowych.  Za  działanie  diuretyczne  odpowiadają  substancje czynne takie
jak: flawonoidy, olejki eteryczne, saponiny, glikozydy nasercowe oraz pochodne ksantynowe.

Rośliny wykazujące działanie moczopędne to:

−

Jałowiec pospolity (Juniperus communis), owoc jałowca zawiera: olejki eteryczne,
sacharydy, garbniki, flawonoidy, związki żywicowe, kwasy organiczne. Stosowany
wewnętrznie w większych dawkach może działać drażniąco na miąższ nerek i wywoływać
stany zapalne.

−

Nawłoć  pospolita  (Solidago  virgaurea),  ziele  nawłoci  zawiera  flawonoidy  (rutozyd,
kwercetynę),  garbniki,  kwasy  fenolowe,  olejek  eteryczny  saponiny.  Za  właściwości
moczopędne  odpowiadają saponiny, znajduje zastosowanie w preparatach moczopędnych
i rozkurczowych.

−

Pietruszka  zwyczajna  (Petroselinum  sativum).  Surowcami  są  korzeń  pietruszki,  liść  oraz
owoc,  wit  C,  sole  mineralne  (Fe,  Ca,  K).  W  skład  surowców  wchodzą  olejki  eteryczne,
flawonoidy i karotenoidy. Za silne właściwości moczopędne odpowiada apiol.
Do  środków  stosowanych  w  zakażeniach  dróg  moczowych  można  zaliczyć:  mącznicę

lekarską, drzewo sandałowe oraz nasturcję oraz liść borówek brusznicy.

−

Mącznica lekarska (Arctostaphylos uvae-ursi), surowiec – liść mącznicy zawiera glikozydy
fenolowe, garbniki, flawonoidy, triterpeny. Główną substancją czynną jest glikozyd-
arbutyna, która posiada odkażający wpływ na drogi moczowe, wspomagane działaniem
kwasu galusowego i niektórych flawonoidów.

−

Drzewo sandałowe (Santalum album), surowiec-olejki drzewa sandałowego, wykazują
działanie antyseptyczne.

−

Rukiew wodna (Nasturtium officinale). W skład surowca jakim jest ziele rukwi wodnej
wchodzą: glikozyd tiocyjanianowy (glikonasturcyna), olejek eteryczny oraz garbniki.
Działanie bakteriobójcze wykazuje olejek benzylomusztardowy.

Zakażenia i zapalenia dróg moczowych towarzyszą często kamicy nerkowej. Roślinne leki

stosowane w kamicy dróg moczowych zawierają w swym składzie wyciągi z surowców
o właściwościach dezynfekujących. Do tej grupy należą m.in.:

−

Marzanka wonna (Asperula odorata), ziele marzanki wonnej zawiera glikozydowe
połączenia kumaryny, aspertulozyd, flawonoidy, garbniki i kwasy organiczne. Jest

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

stosowany w kamicy nerkowej w postaci mieszanek o działaniu spazmolityczno-
przeciwzapalno-diuretycznym.

−

Marzanna barwierska (Rubia tinctorum); korzeń marzanny barwierskiej jest stosowany
jako lek hamujący tworzenie się kamieni nerkowych poprzez wychwyt jonów Ca

Zawiera pochodne antrachinonowi m.in. rubiadynę, kwas ruberetrynowy.
Do krajowych preparatów stosowanych w kamicy nerkowej należy zwrócić uwagę na

pasty,  Fitolizynę  i  Rubiolizynę  oraz  tabletki  Rubinex.  Liczne  substancje  czynne  zawarte
w wyciągu  Fitolizyny  działają  moczopędnie  i  w  pewnym  stopniu  saluretycznie,
przeciwbakteryjnie,  przeciwzapalnie  oraz  przeciwskurczowo.  Są  skuteczne  zarówno
w zapobieganiu  tworzenia  się  kamieni  moczowych,  jak  i  usuwaniu  już  istniejących.  Lek
stosowany  jest  głównie  profilaktycznie  w  zapobieganiu  krystalizacji  składników  mineralnych
moczu,  w  kamicy  moczowej,  szczególnie  szczawianowej,  moczanowej  i  fosforanowej,  ma
zastosowanie zarówno w kamicy nerkowej, jak i moczowodowej.

Fitoterapeutyki stosowane są dosyć często w stanach podrażnienia pęcherza moczowego,

ważnym  celem  terapeutycznym  w  tych  stanach  jest  rozkurcz  mięśnia  opróżniającego  pęcherz
moczowy.  Zaburzenia  opróżniania  pęcherza  moczowego  spowodowane  jest  najczęściej
przerostem gruczołu krokowego. Do tej grupy fitoterapeutyków zaliczyć należy wierzbownicę
drobnokwiatową  (Epilobium  parviflorum),  krwawnicę  (Lythrunea  salicaria),  pokrzywę
zwyczajną  (Urtica  dioica),  dynię  zwyczajną  (Cucurbita  pepo)  oraz  wyciągi  z  pyłków
kwiatowych  wykazujące  właściwości  przeciwzapalne,  poprawiające  motorykę  mięśniówki
pęcherza moczowego oraz działanie spazmolityczne na mięśnie cewki moczowej.

Do preparatów i leków roślinnych stosowanych w chorobach układu moczowego

można zaliczyć: Nefrol, Fitolizyna, Rubiolizyna, Rubinex, Ziele rdestu ptasiego, Ziele
skrzypu; na prostatę: Prostapol, Prostaten, Prostasan, Poldanen, Prosterol; preparaty
zagraniczne- Cystoforce, Nierentee, Nephrosolid, Prostasan, Rubiaforce, Urtica dioica itp.

4.3.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1. W jaki sposób można podzielić fitoterapeutyki stosowane w zaburzeniach układu

moczowego?

2.  Jaki jest mechanizm działania roślinnych leków moczopędnych?
3.  Jakie substancje roślinne stosowane są jako leki moczopędne?
4.  Jakie środki stosowane są w zakażeniach dróg moczowych?
5.  Jakie rośliny stosuje się w kamicy dróg moczowych?
6.  Jakie są środki wpływające na mikcję?
7.  Jakie preparaty stosowane są w leczeniu i profilaktyce chorób układu moczowego?

4.3.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Analizowanie zastosowania ziół i preparatów ziołowych w zaburzeniach układu

moczowego.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) dobrać i przygotować literaturę niezbędną do charakteryzowania i opisywania preparatów

roślinnych stosowanych w chorobach układu moczowego,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

2) odszukać w farmakopei lub innej literaturze uzupełniającej i opisać surowce roślinne

stosowane w schorzeniach układu moczowego,

3) scharakteryzować wybrane preparaty stosowane w danej jednostce chorobowej,
4) wybrać spośród różnych leków ziołowych przygotowanych przez nauczyciela, preparaty

stosowane w terapii i profilaktyce chorób układu moczowego,

5) zaprezentować na forum grupy zebrane wiadomości,
6) brać czynny udział w dyskusji na temat przedstawionych preparatów roślinnych oraz

zastosowania ziół w terapii i profilaktyce chorób układu moczowego.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

poradnik dla ucznia,

−

zeszyt i przybory do pisania,

−

zdjęcia i rysunki roślin leczniczych,

−

foliogramy i fotogramy przedstawiające rośliny lecznicze,

−

leki ziołowe, atrapy leków roślinnych (preparaty stosowane w chorobach układu moczo

wego),

−

piśmiennictwo zawodowe ( farmakopea, poradniki, encyklopedie, atlasy, czasopisma),

−

programy komputerowe bazy leków (edukacyjne, komercyjne).

4.3.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) podzielić fitoterapeutyki stosowane w zaburzeniach układu moczowego?



2) wyjaśnić mechanizm działania roślinnych leków moczopędnych?



3) podać przykłady surowców roślinnych stosowanych jako leki

moczopędne?



4) wymienić środki stosowane w zakażeniach dróg moczowych?



5) podać przykłady roślin stosowanych w kamicy dróg moczowych?



6) wymienić środki wpływające na mikcję?



7) wymienić preparaty stosowane w leczeniu i profilaktyce chorób

układu moczowego?



8) rozpoznać preparaty stosowane w chorobach układu moczowego

spośród leków ziołowych przygotowanych przez nauczyciela?



„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.4. Leki roślinne stosowane w chorobach układu pokarmowego

i w otyłości

4.4.1. Materiał nauczania

Wiadomości ogólne

W leczeniu układu pokarmowego szeroko stosuje się leki pochodzenia roślinnego, a ich

właściwe  zastosowanie  zależy  jedynie  od  rodzaju  schorzenia  i  jego  aktualnej  fazy.  W  ostrej
fazie  wielu  schorzeń,  należy  najpierw  zastosować  lek  o  szybkim  działaniu,    dopiero  później
podaje  się  leki  działające  wolniej  i  słabiej,  ale  za  to  odznaczające  się  znikomą  toksycznością.
Takimi  lekami  są  właśnie  leki  roślinne.  Oprócz  tradycyjnie  stosowanych  per  se  jak
np. sproszkowane  korzenie,  stosuje  się  leki  roślinne  w  formie  sporządzanych  ex  tempore
prostych  postaci,  takich  jak  odwary,  napary  czy  maceracje.  Obecnie  stosuje  się  leki  roślinne
także  jako  gotowe  preparaty,  a  coraz  częściej  do  lecznictwa  wprowadza  się  leki  złożone,
zawierające w swym składzie środki syntetyczne i naturalne.

W terapii chorób układu pokarmowego wykorzystuje się surowce posiadające związki

z różnych grup chemicznych, takich jak: olejki eteryczne, garbniki, antrachinony, sole
mineralne, witaminy, alkaloidy, kwasy organiczne, cukry redukujące, gorycze, flawonoidy.

Flawonoidy wykorzystywane są w gastroenterologii jako środki przeciwzapalne,

spazmolityczne, w dyskinezach dróg żółciowych. Występują w znacznych ilościach
w Glycyrrhizae radix, Hyperici herba, Helichrysi inflorescentia, Polygoni avicularis herba,
Violae tricoloris herba oraz Taraxaci herba i Taraxaci radix.

Alkaloidy, takie jak hioscyjamina i jej racemat atropina, hioscyna, działają podobnie

porażając zakończenia nerwów przywspółczulnych, różnią się jedynie dawkami. Powodują one
zwalnianie napięcia mięśni gładkich jelit, pęcherzyka żółciowego i przewodów żółciowych. W
leczeniu schorzeń gastroenterologicznych stosuje się atropinę z liści Atropa belladonna,
Datura stramonium i Hyoscyamus niger, boldynę z liści Peumus boldus, chelidoninę z ziela i
korzeni Chelidonium majus.

Boldyna ma przede wszystkim działanie żółciotwórcze i żółciopędne, zwiększa także

wydzielanie gruczołów ślinowych i błony śluzowej, zwiększając tym samym łaknienie,
w stanach skurczowych zmniejsza napięcie mięśni gładkich.

Chelidonina działa rozkurczająco i nieznacznie przeciwbólowo. Poza tym stwierdzono

działanie żółciopędne i żółciotwórcze wyciągów z glistnika. Spośród licznych alkaloidów maku
w gastroenterologii stosuje się najczęściej papawerynę. Papaweryna zmniejsza napięcie mięśni
gładkich, zwłaszcza jelit i dróg żółciowych.

Gorycze. Do związków gorzkich należą m.in. laktony seskwiterpenowe (achillina,

absyntyna, knicyna), sekoirydynoidy (gencjopikryna), irydoidy właściwe (loganina). Ich
wspólną cechą jest intensywny gorzki smak. Przez podrażnienie zakończeń nerwów
smakowych powodują wzrost sekrecji soku żołądkowego, oraz wzrost wydzielania śliny i soku
trzustkowego, pobudzają apetyt.

