oprac. dr Róża Bazińska, SWPS, 2007

1

SOCJOLOGICZNE TYPOLOGIE GRUP SPOŁECZNYCH

Typologia Ferdynanda TONNIESA (1887)

Dwa rodzaje woli (motywacji) stanowiące źródło 

powstawania grup społecznych

WOLA ORGANICZNA

(spontaniczna, irracjonalna, motywy emocjonalne)

STOSUNKI NATURALNE

WOLA REFLEKSYJNA

(

świadoma, refleksyjna, opiera się na

sformułowanym celu i środkach działania)

STOSUNKI UMOWNE, KONTRAKTOWE

Grupy społeczne oparte na porozumieniach 

między jednostkami dla osiągnięcia

określonych

celów.

Społeczeństwa – państwa, 

Zrzeszenia, związki, towarzystwa handlowe

Grupy społeczne oparte na stosunkach

Pokrewieństwa: rodziny, rody, klany,

Przyjaźni: grupy przyjacielskie, towarzyskie, 

rówieśnicze, koleżeńskie

Sąsiedztwa: wieś tradycyjna, gmina wiejska

oprac. dr Róża Bazińska, SWPS, 2007

2

Typologia Ch.H. Cooleya (1909)

GRUPY SPOŁECZNE

PIERWOTNE

(primary groups)

Oparte na stosunkach:

Pokrewieństwa: rodziny

Przyjażni: rówiesnicze, koleżeńskie

Sąsiedztwa: społeczności lokalne

WTÓRNE,in.UMOWNE

(secodnary groups)

Grupy celowe powstałe

na podstawie umownych porozumień

miedzy ludźmi

Właściwości różniące grupy pierwotne od wtórnych

:

1. System współdziałania społecznego
oparty na styczności bezpośredniej (interakcje)
2. Więź społeczna oparta na relacjach

osobowych

3. Wysoki poziom identyfikacji z grupą
4. Homogeniczność – wartości, wzorów,
5.. Kształtują osobowości swoich członków

1. System wspóldziałania oparty głównie

na stycznościach pośrednich

2. Współdziałanie oparte o płaszczyzny
pełnionych funkcji: konduktor-pasażer,

lekarz-pacjent, urzędnik - interesant

oprac. dr Róża Bazińska, SWPS, 2007

3

INNE TYPOLOGIE SOCJOLOGICZNE GRUP

Grupy duże (makrostruktury) i małe (mikrostruktury

)

„

Duże grupy

np.grupa etniczna, narodowościowa, klasa społeczna, grupa 

zawodowa, grupa religijna

,”wykształciuchy, moherowe berety”

¾

obejmują wielkie liczby członków, którzy porozumiewają się 

pośrednio – prasa, pisma obiegowe, 

¾

Spotkania - masowe zebrania, 

¾

Przywódcy nie mają bezpośredniego kontaktu ze 

wszystkimi członkami, wytwarza się system barier miedzy 

przywódcami a masami. 

¾

Oparte są na hierarchicznej strukturze organizacyjnej, mają 

uregulowane przepisami systemy łączności i komunikacji.

¾

W swoim funkcjonowaniu są zależne od małych grup 

wchodzących w ich skład, które traktowane są jako jądro 

wszelkich organizacji, są najbardziej elementarnymi 

komórkami wielkich struktur społecznych.  

DUŻE GRUPY A STRATYFIKACJA SPOŁECZNA

oprac. dr Róża Bazińska, SWPS, 2007

4

„

Małe grupy

¾

Członkowie grupy mogą wchodzić w bezpośrednie, 
osobiste  wzajemne interakcje społeczne (face-to-face).

¾

Mogą to być grupy zarówno pierwotne (rodzina, grupa 
rówieśnicza) jak również wtórne, umowne.

¾

Mogą być one nieformalne jak i sformalizowane 
(komórka partii politycznej, oddział komandosów

oprac. dr Róża Bazińska, SWPS, 2007

5

Grupy formalne i nieformalne

GRUPY FORMALNE różnią się od NIEFORMALNYCH :

1.

Genezą

2.

Więzią grupową

3.

Sposobem unormowania struktury grupy

4.

Zasadami rekrutowania członków

Grupy formalne

¾

Są powoływane przez szersze grupy społeczne, ich działania 

unormowane są przepisami grupy zwierzchniej,

¾

Przynależność członków ma często charakter przymusowy

.

¾

Członkowie grup formalnych działają jako funkcjonariusze 

wykonujący określone role (członek rządu, szef zarządu firmy, 

wojewoda). 

¾

Do najbardziej sformalizowanych grup należą wszystkie 

organizacje militarne, zachowania, które w innych kontekstach 

społecznych byłyby traktowane jako obraźliwe, niemoralne, 

niedopuszczalne, są w wojsku często nie tylko sankcjonowane 

lecz i bezwzględnie wymagane

oprac. dr Róża Bazińska, SWPS, 2007

6

Grupy nieformalne

Zwykle istnieją w obrębie grup formalnych.