Należą do nich: gorycze pomarańczy gorzkiej (Citrus aurantium var. Amara), absyntyna

i anabsyntyna (z ziela Artemisia absinthium), gencjopikryna i erytrocentauryna (Centurii
herba), benedyktyna i knicyna (Cnici benedicti herba), meniantyna i loganina (Menyanthidis
folium) oraz akoryna występujaca w tataraku (Calami rhizoma) i inne.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Pektyny - polimery łańcuchowe kwasu galakturonowego z wiązaniami glikozydowymi, są

to koloidy ochraniające ścianę jelit. Działają słabo antyseptycznie i przeciwbiegunkowo,
działają również hamująco na procesy gnilne i odtruwająco.

Śluzy stosowane są jako środki osłaniające (mucilaginosa protectiva) w nieżytach żołądka

i  jelit,  wykazują  również  działanie  zobojętniające.  Stosowane  są  w  chorobie  wrzodowej,
wiążąc znaczne ilości kwasu solnego, w stanach chronicznych żołądka, dwunastnicy i jelit oraz
w  cofaniu  się  treści  żołądkowo-jelitowej.  Z  grupy  surowców  zawierających  śluzy  w
gastroenterologii stosuje się Althaeae Folium Radix, Malvae arboreae Folium Flos, Lini semen,
Glycyrrhizae Radix, Lichen islandicus.

Środki pęczniejące chłoną znaczne ilości wody i pęczniejąc zwiększają objętość mas

kałowych w jelicie grubym, pobudzając jego perystaltykę. Nie wchłaniają się z przewodu
pokarmowego. Do tej grupy związków zaliczyć można: karagen, agar-agar, nasiona babki
płesznika (Plantago psylium). Środków wypełniających nie należy stosować razem ze środkami
hamującymi perystaltykę jelit.

Garbniki

–

posiadają

działanie

przeciwbiegunkowe,

przeciwkrwotoczne,

przeciwbakteryjne. Zapobiegają utracie wody i elektrolitów w biegunce oraz wykazują
działanie hamujące procesy zapalne w obrębie żołądka i jelit.
Źródłem najcenniejszych leczniczo garbników są :

−

Tormentillae rhizoma - kłącze pięciornika, kurze ziele - do 23% garbników galotanino-

wych,

−

Hydrolapathi radix - korzeń szczawiu lancetowatego, zawiera 18-29% mieszaniny garbni-

ków,

−

Quercus cortex - kora dębowa, zawiera 8.5 - 14% mieszaniny garbników,

−

Cameliae (Theae) folium - liść herbaty zawiera 10 - 20% garbników,

−

Uvea ursi folium - liść mącznicy lekarskiej, zawiera 7 - 13% mieszaniny garbników,

−

Vitis idaeae folium - liść borówki brusznicy - do 12 % mieszaniny garbników,

−

Rubi fruticosi folium - liść jeżyny fałdowanej – 11-17% mieszaniny garbników,

−

Salviae folium - 1iść szałwi lekarskiej - 10% galotanin, elagotanin,

−

Juglandis folium - liść orzecha włoskiego - 9% elagotanin,

−

Saticis cortex - kora wierzby purpurowej - 8, 5 do 10% galotanin,

−

Hyperici herba - ziele dziurawca zwyczajnego - około 8% garbników skondensowanych,

−

Myrtilli fructus - owoc borówki, czernicy do 7% mieszaniny garbników,

−

Alchemillae herba - ziele przywrotnika pospolitego 6-8% garbników elagowych,

−

Plantaginis lanceolatae folium - liść babki lancetowatej – ok. 8, 5% mieszaniny garbników.

Antrazwiązki. Działają drażniąco na błonę śluzową jelita grubego, przyspieszają

perystaltykę, zmniejszają resorpcję wody ze światła jelita – efekt przeczyszczający. Stosuje się
takie surowce jak: Frangulae cortex, Sennae folium, Rhei radix, alona zawierające pochodne
antronowe, antranolowe, antrachinonowe.

Olejki oraz ich niektóre składniki znalazły szerokie zastosowanie w terapii chorób układu

pokarmowego.  Wykorzystuje  się  ich  właściwości  spazmolityczne,  przeciwzapalne,
żółciopędne,  wiatropędne,  antybakteryjne.  Olejki  poprawiają  ukrwienie  żołądka  oraz  jego
sekrecję.  W  skład  licznych  preparatów  wchodzą:  Anisi  aetheroleum,  Carvi  aetheroleum,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Chamomillae aetheroleum, Coriandri aetheroleum, Foeniculi aetheroleum, Menthae piperitae
aetheroleum, oraz Millefolii aetheroleum.

Preparaty i leki ziołowe stosowane w chorobach układu pokarmowego: Herbosan-1,

Herbosan-2,  Krople żołądkowe  T  (Guttae stomachicae T),  Krople gorzkie  (Tinctura  Amara),
Krople  miętowe  (Tinctura  Menthae  piperitae),  Species  Cholagogae  Nr  I  i  II,  Cholegran,
granulat,  Nalewka  z  dziurawca  (Tinctura  Hyperici),  Ulvenduosan  (Mieszanka  ziołowa),
Pancrosan  (mieszanka  ziołowa),  Enterosol  -  płyn,  Gastrosan  -  tabletki  (mieszanka  ziołowa),
Bobofen  fix,  Absinthium  fix,  Rhelax  (Syrop),  Boldaloin,  Altra  -  tabletki,    Cholesol  -  płyn,
Normanol, Normosan, Normogran, Oleum Ricini, Pruniol, Digestosan, Cynarein, Raphacholin,
Scopolan,  Tabulettae  Rei,  Terpichol,  Ulventrol,  Uldenol,  Wikalina,  Gastrin,  Bellepan,
Diarrhoesan, Hemorol, Venescin, Rutoven, i inne.

Otyłość – przyczyna otyłości jest nieznana ale mechanizm jej powstawania jest prosty.

Otyłość  zawsze  jest  spowodowana  pobieraniem  większej  ilości  energii  pod  postacią
spożywanych  pokarmów  niż  wynoszą  łączne  wydatki  energetyczne  ponoszone  przez  nasz
organizm.

Wyróżnia się dwa typy otyłości w zależności od etiopatogenezy:

−

otyłość pierwotną - pokarmową powstającą w wyniku współdziałania czynników

genetycznych i środowiskowych

−

otyłość wtórną - będącą objawem chorób metabolicznych, chorób ośrodkowego układu

nerwowego, wad chromosomalnych oraz jako działanie leków.

Leczenie otyłości jest sprawą bardzo złożoną i polega na ścisłej diecie i zmianie nawyków

żywieniowych, zmianie trybu życia, stosowaniu leków, które jednak posiadają szkodliwe
działanie uboczne. Ważną rolą w leczeniu otyłości ma również psychoterapia.

Pewne znaczenie, choć drugoplanowe, mają niektóre substancje roślinne zawierające

śluzy,  jak  np.  nasiona  płesznika  (Psylli  Semen),  nasiona  lnu  (Lini  Semen),  oraz  glony  Fucus
vesiculosus, Gelidium amansii, Chondrus crispus. Śluzy są wielocukrami, liofilnymi koloidami,
tworzącymi  z  wodą  galaretowate  żele.  Nie  ulegają  one  trawieniu  ani  wchłanianiu  w
przewodzie  pokarmowym,  pochłaniają  natomiast  duże  ilości  wody  i  pęcznieją.  Drażniąc
zakończenia  czuciowe  błony śluzowej, powodują wzmożenie perystaltyki jelit i przyspieszenie
pasażu treści przez przewód pokarmowy, ponadto powlekają powierzchnię błony śluzowej jelit
i  tworzą  mechaniczną  przeszkodę,  upośledzając  wchłanianie  strawionych  składników
pokarmowych.

Leki te podaje się doustnie jako galaretki, kleiki, suche proszki i granulaty. Najczęściej

stosowany  jest  agar,  sam  lub  w  mieszankach  z  innymi  ziołami,  karagen  oraz  morszczyn
pęcherzykowaty.  U  osób,  u  których  jedzenie  przyczynia  się  do  rozładowania  napięć
psychicznych,  powinno  stosować  się  środki  uspokajające  np.  korzeń  kozłka  lekarskiego radix
valerianae, liście melisy itp. melissae folium

Preparaty roślinne stosowane w leczeniu otyłości: Reductan (Zioła przeciw otyłości),

Herbosan-1 (Zioła ułatwiające trawienie), Degrosan, Herbaton, Boragoglandyna 100, Ortus
species metabolicie (Zioła na przemianę materii), Boracelle i inne.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.4.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1. Jakie związki zawarte w ziołach są szczególnie cenne, w profilaktyce i terapii chorób

układu pokarmowego?

2.  Gdzie występują i jakie działanie posiadają flawonoidy stosowane w gastroenterologii?
3.  Gdzie występują i jakie działanie posiadają alkaloidy stosowane w gastroenterologii?
4.  Jaką rolę w terapii chorób układu pokarmowego pełnią gorycze?
5.  Jaką  rolę  w  profilaktyce  i  leczeniu  schorzeń  układu  pokarmowego  spełniają  pektyny

i śluzy?

6.  Jaki jest mechanizm działania środków pęczniejących?
7.  Jak działają i gdzie występują garbniki?
8.  W  jakich  preparatach  stosowane  są  najczęściej  heterozydy  antrachinowe  i  wolne

antrachinony ?

9.  Jakie właściwości lecznicze posiadają olejki?
10.  Jakie olejki wchodzą w skład licznych preparatów?
11.  Jakie leczenie należy stosować w otyłości?

4.4.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Analizowanie działania leków roślinnych stosowanych w chorobach układu pokarmowego

i w otyłości.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) dobrać i przygotować literaturę niezbędną do charakteryzowania i opisywania preparatów

roślinnych stosowanych w chorobach układu pokarmowego i w otyłości,

2) odszukać w farmakopei lub innej literaturze uzupełniającej i opisać substancje roślinne

stosowane w schorzeniach układu pokarmowego i w otyłości,

3) scharakteryzować wybrane preparaty stosowane w danej jednostce chorobowej,
4) wybrać spośród różnych leków ziołowych przygotowanych przez nauczyciela, preparaty

stosowane w terapii i profilaktyce chorób układu pokarmowego i otyłości,

5) zaprezentować na forum grupy zebrane wiadomości,
6) brać czynny udział w dyskusji na temat przedstawionych preparatów roślinnych oraz

zastosowania ziół w terapii i profilaktyce chorób układu pokarmowego.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

poradnik dla ucznia,

−

zeszyt i przybory do pisania,

−

zdjęcia i rysunki roślin leczniczych,

−

foliogramy i fotogramy przedstawiające rośliny lecznicze,

−

leki ziołowe, atrapy leków roślinnych (preparaty stosowane w chorobach układu pokar-

mowego i w otyłości),

−

piśmiennictwo zawodowe ( farmakopea, poradniki, encyklopedie, atlasy, czasopisma),

−

programy komputerowe bazy leków (edukacyjne, komercyjne).

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.4.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) wymienić związki zawarte w ziołach stosowane w profilaktyce i

terapii chorób układu pokarmowego?



2) podać gdzie występują i jakie działanie posiadają flawonoidy

stosowane w gastroenterologii?



3) podać gdzie występują i jakie działanie posiadają alkaloidy stosowane

w gastroenterologii?



4) omówić, jaką rolę w terapii chorób układu pokarmowego pełnią

gorycze?



5) określić, jaką rolę w profilaktyce i leczeniu schorzeń układu

pokarmowego spełniają pektyny i śluzy?



6) określić mechanizm działania środków pęczniejących?



7) podać jak działają i gdzie występują garbniki?



8) podać jakie działanie mają heterozydy antrachinowe i wolne

antrachinony ?



9) wymienić właściwości lecznicze olejków?



10) wymienić olejki wchodzące w skład licznych preparatów?



11) omówić leczenie stosowane w otyłości?



12) wymienić preparaty stosowane w leczeniu i profilaktyce chorób

układu pokarmowego i w otyłości?



13) rozpoznać preparaty stosowane w chorobach układu pokarmowego

i w otyłości spośród leków ziołowych przygotowanych przez
nauczyciela?



„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.5. Roślinne leki przeciwcukrzycowe

4.5.1. Materiał nauczania

Wiadomości ogólne

Cukrzyca jest to choroba przewlekła spowodowana brakiem insuliny lub jej

niedostatecznym  działaniem.  Wytwarzana  w  trzustce  insulina  jest  hormonem,  który  ułatwia
przechodzenie  cukru  z  krwi  do  tkanek  i  wykorzystanie  go  do  produkcji  energii.  Niedobór
insuliny powoduje, że cukier pozostaje we krwi i jest wydalany z moczem, a tkanki organizmu
pozbawione  zostają  podstawowego  źródła  energii  -  glukozy.  Jeśli  niedobór  insuliny  w
stosunku  do  potrzeb  organizmu  jest  bardzo  duży,  mogą  wystąpić  poważne  zaburzenia
przemiany  materii,  które  nie  leczone  stanowią  zagrożenie  dla  życia.  Duże  stężenie  glukozy
utrzymujące  się  we  krwi  przez  dłuższy  czas  jest  szczególnie  szkodliwe  dla  naczyń
krwionośnych i włókien nerwowych, jest również przyczyną tzw. późnych powikłań cukrzycy,
czyli uszkodzenia wielu ważnych narządów, w tym oczu, nerek i serca.

Leczenie cukrzycy jest procesem złożonym i obejmuje stosowanie odpowiedniej diety,

insuliny i/lub doustnych leków przeciwcukrzycowych. Leki pochodzenia roślinnego nie mają
szerszego zastosowania w leczeniu cukrzycy. Niektóre rośliny zawierają tzw. glukokininy,
które wywierają działanie hipoglikemizujące, działanie to jest jednak zbyt słabe, aby preparaty
roślinne mogły konkurować z insuliną lub pochodnymi sulfonylomocznika i guanidyny.

Cukrzycę pierwotną charakteryzuje bezwzględny niedobór insuliny i leczenie jej jest

substytucyjne. Doustne leki przeciwcukrzycowe, a tym bardziej leki roślinne nie są w stanie
wyrównać zaburzeń metabolizmu węglowodanów i nie mogą zastąpić insuliny.

W drugiej postaci cukrzycy tzw. regulacyjnej, niedobór insuliny jest względny,

a „przecukrzenie”  krwi  zależy  od  zwiększonego  zapotrzebowania  na  insulinę,  obecności
we krwi  antagonistów  lub  przeciwciał  przeciwinsulinowych.  Leczenie  polega  na  stosowaniu
małoenergetycznej  diety  i  doustnych  leków  przeciwcukrzycowych,  a  w  lekkich  zaburzeniach
przemiany  węglowodanowej,  kiedy  względny  niedobór  insuliny  jest  nieduży,  wyrównanie
można uzyskać poprzez samą dietę. W takich przypadkach uzasadnione jest stosowanie leków
roślinnych, jako leczenie uzupełniające.

Do roślin mających zastosowanie we wspomagającym leczeniu cukrzycy zaliczyć można:

liście  czarnej  jagody  (Myrtilli  Folium),  korzeń  marchwi  (Dauci  Radix),  liście  szałwi  (Folium
Salviae)  nazewnictwo  wg  FP  VI,  korzeń  mniszka  lekarskiego  (Radix  Taraxaci),  naowocnię
fasoli  zwykłej  (Pericarpium  Phaseoli)  oraz  ziele  rutwicy  lekarskiej  (Herba  Galegae).  Korzeń
mniszka  i naowocni  fasoli  zawierają  glukokininy  inozytowe,  natomiast  rutwica  lekarska
zawiera  alkaloidy  –  galeinę  i  hydroksygaleginę  (pochodne  guanidyny).  Związki  guanidynowe
ułatwiają  przechodzenie  glukozy  do  komórek  i  w  ten  sposób  obniżają  jej  poziom  we  krwi.
Stosuje  się  również  inulinę  –  polisacharyd  występujący  w  (Omanie  wielkim)  Inula  helenium
i innych  roślinach,  gdzie  stanowi  rodzaj  substancji  zapasowej  i  powoduje  uczucie  sytości.
Znajduje  się  w karczochach  i  słoneczniku,  które  są  często  stosowane  w  diecie  cukrzycowej.
Interesującą  metodą  w  leczeniu  cukrzycy  jest  stosowanie  guar  lub  guaran,  gumopodobnej
substancji z nasion Cyanopsis tetragonoloba pochodzącej z Indii i Pakistanu. W wodzie tworzy
lepkie  roztwory,  powodując  tym  samym  zwolnienie  szybkości  pasażu  w  jelitach,  oraz
zwolnienie resorpcji węglowodanów.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Należy pamiętać jednak, że stosowanie leków roślinnych jest uzasadnione tylko w lekkich

postaciach cukrzycy lub stanach przedcukrzycowych jako uzupełnienie leczenia dietetycznego i
przestrzegać przed próbami zastąpienia leków przeciwcukrzycowych przetworami ziołowymi.

Preparaty i leki stosowane we wspomagającym leczeniu cukrzycy: Herbosan-3 (Zioła

przeciwcukrzycowe), Diabetosan; zagraniczne- Boracelle, i inne.

4.5.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Co to jest cukrzyca?
2.  Na czym polega leczenie cukrzycy?
3.  W jakich przypadkach leczenia cukrzycy uzasadnione jest stosowanie leków roślinnych?
4.  Jakie rośliny wykorzystywane są w leczeniu cukrzycy?
5.  Jakie preparaty stosowane są w leczeniu cukrzycy?

4.5.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Określanie działania roślinnych leków przeciwcukrzycowych.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) dobrać i przygotować literaturę niezbędną do charakteryzowania i opisywania preparatów

roślinnych stosowanych w leczeniu cukrzycy,

2) przeczytać materiał nauczania z poradnika dla ucznia i poszerzyć wiadomości z literatury

uzupełniającej na dany temat,

3) odszukać w farmakopei lub innej literaturze uzupełniającej i opisać w zeszycie

ćwiczeniowym substancje roślinne stosowane w leczeniu cukrzycy,

4) scharakteryzować wybrane preparaty stosowane w danej jednostce chorobowej,
5) wybrać spośród różnych leków ziołowych przygotowanych przez nauczyciela, preparaty

stosowane w cukrzycy,

6) zaprezentować na forum grupy zebrane wiadomości,
7) brać czynny udział w dyskusji na temat przedstawionych fitopreparatów.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

zdjęcia i rysunki roślin leczniczych,

−

foliogramy i fotogramy przedstawiające rośliny lecznicze,

−

leki ziołowe, atrapy leków roślinnych,

−

leki dotyczące leczenia danego schorzenia,

−

piśmiennictwo zawodowe (farmakopea, poradniki, encyklopedie, atlasy, czasopisma),

−

programy komputerowe bazy leków (edukacyjne, komercyjne),

−

poradnik dla ucznia,

−

zeszyt i przybory do pisania.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.5.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) wymienić substancje roślinne stosowane w leczeniu cukrzycy?



2) zdefiniować cukrzycę?



3) określić na czym polega leczenie cukrzycy?



4) określić rolę przeciwcukrzycowych preparatów roślinnych?



5) wymienić preparaty i leki roślinne stosowane w terapii i profilaktyce

cukrzycy?



6) rozpoznać preparaty o stosowane w zaburzeniach przemiany

węglowodanowej spośród leków ziołowych przygotowanych przez
nauczyciela?



„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.6. Rola fitoterapii w chorobach kobiecych

4.6.1. Materiał nauczania

Wiadomości ogólne

Fitoterapia w ginekologii i położnictwie ma długą tradycję i do dnia obecnego istnieje

wiele wskazań do stosowania preparatów roślinnych. Mogą stanowić one główny środek
w postępowaniu terapeutycznym oraz być wykorzystane w leczeniu uzupełniającym lub
wspomagającym.

Narządy płciowe kobiety ze względu na ich budowę i fizjologię, są podatne na szereg

schorzeń.  Najczęściej  są  to  zakażenia  i  zapalenia  narządów  płciowych.  Przyczyny  mogą  być
różne,  np.  brak  higieny  lub  nieprawidłowe  wykonywanie  zabiegów  higienicznych  oraz  inne
źródła  zakażeń,  takie  jak  drogi  moczowe  i  odbyt.  Rodzaje  zakażeń  mogą  być  wstępujące
(zewnątrzpochodne)  lub  zstępujące  (np.  z  migdałków,  nie  wyleczonej  anginy,  dróg
moczowych).

Zakażenia mogą być spowodowane przez: bakterie chorobotwórcze, wirusy, pierwotniaki,

grzyby.

Wyróżnia się zakażenia swoiste (kiła, rzeżączka, gruźlica) i nieswoiste (wywoływane

najczęściej  przez  paciorkowce  i  gronkowce).  Przebieg  procesów  zapalnych  zależy  od
zjadliwości  drobnoustrojów,  a  także  od  wrażliwości  człowieka.  Częstym  objawem  tych
schorzeń  są  bóle  wywołane:  zapaleniem  przydatków  i  macicy,  zmianą  położenia  macicy,
szczególnie  tyłozgięciem  macicy  (bolesność  przed  i  w  czasie  miesiączki  oraz  podczas
forsownej pracy w pozycji zgiętej). Groźniejsze przyczyny bólu to: guzy, gruźlica jajowodów,
ciąża  pozamaciczna.  Bardzo  często  mogą  one  przypominać  bóle  z  układu  moczowego,
choroby  moczowodów,  stany  zapalne  wyrostka  robaczkowego,  a  także  schorzenia
neurologiczne  np.  zapalenie  korzonków.  Rak  szyjki  macicy  nie  wywołuje  bólu.  Innymi
objawami schorzeń są:

−

upławy – wydzielina bardzo często z krwią, krwawienie z dróg rodnych – nieprawidłowe,
obfite lub skąpe miesiączkowanie; krwawienie pomiędzy cyklami miesięcznymi (po
wysiłku fizycznym, urazie),

−

w obrębie dróg rodnych mogą występować polipy, narośla i wiele innych schorzeń.
Leki roślinne stosuje się głównie w zespole przedmiesiączkowym, zaburzeniach

miesiączkowania oraz w okresie klimakterium. Do najczęściej stosowanych surowców
roślinnych w chorobach kobiecych zaliczyć można:

−

Lamii albii flos – kwiat jasnoty białej Lamium album (Labiatae). Zawiera: flawonoidy,

śluz,  garbniki,  saponiny,  olejek  eteryczny,  irydoidy.  Stosowany  jako  środek  pomocniczy
w zaburzeniach  miesiączkowania  (zbyt  obfitych).  Wyciągi  z  surowca  działają  kurcząco  na
macicę.  Napary  stosowane  także  w  upławach  zapaleniach  szyjki  macicy  i  pochwy.  Nie
stosowane są przy krwawieniach macicznych.

−

Bursae pastoris herba – ziele tasznika Capsella bursa pastoris (Brassicaceae) zawiera:

aminy biogenne (cholina, Ach), flawonoidy. Stosowany jako lek hamujący nadmierne
krwawienia miesiączkowe w krwawieniach macicznych.

−

Polygonii avicularis herba – ziele rdestu ptasiego Polygonum aviculare (Polygonaceae).

Zawiera: flawonoidy (awikularyna, kwercetyna), fenolokwasy (kawowy, chlorogenowy),
garbniki. Wzmacnia ściany naczyń włosowatych, zapobiega krwawieniom.

−

Polygonii hydropiperis herba – ziele rdestu ostrogorzkiego Polygonum hydropiper

(Polygonaceae). Zawiera: garbniki hydrolizujące i skondensowane, flawonoidy. Dobry lek

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

hamujący krwawienie. Stosowany w obfitych miesiączkowaniach, w krwawieniach z narządów
rodnych.