Członkowie grup formalnych łączą się w grupy nieformalne, 

co wynika z podobieństwa wykonywanej pracy, 

pochodzenia, uznawanych wartości, bliskości stanowisk 

pracy. 

Grupy nieformalne wynikają ze  współżycia, współpracy i 

współdziałania członków grup formalnych, ale jako osób, 

a nie ról społecznych. Nawet najbardziej racjonalny 

schemat organizacji (np. firmy) nie jest w stanie 

przewidzieć wszystkich faktycznych dróg i sposobów 

współdziałania osób  

oprac. dr Róża Bazińska, SWPS, 2007

7

Grupy nieformalne c.d.

Dlatego tworzą się grupy nieformalne, które uzupełniają każdą 
strukturę formalną Przyczyniają się one do redukowania 
formalnych, biurokratycznych procedur przeciwdziałając im. W 
grupach nieformalnych tworzą się wzory postępowania, kształtują 
się wartości, poczucie odpowiedzialności moralnej i poczucie 
solidarności, co pełni funkcję kontroli społecznej (poza formalną 
kontrolą). 

Prestiż osób w grupach nieformalnych nie zawsze zależy od 

pełnionych funkcji i ról w strukturach formalnych. Daje to 
zadowolenie z przynależności do grupy, gwarantuje uzyskiwanie 
pomocy, często wsparcia. Np. pracownicy firm często wyżej 
cenią sobie dobry klimat i dobre stosunki w pracy niż korzyści 
materialne (?)

oprac. dr Róża Bazińska, SWPS, 2007

8

Grupy nieformalne c.d.

„

Negatywny stosunek grup nieformalnych do 

celów i zadań organizacji formalnej  - może 

wynikać z samej organizacji formalnej, grupy 

nieformalne mogą przybierać charakter grup 

patologicznych – sitw, klik. Jest to sygnał 

istnienia negatywnych zjawisk i dezorganizacji 

struktury formalnej.

oprac. dr Róża Bazińska, SWPS, 2007

9

Tłum – zachowania zbiorowe

„

Le Bon (1896) – tłum jako umysł grupowy, jednostki 

ulegają w tłumie regresji do prymitywnych i 

instynktownych form zachowania. Zbiorowa mentalność 

prowadzi do spadku zahamowań społecznych, destrukcji 

w zachowaniu oraz przemocy i irracjonalności

„

Teoria deindywiduacji Zimbardo

jako konsekwencji 

zespołu czynników: anonimowości, rozproszenia 

odpowiedzialności i wielkości grupy  - psychiczny stan 

deindywiduacji – utraty tożsamości

„

Anonimowość a agresja 

oprac. dr Róża Bazińska, SWPS, 2007

10

WARUNKI PROWADZĄCE DO STANU DEINDYWIDUACJI – cechy 
sytuacji  (Zimbardo):

1.

Sytuacje anonimowości – jednostka jako element większej 

całości, a nie jako konkretna osoba

2.

Sytuacje dzielenia odpowiedzialności – podobna 

odpowiedzialność obciąża wszystkie osoby

3.

Sytuacje pozbawiania odpowiedzialności – jednostka 

pozbawiona odpowiedzialności za własne działania

4.

Intensywna stymulacja sensoryczna wywołująca silny stopień 

pobudzenia niemożliwy do opanowania przez procesy 

samokontroli

5.

Sytuacje nowe i nieustrukturowane, nieznane podmiotowi z 

wcześniejszych doświadczeń, brak sprawdzonych schematów 

reagowania

6.

Sytuacje przebywania w dużej grupie podejmującej silnie 

angażujące emocjonalnie działania, powodujące wzajemne 

zarażanie się emocjami

7.

Inne stany wywołane brakiem snu, lekami, narkotykami, 

alkoholem obniżające możliwości samokontroli

oprac. dr Róża Bazińska, SWPS, 2007

11

Sytuacje społeczne jako warunki DEINDYWIDUACJI (Ziller) – cechy 
organizacji społecznych:

1.

Zalecenia lub wymogi uniformizacji wyglądu 

zewnętrznego (np. mundur)

2.

Uniformizacja wyposażenia i narzędzi pracy

3.

Komunikacja przy użyciu bezosobowych etykiet, a nie 

imion własnych (bracie, szeregowy)

4.

Minimalizacja kontaktów interpersonalnych poza 

organizacją

5.

Podział zadań ze względu na zajmowane stanowisko, a 

nie kompetencje i indywidualne talenty

6.

Ocena jednostki ze względu na zajmowaną przez nią 

pozycję społeczną, a nie właściwości osobowości

7.

Określone kryteria definiujące sukces