−

Bellidis flos – kwiat stokrotki Bellis peremis (Compositae). Surowiec flawonoidowo –

saponinowy. Działa wzmacniająco na ściany naczyń krwionośnych, stosowany w upławach,
niezbyt nasilonych bólach układu rodnego, do irygacji.

−

Viburni opuli cortex – kora kaliny koralowej Viburnum opulus (Caprifoliaceae). Zawiera:

glikozydy fenolowe, flawonoidy, triterpeny, olejek eteryczny.Działa rozkurczowo na mięśnie
gładkie macicy. Hamuje nadmierne krwawienia. Działa też ogólnie uspokajająco.

−

Calendulae flos – kwiat nagietka Calendula officinalis (Compositae) . Zawiera: triterpeny

(kalendulozydy A i B), flawonoidy (poch. izoramnetyny i kwercetyny), karotenoidy,
poliacetyleny, olejek eteryczny (menton, izomenton, kariofylen).Działa p/zapalnie,
spazmolitycznie,

p/pierwotniakowo

p/bakteryjnie

(dobre

preparaty

działaniu

rzęsistkobójczym).

−

Rutae herba – ziele ruty Ruta graveolens (Rutaceae). Zawiera: alkaloidy chinolinowe,

furochinolinowe  i  akrydynowe;  olejek  eteryczny,  furanokumaryny, flawonoidy  (rutozyd).  Lek
kurczący  macicę,  zwiększający  i  przyspieszający  krwawienie  miesięczne.  Przy  dłuższym
stosowaniu  może  wywołać  krwawienie  maciczne.  Stosowany  w  braku  kurczliwości  macicy
(atonia macicy). Nie wolno stosować go w ciąży i obfitych miesiączkach.

−

Levistici radix – korzeń lubczyka Levisticum officinale (Umbelliferae). Zawiera: olejek

eteryczny (ftalidy), kumaryny, flawonoidy. Stosowany jako afrodyzjak, czyli pobudzający
popęd płciowy. U kobiet pobudza miesiączkowanie (emmenagogum). Dobry surowiec
moczopędny usuwający nadmiar jonów Na, Cl i kwasu moczowego.

−

Anserinae herba – ziele pięciornika gęsiego Potentilla anserina (Rosacae). Zawiera:

garbniki katechinowe i hydrolizujące, flawonoidy. Stosowany jako środek ściągający,
dezynfekujący. Zewnętrznie do nasiadówek i płukanek.

−

Rosmarini folium – liść rozmarynu Rosmarinus officinalis (Labiatae). Zawiera: olejek

eteryczny (cyneol, borneol), flawonoidy. Pobudza miesiączkowanie. Zewnętrznie stosowane są
wyciągi alkoholowe w bólach mięśniowych i reumatycznych.

−

Lycopi herba – ziele karbieńca Lycopus europeus (Labiatae) – karbieniec pospolity.

Zawiera:  olejek  eteryczny,  flawonoidy  (7-glukuronid    związek  aktywny  antygonadotropowo
oraz  regulujący  czynność  tarczycy).  Stosowane  w  :  nadczynności  tarczycy  (przeciwdziała
formowaniu  się  wola),  mastodynii,  klimakterium, u kobiet, które przestały karmić, a wydziela
się  mleko  (obniża  poziom  prolaktyny);  przeciwwskazania  do  stosowania  to:  niedoczynność
tarczycy.

−

Cimicifugae radix – korzeń pluskwicy Cimicifuga racemosa (Ranunculaceae) – pluskwica

groniasta. Zawiera gorzkie związki triterpenowe i izoflawonol formononetynę. Surowiec ma
działanie estrogenne. Stosowany w zaniku funkcji płciowych u kobiet w klimakterium, (stosuje
się tylko 6 miesięcy w roku).

−

Agni Casti Fruktu – owoc niepokalanka, Vitex agnus castus– witeks czczony,

niepokalanek  pieprzowy  (Verbenaceae).  Jego  owoce  uważane  są  za  afrodyzjak.  Zawierają
olejek  eteryczny  o  woni  przypominającej  eukaliptus  i  miętę.  Owoce  (jagody)  zawierają
glikozydy irydoidowe (agnuzyd i aukubinę). Wyciągi z surowca są stosowane w zaburzeniach
menstruacji,  klimakterium,  mastodynii  (bóle  gruczołu  piersiowego  w  okolicach  sutka
w zespole napięcia przedmiesiączkowego PMS).

Preparaty i surowce roślinne stosowane w ginekologii: Tormentilla – Tinctura,

Millefolium – Tinctura, Hemorigen, Vagosan, Azucalen, Calendulin, Perfocrat – extr. fl. stand.

Przemysł farmaceutyczny wytwarza liczne preparaty zawierające fitoestrogeny - zarówno

jako monopreparaty, jak i specyfiki złożone, w różnych formach leczniczych, głównie płynnych

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

wyciągach lub kapsułkowanych suchych ekstraktach. Najczęściej stosowanymi roślinami są te,
które  zawierają  najwięcej  hormonalnie  aktywnych  związków.  Należą  do  nich:  soja  uprawna
(Soja  max,  ang.  Soybean),  pluskwica  groniasta  (Cimicifuga  racemosa)  i koniczyna  czerwona
(Trifolium  pratense

Działanie estrogenne, przeciwzapalne i moczopędne mają preparaty

otrzymane z wymienionych roślin: Soyfem - zawiera wyciąg z nasion soi; Menofem - wyciąg
suchy z korzeni pluskwicy groniastej; Klimazol – wyciąg płynny z pluskwicy; Kfimaktogran -
granulat ze sproszkowanych ośmiu ziół.

4.6.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Jakie są najczęstsze przyczyny schorzeń ginekologicznych?
2.  Jakie są objawy chorób kobiecych?
3.  Jakie surowce roślinne stosuje się najczęściej w chorobach kobiecych?
4.  Jakie  preparaty  ziołowe  stosuje  się  jako  środki  wspomagające  leczenie  schorzeń

ginekologicznych?

5. Jakie rośliny zawierają fitoestrogeny?
6. Na czym polega rola fitoterapii w chorobach kobiecych?

4.6.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Określanie roli fitoterapii w chorobach kobiecych.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) dobrać i przygotować literaturę niezbędną do charakteryzowania i opisywania preparatów

roślinnych stosowanych w chorobach kobiecych,

2) przeczytać materiał nauczania z poradnika dla ucznia i poszerzyć wiadomości z literatury

uzupełniającej na dany temat,

3) odszukać w farmakopei lub innej literaturze uzupełniającej i opisać w zeszycie

ćwiczeniowym surowce roślinne stosowane w chorobach ginekologicznych,

4) scharakteryzować wybrane preparaty stosowane w danej jednostce chorobowej,
5) wybrać spośród różnych leków ziołowych przygotowanych przez nauczyciela, preparaty

stosowane w chorobach kobiecych,

6) zaprezentować na forum grupy zebrane wiadomości,
7) brać czynny udział w dyskusji na temat przedstawionych preparatów i leków stosowanych

w ginekologii.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

zdjęcia i rysunki roślin leczniczych stosowanych w ginekologii,

−

foliogramy i fotogramy przedstawiające rośliny lecznicze,

−

leki ziołowe, atrapy leków roślinnych,

−

leki dotyczące leczenia danego schorzenia,

−

piśmiennictwo zawodowe (farmakopea, poradniki, encyklopedie, atlasy, czasopisma),

−

programy komputerowe bazy leków (edukacyjne, komercyjne),

−

poradnik dla ucznia,

−

zeszyt i przybory do pisania.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.6.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) określić jakie są najczęstsze przyczyny schorzeń ginekologicznych?



2) wymienić objawy chorób kobiecych?



3) wymienić surowce roślinne stosowane w terapii chorób kobiecych?



4) wymienić preparaty ziołowe stosowane jako środki wspomagające

leczenie schorzeń ginekologicznych?



5) określić zastosowanie leków ziołowych w terapii schorzeń kobiecych?



6) określić rolę fitoterapii w ginekologii?



7) rozpoznać preparaty mające zastosowanie w leczeniu chorób

kobiecych spośród leków ziołowych przygotowanych przez
nauczyciela?



„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.7. Fitopreparaty w chorobach reumatycznych

4.7.1. Materiał nauczania

Wiadomości ogólne

Pojęcie chorób reumatycznych obejmuje dużą grupę procesów o różnej etiologii, które

łączy występowanie objawów w obrębie układu ruchu. Pierwszą i najliczniejszą grupę schorzeń
reumatycznych stanowią choroby stawowe zapalne: gorączka reumatyczna, reumatoidalne
zapalenie stawów, łuszczycowe zapalenie stawów oraz reumatoidalne zapalenie stawów u
osób młodocianych.

Drugą grupę stanowią procesy zwyrodnieniowe, takie jak: choroba zwyrodnieniowa

stawów, uszkodzenia krążków międzykręgowych i zesztywniające zapalenie stawów.

Do trzeciej grupy zaliczane są schorzenia pozastawowe takie jak: zapalenie kaletek

maziowych, powięzi, tkanki łącznej, zapalenie nerwów, neuropatie i nerwobóle.

Niestety nie dysponuje się lekami roślinnymi specyficznymi dla poszczególnych schorzeń,

jednak  fitopreparaty  stosowane  w  chorobach  reumatycznych  wykazują  często  szeroki  zakres
działania przeciwbólowego, przeciwzapalnego i wpływającego na procesy metaboliczne. Zioła
oraz ich preparaty stosowane są również wspomagająco podczas kuracji lekami syntetycznymi
np.  mieszanki  ziołowe  stanowią  dobrą  ochronę  błony  śluzowej  żołądka  w  czasie  podawania
niesteroidowych  leków  przeciwzapalnych,  podawanie  ziół  zapobiega  powikłaniom  układu
moczowego  i  uszkodzeniom  wątroby  podczas  stosowania  antybiotyków  i soli  złota.  Słabe
działanie  przeciwbólowe  posiadają  niektóre  surowce  roślinne  stosowane  w mieszankach
ziołowych takich jak Reumogran czy Reumosan.

W schorzeniach reumatycznych stosowane są następujące grupy leków:

−

leki przeciwreumatyczne (Remedia antirheumatica),

−

leki ułatwiające wydalanie nadmiaru kwasu moczowego (Remedia diuretica),

−

leki przeciwreumatyczne do stosowania zewnętrznego (Remedia rubefacientia)
W fitoterapii chorób reumatycznych stosuje się działanie skojarzone wymienionych leków.
Pochodne kwasu salicylowego, występujące w korze wierzby białej (Salix alba) i wierzby

czerwonej (Salix purpurea), posiadają działanie przeciwreumatyczne, przeciwbólowe
i przeciwgorączkowe.

Pomiędzy roślinnymi lekami przeciwreumatycznymi można dostrzec ścisły chemiczny

związek z fenolami, tzn. z bezpośrednimi pokrewnymi kwasu salicylowego, których połączenia
estrowe  rozkładają  się  w  organizmie  i  w  końcowym  etapie  metabolizmu  tworzą  kwas
salicylowy,  np.  w  korze  wierzby  występują  glikozydy  fenolowe,  łatwo  hydrolizujące
w kwaśnym  środowisku  żołądka  do  alkoholu  salicylowego.  Uwolniony  alkohol  salicylowy
utlenia się do kwasu salicylowego i tworzy rozpuszczalne sole, przenikają one do krwioobiegu
i powodują działanie przeciwzapalne i przeciwbólowe.

W leczeniu ostrego zapalnego stanu reumatycznego stosuje się również substancje

roślinne  o  właściwościach  immunostymulujących  takich  jak:  jeżówka  purpurowa  (Echinacea
purpurea),  jeżówka  wąskolistna  (Echinacea  angustifolia).  Poza  tym,  ananas  zawierający
substancję  czynną  zwaną  bromeoliną,  która  wykazuje  działanie  przeciwobrzękowe,
przeciwzapalne i znieczulające.

Pod względem chemicznym można wyróżnić grupę monoterpenoidów występujących

w zielu goryczki, koniczyny i wykazujących działanie przeciwreumatyczne.

Duże znaczenie w leczeniu degeneracyjnych schorzeń stawów i procesów zapalnych

okołostawowych ma również Harpagophytum procumbens.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Niektóre preparaty ziołowe zalecane są jako środki wspomagające, szczególnie w leczeniu

dny  moczanowej.  Należą  do  nich  surowce  takie  jak:  liście  brzozy  białej  (Betula  alba), liście  i
nasiona  jesionu  wyniosłego  (Fraxinus  excelsior)  oraz  jagody  miechunki  rozdętej  (Physalis
alkekengi)  i  porzeczki  czarnej  (Ribes  nigrum).  Na  uwagę  zasługuje  działanie  berberysu
zwyczajnego  (Berberis  vulgaris),  którego  substancja  czynna,  alkaloid  berberyna,  ma
zastosowanie  w  leczeniu  schorzeń  nerek  i  wątroby  występujących  często  w  przebiegu
przewlekłych  schorzeń  reumatycznych.  Często  leki  przeciwreumatyczne  i  moczopędne  są  ze
sobą kojarzone w celu uzyskania działania wspomagającego.

W schorzeniach reumatycznych może okazać się również skuteczna fitoterapia

zewnętrzna.  W  tym  celu  stosowane  są  środki  rumieniące,  wywołujące  przekrwienie  tkanek,
uczucie  ciepła  i  łagodzące  ból.  Duże  zastosowanie  znalazły  rośliny  zawierające  alkaloidy
np. kapsaicyna  otrzymywana  syntetycznie  lub  z  różnych  gatunków  pieprzowca  (Capsicum),
oraz  atropina  występująca  w  lulku  (Hyoscyamus).  Kapsaicyna  stosowana  zewnętrznie
wykazuje specyficzne działanie na zakończenia nerwowe, wyciąg lub olej z lulka oddziałują na
zakończenia  nerwów  czuciowych,  prowadząc  do  łagodzenia  bólu  (preparaty:  Neo-Capiderm
kapislast)

Zewnętrznie stosuje się kompresy i plastry przygotowane ze sproszkowanych nasion

gorczycy (Sinapis nigra) lub żywicy (Thapsis garganica). Zalecane są w bólach reumatycznych,
rwie kulszowej, naderwaniach mięśni, ścięgien itp.

W rehabilitacji chorób narządu ruchu niemałą rolę odgrywają kąpiele ziołowe

np. w wywarze z owoców jałowca, słomy owsianej lub kąpiele solankowe (sól jodo-bromowa)
z wyciągami melisy, rozmarynu i rumianku.

4.7.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Jak można podzielić schorzenia reumatyczne?
2.  Jakie grupy leków stosowane są schorzeniach reumatycznych?
3.  Jakie  preparaty  ziołowe  zalecane  są  jako  środki  wspomagające  leczenie  schorzeń

reumatycznych oraz chorób im towarzyszących?

4. Na czym polega fitoterapia zewnętrzna schorzeń reumatycznych?
5. Jakie są preparaty ziołowe stosowane leczniczo i wspomagająco w chorobach

reumatycznych?

4.7.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Charakteryzowanie fitopreparatów stosowanych w chorobach reumatycznych.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) dobrać i przygotować literaturę niezbędną do charakteryzowania i opisywania preparatów

roślinnych stosowanych w chorobach reumatycznych,

2) przeczytać materiał nauczania z poradnika dla ucznia i poszerzyć wiadomości z literatury

uzupełniającej na dany temat,

3) odszukać w farmakopei lub innej literaturze uzupełniającej i opisać w zeszycie

ćwiczeniowym surowce roślinne stosowane w chorobach reumatycznych,

4) scharakteryzować wybrane preparaty stosowane w danej jednostce chorobowej,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

5) wybrać spośród różnych leków ziołowych przygotowanych przez nauczyciela, preparaty

stosowane w chorobach reumatycznych,

6) zaprezentować na forum grupy zebrane wiadomości,
7) brać czynny udział w dyskusji na temat przedstawionych fitopreparatów stosowanych

w terapii chorób reumatycznych.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

zdjęcia i rysunki roślin leczniczych,

−

foliogramy i fotogramy przedstawiające rośliny lecznicze,

−

leki ziołowe, atrapy leków roślinnych,

−

leki dotyczące leczenia danego schorzenia,

−

piśmiennictwo zawodowe (poradniki, encyklopedie, atlasy, czasopisma),

−

programy komputerowe bazy leków (edukacyjne, komercyjne),

−

poradnik dla ucznia,

−

zeszyt i przybory do pisania.

4.7.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) wymienić substancje roślinne stosowane w terapii chorób

reumatycznych?



2) podzielić schorzenia reumatyczne?



3) określić zastosowanie leków ziołowych w terapii schorzeń

reumatycznych oraz chorób im towarzyszących?



4) określić rolę fitoterapii zewnętrznej w schorzeniach reumatycznych?



5) wymienić preparaty i leki roślinne o działaniu przeciwreumatycznym?



6) rozpoznać preparaty o działaniu przeciwreumatycznym spośród leków

ziołowych przygotowanych przez nauczyciela?



„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.8. Leki dermatologiczne pochodzenia roślinnego

4.8.1. Materiał nauczania

Zastosowanie preparatów ziołowych w leczeniu chorób skóry ma szczególne

uzasadnienie,  zwłaszcza  jeżeli  chodzi  o  leczenie schorzeń przewlekłych. Leki ziołowe działają
w  sposób  najbardziej  zbliżony  do  fizjologicznego,  rzadko  są  przyczyną  występowania
odczynów alergicznych i przy odpowiednim dawkowaniu można je stosować przez długi okres
czasu,  co  jest  bardzo  istotnym  elementem    leczenia  dermatologicznego.  Leki  ziołowe  prawie
we  wszystkich  chorobach  skóry  mogą  być  stosowane  jako  środki  pomocnicze,  osłaniające,
uzupełniające,  synergiczne  a  nierzadko  jako  zasadnicze.  Zawierają  substancje  czynne  o
skutecznym  i  bardzo  ważnym  terapeutycznie działaniu przeciwalergicznym, przeciwzapalnym,
bakteriostatycznym, przeciwgrzybicznym, witaminizującym itp.

Wskazaniami do stosowania leków roślinnych w schorzeniach skórnych są:

−

schorzenia przewlekłe,

−

leczenie wspomagające,

−

nieskuteczność innych preparatów,

−

konieczność oddziaływania psychologicznego w czasie terapii różnych chorób skóry.
Leki roślinne stosowane są w przewlekłych chorobach skóry oraz mogą być szeroko

stosowane  w  profilaktyce.  W  podostrych  dermatozach  można  łączyć  leki  syntetyczne
i roślinne,  a  w  czasie  remisji  można  odstawić  preparaty  syntetyczne  i  stosować  wyłącznie
preparaty  roślinne.  Leki  te  działają  korzystnie prawie  we  wszystkich  przewlekłych  chorobach
skóry a działanie leków roślinnych można określić jako tonizujące.

Przykłady wykorzystania leczenia ziołowego w wybranych chorobach skóry:

1) Leki stosowane w świądzie – świąd jest podstawowym objawem alergicznych chorób

skóry. Do leków roślinnych o właściwościach przeciwświądowych zaliczyć można –
kozłek lekarski, kukurydzę zwyczajną, pokrzywę zwyczajną. Na szczególna uwagę
zasługują także:
Oman wielki (Inula elenium), korzeń zawierający olejki eteryczne, fitosterole, inulinę, sole

mineralne.

Mięta pieprzowa (Mentha piperita), liść mięty pieprzowej zawiera olejki eteryczne,

garbniki, flawonoidy, kwasy organiczne, sole mineralne. Posiada działanie antyseptyczne,
przeciwbólowe i przeciwświądowe. 2% roztwór spirytusowy stosuje się zewnętrznie do
smarowania. Z olejku otrzymujemy metol.

Łopian większy (Arctium lappa), korzen łopianu zawiera mieszaninę związków

poliacetylenowych, olejki eteryczne, śluzy, fitosterole, kwasy organiczne, substancje białkowe
i inne. Działa przeciwświądowo, przeciwbakteryjnie, przeciwzapalnie, skutecznie działa
w przewlekłych schorzeniach skóry takich jak: trądzik, wyprysk, świąd, czyraczność.

Jałowiec pospolity (Juniperus communis), szyszkojagoda jałowca posiada olejki eteryczne,

związki  cukrowe,  garbniki,  substancje  żywicowe  i  woskowe,  sole  mineralne  itp.  Olejek
jałowcowy  działa  drażniąco  na  skórę,  rozszerza  naczynia  włosowate,  w  świądzie  stosuje  się
kąpiele z dodatkiem płynnego wyciągu z jałowca.
2)  Leki roślinne stosowane w wyprysku alergicznym. Właściwości przeciwalergiczne posiada

wiele  roślin  do  których  zaliczyć  można  m.in.  lukrecję  gładką  (Glycyrrhiza  glabra)  –
zawiera  ponad  20  flawonoidów  o  działaniu  przeciwhistaminowym  i  kortykotropowym,
krwawnik  pospolity  (Achillea  millefolium),  cykoria  podróżnik  (Cichorium  inthybus),

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

nagietek (Calendula officinalis), fiołek trójbarwny (Viola tricolor), brzoza brodawkowata
(Betula verucosa), babka lancetowata (Plantago lanceolata) oraz wiele innych.

3) Leki stosowane w nadmiernej potliwości – hyzop lekarski (Hyssopus officinalis), ziele

hyzopu  zawiera  olejki  eteryczne,  garbniki,  flawonoidy,  związki  trójterpenowe,  fitosterol,
za  pośrednictwem  o.u.n.  hamuje  czynność  gruczołów  potowych,  działa  przeciwzapalnie,
przeciwbakteryjnie.
Szałwia  lekarska  (Salvia  officinalis),  liść  szałwi  zawiera  garbniki  katechinowe,  kwasy

wielofenolowe, olejki eteryczne, saponiny trójterpenowe, witaminy i inne. Ma działanie
przeciwpotne, przeciwzapalne, antyseptyczne.
4) Leki stosowane w oparzeniach – dąb szypułkowy (Quercous rober), szeroko stosowany

w leczeniu  oparzeń;  pokrzywa  zwyczajna  (Urtica  dioica),  zalecana  w  leczeniu  oparzeń
niskiego  stopnia  w  celu  polepszenia  ziarninowania,  a  także  uzyskania  działania
przeciwbólowego; pięciornik kurze ziele (Potentilla tormentilla), w oparzeniach stosuje się
nalewkę  z  pięciornika;  len  zwyczajny  (Linum  usitatissimum),  nasienie  lnu  zawiera
substancje  śluzowe,  olej  tłusty,  glikozydy  cyjanogenne,  związki  białkowe  i  inne,
stosowany  w  leczeniu  oparzeń  I  i II stopnia, uszkodzeniach naskórka, suchości i pękaniu
skóry, odleżynach itp.

5) Leki roślinne stosowane w odmrożeniach – stosowanie preparatów roślinnych daje dosyć

dobre wyniki w leczeniu odmrożeń niższego stopnia:

−

nagietek lekarski (Calendula officinalis), stosowane są okłady z nalewki z nagietka,

−

dąb szypułkowy (Quercus robur), kora dębowa zawiera garbniki, kwasy fenolowe,
flawonoidy, trójterpeny, związki żywicowe, posiada działanie bakteriobójcze,
przeciwkrwotoczne oraz zastosowanie do kąpieli i okładów w leczeniu odmrożeń,

−

orzech włoski (Juglans regia), liść orzecha włoskiego zawiera garbniki hydrolizujące,
flawonoidy, karotenoidy, mezoinozyt, kwas elagowy; stosowany w terapii odmrożeń,
do okładów.

6) Leki roślinne stosowane w chorobach skóry o działaniu keratolitycznym: glistnik jaskółcze

ziele (Chelidonium maius) – zawiera alkaloidy izochinolinowe, aminy biogenne, kwasy
organiczne, flawonoidy, cukry redukujące, posiada działanie przeciwalergiczne,
przeciwbakteryjne,

stosowany

grzybicy,

bakteryjnych

zakażeniach

skóry,

modzelowatości;

nagietek lekarski (Calendula officinalis), posiada działanie przeciwzapalne, przeciwbakteryjne,
przyspiesza gojenie się ran, stosowany także przy modzelowatości.
7) Środki stosowane w schorzeniach skóry owłosionej głowy – łojotok, łupież, łysienie

łojotokowe  skóry,  trądzik  i  inne.  Fitoterapia  posiada  szeroki  asortyment  leków,  które
mogą  być  z  powodzeniem  stosowane  w  leczeniu  wspomagającym  w  postaci  nacierań,
przemywań i okładów. Wymienić tu należy: Anthyllidis Flos, Bellidis Flos, Folium Betalae,
Folium  Urticae,  Herba  Thymi  i  Serpylli,  Radix  Saponariae,  Succus  Bardanae,  Tinctura
Calami itp.

Preparaty i surowce roślinne stosowane w dermatologii: Acnevulten-fix (Zioła przeciw

trądzikowi), Oleum Bardanae, Oleum Calendulae, Tinctura arnicae, Betulan, Bobo-Balneosan,
Alliogel, Alcepal żel, Arcalen, Betagran, Betasol, Hemostin, Sanofil (Aerozol), Seboren,
Dernilan, Propolan, Tormentiol; zagraniczne: Arnica Gel, Hamadest Salbe.

8) Środki stosowane na blizny.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.8.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1. Jakie jest zastosowanie leków roślinnych w dermatologii?
2. Jakie są podstawowe wskazania do stosowania leków roślinnych w schorzeniach

skórnych?

3.  Jakie zioła stosuje się w świądzie?
4.  Jakie leki roślinne stosowane są w chorobach alergicznych skóry?
5.  Jakie zioła stosuje się w leczeniu nadmiernej potliwości?
6.  Jakie zioła stosuje się w leczeniu oparzeń i odmrożeń?
7.  Jakie środki stosuje się w schorzeniach skóry owłosionej głowy?
8.  Jakie preparaty stosowane są w dermatologii?

4.8.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Analizowanie działania leków dermatologicznych pochodzenia roślinnego.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) dobrać i przygotować literaturę niezbędną do charakteryzowania i opisywania preparatów

roślinnych stosowanych w chorobach dermatologicznych,

2) przeczytać materiał nauczania z poradnika dla ucznia i poszerzyć wiadomości z literatury

uzupełniającej na dany temat,

3) odszukać w farmakopei lub innej literaturze uzupełniającej i opisać w zeszycie

ćwiczeniowym substancje roślinne stosowane w chorobach skóry,

4) scharakteryzować wybrane preparaty stosowane w danej jednostce chorobowej,
5) wybrać spośród różnych leków ziołowych przygotowanych przez nauczyciela, preparaty

stosowane w chorobach dermatologicznych,

6) zaprezentować na forum grupy zebrane wiadomości,
7) brać czynny udział w dyskusji na temat przedstawionych fitopreparatów stosowanych

w terapii i profilaktyce schorzeń skórnych.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

zdjęcia i rysunki roślin leczniczych,

−

foliogramy i fotogramy przedstawiające rośliny lecznicze,

−

leki ziołowe, atrapy leków roślinnych,

−

leki dotyczące leczenia danego schorzenia,

−

piśmiennictwo zawodowe (farmakopea, poradniki, encyklopedie, atlasy, czasopisma),

−

programy komputerowe bazy leków (edukacyjne, komercyjne),

−

poradnik dla ucznia,

−

zeszyt i przybory do pisania.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.8.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) wymienić substancje roślinne stosowane w terapii chorób skóry?



2) omówić podstawowe wskazania do stosowania leków roślinnych w

schorzeniach skórnych?



3) scharakteryzować zioła stosowane w świądzie?



4) scharakteryzować leki roślinne stosowane w chorobach alergicznych

skóry?



5) wymienić leki roślinne stosowane w leczeniu nadmiernej potliwości?



6) scharakteryzować zioła stosowane w leczeniu oparzeń i odmrożeń?



7) wymienić środki stosowane w schorzeniach skóry owłosionej głowy?



8) rozpoznać preparaty dermatologiczne spośród leków ziołowych

przygotowanych przez nauczyciela?



„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.9. Leki o działaniu immunostymulującym

4.9.1. Materiał nauczania

Immunostymulacja polega na pobudzaniu niespecyficznych mechanizmów obrony

organizmu za pomocą preparatów mikrobiologicznych, syntetycznych, roślinnych lub innych
pochodzenia biologicznego.

Głównymi celami immunostymulacji są

−

profilaktyka i terapia przewlekłych zakażeń bakteryjnych i wirusowych, opornych na

chemioterapię,

−

profilaktyka nawracających zakażeń u pacjentów z grup ryzyka,

−

terapia wspomagająca w chorobach nowotworowych,

−

terapia chorób autoimmunizacyjnych,

−

zmniejszenie i zapobieganie oporności drobnoustrojów.
Immunostymulatory można stosować w zasadzie we wszystkich schorzeniach,

charakteryzujących się czasową lub przewlekłą niewydolnością układu immunologicznego. Do
czynników  mogących  wywołać  taką  niewydolność  zaliczyć  możemy  między  innymi  stres
psychiczny,  ciężkie  urazy,  różnego  rodzaju  infekcje,  nadużywanie  alkoholu,  błędy
w odżywianiu,  promieniowanie  nadfioletowe  i  rentgenowskie,  nadmiar  antybiotyków  i  innych
chemioterapeutyków itp.

Preparaty immunostymulujące można podzielić na następujące grupy:

−

środki limfatyczne,

−

środki cytostatyczne,

−

nieswoiste środki drażniące,

−

środki adaptacyjne,

−

środki przeciw zakażeniom grypowym,

−

immunostymulatory.
Immunostymulatory roślinne działają na układ immunologiczny w sposób różnorodny,

jednak  ich  wspólną  cechą  jest  wpływ  na  niespecyficzny,  niezależny  od  antygenów  system
obrony  organizmu.  Ponieważ  immunostymulatory  działają  automatycznie  na  cały  system
regulujący  w    układzie  immunologicznym,  mogą  przez  różne  mediatory  wzmagać  również
odpowiedź immunologiczną swoistą.

Większość preparatów pojedynczych i złożonych stosowanych w terapii bodźcowej działa

na granulocyty i makrofagi, a tylko część na populację limfocytów.

Zasadniczo wszystkie immunostymulatory roślinne można podzielić na związki

drobnocząsteczkowe i wielkocząsteczkowe.

Do immunostymulatorów drobnocząsteczkowych można zaliczyć: alkaloidy, chinony,

fenole, laktony seskwiterpenowe, ligniny, kwasy fenolokarboksylowe, natomiast związki
wielkocząsteczkowe obejmują proteiny, nukleotydy, glikoproteiny i polisacharydy.

Z wodnych wyciągów z Echinacea purpurea, Echinacea angutifolia, Chamomilla recutita,

Calendula officinalis, Arnica montana, wyizolowano frakcje polisacharydowe o silnych
właściwościach immunostymulujacych. Zakres ich działania jest bardzo złożony i obejmuje
wszelkiego rodzaju choroby zakaźne.

Preparaty roślinne o działaniu immunostymulującym obok wyciągów z Echinacea

angustifolia i  Baptisia tinctoria (Ojad, Pascotox) zawierają również inne składniki roślinne np.
wyciąg  z  ziela  tui  (preparat  Esberitox  N).  Krople  Hovnizym  zawierają  dodatkowo  wyciągi
z ziela  przywrotnika,  z  kwiatów  rumianku,  z  ziela  krwawnika,  kwiatów  arniki.  Preparat
immunostymulujący

Tonsilgon

skład

recepturowy

oparty

wyciągach

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

wodnoalkoholowych z korzenia prawoślazu, kwiatów rumianku, owoców dzikiej róży, z ziela
skrzypu, liści orzecha, ziela krwawnika, kory dębu i ziela mniszka. Przykładem
wieloskładnikowego preparatu immunostymulującego jest Padma 28.

Powyższe immunostymulanty znalazły zastosowanie w terapii i profilaktyce nawracających

zakażeń  górnych  dróg  oddechowych  i  układu moczowego  oraz  jako  środki pomocnicze  w    „
przeziębieniu”  i  leczeniu  chronicznych  zapaleń.  Skuteczność  preparaty  te  wykazują  jednak  w
początkowym  okresie  choroby,  po  wystąpieniu  pierwszych  objawów,  nie  mają  jednak
racjonalnego  zastosowania  po  rozwinięciu  choroby.  Sukces  w  terapii  immunostymulantami
roślinnymi zależy bowiem od właściwie dobranej dawki, czasu i sposobu podawania preparatu
oraz odporności pacjenta.

Preparaty i leki roślinne o działaniu immunostymulującym: Tonicoten-fix, Bioaron

(syrop aloesowo-aroniowy dla dzieci), Bioaron C, Biostymina, Succus Echinaceae, Wino
aloesowe, Immunofort,; zagraniczne- Klosterfrau Activ Kapseln, Żeń-Szeń, Immunal,
Echinacea, Ginseng Vital itp.

4.9.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Na czym polega immunostymulacja (wykorzystać programy komputerowe)?
2.  Jakie są cele immunostymulacji?
3.  W jakich stanach chorobowych są wykorzystywane immunostymulatory?
4.  Jak dzielimy preparaty immunostymulujące?
5.  Jakie są przykłady preparatów roślinnych stosowanych w terapii bodźcowej?
6.  Od czego zależy skuteczność podawania immunostymulatorów?

4.9.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Porównywanie naturalnych leków o działaniu immunostymulującym.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) przeczytać materiał nauczania z poradnika dla ucznia i poszerzyć wiadomości z literatury

uzupełniającej na temat preparatów o działaniu immunostymulujacym,

2) dobrać i przygotować literaturę niezbędną do charakteryzowania i opisywania naturalnych

leków o działaniu immunostymulujących,

3) odszukać w farmakopei lub innej literaturze uzupełniającej i opisać substancje roślinne

stosowane w terapii bodźcowej,

4) scharakteryzować wybrane preparaty stosowane w danej jednostce chorobowej,
5) wybrać spośród różnych leków ziołowych przygotowanych przez nauczyciela, preparaty

działające na układ immunologiczny,

6) zaprezentować na forum grupy zebrane wiadomości,
7) brać czynny udział w dyskusji na temat przedstawionych preparatów roślinnych.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

poradnik dla ucznia,

−

zeszyt i przybory do pisania,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

zdjęcia i rysunki roślin leczniczych,

−

foliogramy i fotogramy przedstawiające rośliny lecznicze,

−

leki ziołowe, atrapy leków roślinnych (preparaty działające na układ immunologiczny),

−

piśmiennictwo zawodowe (farmakopea, poradniki, encyklopedie, atlasy, czasopisma),

−

programy komputerowe bazy leków (edukacyjne, komercyjne).

4.9.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) wymienić substancje roślinne działające na układ immunologiczny?



2) zdefiniować immunostymulację?



3) określić cele immunostymulacji?



4) podzielić preparaty immunostymulujące?



5) określić zastosowanie immunostymulatorów?



6) wymienić preparaty i leki roślinne o działaniu immunostymulującym?



7) rozpoznać preparaty działające na układ immunologiczny spośród

leków ziołowych przygotowanych przez nauczyciela?



„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.10. Fitoterapia, homeopatia i inne metody leczenia

4.10.1. Materiał nauczania

Fitoterapia (łac. phytoterapia) – ziołolecznictwo, oznacza leczenie za pomocą roślin. Za

kolebkę  ziołolecznictwa  uważana jest Grecja, skąd pochodzą najstarsze dokumenty traktujące
o  sztuce  leczenia.  Ziołolecznictwo  greckie  bazowało  głównie  na  rodzimej  florze,
wykorzystując  m.in.  rumianek,  lulek,  szafran,  piołun,  lukrecję,  babkę,  nagietek,  koper,
czosnek,  mak  polny,  aloes,  kolendrę,  jałowiec,  cebulę  morską  itp.  „Ojciec  medycyny”
Hipokrates, w dziele „Corpus Hipokraticum” opisał około 300 leków pochodzenia roślinnego,
zwierzęcego  i  mineralnego,  dzieląc  je  według  działania.  Na  uwagę  zasługuje  również  fakt
wprowadzenia  przez  Galena  –  najwybitniejszego  obok  Hipokratesa  –  lekarza  starożytności
i reformatora  nauk,  wielu  nowych  postaci  leków  pochodzenia  roślinnego,  od  niego  pochodzi
również  nazwa  farmacja  galenowa.  Zioła  stosowano  niegdyś  w  postaciach  podobnych  do
dzisiejszych, jak odwary, napary, wyciągi, intrakty, syropy itp.

Pod koniec XIX i na począteku XX wieku gwałtownie rozwijający się przemysł

chemiczny,  produkował  leki  syntetyczne,  działające  podobnie  jak  roślinne,  a  niejednokrotnie
silniej  i  szybciej.  W  rezultacie  leki  roślinne  zostały  częściowo  wyparte  z  lecznictwa  przez
gotowe specyfiki. Okres burzliwego rozwoju chemii i biochemii w połowie bieżącego stulecia
sprawił, że wykorzystanie ziół wyszło ze stadium empirii na pozycje naukowe. Wykorzystując
możliwości  badań  analitycznych,  farmakologicznych  i  klinicznych  mogła  rozwinąć  się
fitochemia  i  fitoterapia,  uważana  za  pojęcie  szersze  od  ziołolecznictwa,  gdyż  obejmująca
dodatkowo badania naukowe, a jej zasadniczym przedmiotem stał się lek roślinny.

Terminem – lek roślinny, określa się produkty otrzymywane ze świata roślinnego

obdarzone aktywnością fizjologiczną i stosowane w terapii. Można je podzielić na następujące
grupy:
–

substancje roślinne, stosowane per se i do receptury, jako wysuszone części roślin oraz ich
kompozycje,

–

preparaty galenowe: wyciągi, alkoholatury, nalewki, intrakty, soki, syropy, olejki i ich
mieszaniny,

–

jednorodne związki chemiczne wyodrębnione w skali przemysłowej z roślin o dokładnie
poznanej budowie i działaniu farmakologicznym, np. alkaloidy, glikozydy, terpeny itp.

–

produkty metabolizmu drobnoustrojów otrzymane w drodze hodowli na sztucznych
podłożach dla swoistych właściwości antybiotycznych.

Przyczyny popularności leków roślinnych mi.in. to:
–

możliwość długotrwałego stosowania, bardzo często bez działań niepożądanych i równie
często ze znaczną efektywnością leczniczą,

–

duża skuteczność terapeutyczna w tzw. chorobach cywilizacyjnych- metabolicznych i tzw.
samoistnych, jako leków zasadniczych lub pomocniczych stosowanych równolegle
z chemioterapeutykami,

–

stosunkowo niska cena preparatów zielarskich,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Głęboko zakorzeniony sceptycyzm i niechęć świata lekarskiego do ziołolecznictwa wynika

m.in.:
–

ze słabszego i niejednokrotnie wielokierunkowego (synergistycznego) działania substancji
roślinnych, znacznie wydłużającego czas trwania kuracji, obecnie i lekarze a przede
wszystkim pacjenci oczekują leczenia szybkiego i skutecznego,

–

z braku ścisłego i prawidłowego określenia dawki leku roślinnego; dotyczy to głównie
surowców i preparatów silnie działających,

–

z braku wystarczających danych na temat możliwości stosowania wielu roślin
w określonych jednostkach chorobowych, w mniejszym zaś stopniu brakiem wiedzy
o substancjach czynnych w nich zawartych i kierunku ich działania biologicznego.

Sytuację tą pogłębia ogromna lawina leków syntetycznych, opatrzonych obszerną

informacją oraz niejednokrotnie sugestywną reklamą.

Obecnie obserwuje się jednak względną równowagę w stosowaniu leków roślinnych

i syntetycznych, uwarunkowaną różnymi względami do których można zaliczyć m.in. powrót
do natury, zdrowy tryb życia oraz zainteresowanie tzw. medycyną niekonwencjonalną,
bazującą wyłącznie na lekach roślinnych.

Alopatia, nazwa pochodzi od słów greckich allos- przeciwieństwo i pathos- choroba.

Polega  na  próbie  bezpośredniego  zwalczania  choroby  poprzez  niszczenie  lub  eliminację
czynnika  chorobotwórczego  lub  na  uzupełnieniu  niedoborów  czynników,  których  brak
powoduje  określone  schorzenia.  W  metodzie  alopatycznej,  którą  posługuje  się  medycyna
konwencjonalna, stosowane są leki oparte na prawie przeciwieństwa w stosunku do objawów
choroby np. leki antydepresyjne, przeciwzakrzepowe, antybiotyki itp.

Alopatia podobnie jak fitoterapia stosuje zasadę „contraria contraribus curentur”.

Homeopatia jest to metoda leczenia opracowana w 1810r. przez niemieckiego lekarza

Samuela Hahnemanna. Nazwa pochodzi od dwóch greckich słów: homoion- podobny i pathos-
choroba  i  polega  na  stosowaniu  takich leków, które podane  człowiekowi zdrowemu  w  dużej
dawce  wywołają chorobę podobną do tej, przeciw której mają być użyte. Natomiast leki te w
małych dawkach mają właściwości lecznicze.
Zasada przekazana przez Hahnemanna brzmi: Similia similibus curentur czyli podobne leczy się
podobnym.  Leczenie  polega  na  przywróceniu  równowagi  między  bodźcami  zewnętrznymi,
które  atakują  organizm  i  samym  organizmem,  który  ma  się  im  skutecznie  opierać.  Leczenie
homeopatyczne  ma  uodpornić  i  wzmocnić  organizm.  Wymogiem  klasycznej  homeopatii  jest
zasada  stosowania  pojedynczego  leku  i  oznacza,  że  w  danym  czasie  można  stosować  tylko
jeden  lek  najbardziej  podobny  do  obrazu  chorego.  Jeżeli  konieczne  jest  podanie  więcej  niż
leku, to należy stosować je oddzielnie w określonych odstępach czasu.

Fitoterapia i homeopatia są to metody leczenia zupełnie różne, choć nie wykluczające się.

Ziołolecznictwo dysponuje lekami pochodzenia roślinnego, natomiast  homeopatia stosuje leki
roślinne, zwierzęce i mineralne. Stosowanie leków roślinnych według zasad homeopatycznych
jest  zasadniczo  różne  od  fitoterapii,  w  homeopatii  stosowane  są  często  zioła,  które  w
fitoterapii  prawie  nie  są  znane.  Przygotowanie  leku  w  klasycznym  ziołolecznictwie,  (z
udziałem  pacjenta  np.  podczas  zaparzania  ziół)  nie  jest  zbyt  precyzyjne,  choć  preparaty
ziołowe produkowane obecnie w laboratoriach i zakładach przemysłowych zapewniają większą
dokładność stosowania.

Lek homeopatyczny jest przygotowywany w laboratorium w ściśle określony sposób,

w określonym rozcieńczeniu, jest dynamizowany, co wpływa na jego skuteczność. Pacjent sam
odlicza tylko określoną ilość pastylek lub kropli.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Wyższość ziołolecznictwa nad homeopatią polega jednak na jego większej dostępności,

większym zainteresowaniu pacjentów lekiem ziołowym oraz rzetelniejszej informacji
o fitopreparatach.

Apiterapia jest dziedziną medycyny, zajmującą się leczeniem i profilaktyką schorzeń za

pomocą  produktów  pszczelich.  Dawniej,  termin  apiterapia  zastrzeżony  był  dla  leczenia
schorzeń  reumatycznych  jadem  pszczelim.  Obecnie  ta  dziedzina  lecznictwa  nosi  nazwę
apitoksynoterapii,  natomiast  wykorzystanie  pozostałych  produktów  pszczelich  w  lecznictwie
określa  się  mianem  właściwej  apiterapii  i  pod  tym  pojęciem  rozumiemy  leczenie  chorób
produktami zebranymi, przetworzonymi lub wydzielonymi przez pszczołę.

Do produktów pszczelich zaliczamy:

–

pyłek kwiatowy – produkt przyniesiony przez pszczoły,

–

propolis, miód nektarowy, pierzgę – produkty przyniesione i przetworzone przez rodzinę
pszczelą,

–

mleczko pszczele, jad pszczeli i wosk – substancje wydzielane przez pszczołę.
Produkty te są bardzo cenne dla człowieka, dzięki ich niezwykłym właściwościom. Wiele z

nich charakteryzuje się działaniem przyśpieszającym regenerację tkanek, działaniem
immunostymulacyjnym, oraz niespecyficznym oddziaływaniem na cały organizm - co objawia
się ogólną poprawą samopoczucia, szybszym powrotem do zdrowia po przebytych chorobach,
czy wzmacniającym organizm osób starszych.

Miodem leczy się schorzenia układu krążenia, oddechowego, pokarmowego

i moczowego, choroby skóry i błon śluzowych, hemoroidy, schorzenia ginekologiczne,

Propolisem czyli kitem pszczelim leczy się czyraki i odleżyny, alergie, choroby

reumatyczne, uszu i oczu oraz układu krążenia, hemoroidy i schorzenia ginekologiczne.

Pyłek kwiatowy oraz pierzga stosowane są w leczeniu chorób żołądkowo-jelitowych,

wątroby, prostaty, układu krwiotwórczego, schorzeń nerwowych i psychicznych,

Mleczkiem pszczelim leczy się schorzenia układu krążenia, przewodu pokarmowego oraz

skóry, błon śluzowych i oczu, zaburzenia przemiany materii, choroby narządu ruchu i wieku
starczego,

Jadem pszczelim (apitoksynoterapia) – choroby reumatyczne, schorzenia alergiczne, blizny

pooperacyjne.

Przewagą produktów pszczelich (apiterapeutyków) nad produktami syntetycznymi, czyli

popularnymi lekami jest:
1) Brak skutków ubocznych (sporadycznie zdarzają się osoby, które wykazują uczulenie na

niektóre  produkty  pszczele,  jednak  wystąpienie  odczynu  uczuleniowego  po  kontakcie
z konkretnym  apiterapeutykiem  nie  jest  tożsame  z  uczuleniem  na  wszystkie  produkty
pszczele.  Na  każdym  opakowaniu  produktu  pszczelego  będącego  w obrocie  towarowym
powinna

być

umieszczona

informacja

ewentualnym

wystąpieniu

odczynu

histaminowego; przy wystąpieniu reakcji uczuleniowej należy przerwać leczenie)

2) Łatwość przyswajania przez organizm (w przeciwieństwie do chemiofarmaceutyków,

traktowanych przez organizm jako ciało obce).
Pamiętać jednak należy, że apiterapia nie zawsze może zastąpić medycynę

konwencjonalną, należy więc w poważnych przypadkach oraz przy stosowaniu niektórych
z apifarmaceutyków skonsultować się z lekarzem. Zwłaszcza stosowanie jadu - może odbywać
się tylko pod nadzorem lekarza, oraz po wykonaniu wcześniejszych badań.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.10.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Na czym polega fitoterapia?
2.  Co to jest lek roślinny?
3.  W jaki sposób można podzielić leki roślinne?
4.  Jakie są przyczyny przychylności i niechęci do ziołolecznictwa?
5.  Jaką zasadę stosuje alopatia i fitoterapia?
6.  Na czym polega alopatia?
7.  Co to jest homeopatia?
8.  Jaki jest mechanizm działania leków homeopatycznych?
9.  Jakie są różnice w stosowaniu alopatii, homeopatii i fitoterapii?
10.  Co to jest apiterapia?
11.  Jakie preparaty stosowane są w apiterapii?
12.  Jakie schorzenia leczy się produktami pszczelimi?
13.  Jakie są wady i zalety stosowania apiterapii?
14.  Co to jest apitoksynoterapia?

4.10.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Porównywanie fitoterapii z homeopatią oraz innymi metodami leczenia.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) przeczytać materiał nauczania z poradnika dla ucznia i poszerzyć wiadomości z literatury

uzupełniającej na temat fitoterapii, alopatii, homeopatii i apiterapii.

2) dobrać i przygotować literaturę niezbędną do charakteryzowania i opisywania

poszczególnych metod leczenia,

3)  scharakteryzować i rozróżnić wybrane metody leczenia,
4)  określić wady i zalety stosowania różnych metod leczenia,
5)  zapisać wszystkie spostrzeżenia i wnioski w zeszycie ćwiczeniowym,
6)  zaprezentować na forum grupy zebrane wiadomości,
7)  brać  czynny  udział  w  dyskusji  na  temat  przedstawionych  metod  leczenia  i  różnic  z  nich

wynikających.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

poradnik dla ucznia,

−

zeszyt i przybory do pisania,

−

piśmiennictwo zawodowe ( poradniki, encyklopedie, czasopisma),

−

programy komputerowe (edukacyjne, komercyjne).

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.10.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) zdefiniować fitoterapię?



2) określić na czym polega fitoterapia?



3) zdefiniować lek roślinny?



4) dokonać podziału leku roślinnego?



5) wymienić przyczyny przychylności i niechęci do ziołolecznictwa?



6) określić na czym polega alopatia?



7) zdefiniować homeopatię?



8) określić mechanizm działania leków homeopatycznych?



9) określić różnice w stosowaniu alopatii, apiterapii, homeopatii

i fitoterapii?



10) zdefiniować apiterapię i apitoksynoterapię?



11) wymienić schorzenia leczone preparatami pszczelimi?



12) określić wady i zalety stosowania apiterapii?



„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

5. SPRAWDZIAN OSIĄGNIĘĆ

INSTRUKCJA DLA UCZNIA

1.  Przeczytaj uważnie instrukcję.
2.  Podpisz imieniem i nazwiskiem kartę odpowiedzi.
3.  Zapoznaj się z zestawem zadań testowych.
4.  Test  zawiera  22  zadania  dotyczące  „Stosowania  surowców  roślinnych  w  profilaktyce

i terapii”. Do każdego zadania dołączone są 4 możliwości odpowiedzi i tylko jedna
odpowiedź jest prawidłowa.

5. Udzielaj odpowiedzi tylko na załączonej karcie odpowiedzi, stawiając w odpowiedniej

rubryce znak X. W przypadku pomyłki należy błędną odpowiedź zaznaczyć kółkiem,
a następnie ponownie zakreślić odpowiedź prawidłową.

6. Kolejność rozwiązywania zadań jest dowolna.
7. Jeśli udzielenie odpowiedzi będzie sprawiało Ci trudność, wtedy odłóż jego rozwiązanie

na później i wróć do niego, gdy zostanie Ci wolny czas.

8. Po zakończeniu rozwiązywania zadań, sprawdź w KARCIE ODPOWIEDZI, czy dla

wszystkich zadań zaznaczyłeś odpowiedzi.

9. Pracuj samodzielnie, bo tylko wtedy będziesz miał satysfakcję z wykonanego zadania.
10. Na rozwiązanie testu masz 45 minut.

Powodzenia!

Materiały dla ucznia:

−

instrukcja,

−

zestaw zadań testowych,

−

karta odpowiedzi.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

ZESTAW ZADAŃ TESTOWYCH

1. Ogólną cechą charakteryzującą glikozydy nasercowe jest

a)  bezpośrednie działanie na mięsień sercowy.
b)  pośrednie działanie  na mięsień sercowy.
c)  działanie na lewą połowę mięśnia sercowego.
d)  szeroki margines bezpieczeństwa stosowania tych leków.

2. Kwiat bzu czarnego stosowany jest jako środek

a)  przeciwrobaczy, spazmolityczny, przeciwzapalny.
b)  pomocniczy w zaburzeniach miesiączkowania, przeczyszczający, przeciwzakrzepowy.
c)  przeciwzakrzepowy, przeciwzapalny, antyhepatotoksyczny.
d)  napotny, lekko moczopędny, do płukania jamy ustnej.

3. Do przeciwcukrzycowych substancji roślinnych zaliczamy

a)  Colophonium, Zingiberis rhizoma.
b)  Calendulae flos, Nigellae semen.
c)  Galegae herba, Phaseoli pericarpium.
d)  Propolis, Urticae radix.

4. Wyciąg z kwiatu jasnoty białej działa

a)  kurcząco na macicę.
b)  spazmolitycznie na oskrzela.
c)  przyspieszająco na krzepliwość krwi.
d)  przeczyszczająco.

5. Glikozydy nasercowe po raz pierwszy zostały wykryte w

a)  miłku wiosennym.
b)  naparstnicy purpurowej.
c)  konwalii majowej.
d)  naparstnicy wełnistej.

6. Substancje roślinne działające na nerki i drogi moczowe to

a)  Equiseti herba, Juniperi fructus, Betulae folium.
b)  Ammi visnagae fructus, Betulae folium, Valerianae radix.
c)  Hyperici herba, Primulae radix, Gallae.
d)  Levistici radix, Sambuci Flos, Rhei radix.

7. Insulina stosowana jest

a)  drogą transdermalną.
b)  doodbytniczo.
c)  doustnie i doodbytniczo.
d)  pozajelitowo.

8. Dikumarol jest środkiem

a)  o działaniu spazmolitycznym.
b)  pobudzającym repigmentację skóry.
c)  zmniejszającym stężenie cholesterolu i lipidów w surowicy krwi.
d)  hamującym koagulację krwi.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

9. Do najważniejszych składników miłorzębu japońskiego zaliczamy

a)  flawonoidy, seskwiterpeny, diterpeny.
b)  pochodne kwasu salicylowego, garbniki, fenolokwasy.
c)  saponiny, witaminy A i C, związki fenolowe.
d)  związki fenolowe, olejki eteryczne, glikozydy naryngeniny.

10. Teobromina to

a)  1,3 – dimetyloksantyna.
b)  1,3,7 – trimetyloksantyna.
c)  1,5,7 – trimetyloksantyna.
d)  3,7 – dimetyloksantyna.

11. Kwiatostan głogu jest substancją roślinną zawierającą

a)  glikozydy fenolowe.
b)  flawonoidy.
c)  saponiny.
d)  alkaloidy.

12. Charakterystyczne właściwości glikozydów nasercowych to

a) działanie inotropowo ujemne, chronotropowo dodatnie i zwiększające objętość

wyrzutową.

b) działanie inotropowo dodatnie, chronotropowo dodatnie i zmniejszające objętość

wyrzutową.

c) działanie inotropowo dodatnie, chronotropowo ujemne i zwiększające objętość

wyrzutową.

d) działanie zmniejszające siłę skurczu mięśnia sercowego, skracające czas odpoczynku

serca i przyspieszające tętno.

13. Antiemetica oznacza środki o działaniu

a)  przeciwgorączkowym.
b)  przeciwwymiotnym.
c)  przeciwartretycznym.
d)  przeciwzapalnym.

14. Dominujący składnik, odpowiedzialny za jakość olejku eukaliptusowego to

a)  eugenol.
b)  aldehyd laurylowy.
c)  1,8-cyneol.
d)  mentol.

15. Kodeina to jeden z licznych alkaloidów zawartych w

a)  Asparagus officinalis.
b)  Althaeae radix et folium.
c)  Saponariae radix.
d)  Papaver somniferum.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

16. Humulus lupulus to ważny składnik roślinnych środków

a)  uspokajających.
b)  przeczyszczających.
c)  znieczulających.
d)  moczopędnych.

17. Silnym środkiem moczopędnym o właściwościach drażniących miąższ nerkowy jest

a)  ziele kopytnika.
b)  owoc jałowca.
c)  kłącze kurkumy.
d)  owoc anyżu.

18. Cukier inwertowany jest

a)  cząsteczkową mieszaniną D-galaktozy i D-mannozy.
b)  cząsteczkową mieszaniną D-glukozaminy i L-sacharozy.
c)  cząsteczkową  mieszaniną  D-glukozy,  D-fruktozy  powstałą  w  wyniku  hydrolizy

sacharozy.

d) cząsteczkową mieszaniną D-fruktozy i L-galaktozy powstałą w wyniku hydrolizy

sacharozy.

19. Działanie moczopędne ziela skrzypu polnego uzależnione jest od zespołu składników

takich jak
a)  kumaryny, saponiny, garbniki.
b)  flawonoidy, antocyjany, kwasy organiczne.
c)  saponiny, flawonoidy, związki krzemu.
d)  furanokumaryny, związki krzemu, flawonoidy.

20. W skład olejku cynamonowego wchodzą

a)  mentol i eugenol.
b)  aldehyd laurylowy i aldehyd cynamonowy.
c)  monoterpeny i menton.
d)  eugenol i aldehyd cynamonowy.

21. Efedryna występuje w zielu Ephedra sinica, ma działanie

a)  sympatykomimetyczne.
b)  przeciwreumatyczne.
c)  przeciwwirusowe.
d)  onkostatyczne.

22. Apiterapia jest to

a) metoda leczenia opracowana w 1810 r. przez niemieckiego lekarza Samuela

Hahnemanna.

b) termin zastrzeżony wyłącznie do leczenia schorzeń reumatycznych jadem pszczelim.
c) dziedzina medycyny, zajmująca się leczeniem i profilaktyką schorzeń za pomocą

produktów pszczelich.

d) konwencjonalna metoda leczenia.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

KARTA ODPOWIEDZI

Imię i nazwisko..........................................................................................

Stosowanie surowców roślinnych w profilaktyce i terapii

Zakreśl poprawną odpowiedź.

zadania

Odpowiedź

Punkty

Razem:

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

6. LITERATURA

1. Borkowski B.: Rośliny lecznicze w fitoterapii. Instytut Roślin i Przetworów Zielarskich,

Poznań 1994

2.  Farmakopea Polska. VI. PTFarm., Warszawa 2002
3.  Janicki K., Rewersji W.: Medycyna naturalna. PZWL, Warszawa 2004
4.  Janiec W.: Kompendium farmakologii. PZWL, Warszawa 2001
5.  Janiec W., Krupińska J.: Farmakodynamika. PZWL, Warszawa 2002
6.  Lutomski  J.,  Hasik  J.:  Ziołolecznictwo  w  chorobach  wewnętrznych.  Borgis,  Warszawa

2000

7.  Ożarowski A., Leksykon leków naturalnych. Comes, Katowice 1993
8.  Pastok P.: Kompendium leków naturalnych. Medyk, Warszawa 2000
9.  Podlewski  J.,  Chwalibogowska  –  Podlewska  A.:  Leki  współczesnej  terapii.  PZWL,

Warszawa 2003

10.  Samochowiec L.: Kompendium fitoterapii. Volumed, Wrocław 2002
11.  Schaffner W.: Rośliny lecznicze – chemizm, działanie, zastosowanie. Multico 1991
12.  Strzelecka H. i wsp.: Encyklopedia zielarstwa i ziołolecznictwa. PZWL, Warszawa 2000